Skip to main content

Full text of "Die Chroniken der schwaebischen Staedte Augsburg"

See other formats


Uber  dieses  Buch 

Dies  ist  ein  digitales  Exemplar  eines  Buches,  das  seit  Generationen  in  den  Regalen  der  Bibliotheken  aufbewahrt  wurde,  bevor  es  von  Google  im 
Rahmen  eines  Projekts,  mit  dem  die  Biicher  dieser  Welt  online  verfiigbar  gemacht  werden  sollen,  sorgfaltig  gescannt  wurde. 

Das  Buch  hat  das  Urheberrecht  uberdauert  und  kann  nun  offentlich  zuganglich  gemacht  werden.  Ein  offentlich  zugangliches  Buch  ist  ein  Buch, 
das  niemals  Urheberrechten  unterlag  oder  bei  dem  die  Schutzfrist  des  Urheberrechts  abgelaufen  ist.  Ob  ein  Buch  offentlich  zuganglich  ist,  kann 
von  Land  zu  Land  unterschiedlich  sein.  Offentlich  zugangliche  Biicher  sind  unser  Tor  zur  Vergangenheit  und  stellen  ein  geschichtliches,  kulturelles 
und  wissenschaftliches  Vermogen  dar,  das  haufig  nur  schwierig  zu  entdecken  ist. 

Gebrauchsspuren,  Anmerkungen  und  andere  Randbemerkungen,  die  im  Originalband  enthalten  sind,  finden  sich  auch  in  dieser  Datei  -  eine  Erin- 
nerung  an  die  lange  Reise,  die  das  Buch  vom  Verleger  zu  einer  Bibliothek  und  weiter  zu  Ihnen  hinter  sich  gebracht  hat. 

Nutzungsrichtlinien 

Google  ist  stolz,  mit  Bibliotheken  in  partner schaftlicher  Zusammenarbeit  offentlich  zugangliches  Material  zu  digitalisieren  und  einer  breiten  Masse 
zuganglich  zu  machen.  Offentlich  zugangliche  Biicher  gehoren  der  Offentlichkeit,  und  wir  sind  nur  ihre  Hitter.  Nichtsdestotrotz  ist  diese 
Arbeit  kostspielig.  Um  diese  Ressource  weiterhin  zur  Verfiigung  stellen  zu  konnen,  haben  wir  Schritte  unternommen,  um  den  Missbrauch  durch 
kommerzielle  Parteien  zu  verhindern.  Dazu  gehoren  technische  Einschrankungen  fiir  automatisierte  Abfragen. 

Wir  bitten  Sie  um  Einhaltung  folgender  Richtlinien: 

+  Nutzung  der  Dateien  zu  nichtkommerziellen  Zwecken  Wir  haben  Google  Buchsuche  fiir  Endanwender  konzipiert  und  mochten,  dass  Sie  diese 
Dateien  nur  fiir  personliche,  nichtkommerzielle  Zwecke  verwenden. 

+  Keine  automatisierten  Abfragen  Senden  Sie  keine  automatisierten  Abfragen  irgendwelcher  Art  an  das  Google-System.  Wenn  Sie  Recherchen 
liber  maschinelle  Ubersetzung,  optische  Zeichenerkennung  oder  andere  Bereiche  durchfiihren,  in  denen  der  Zugang  zu  Text  in  groBen  Mengen 
niitzlich  ist,  wenden  Sie  sich  bitte  an  uns.  Wir  fordern  die  Nutzung  des  offentlich  zuganglichen  Materials  fiir  diese  Zwecke  und  konnen  Ihnen 
unter  Umstanden  helfen. 

+  Beibehaltung  von  Google-Markenelementen  Das  "Wasserzeichen"  von  Google,  das  Sie  in  jeder  Datei  finden,  ist  wichtig  zur  Information  iiber 
dieses  Projekt  und  hilft  den  Anwendern  weiteres  Material  iiber  Google  Buchsuche  zu  finden.  Bitte  entfernen  Sie  das  Wasserzeichen  nicht. 

+  Bewegen  Sie  sich  innerhalb  der  Legalitdt  Unabhangig  von  Ihrem  Verwendungszweck  mussen  Sie  sich  Ihrer  Verantwortung  bewusst  sein, 
sicherzustellen,  dass  Ihre  Nutzung  legal  ist.  Gehen  Sie  nicht  davon  aus,  dass  ein  Buch,  das  nach  unserem  Dafiirhalten  fiir  Nutzer  in  den  USA 
offentlich  zuganglich  ist,  auch  fiir  Nutzer  in  anderen  Landern  offentlich  zuganglich  ist.  Ob  ein  Buch  noch  dem  Urheberrecht  unterliegt,  ist 
von  Land  zu  Land  verschieden.  Wir  konnen  keine  Beratung  leisten,  ob  eine  bestimmte  Nutzung  eines  bestimmten  Buches  gesetzlich  zulassig 
ist.  Gehen  Sie  nicht  davon  aus,  dass  das  Erscheinen  eines  Buchs  in  Google  Buchsuche  bedeutet,  dass  es  in  jeder  Form  und  uberall  auf  der 
Welt  verwendet  werden  kann.  Eine  Urheberrechtsverletzung  kann  schwerwiegende  Folgen  haben. 

Uber  Google  Buchsuche 

Das  Ziel  von  Google  besteht  darin,  die  weltweiten  Informationen  zu  organisieren  und  allgemein  nutzbar  und  zuganglich  zu  machen.  Google 
Buchsuche  hilft  Lesern  dabei,  die  Biicher  dieser  Welt  zu  entdecken,  und  unterstutzt  Autoren  und  Verleger  dabei,  neue  Zielgruppen  zu  erreichen. 


Den  gesamten  Buchtext  konnen  Sie  im  Internet  unter  http  :  //books  .  google  .  com  durchsuchen. 


Die  Chroniken 
der 

schwabischen 
Stadte. 
Augsburg...: ... 


GENERAL  LIBRARY 
UNIVERSITY  OF  MICHIGAN. 


THE 


Hagerman  Collection 


HISTORY  AND  POLITICAL  SCIENCE 


JAMES  J.  HAGERMAN  OF  CLASS  OF  '61 


Professor  Charles  Kendall  Adams 

IN    THI    VBAR 

1883. 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


Pic  g^roniRett 

bet  b ru t f <M n  @  H  b  t  r 


t)om  14.  big  tn$  16.  Sa^unbert. 


2)retunbjtDanjigftcr  8attb. 


2luf  Peranlaffung 

Seiner  XTCajeftdt  6es  l^Snigs  t>on  Sayem 

tyerausgegefcen 

iurdj  6ie  fjiftortfdje  Commtffton 

bet  ber 

"Komgltdjen  2tfa6emte  6er  IDiffenfdjaften. 


Seijijig 
©erlag  t>o»  ©.  $trjel 

1894. 


Digitized  by 


Google 


ittfftiUtfteietiHc. 


2Mpbu%. 


SHerter  8atrt* 


2tuf  Deranlaffung 

Seiner  ZTCajeftdt  6es  HSntgs  t>on  Bayern 

tjeransgegefeen 

burdj  6te  fyiftortfdje  Commtfjton 

bet  ber 

HSntglidjen  2tfa6emte  6er  XDiffenfdjafteru 


Beijijig 
SJerlag  Don  ©♦  Jptrjel 

1894. 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


SBorwort 


v 

,  Om  t>ottiegcnbcn  fcierten  Sknbe  Don  2lug$burg  crfd^eint  bie  Sfyro* 

|  nit  Don  Siemens  ©enber,  einem  3)enebictinermi5nc$  toon  ©t.  Utricty 
unb  Hfra,  jum  erftenmat  im  IDrutf.  @$  tft  eine  ©tabtctyronil  im 
*  eigentti<$en  ©inne  be$  SBorts,  &om  Slnfang  ber  ©tabt  an  bis  1536, 
fett  1488  3ettgcfd^id^te  beS  tutors ;  er  fd&rieb  baran  fafi  bis  an  fein 
SebenSenbe.  2Ba$  oorljergeljt,  ift  auS  ben  belannten  fitteren  Sljronifen, 
mit  toenigen  S^fafeen  auS  anberen  Quetten,  gefd&tyft.  3n  ber  3eit* 
gefctyictyte  bes  tutors  ift  eS  befonberS  bic  neue  e&angetifctye  8el?re  unb 
bie  reformatorifd&e  ^Srebigt,  nrie  fie  in  2lug$burg  auftrat  unb  burcfc 
brang,  bie  feine  @rj51jtung  neben  fcietem  anbetn  bef<$fiftigt  unb  toon 
Hjm,  ber  noc$  bie  2lufti5fung  feineS  Son&entS  erteben  mujfte,  eine 
ebenfo  fd&nflbe  tote  joroige  SBerurteitung  erfaljrt. 

@S  oerfteljt  fid)  toon  fetbft,  bag  ©enberS  SBerf  Ijier  nur  fo  toeit 
abgebrutft  erfd^eint,  ate  eS  nid&t  auS  ben  fitteren,  fctyon  in  ben  frfiljeren 
SBanben  jum  SBbbrutf  gelommenen  Sljronifen  entnommen  ift.  ©agegen 
finbet  man  im  9faljang  tyinjugefiigt,  toaS  ber  SCutor  auS  ben  S&ronifen 
fewer  tefcten  SBorganger,  $)emer,  Saltier  unb  9fem  unbenufct  gelaffen 
l?at:  eS  finb  einjetne  9toc$ri($ten  auS  ben  Saljren  1490  bis  1512. 

9to<$  bleibt  auritcf  eine  anbere  ©ctyrift  SBitijetm  Stems,  betitelt 
„@roni!a  netoer  gefc$i<$ten",  bie  Saljre  1514  bis  1526  umfaffenb, 
bie  toir  bem  nfictyftfotgenben  unb  te^ten  Sanbe  toon  2lug$burg  fcorbe* 
fatten.  2ftan  nrirb  barin  mit  Sntereffe  feljen,  nrie  SDinge  unb  2ften< 
fd^en  fi<$  anbers  ats  bei  bem  3)enebtctinermi5n<$  in  ben  5lugen  eines 
eifrigen  2tnt)angetS  ber  neuen  Seljre  abftriegetn. 

§err  Dr.  griebricty  9totlj  in  SMnctyen  Ijat  bie  SJearbeitung 
bes  fcortiegenben  JBanbeS  mit  ber  gleid^en  ©orgfatt,  nrie  bie  bes  J>or* 
Ijergeljenben,  auSgeffiljrt,  unter  £eranjieljung  bes  arctyioatifctyen  unb 
anbern  ungebrucften  toie  gebrudten  SRateriatS,  baS  jur  Sontrote  ober 
Srgfinjung  berEljronif  bient;  auc$  finb  ©toff ar  unb9tegifter  ooniljm 
angefertigt. 

Sr  tang  en  im  Sftofcember  1894. 

^xof.  &axt  v.  <£egef. 


Digitized  by 


Google 


SSortDOtt. 

$)er  Untcrjcicfynctc  gcftattct  fu$,  im  2fef($tu{$  an  ta«  *or« 
fteljcnbc  SBowort  junacfyfi  bcm  acrctyrtcn  §crau$gcbcr  bcr  beutfctycn 
©tabtc<$ronifen  ju  banfcn,  bet  iljm  bie  bort  bcforottycncn  Slrbeiten 
fibcrtrug,  bann  aflcn  bcncn,  tocld^c  iljn  unmittclbar  obcr  mittclbar 
babci  untcrftufcten :  fcor  aflen  bcm  $errn  ^fatter  3.  ftranjtcr  (in 
gggcntljal),  bcm  ©etrn  ©tabt^SCrd&ioor  Dr.  3.  33uff  in  2fag$burg, 
bem  ©crrn  ard^tt) * ©ccrctfir  ft.  ©irfctymann  bafctbfi,  bcm  $crrn 
Sibliofljcfat  Dr.  5Elj.  SRuefc  bcr  ftrctS*  unb  ©tabtbibtioflje!  in  «ug«* 
burg,  bcm  $crm  ftret«*8lrc^tt>ar  (Jr.  SRotlj  in  Hmbcrg  (jefct  a.  J).), 
fotoic  bcr  SibKotljctocrtoaltung  bc$  Ijiftorifd&cn  83crcin$  fur  ©$tt>abcn 
unb  Sflcuburg  unb  ben  ffleamten  an  bcr  ft.  ©of  •  unb  ©taatsbibtiotljc! 
in  SWunctycn. 

9Wanc$cn  im  Sio&cmbcr  1894. 

Dr.  Sfttefctt*  3Utf . 


Digitized  by 


Google 


3nl)alt*Der$eid)ni§. 


3$ottt>ott. 

©ettytigmigen. 

VII.  2)te  €$ronif  »on  GUrnen*  @enber  bon  ben  McfUn  3ctten 
ber  CStabt  bid  jum  3a$re  1536. 

(SmUitung ©cite  III 

tfanbfartftrabefarrfbwig XXXV 

£ejt 1 

Busang. 

gortfc^uitgm  ber  (E&roitif  bed  Sector  2Rfitt<$  toott  2>cmer,  fBaltyer  unb  Went  405 

©toffar 471 

^erfoTtemKrjetc^mg 514 

DxtatKtjettfatfj 544 


Digitized  by 


Google 


Seridjtigungetu 


@.  56,  22  tie8:  Slbetberg  flatt  SRabetberg.  @.  58  $ar.  j.  3.  9  IteS: 
attentat*  flatt  attentats.  @.  138  2lnm.  9  tte8:  ^ergme^ger  flatt  »erg* 
mater.  @.  179,  4  tfl  am  ffianbe  ju  tefen:  18.  Oft.  flatt  10.  2tug.  @.  189 
ge$8rt  bte  Stortante  gn  3eite  13  (nt#t  43).  @.  195  fefyft  bet  ber  fllnftcn  gette 
am  ftanbe  bte  3iffer  5.  @?  240  «ar.  3.  3. 15  tieS:  SacoB  flatt  Sucofc.  @.  255, 
20  lies  fletttotg  flatt  ffietttotg.  @.  260,  17  ties  3atob  flatt  3afcofc. 
<S.  265  #ar.  3.  3.  2  Ifl  ju  tefen  (Sorta  flatt  (Sorutta.  @.  267,  17  ^eifct  ba8 
erfle  2Bort:  t<$.  @.  295,  5  fe&lt  bet  ber  fiinften  3eile  am  ftanbe  bte  3tffer  5. 
(Sfcenfo  auf  @.  303.  @.  410  2lnm.  2  mug  e8  flatt  $art  VII.  ^etgen  flart  VIII. 
<S.  416,  7  tfl  na<$  3)egen$art  etn  flomma  jn  fefeen.  @.  421,  16  tte«:  1495  flatt 
1595. 

Sftadjtrag. 
3n  @.  97  2fam.  2  tfl  nocfy  $u  toergtetcfyen  Utmann  2)fca$tmtttan ,  53b.  II. 
@.  91.  3n  bem  9£etdj8tag  tm  3«$re  1518  ftnb  bte  toStyrenb  be8  3)ru<fe«  ber 
@enberf<$en  (S^rontf  erfttytenenen  8fcet<$8tag8aften,  jllngere  SKetye  SBb.  I  gu  toer* 
gtet<$eu.  3n  ber  2fom.  1  3.  3.  440  ^tte  no<$  auf  ©otfcetn  $ot.  unb  ret.  SBotfS* 
fcetoegungen  Dor  ber  Reformation  @.  77  ff.  aerttriefen  toerben  fotten. 


Digitized  by 


Google 


VII. 

Pic  gfjiontli  Don  Siemens  $enbei 

Don  ben  dlteften  3eiten  ber  ©tabt  bid  jum  Saljre  1536. 


€t&bte4iomfcn  XXIII. 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


(Si it  I e i  t u it  g- 


©tc  in  biefem  ©anbe  jum  crftcn  9Me  tin  Drud  erfc^einenbe 
beutfcfce  Eljronil  toon  Siemens  ©enter  umfafet  mit  einem  grofcen  Iljetfe 
ifyreS  3>nlja(te$  biefelben  3^ttrfiume  rote  bie  SlugSburger  Sljronifen  in  ben 
brei  DorJjergefjentenfflSnben  bie[er©ammlung,  beren  jetttt<$  am  roeiteften 
geljenbe,  tie  bed  $eftor  2Kufi$,  no$  in  baS  3aljr  1487  Ijereinreictyt ;  bie 
©enberfctye  Eljrenit  fefct  bann  biefe  fort,  intent  fieSegebenljeiten  au$  ben 
lefcten  Satyren  tfaifer  grietricfys  III.  unb  aus  ber  SRegierungSjeit  SWaji* 
mifianS  I.  unb  feineS  @nfel$  Sari  V.  bie  fiber  ben  in  2lug$burg  abge* 
Ijaltenen  fo  DerJjfingnijJDollen  SRei$«tag  bom  3aljre  1530  unb  bie  9)iitte 
be$  Dterten  3afyrjeljnte$  l)inau$  Dorfuljrt.  Diefe  ereigntfcreictye  ^eriobe 
ber  8?etc$«gef<$i$te  ffittt  jufammen  mit  ber  SMutljejeit  ber  ©tabt  2lug$* 
Burg  .  bie  in  bem  eben  abgegren^ten  3^itroume  burcfy  bie  ®ef#icfttc$feit 
ifyrer  $anbtoerter ,  bie  9Boljlljabenl)eit  iljrer  fflurgerfctyaft,  ben  SReictyfyum 
unb  tie  UnteraeljmungSfaft  iljrer  grojjen  Saujleute,  ben  SRuljm  iljrer  ein< 
tyeimtfetyen  ®eleljrten  unb  ftfinftler  laum  Don  einer  anberen  ©tabt  be$ 
SReic^eS  fiBertroffen  tourbe.  $)er  SSerfaffer  biefer  Sljronit  ift  ein  9B6n$ 
bed  ftlofters  bon  ©t.  Ulrtc^  unb  9lfra ,  au«  beffen  SDiauern  Dor  unb  nacty 
tym  fo  manege  in  ber  ®ef$i$te  ber  ge(el)rten  8itteratur  mit  Sfyren  ge* 
nannte  SWSnner  IjerDorgegangen  finb. 

Da«  8eben  unfere*  ©enter  (and}  ©unber  unb  ©inber  fctyretbt  er*<rfairet. 
fi$)  berlief  einfacty  unb  einfBrmig  tnnerljalb  ter  engen  ©cfyranfen,  bie  er 
ft$  burc$  Sblegung  be«  9RSncfy«gelubbe$  felbft  gejogen  fyatte.  SOBir  nriffen 
befftalb  auger  bem,  »a$  er  in  ben  bon  iljm  fyinterlaffenen  ©ctyriften  felbft 
fiber  ft$  fagt,  toenig  Don  feinen  aSerljftftmffen,  unb  ttefe*  SBenige  ift 
BerettS  Don  feinen  BiSljerigen  ffliograpljen  SSeit^1  unb  ©raun2,  benen 

1.  »ett$,lBibl.  Aug.   Alph.  VI  2.  Mac.    ©raun,    Not.    hist-lit. 

€5. 161  ff.  8b.  I  ©.  1  ff. 


Digitized  by 


Google 


iv  (Sinleituug. 

and)  neuerbings  SB.  SSogt  in  cincm  in  ber  attgemeinen  beutfctyen  fflio* 
grapljie  fiber  ©enber  erfefyienenen  Slrtifcl  gefolgt  ift,  benfifct  toorben. 
fflraun  xoar  bcr  fefete  Srd&ibar  unb  fflibfiotyefar  toon  @t.  UIric$;  ct  $atte 
bor  bcr  SluPfung  be«  fltofterS  noc$  ben  ganjen  ©eftanb  be*  ftloftcr* 
arcfytbS  beifammen,  unb  e$  »ar  bon  bornljeretn  anjuneljmen,  bag  iljm  bci 
bem  gteifce  unb  bcr  Umficfyt,  bur$  bie  fic$  feme  ©d^rtften  au«jei$nen, 
auf  ©enber  bejugttctye  SHten  unb  SWottjen  faum  entgangen  fein  ttfirben. 
£rofcbem  lief  e$  ficty  ber  SBerfaffer  biefer  3^i(en  nictyt  berbriefen,  neuer* 
bingS  arcfyibafifefye  gorfctyungen  fiber  ©enber  anjuftetten,  (eiber  oljne  Jeben 
Gfrfotg.  3um  ©Ificfe  burfen  urir  anneljm'en,  bag  un$  burcty  biefen  9Wanget 
an  biograpljifc^en  Daten  nic$t$  gur  SBfirbigung  ber  ^erfBntictytett  unfereS 
Sljroniften  SBefentlictyeS  entgeljt ;  fein  Dafein  ttirb  aufgegangen  fein  in 
ber  ©etljattgung  ber  iljm  obliegenben  M8fterftc$en  unb  geifttictyen  23er* 
ric$tungen,  im  fleifcigen  ©ammeln  unb  int  ©c^reiben  feiner  jiemticty  ga$I* 
reid&en  ©d^rtften.  5Dte  $auptfa$e  tft,  bag  fic$  un$  biefe  gum  grSfcten 
S^eile  erljaften  Ijaben ,  benn  nrir  finb  baburcty  in  bie  8age  berfefct,  uns 
fiber  bad  SBefen  unb  ben  SBertlj  bed  Scanned  eine  biel  beutlictyere  unb 
toeitere  SBorftetlung  gu  bilben,  ate  un$  bied  burc$  Srljaftung  einiger  Sugerer 
8eben$baten,  bie  \a  oft  feljr  betanglo*  ftnb,  ermBglictyt  toare. 

©enber  ift  am  SlemenStage  (23. SKoo.)  bes  3al>res  1475  3Worgen$ 
urn  6  Uljr  gu  8auingen  a./©,  geboren,  toie  feine  un$  erljaftene  genaue 
Slufjeicfynung  befagt1.  ©ein  35ater  tear  Saf pax  ©enber,  feine  2Wutter 
SBalburga  SReictyenbedin  toon  2lis(ingen.  SSon  ben  8eben$berljfittniffen 
ber  beiben  ift  un$  nic$t$  befannt,  ate  n>a$  unfer  Sljronift  felbft  batoon 
anbeutet2,  ebenfo  toenig  bon  bem  ©UbungSgange ,  ben  er  felbft  gurficf* 
getegt,  bis  to)ir  Ujn  ate  2W5nc$  in  bem  alt*  unb  xoeitberftljmten  ©enebit* 
tinerKofter  gu  ©t.  UIric$  unb  Slfra  in  2lug$burg  antreffen.  Die  ja^t* 
reid^en  Sitate3  au$  ber  ftafftfe^en  unb  nad^ffoffifctyen  fiitteratur  ber  SRBmer 
(egen  3cu8ni6  btoon  ah,  bag  er  ftcty  eingeljenb  bamit  bef^fiftigt  $at; 

1.  Chronographia  93b.  VI  ©1.  157b :  1.  c  @.  1  Hum.  b  unb  @.  3.  «n  ber 
Eodem  anno  (1475)  in  die  S.  dementia  lefeteteu  ©telle  ift  eine  SRottj  <tu6  bem 
(23.  5Rot>.),  qui  illo  anno  in  sabbato  V.  9b.  ber  @cnbcrf<$eu  Chronographia 
euenit,  hora  sexta  de  mane  ego  fr.  (91.  25 4b)  attgef ii^rt ,  bie  toon  bem  £obe 
Clemens  sender  autor  et  scriptor  be«  S3ater«  unfered  (J^roni(len  berU&tet : 
huius  libri  ac  aliorum  ab  initio  mundi  er  ftarb  am  22.  2Jlai  bed  3a^re6  1523. 
ex  patre  Caspar  sender  et  matre  Wal-  3.  3n  feiner  Chronographia  unb  in 
burga  reychenbechin  ex  Aislingen  in  bertateinifd^cn^ronif  (t)ersBolfenbiittlet 
Laugingen  natus  fui  et  hec  in  die  S.  $<mbf thrift) ,  nid^t  ober  in  fcinen  beut< 
Martini  (11.9^0©.)  scripsi.  —  ubrigenfi  Wen  (S^ronifen,  n?o  fol<$e,  obgefe^en  toon 
tear  ber  (£lemeu«tag  im  Sa^re  1475  fein  bem  einleitcnben  @afee,  nur  no(^  ein 
@am$tag  fonbern  ein  3)onncr«tag.  ^aarmal  ©orfommen. 

2.  @.  ^eitl?  1.  c.  @.  162  unb  Eraun 


Digitized  by 


Google 


Sinleitung.  v 

bo$  jetgt  er  ft<$  ni<$t«  beftotoemger  Betm  ©ebraucty  ber  tatetnifctyen 
@prac$e  ate  einen  fe$r  bdfcn  ©tittften,  beffcn  SRebemenbungen  unb  ©ort* 
bitbungen  nid^t  felten  an  bie  ©d?reibart  bcr  virorum  obscurorum  ev* 
innem,  f  o  bag  fetbft  ©raun ,  bcr  bci  bcr  SeurtljeUung  ©enbers  einen  in 
jcber  ©ejieljung  fe$r  n>o$fa>otlenben  ©tanbpunlt  einntmmt,  ntc$t  umftn 
lann,  (nac$  bcm  93organge  RljammS  unb  93eitljS)  SenberS  grdgted  933erf, 
bic  untcn  bed  nfiljern  ju  befprecfyenbe  Chronographia ,  at«  cm  »opus 
stilo  quidem  simplici  ac  barbaro  sed  sincero  admodum  conscrip- 
tumc  gu  bejetctynen1. 

Sr  trat  in  bad  Softer  am  26.  «uguft  be«  3a$re$  1496,  an  eincnt 
greitag  SWorgend  urn  10  Uljr,  alfo  nod)  nictyt  21  3a$re  aft.  2lm  33or* 
abenbe  bed  atler$eUigenfefte«  (31.  Oft.)  tourbe  cr  aid  SRobije  etngefleibet, 
unb  cin  3a$r  barauf  (31.  Oft.  1497)  tegte  cr  bic  3»»nc$dgefubbe  ab*. 
9Sier  3a$re  fpater  (1501)  bractyte  cr  ant  DretfSnigdtagc  bad  crftc  9Wefc 
opfcr  bar 3. 

5Da$  U(ri$ttofter  befanb  fi$  ju  bcr  3«t,  in  bcr  ©enber  in 
baffclbe  etntrat,  in  etnent  btfl^enben  3^ftanbe.  $)er  8lbt  3o$ann  bon 
§oijenftein  (1439—1458)  Ijatte  begonnen,  bic  in  SScrfatl  geratljene 
ftlofterbtdcipKn  burcty  energifctye  SRef orutation  toicber  gu  Ijeben,  fcine  5Rac$* 
folger,  2Retc$ior  Don  ©tantfctm  (1459—1474),  $einri$  grtcg  (1474— 
1482)  unb  3ofymn  bon  ©tttingen  (1482—1496)  toaren  mit  (grfotg  be* 
mfiljt,  auf  biefemSBege  f crtgufd^rciten 4.  3Wit  ber  SMdciptin  n>ar  au$  bic 
SReigung  gu  tiriffenfetyaftttctyer  unb  fiinftterifctyer  S^atigfcit  im  Softer 
toieber  lebenbig  gemorben.  Die  fflibttot^el  tourbe  untcr  biefen  Sbten  be* 
beutcnb  bergrSfcert  unb  in  einent  befonbercn  SRaume  aufgeftelft,  jafeit 

1.  ©rami,  Notitia  I  @.  2;  ©elt$  monasterii:  Et  in  viplia  omnium 
VI  @.  168.  Son  bcm  #craudgeber  ber  Sanctorum  habitu  nouitioram  indutus 
Hist,  relatio  de  ortu  et  progressu  fui.  Eadem  die  anno  reuoluto  feci 
haeresum  (f.  barfiber  untcn  ©.  XIV)  professionem.  ©gl.  untcn  @enberd 
ttnrbc  foaar  an  eben  btcfcm  barbarifd&en  &$ron.  ©I.  162*>.  —  3m  3a$rc  1498 
©tile  nod?  cine  gute@cite  entbedt:  Tan-  unterfctyreibt  er  bic  Statuta  ab  abbate 
tarn  morum  et  religionis  barbariem  et  conventu  facta  aid  clericus.  Mon. 
(toic  @cnber  flc  in  feiner  (gnafyung  bor-  Boic.  ©b.  XXIII  @.  650  9tr.  284. 
fu$rt)  hand  melior  decebat  oratio.  3.  (Sbenba  ©I.  73*>;  Anno  domini 
Quin  id  ipsum  veritati  majestatem  1501  in  die  Epiphanie  ego  primitias 
facit,  quod  simplicissime  scripta.  ©gt.  meas  celebraui. 

bagegen    bad    Urtyeil    bei    ©$eltyorn,  4.  @.  SBitttoer,  Cat  abbatum  mon. 

©ammlung  fur  bie  <$ef$.  I  @.  243.  SS  Udalrici  et  Afrae  Augustensis  in 

2.  Chionogr.  ©b.  VII  ©I.  23b .  @tei*ele,5[r^tb  f.bie©ef^.b.©tet^um« 
Eodem  anno  (1496)  feria  sexta  post  3(ug8bnrg  III  ©.  1 95  ff . ;  ^lac.  ©raun, 
Bartholomei  bora  decima  ante  pran-  Oef^.  ber  $tr$e  unb  bed  drifted  ber 
dium  Ego  fir.  Clemens  Sender  de  Lau-  tyctltgcn  Ulri^  unb  Slfra,  3(ugdb.  1817, 
gingen  autor  et  scriptor  huius  libri  @.  28«  ff. 

et  aliorum  intraui  religionem  huius 


Digitized  by 


Google 


VI 


(gtnleitung. 


bem3al)re  1472  toax  im  Slofter  cine  eigene  £)ru<ferei  errid&tet,  bie  tfingere 
3cit  tijfitig  tear1-  Die  feit  ber  jtoeiten  $51fte  be$  15.  3al)rl)unbert$  in 
SSfagSburg  nacfytoeisbare  $umaniftifc$e  SRidjtung  fanb  aucfy  in  bem  Softer 
SSfoljanger  unb  greunbe,  neben  benen  jebocty  auc$  bic  in  bem  atten  ©etcifc 
m&nd^ifcfyer  ®elel)rfamfeit  $)aljinti>anbetnben  rfifttg  fortarbcitctcn  \  &n 
®efiil)t  ber  ®egenf5felt$fett  fcfyemt  in  folctyen  Shreifen  gar  nictyt  gum  2Je* 
toufctfetn  gelommen  ju  fein,  tt)ie  ja  aucty  tfjatfactylicty  fc^r  biete  biefer 
$Iofterl)umaniften  nur  ba$  tateinifefye  ®e»anb  iljrer  93orbitber  ftcty  ange* 
eignet,  oljne  Don  ljumaniftifefyem  ®eifte  nur  einen  gunlen  in  ftc$  aufge* 
nomnten  ju  Ijaben;  ber  burc$  feme  Ijiftorifcfyen  9lrbeiten  belannte  ©igmuub 
ajietfterlin ,  ber  \a  au$  bem  Sfofter  Ijerborgegangen ,  ift  ein  ItafftfcfyeS 
SJeifpiet  tyiefiir:  ein  ganj  anneljmbarer  Satetner  unb  begeifterter 
greunb  ber  alten  Sitteratur  unb  babei  ein  aufcerft  geftnnungStfictytiger 
2)Wnc$3. 

Stntge  SDtonate  bebor  unfer  ©enber  in  ba$  Utrictyftofter  eintrat,  toar 
Sonrab  SDWrfin4,  ein  geborener  SlugSburger,  btstyer  ^rior  im  Softer, 
jum  Slbte  getoSfytt  toorben ;  er  berftanb  e$ ,  bie  Don  feinen  SSorgSngera 
iiberlommenen  guten  SErabitionen  toeiter  gu  fiiljren,  fo  bag  unfer  Sljronift 
bi$jum£obe  biefeS  3lbte$  (1510)  in  too!)tgeorbneten  H5jier(td&en  33er* 
Ijaltniffen  (ebte,  bie  feiner  geiftigen  unb  ti>iffenfc$aftfi$en  gortbitbung  nur 
f8rberti<$  fein  fonnten.  S3  tear  bie$  auc$  bie  3e^/  to  ber  ftcfy  ba$ 
eigenartige  23erl?aftni6,  toetcfyeS  ficfy  gtmfd&en  bem  Saifer  aRajimittan  unb 
bem  ©t.  Ulrid^Kofter  fctyon  border  ju  entroidetn  begonnen  Ijatte,  immer 
meljr  befeftigte.  @$on  feit  1492  bon  bem  Sonbent  in  bad  engfte  geift* 
ttctye  23unbnij$  aufgenommen 5,  befd&enfte  9Wa$imUian  bas  Stofter  mit 
jatytreicfyen  23etoetfen  feiner  ©unft  unb  ®nabe.  Die  SDWncfye  fatten 
ijauftg  ®etegenl)eit,  ben  merltoiirbigen  9ftann,  beffen  ©etyieffate  unb 
£ljaten  bie  3ettgenoffen  beft&nbig  in  2UI)em  ertyielten,  in  ungejtoungenem 
perf5nfic$en  SSerfe^r  ju  feljen*  2Rit  tiebebotter  Ireue  befd^reibt  ©enber 
bie  iiberaus  prunfbotten  fircfyftcfyen  geftttd&feiten,  bie  ber  Satfer  bei  feiner 
3ln»efen^eit  in  SSfogSburg  in  ber  Utri(fy!ir<fye  ober  im  $)om  abfyaften  lte§, 

1.  @.  3«*>f,  SfogSfr-  Sudjbwderge*  3.  ©.  iiBer  i^n  bic  (ginletturtg  gu 
f^te  I  ©.  VIII,  abcr  and)  (£.  SWeggcr,  @tgm.  2ttetfietltn8  (£bron.  ber  9ect*«« 
Wutfb.  altcflc  2)rudbcnfmaic  jc.  @.  39.  ftabt  iRIlinbetg,  ©t.<£^ron.  Ill  ©.  3  ff. 

2.  @.  l?iegu  2ter,  3)cr  *ug«B.  $uma*  mit  ben  DJadjtrcigen  gren«borff^  in  ben 
mflenfreis    mit    befonberer   S3erucffid(>«  5(ng«b.  @t.  (£^ron.  I  ©.  267  Slnm.  1. 
tigung  Sem^arb  5lbelmaiin«  toon  $lbel*  4.  ®gt.   ^iejn    bie  Chronographia 
mannsfelben  in  ber  ^eitfetyr.  b.  ^>i(l.  25er.  @enber8  53b.  VII  81.  23». 

fiir  e*»abcn  n.  ^enb.,  3al?rg.  18S0  5.  Sittmer  1.  c.  ©.355 ;  togt^ramt, 

@.  68  ff ,  ilber  bie ^umaniften  im  Mrify      Utri^ftofter  @.  302,  305. 
ftofter  insBefonbere  1.  c.  @.  70  ff. 


Digitized  by 


Google 


(Staleituttg.  vn 

fo  namentlicty  bie  geter  ber  ©runbfteintegung  ju  bem  ncuen  ffiljor  ber 
U(ri<fyltr<fye,  bie  ber  Saifer  eigentyanbig  fcofljog  K 

$>tefe  glfidtfictyen  3^ten  toftljrten  frcttUfr  ntctyt  meljr  fange,  3o$ann 
©d&rott,  ber  SRadftotger  bed  9lbted  SDWrlin,  ber  ©oljn  emed  2lugdburger 
SBadterd,  ber  fi#  bid  ju  fewer  (Srljebung  jum  2lbt  burc$  freunbfityed  unb 
corrected  SSer^atten  audgejeicfynet  Ijatte,  jeigte  in  feiner  neuen  SBfirbe 
(gigenfctyaften,  toetd&e  bie  bidder  in  bem  Sfofter  Ijerrfctyenbe  SRulje  unb 
Drbnung  gefftljrben  mugten.  <Sr  refignierte  feine  SBfirbe  erft  im  3aljre 
1527,  nac^bem  er  berfetben  in  ber  3ti>ifc$enjett  infotge  feiner  Untaugficfc 
leit  auf  Seranfoffung  bed  SBifctyofd  f<$on  eine  &t\t  tang  bertuftig  ge* 
toefen2, 

fiber  biefe  SBorgSnge  erfaljren  toir  fcon  ©enber  nid&td,  eben  fo 
toenig  fiber  feine  eigenen  ©dijtdEfate  wS^renb  biefer  £eit  SBfod  ber 
SDatierung  einer  feiner  ©cfyriften  erfeljen  nrir,  bag  er  ficty  im  3o^re 
1507  no<$  in  Slugdbttrg  befanb3,  aud  ber  SDatierung  einer  anbern, 
bag  er  im  3aljre  1517  in  bem  ber  ©tabt  Saufbeuem  benactybarten 
Softer  3rfee  tebte,  bad  mit  bem  ©t.  Utrictyffofter  in  Slugdburg  in 
engen  SBed&fetbejieljungen  ftanb4.  (£r  giebt  ber  fefcteren  ©ctyrift  bie 
SBerfe  mit  auf  ben  333eg ,  mit  benen  ber  in  ber  SSerbannung  ju  £omi 
f$mac$tenbe  Dbib  feine  Sriftien  na$  9fom  fanbte :  I  liber  Augustam 
(ftatt  Romam),  toorin  man  ©eljnfud^t  nacty  bem  lieb  getoonnenen 
gtfinjenben  Slugdburg  erlennen  bfirfte,  }U  toetcfyem  bad  [title  3rfee 
freili^  einen  ftarlen  ©egenfafe  bttbete.  ©er  Umftanb,  bag  ©enber 
fidj  fiber  ben  Slufcnt^alt  Sutyerd  ju  Slugdburg  (im  Saljre  1518)  fo  gar 
\&)Uty  unterrid&tet  geigt6,  unb  bag  er  bie  Slnfange  ber  Sntnricfetung 
ber  {Reformation  in  Slugdburg  gSnjft$  mit  ©tililfd^toeigen  fiber* 
geljt,  fo  bag  feine  barauf  bejttgficfyen  SWittljettungen  erft  mit  bem 
3aljre  1524  beginnen,  &on  too  an  fie  bann  ftettenroeife  feljr  aud* 
futyrticty  unb  anfctyauficty  toerben,  tegen  bie  SBermutljung  nalje,  bag  fidj 
©enber  bid  ju  biefer  3^t  nictyt  in  ber  ©tabt  befunben  $abe6;  ffir 

1.  ®.  untcn  $t.  168*ff.  8fct<$«tage  toom  3«$r  1518  tootgefaflene 

2.  ©raun  1.  c.  @.307ff.  8g(.  «tc$  &fcfcbieb$icene  St.  SJtojrtmiUanS  toon  ben 
Me  (Etonica  netoer  gefaicften  81.  68».  aKbnd&en    toon  @t  Ulri$  erj^lt,  gu 

3.  ®raun,  Not  hist.-litt.  I  @.  47  foted&en,  inbem  bet  (Sbtoniji  bort  fo  tebet, 
SRt.  II.  alS  toSre  er  perfflnttcty   babet  getoefen: 

4.  (gbenba  @.  48  Sflx.  III.  fetn  2ttt...  ^at . . .  un&  (bie  W6xtAt) 

5.  3n  bet  beutfdjen  S^ronif ,  ©anb«  angefetyen,  al8  toerbe  u«8  fetn 
f$t.  b,  unb  in  ber  SSolfenbilttlet  ©anb*  Wit  ntt  me  in  bifer  jett  fec^en  unb 
f^rift  (wie  autf)  f^on  in  bet  Ctytonogt.).  toon  ung  batmtt  utiaub  nemenac. 

6.  ©egen  biefe  ?(nnc^me  fctyehtt  bie  2)oc^  fann  ftc^  ©enbet  bamais  ja  nut 
@teHe  (beutfty  St?rontf ,  §anbfd?r.  a  toorilbetge^enb  in  Augsburg  auf^alten 
8L  209»),  in  bet  ©enber  bie  na$  bem  ^aben,  tote  auc^  ni$t  audgefc^Xoffen  i% 


Digitized  by 


Google 


vin  (Shtteitung. 

fca*  3aljr  1527  ijt  er  in  Slug^Butg  toieber  nacftjetoiefen  unb  jtoar  al$ 
$rior'. 

©eitbem  bie  reformatorifcfyeSBetoegung  fi$  in  8fag«burg  auSgebrettet 
^atte ,  mar  e$  mtt  bem  ruljigen  unb  beljagftctyen  8eben  ber  3K8n<$e  toon 
©t.  Ulricty  fcorbei.  3nnerljatb  bcr  iitoftermauern  felbft  fanben  bte  SReuer* 
ungen  8ln$5nger,  fcor  alien  ben  ^farrprotnfor  3oljann  ®$mib,  ber  fid& 
offen  ate  fiutljeraner  belannte  unb  auc$  feine  ^farrangeljSrtgen  fttr  fidb 
ju  geurinnen  &erfuc$te2.  93on  aufcen  Ijer  tyatte  ba$  Softer  ju  teiben  &on 
bent  gegen  ba$  3K6nc$$toefen  aufgebracfyten  ^JdBel  unb  f pater,  ate  ber 
©teg  ber  neuen  9tt$tung  entfetyieben  tear,  au$  toon  ©eite  beS  {RatljeS. 
©enber  Ijat  e$,  tote  e$  f<$eint,  nictyt  fflr  anftfinbtg  gefunben,  in  felnen 
fremben  ip&nben  ttbergebenen  Sljronifen  au$  ben  SWauem  be$  ftfofterS 
ju  plaubern  unb  fiber  interne  Slngetegenljeiten  feine$  Son&entS  }U  beridj* 
ten3;  bagegen  betra<$tet  er  e$  gerabeju  ate  etne  feiner  $auptaufgaben, 
bie  toon  aufjen  Ijer  feit  ungeffiljr  bem  3aljre  1527  fetnem  Softer  nriber* 
faljrenen  Unbitben  unb  ©ebr&ngniffe  ntSgfi^ft  au$ffi$rttc$  ju  fctyitbern, 
jo  bag  ttoir  fiber  biefe  SSorgfinge  genau  unterrtd^tet  finb4.  3m  3al)re  1534 
unterfagte  ber  SRatlj  ben  SM&nctyen  ba$  $rebtgen  in  ityrer  ftirctye  unb  fteflte 
einen  neugtfiubigen  ^rebiger  auf ,  unb  im  3a$re  1537  erging  an  fie  ber 
fflefeljl,  fi$  enttoeber  ber  gen>ol)nten  {RefigionSfibungen  ju  entyaften  unb 
bie  SUber  ju  entfemen  ober  bie  ©tabt  ju  toerfaffen.  2)er  feit  ©$ott$ 
{Rficftritt  an  ber  ©pifee  be$  SttofterS  ftetyenbe  3oljann  ftSntin 5  entf^ieb 
ft$  ffir  ba«  tefetere;  am  18.  3anuar  genannten  3al)re«  begab  er  ftc$ 
mit  feinem  Sontoent  in  bad  im  3aljre  1533  erlaufte  ©ctytofc  Unter* 
nnttetebacty 6. 

©enber*  ©jroml  reid^t  in  iljrer  tefeten  gaffung  nur  bte  jum  3a^re 
1536 ;  bie  (efete  SRotij  batiert  toom  ©t.  Urfufa«Iag  (21 .  Oft.)  btefe*  3al?re* ; 
bie  SBibmung  ju  btefer  Sljronil  nmrbe  ein  paar  lage  fpfiter  gefdftieben  unb 


bag  er  na$  ber  <grjfi$tung  einee  anbern  4.  @.  &auj>tf8<$ttc$  Jtyamm,  Hier. 

2K8ndK«  Berid)tet  unb  ftd?  nur  bur$  ben  Aug.  Ill  unb  ©raun,  Utri^ttofler,.  bie 

©eBraud)  ber   crften  $erfcn  al«  lana»  Belbe  unfern  ©enber  (in  ber  gaffung  ber 

jat?rigf«  2RttgHeb  bed  Sonfcentcfi  in  bte  Chronographia)   and)   fonfi  genie  aid 

3aW  berer,  benen  ber  abWieb«gru§  bc«  Ouette  benu^en.  ®.  bie  mit  einer  ©ef$. 

j?aifer«  gegotten,  mit  einf^liegt.  toon  ©t.  Utric^  ©raun   toorange^enben 

1.  93on  SJeit^  1.  c.  @.  163,  ber  bie«  Slutoren  jufammengefteflt  in  ber  S3orrcbe 
cinem  ©riefe  83eit  ©ilb«  cntnimmt  ju    beffen    ©ei*.    be«    Ulri^-«io(ter8 

2.  ©.  »raun,  Utri^rioper  @.  310  ©.XIII.    2>a$u  fommen  nod^  bie  ©io» 
unb  unten  ©enber  931.  233*>.  ara^ten  eimelner  3W8ncJe  be8  £lofter« 

3.  3n  feiner  Chronographia  jebod),  tn  S5eit^«  Bibliotheka  Augustana. 

bte  er  fttr  p*  juriidbe^ieit  fommen  ber*  5.  3ofyran  ^3nlin,  SIBt  toom  12. 3utt 

artige  ©tetten  8fter  (teenn  aua)  ntd^t  in  1527  Bis  jum  17.  2Ra'rj  1539. 

groger  3a^l)  Dor.  6.  ©raun,  Utri^tlofier  ©.  312. 


Digitized  by 


Google 


(Smfeitung.  ix 

trfigt  bad  Datum :  8ugdpurg  ju  fant  Urlicty  an  fant  8fra  beler  tag  (26.  Oct 
1536)  K  Died  ift  bad  tefete  8ebendjei$en,  bad  ft$  bon  ©enber  erljatten 
$at.  $)a$  SWecrotogium  bon  ©t.  Ulric$  gibt  und  nocty  ben  2luffcf?(u^ 
bag  cr  am  16.  gebruar  ton  biefer  ffiett  gefctyieben  tft  —  bad  3a$r  tft 
(eiber  ntd)t  genannt2.  SBir  miff  en  alfo  nictyt,  Ijat  ©enber  bie  2ludn>an* 
berung  feined  Sonbentd  na$  Untertoittrfdbacfy  nod)  mitgema<$t  ober  nictyt. 
Sange  bflrfte  er  bad  3aljr  1536  ntctyt  flberlcbt  $aben ,  fenft  tofirbe  fi^ 
bo$  noc$  irgenb  eine  fpfitere  ©pur  ton  t$m  nactytoeifen  (affen. 

©enber  §at  bie  &erf<$iebenen2lbfaffungen  feiner  Sljronit2lngelj3rtgen 
ber  gamilie  gugger  getiribmet 3,  unb  »ir  burfen  biefe  biographize  ©fijje 
nic$t  f($tte&en,  o$ne  noc^mit  ein  paar  ©orten  feiner  perf&nfictyen  93erljfilt* 
niffed  ju  iljnen,  fo  toeit  ed  fi<$  aud  feinen  8lufjeid)nungen  ergibt,  (Sr* 
t»a$nung  ju  t^un.  fflefannt  ift  bie  3ttactytftettung,  bie  biefe  gamilie  in* 
folge  Ujred  SReidfrtljumd  unb  tljrer  fflejteljungen  ju  fiirftttd&en  ?erf8nftc$* 
fetten,  an  iljrer®pifce  fiatfer  SWapmifian,  ftaifer  ftartV.  unb  $5ntg 
gerbinanb,  einnaljm,  fotoie  bad  2lnfeljen,  beffen  fie  ftcty  burdj  i$re  $rac$N 
entfaltung,  tljre  reid^en  ©tiftungen  fflr  bie  JKrctye  unb  bie  Slrmen,  tyre 
greigebigfett  fflr  SBiffenfd&aft  unb  JJunft4  erfreute.  8te  ber  SRetigiond* 
jtoiefpalt  bie  ©firgerf^aft  ber  ©tabt  in  jn>ei  fetnbftcfye  Sager  f$ieb,  ba 
tear  ed  biefe  gamitte,  bie  con  ben  Slftgtaubigen  a(d  ber  $ort  bed  $atljo(i* 
cidmud,  „ber  guten,  toaljren,  rec^ten  Sljriften",  gepriefen  tmtrbe6.  gfir 
und  tommen  Ijier  inJBetractyt  3atob  ber9tei$e,  bann{Ratmunb,2tntomud 
unb  $terontymud  gugger,  bed  erfteren ,  ber  finberlod  ftarb ,  SRcffcn  unb 
Srben,  atte  brei  Snlel  bed  im  3a$re  1469  cerftorbenen  3afcb  gugger  bed 
tfteren.  9ftit  fammtlt^en  ift  unfer  ©enber  tooljlbefannt,  ffimmtftctye  $at 
er  in  faft  fiberf$n>angfi($er  ffieife,  ttyeild  in  feinen  £l)roni!n>erfen  fettft, 
tljeild  in  ben  ©ibmungen  Ijierju  toegen  tljrer  pr5$tigen  fiugeren  Srfcfyei* 
nung,  tyrer  ®efcfyaftdgefctyi<ftt<$!ett,  iljrer  ffiofyttlj&ttglett,  iljrer  lirctylidjen 
grBmmigleit  gepriefen.  3Bir  bflrfen  und  bie  gugger  too^I  aid  flet^ige 
®fifte  im  ©t.  Uftictyttofter  benfen ,  toie  umgele^rt  bie  mit  ben  guggern 

1.  @.  untett  @.  XLI.  1790,  tt>o  toon  bcu  vlxl*  berfl^renbeu  ^er« 

2.  Necrologium  Augustanum  fBnti^feitcn  biefer  gamilie  befonber« 
(«ug«B.  «rei«.  u.  ©tabtBibUot^.,  Aug.  SRaimtmb  unb «ntonlu«  gugaer  e.l Iff., 
332,  ©I  7»  unter  1 6  Kl. febraarii :  Cle-  bq».  5 1  ff.  auefttbrlty  geroftrbtflt  teerben. 
mens  sinder  pbr.  et  monachus  pro-  5-  2fa$  bicfem©runbe  toaren  fie  ber 
feuus  anberen  ^artet  -auf  bad  Sugerfte  toer^agt ; 

3.  e.  »*  «.  x  u.  xviff.  ^riWffptr4„7biS 

4.  @.  ^ier^u  bad  ©d^rift^en  S3eiHfi :  Bejcugenber  ©teflcn :    ti>a«  man  i^rem 

De  insignibus  iUastrissime  S.  R.  I.  @tfer  fflr  bie  alte  ^trd^c  jutraute ,  ta'gt 

comitum  Fuggerorum  mentis  in  rem  bie  iRotij  ber  (Sronica  ne»er  gef$t$ten 

litterarium  mentis  libeUus  singularis,  ®t.  86»  bcutlit^  ertennen. 


Digitized  by 


Google 


x  (ginlettuttg. 

naljer  in  ©erftljrung  gefommenen  SDWnctye  ate  getegenttic^e  $au«*  unb 
£ifctygenoffen  btefer  iljrer  ®5nner.  ©enber  nrirb  iljnen  belannt  getoorben 
fein  ate  eifriger  ©ammler  gefctyictytfictyer  Urlunben  unb  9Zad^rid^ten ,  unb 
fo  ift  toon  iljrer  ©cite  »ol)(  bcr  ffiunfcty  audgetyrodjen  toorben,  toon  fcincr 
$anb  eine  aud  f cincn  ©ammtungen  Jjergefteflte  ©tabtctyronif  ju  erljalten. 
Sin  folder  SBunfdj  n>ar  fiir  ©cnbcr  ©porn  genug,  fl$  fogletcfy  an  bic 
Slrbctt  ju  macfyen,  fo  bag  t©ir  bie  Sntftetyung  bcr  ©enberfd&en  Sljronilen, 
mic  bed  SRfiljern  nocty  bargeman  toerben  toirb ,  bcr  Sfotregung  ber  gugger 
jujuf<$reiben  tyaben. 

SBietfeicfyt  ift  bent  freunbfetyaftftcfyen  SBerljfiftniffe,  bad  jtoifd&en  un» 
ferem  ©cnbcr  unb  bent  rcid^en  guggerljaufe  beftanb,  auc$  bad  ^ortrfit 
bed  Sljroniften  ju  oerbanlen,  bad  und  Don  ber  $anb  teined  gcringeren  ate 
$olbeind  bed  Stteren  erljaften  ift.  Sn  ben  in  ©erlin  aufbetoaljrten  SReften 
eincd  ipotbeinfaen  Slugdburger  ©ligjenbuc^ed  finbet  ftd^  nfimticty  auger 
einer  ganjen  SRetlje  son  fflilbern  $uggerf$er  gamUicngticbcr  unb  toon 
^erfSntictyleiten,  bic  mit  ber  guggerfctyen  gamUie  in  cngeren  ©ejieljungen 
ftanben,  and)  bad  ?ortrSt  eincd  9W8n$ed  mit  ber  toon  ber  $anb  bed 
2ttaterd  ^ertfl^renben  ©ejetdjnung  w$er  Stement  Don  fant  u(ri<$",  in  bent 
toir  mit  atter  JBaJjrfctyeinttctyleit  unferen  Slemend  ©enber  erlcnnen  bfirfen. 
Sine  jtocite  3e^nun8  &on  berfelben  $anb  finbet  ftcty  mit  berfelben  ©ei* 
fctyrift  in  bcr  #anbjei<$nungen*©ammlung  bed  grogljerjogfictyen  SWufeumd 
in  SBetmar  K  5ftotljroenbig  aflcrbingd  ift  ed  nictyt,  bag  man  bie  Qratfteljung 
btefer  Silber  mit  ben  guggern  in  3ufammenljang  bringt,  benn  ipand 
$ofbetn  Ijat  aucfy  fleigtg  im  UlrictyHofter  portrfitirt,  toic  fic$  aud  ber  ge* 
nannten  in  fflertin  befinbtfetyen  ©ammlung  ergibt,  in  ber  pc$  auger  ben 
^ortratd  ber  2lbte  SDWrlin  unb  ©d^rott  bad  bed  ©rogletfoerd  3ofcmned 
®rieg$err,  bed  berfiljmten  fieonljarb  ©agner  (bed  gut  fctyretberd)  unb 
nocty  me^rerc  anbere  oon  9K&nc^en  biefed  fftofterd  finben. 

SDamit  tootlcn  n>ir  norlaufig  bie  $erf8nfic$feit  unfercd  S^roniften 
fcerlaffen,  urn  erft  na<$  ber  SBtirbigung  f  einer  ffierle  nrieber  ju  tljm 
jurfidfjufeljren. 

I**"*        ^ie  et^c  Kttcrarifi^e  Slrbeit  ©enberd,  bon  ber  toir  Jjoren,  ift  fein 

"""• .  Breuiarius  Decretorum  ac  Decretalium  Sexti  et  Clementinarum, 

DecA'o- 4°'  ber  in  bcn  Safren  1504—1507  entftanben  unb  am  20.  ©ept.  bed 

rum  etc.  ic^tgenanntcn  3a^red  beenbet  lourbe 2.    j)cr  Sobej  lag  ©raun  nod^  Dor 

1.  SBoItmann,  ©an*  ©olbcin,  ©b.  II      Finit  breuiwriuB  decretorum  ac  decre- 
©.  75  Wx.  1 16  u.  @.  89  9h.  281.  talium  Sexti  et  Clementinarum,  totius 

2.  (Sine  @^Iu6«otij  bed  Sober  lautet:      canonici    iurii    excerpte     electiores 


Digiti 


zed  by  G00gle 


$inleitung. 


XI 


unb  tourbe  Don  Ujm  in  fetnen  Not.  hist.-lit.  ©b.  I  ©.  47  furj  befctyrte* 
ben,  iefct  ifi  er  fcerfc^oflen. 

3e^n  3a$re  fofiter,  am  12.  3uni  bed  3afyred  1517,  tooaenbete2-*™*- 
©enber  cine  in  bad  rein  tljeologifctye  ©ebiet  einfetytagenbe  SlrBcit ,  ben aaiaue- 
Armariu8  Animae,  8°,  gletctyfattd  Don  ©raun  1.  c.  ©,  47  befctyrteben. 
Diefer  ©anb  gaft  au#  ate  fcerloren,  tourbe  aber  &on  3.  ftranjler  in  ber 
3lugdburger  fireid'  unb  ©tabtbtbtiotlje!  toieber  aufgefunben.  @d  tft  bad 
oben  enoafytte  in  Utofter  3rfee  entftanbene  ©erf,  bad  bent  bamatigen 
W>t  Don  ©t.  Utri<$  in  Jlugdburg,  3olj,  @$rott,  genribmet  ift. 

Sine  britte  Slrbeit  ©enberd  finb  feine  Adversaria  astrologica  x, 3 •^•r" 
oon  benen  SBraun  1.  c.  ©.  48  o§ne  ffirtoaljnung  ber  jeitfid&en  Sntfteljung  "Hj{^ 
berfetben  nur  ben  5Eite(  nennt.    SDtcfer  Sobej  ift  tote  ber  erfte  jur  3e^ 
nictyt  auffinbbar. 

©enber  §atte  bie  2ttitte  bed  fiinften  3al)rjel)ntd  feined  Sebendatterd 4^; 
f$on  uberfctyritten,  ate  er  bteSlbfaffung  feined  erften  unb  jugleicty  grflfcten  p1"*- 
Ijiftortfctyen  SBerled,  feiner  Chronographia,  begann  2. 

2fa  trabitionetfer  Slnregung  ju  einer  berartigen  Slrbeit  fc^ftc  ed  in 
bent  fttcfter  ni#t 3.  Da  Ijatte  er  bor  alien  an  ben  SBerfen  bed  oben  fctyon 
genannten  SDteifterlm  ein  aneifernbed  SSorbitb 4 ;  gleicfy  jeitig  ntit  biejem 
(ebte  iut  Softer  ber  2DWn<$  3oIjanned  gran!,  ber  SSerfaffer  bon  Slugd* 


auctoritatefl,  per  fratrem  Clementem 
sinder  de  Laugingen  diui  ordinis 
sancti  Benedicti  hujua  Cenobii  sancti 
Vdalrici  monachum  Anno  etatis  mee 
triceaimo  primo  anno  vero  salutis 
1507.  In  vi^ilia  sancti  mathei  apostoli 
et  euangeliste  hora  secunda  diei.  Sit 
igitur  lauB  deo  beate  virgini  etSancto 
Onoffrio  Amen  (©rauu  l.c.  €5. 47).  — 
2)ie  Collectiones  decretalium  (me tft 
^dpftlic^c  ©eubfdjreiben  unb  (Soncttien* 
Scfd^filffe)  tourben  juerft  in  5  ©fluent  ge- 
fammelt  burn?  ©reacr  IX.  im  3a$re 
1230,  bann  im  Liber  sextuB  erga'nat 
tm  3.  1298  bura)  ©onifaj  VII. ;  bte 
lefcte  ©ammlung  tourbe  im  3. 1313  toon 
(Siemens  V.  toorgenommeu.  2)ru<fe  biefer 
©anrmtung  entffanben  fdjon  toer&altuifr 
raa§tg  frttfc. 

1.  3Rit  bem  Xitel  » Adversaria «  be« 
geid)nete  man  feit  bem  15.  3$bt  folate 
@^riften,  hi  benen  man  gelegentltcbe 
©emerfungen  unb  Worsen  iiber  beftimmte 
»iffentd)aftlia)e  2)iScitottnen  aufjeidjnete. 
— 3u  bcr3ett,  in  ber  ©enber  fetne  »Ad- 
Tersaria«  [d?rteb,  lebte  tm  Stiofttx  ber  be* 


ritymte  SSttufl  ©tfb,  ber  nametttltd?  bura) 
fctne  aftronomifefcen  unb  oflrologt  d^en 
@tubten  unb  Hrbeitcn  toeifytn  befaunt 
trar  unb  audj  t>icttcic^t  auf  ©enber  na$ 
biefer  9mtung  anregenb  gcatrft  ^at. 
©.  iiberi^nSter,  2)er?lug*b.$umant(tem 
frctd  in  ber  3ettfd)r.  b.  1)\ft.  S3er.  f. 
@d)»aben  u.  9teub.,  Sa^ra.  1880  <S.  74 
unb  Seity,  Bibl.  Aug.  I  @.  10  ff. 

2.  (5r  jtanb,  al«  er  ben  erftat  ©anb 
fetnerChronographia  been  bet,  im  47. 2e* 
ben«jabre.  <gr  fagt  un«  bteg  felbfl  am 
©d^luffe  btefe«53anbe«  (331.316a)  in  einer 
SBeifctyrift,  battert  »in  vigilia  ascensionis 
domini  (13.  Stat),  anno  ab  incarna- 
tioneChristil523«.  53raun,Not.  hist.- 
litt.  I  f  2. 

3.  fiber  bie  ju^enbers  3eit  tn?lug«» 
burg  blityencen  gelebrtcn  Wfiortfd^en  «e* 
frrebungen  unb  Slrbeiten,  tie  (mtab» 
fyangig  toon  bem  ^lofler)  toon  (Sonrab 
$cuttnaer  unb  beffen  fiteis  augginaen, 
f.  ?ier  I.  c.  @.  81  unb  ©egele,  @efc$.  b. 
b.  #tjtoriograp$ie  @.  112  (f. 

4.  e.  oben  e.  VI. 


Digitized  by 


Google 


xii  Stalettwtg. 

Burger  Hnnaten  (1430—1462),  ber  aucty  ate  ein  borjfigticfyer  ©fl$er* 
illuminator  gerttymt  tmrb  (f  1472)  *;  etoad  faster  SBityefat  SBitttoer 
(t  1512),  bcr  SBcrfaffcr  bed  auf  fe$r  fleijjigen  ©tubten  berufanben  Cata- 
logus  Abbatum  monasterii  SS.  Udalrici  et  Afrae  Augustensis, 
gugtei<$  and)  ©ammler  einer  ganjen  SReilje  Don  !)iftorifc$en  ©ctyriften 2. 

9tic$t  innercr  SDrang  trteb  iljn  ju  bicfer  ©efctyfiftigung,  fonbern,  tote 
er  fetbft  fagt,  out  otiositatem,  que  est  inimica  anime,  effugaret«  3. 
SlWtt  anerfennendtoertljer  $forljeit  &uggrt  er  fic$,  be&or  er  ficty  an  bie  Sir* 
belt  begibt,  fiber  ben  Unterfctyteb  jtoifctyen  einem  »Historiographum«  unb 
etnem  »Chronographum«:  »Hlius  est  maxime  rerum  gestarum  histo- 
riam  et  ordinem  ad  plenum  per  singula  conscribere,  istius  vero 
tempora  principaliter  connotare  et  succincte  transcurrere  memo- 
riam  ac  historiam  rei  gestea 4.  ®r  entfetyieb  ftc$  fur  bad  (efctere,  unb 
fo  entftanb  bad  erfte  unb  umfangrei<$fte  feiner  ijtftorifctyen  ffierle,  feine 
jtitftfb&nbige  Chronographia,  ju  ber  er,  be&or  er  ju  fc$reiben  anfing, 
bur$  3a$re  fang  betriebene  SSorarbeiten  ben  ®runb  getegt  Ijaben  mug. 

©enber  fctylofc  ben  I.JBb.  ber  Chronographia  im  3al)re  1523 5  unb 
mar  tm  3al)re  1 534,  bid  ju  toetd^er  3eit  bie  s3?  oti jen,  Sr jfibtungen  unb  Sllten* 
ftucfe  rei<$en,  mit  bem  (Sanjen  ferttg,  fo  bag  alfo  bie  12S3finbe  in  123a$ren 
gefctyrieben  tourben.  Die  erften  7©&nbe,  umfaffenb  gefctyictyttictye  SRotijen 
aud  ben  fruljeften  $eiten  bid  jum  3al)re  1 525  6,  tourben  rafc$  gefBrbert, 
im  3a$re  1526  toaren  fie  fcoflenbet.  95on  ba  an  bietet  bie  Chronogra- 
phia 3eitgef$ic$te.  $)er  8.  ©anb  umfafct  bie  3al)re  1525—1528,  be* 
fonberd  audffiljrftcty  bie  Sretgniffe  bed  ©auernfrieged  erjfiljtenb,  ber  9. 
©egebenljeiten  bed  3a$red  1528,  tooran  ficty  bie  ®ef$ic$te  ber  ©etage« 
rung  toon  ©ten  burc§  bie  5EfirIen  unb  eine  2tofjfilj[ung  bed  latferfictyen 
$otyerfonatd  in  bem  Seftanbe  nac$  bem  5Eobe  3Warjmi(iand  anf($Refct. 
Der  10.  ©anb  entyalt  (Sreigniffe  ber  3al)re  1529  unb  1530,  namentfic$ 
fe^r  audffil)rti($  bed  in  lefcterem  ju  Sugdburg  abgeljaltenen  5Rei$dtaged, 
ber  11.  fotc$e  ber  3a$re  1530—1533,  ber  12.  meiftend  2lftenftfi<fe,  jum 
geringeren  2^eile  bie  5lugdburger  ©tabtgefctyictyte,  gum  grS&eren  bie  ber 
SBiebereinfefcung  bed  $erjogd  Utricty  toon  SBfirttemberg  &oraudge$enben 
SJerljanbfungen  unb  ©egeben^eiten  betreffenb.  Die  erften  11  ©Snbe  ftnb 

1.  $al.  ttber  tyn  @tei($elc,  2tn$ifc  3.  ©.  bie  Skrtebe  \u  feiner  Chrono- 
fiir  bie  ©cfc$.  bed  %ist1).  fcugsb.  53b.  II  graphia,  abgebrudt  Bet  ©roun  Lc.©.2. 
@.  78  ff.,  too  au<$  bie  (jtytonit  granfs           4.  (gbenba. 

@.  79  ff.  abgebtudt  if*.  5.  @.  bie  ^terauf  begilgli^e  %n$aU 

2.  8d.  ilber  i^n  ©tct^ete  1.  c.  UI      @enber«  bei  »roun  1.  c.  0.  2. 

@.  10  ff.;     ebcnba    pnbet  Jl^    au<$  6.  @.  ju  bem  gotgenben  unten  bie 

©.  1 5  ff.  bee  ftbbntcf   bed    Catalogus      ^anbf^nftenbef^retbung. 
abbatum  etc. 


Digitized  by 


Google 


Shrfeitung-  xni 

in  bem  f$tec$ten  Satein  gef<$rieben,  Don  bcm  oben  bie  SRebe  tear,  ber  12. 
in  beutfttyer  ©practye. 

SMe  Chronographia,  mit  Slfcam  beginnenb,  betoegt  fi#  bei  ber  $)ar* 
fteflung  ber  aften  unb  ber  friiljeren  mittclaltcrltd^en  ®ef$i#te,  toa« 
©ruppierung  unb  Stuff  affung  bettifft,  burcfyaud  in  ben  ©allien  ber  ge* 
tetyrten  $iftoriograpbie  bed  SWittefofterd ;  ttritftfirftc^e  ©erfnfipfung  einan* 
ber  in  2Bir!K$Ieit  fernfteljenber  SDinge  unb  bBfliger  SWonget  an  ftritif 
bei  ber  9u$mal}(  unb  ©enflfeung  ber  Ouetten  geben  biefen  Hjetfen  bed 
ffierled  bad  c$ara!teriftifc$e  ©eprfige.  SDtc  ©iic$er  ber  Ijeitigen  ©ctyrift 
bed  aften  unb  neuen  leftamented,  bie  ©cfyriften  ber  #ir$en&ater,  bie 
r1)efirien"  ber  ©ibtyflen,  Segenben,  aftrotogifctye  Sombinationen,  mtytljo* 
(ogifd&e  {Reminidcenjen,  antile  unb  mittetafterlic$e  ®ef$i<$tfc$reiber, 
^itofo^en  unb  $oeten  toerben  im  bunteften  Durc^einanber  ate  Queften 
tyerangejogen  unb  oft  in  ber  unnaturli$ften  SBeife  gebeutet  unb  berjerrt; 
man  fuljft  fi<$  Derfuctyt,  bie  an  fic^  unponierenbe  ©etefenljeit  bed  35er* 
fafferd,  bie  ju  fotcfyen  ©erirrungen  unb  ®efc$madttofig!eiten  futyren 
lonnte,  ju  beftagen.  Dcr  geringe  SBertlj,  ben  bie  erften  ©finbe  befifcen, 
mar  ttotyl  au$  bie  Urfacfye,  bag  ©raun  bie  baju  ge^Brenben  Snbiced  ni#t 
pubftcierte;  er  begann  bamit  mit  SRectyt  erft  bei  bcm  fiinften  ©anbe.  ©on 
$ier  an  treten  bie  fabelljaften  ©emente  meljr  unb  meljr  jurfid ,  urn  extern 
tyiftorifd&enQueflenmateriat  ju  toei<$en,  bid  ber  SBcrfaffct  bedffierled  in  bie 
Sage  fommt,  ©egebenljeiten  unb  gef<$ic$tftc$e  Sreigniffe  fetner  $eit  erjaljten 
ju  Bnnen,  ©o  gewinnt  bad  JBerf  ton  ©anb  ju  ©anb  an  Sntereffe  unb 
83ert$,  unb  ed  biirfte  fic$  too^t  (oljnen,  bie  (efcten  8  ©Snbe  namentttc§ 
jur  Sudbeutung  fur  batyrifctye  ®ef$ic$te  einer  genauen  Durd^jid^t  ju 
unterjie^en ;  ed  ift  barin  gar  man<$e  5Ra<$tic$t  son  Iofatgefctyi<$tU<$er 
©ebeutung,  mand^e  biograpl?if$e  ffitnjefljeit  entljaften,  bie  Jjeraudgeljoben 
ju  toerben  Derbiente. 

©enberd  Chronographia  ift  ein  SBerl,  toetctyed  bie  aflgemeine 
&ir<$en*  unb  $rofangef<$ic$te  mit  befonberer  ©erudffictytigung  ber  {Reictyd* 
gef<$i<$te  beljanbeft1;  boc$  nimmt  bie  ffirjfi^tung  bon  ©egebenljeiten, 
n>el<$e  bie  ©tabt*  unb  ftrc$engef$i$te  Don  Slugdburg  unb  ben  angren* 
jenben  ®ebieten  beruljren,  in  ben  meiften  ©Snben  einen  fo  grofcen  5Raum 
ein,  bag  bem  ©erfaffer  fctyon  bon  Slnfang  an  ber®ebanle,  in  feiner 
Chronographia  eine  audreictyenbe  Quelle  fur  eine  Slugdburger  Sljronif 

1.  2)icfe  Chronographia  torirb  auf*  sacrarum   sitnul  et  profanarum  ab 

aeffibtt  in  JSitQtibautxS  Hist,  rei  litt  arbe    condito    in  liter  as    retulerunt. 

O.S.  B.,  Aug.et  Herbipoli  1754  untcr  L.  c.  @.  335. 
ben  SBcrfen  beter,  qui  histortam  rerum 


Digitized  by 


Google 


xrv  fcinUttung. 

gu  fc^affen,  t>orgefc^meBt  gu  $aben  f$eint.  Site  ®ef<$t<$te  feme*  Jttofter* 
ftnbet  im  aflgemeinen  nur  in  ben  oben  angcbcutctcn  $artieen  ©erficf* 
fid&tigung;  oon  tf($  felbft  forid&t  er  nur  an  gang  toentgen  ©teflen,  unb 
ba  meiften*  nur,  too  er  burtty  ©erufung  auf  feine  8lugenjeugfd>aft  ober 
auf  ftctyere  OetofiljrSmSnner  feinen  Slngaben  grB&eren  2tnfpru$  auf 
Ofoubljaftigfeit  oerteiljen  mS#te  K  8u<$  jaljtreid&e  Urfunben,  ©erffin* 
bigungen,  ©rtefe,  ©erljanbfongSaften,  gebrudte  ^ettungen  unb  anbere 
SDrucf fd^rtften  $at  er,  urn  bem  Sefer  etn  fefte*  gunbament  gu  bteten,  in 
fern  ©erf  aufgenommen,  unb  jtoar  ni$t  burc$  (Sinl?efien  ober  (Sinffeben 
ber  lefcteren  (toad  oiele  Sljroniften  t&aten),  fonbern  bur$  unoerbroffene* 
2lbfc$reiben;  teiber  Ijat  er  in  biefent  gatte  felten  bie  Quelle  genannt,  fo 
bafc  biefe  faft  jebeG  3M  erft  gefuctyt  toerben  mujjte.  3m  flbrigen  toerben 
bie  ©orfogen  ©enber$,  fotoeit  fte  bie  2lug$burger  Oef^i^te  gum  ®egen* 
fianbe  l>aben,  unten  bei  ber  9lngabe  ber  Quetten  ber  ©enberf($en  2lug$* 
burger  Sfyroniten  bed  5R&$eren  angegeben  toerben;  ber  3nlja(t  ber  Chro- 
nographia  im  Singelnen  ift  (gr5{jtentyeH$)  au$  ben  oon  ©raun  in  ben 
Not.  hist.-litt.  ©b.  I  6.  3  ff.  abgebrudten  a(p$abetifc$en  3nbtce*  ber 
einjetnen  ©anbe  ju  erfeljen,  bie  (bid  auf  gtoet)  &on  ©enber  felbft  Ijer* 
rfiljren. 
'tic6*©  3n  unmtttetbarem  9faf<$(u§  an  bie  Chronographia  ift  eine  Drucf* 
p?ogres- fd^rift  ju  befprecfyen,  bie  ben  5Eite(  fiiljrt:  Historica  relatio  de  ortu  et 
rennm  progressu  haeresum  in  Germania,  praesertim  vero  Augustae  Vinde- 
licorum.  Ex  antiquis  annalibus  mss.  cuiusdam  comtemporanei fide- 
liter  descripta  Sf  nunc  publici  juris  facta.  Anno  1564.  Afructibus 
eorum  cognoscetis  eos.  Matth.7.  Cum  facilitate  superiorum.  IngoU 
stadii,  typis  Georgii  Haenlin.  Anno  MDCLIV.  8.  Sluf  ber  lefcten 
©ette  tyeijjt  e«  na#  bem  ©djtug  ber  latetmfaen  Stetotio:  Hucusque 
auctor  noster  annates  suos  mss.perduxit,  quibus  no*  aliquid  addere 
nefas  duzimus:  anno  aetatis  suae  58.  <£«  fofgt  bann  em  furje$5fta<$* 
toort  —  ein  ©ortoort  feljtt  g5njlic$  — ,  toetc^e*  nebft  bem  auf  bem  ZittU 
Matt  beftnblic^en  SUiotto  bie  8bfic$t  beS  $erau«geber$  no$  au«brucfflc$ 
audfprtd^t,  obtoo^I  bie$  ffirjeben,  ber  bie  @$rift  gelefen,  oottlommen 
iiberflufjig  ift.  2$  beginnt  mit  ben  ffiorten:  »Ecce  tibi  relationem 
Aistoricam  de  ortu  8f  progressu  haeresum  in  Germania  nostra. 
Dum  legistiy  quoties  gemitus,  quoties  indignatio  te  commouitj  ut 
tanto  incendio  litares  quod  ex  tantula  natum  estfavillafa  etc.  — 
unb  enbet:  »Haec  impressimus  quidem  chartis  facile  perituris:  at 

I.  93gl.  \.  93.  $b.  VII  81.  138» ;  5Bb.  V  81.  254*. 


Digitized  by 


Google 


(Sinlettuttg.  xv 

ut  altius  imprimantur  animis  (Bern  votum  secundet!)  omnium,  id, 
quo  potuimus  modo,  laboratdnmsU  SBeber  ber  SJerfaffer  bed  abge* 
brudten  aftanufcrtyted  no<$  ber  iperaudgeber  ift  genannt.  SDer  erfte, 
tpclc^er  alt  Muter  unferen  ©enber  nennt,  ift  bet  ©enebiltiner  florbinian 
8$amm.  6r  fctyreibt  in  feiner Hierarchia  Augustana  33b, III  ©.  110: 
A  r.  p.  Clemente  Sender,  conventuali  nostro,  chronographo  accu- 
rate et  tumtdtuum  Augustanorum  spectatore  res  eo  tempore  gestae 
.  .  .  armotatae  [sunt],  post  Ingolstadii  anno  1654  impressae  et  pro 
reimpressione  a  plurimis  desideratae.  ©eit  biefer  3eit  ift  bie  Shtonty* 
mttfit  bed  SBerfafferd  getfiftet,  bie  2foff»firung  bed  $eraudgeberd  ift  iebo<$ 
bid  jefct  nic^t  gelungen  unb  ftirb  ttatyrfctyeinttc^  einem  gtiuflic^en  3ufa^ 
fiberlaffen  toerben  muffen. 

ffiie  &er$5tt  fic$  nun  ber  5Eejt  ber  Relatio  gu  ber  Chronographia? 
Dte  ton  bent  $eraudgeber  ber  Relatio  ant  ©cfyluffe  berfefben  beigefiigte 
oben  mitgefyeifte  ©emerfung  tagt  nur  erfennen,  bag  bad  ©u#  l)anb« 
fc$rtfttic$en  Slnnalen  entnontnten  fei;  83eitl)  fagt,  baffetbe  fei  ein  an^  ber 
Chronogiaphia  Ijergeftetited  (Sjcerpt  *.  tort  (efctere  ift  rictytig;  bo$ 
mug  biefe  Sludbrudf dmeife  beftimmter  forntutiert  tterben.  (Sine  einge^enbe 
83ergfeic$ung  bed  lefted  ber  Chronographia  mit  ber  Relatio  ergab 
golgenbed:  £)er  $eraudgeber  ber  lefcteren  gab  fi$  bie  SWfilj'e,  fflnf  fflanbe 
(fflb.  7 — 11)  ber  Chronographia  mit  Je  bur#f$mttftc$  300  eng  be* 
fartebenen  ©l&ttem  genau  burcfoufeljen,  um  fur  feine  ftiotdt  braud^bare 
©teflen  ju  finben 2,  bie  grogent^eUd  mit  einem  9Wtlje(  bejeictynet  finb. 
Diefc  tourben  bann  tt>5rttic^  abgefctyrieben,  fotucit  nic^t  Heine  Staberungen 
bur$  bie  Hudtdfung  aud  bem  3ufammenljange  ndtljig  murben,  unb  baraud 
entftanb  bann  bie  1 18  ©eiten  umfaffenbe  Relatio 3.  Die  audgeto&ljtten 
©teHen,  bie  faft  audf$(iegti$  bie  SReformationdgefc$ic$te  jum  ©toffe 
tyaben,  bejteljen  fi<$  nidjjt  nur  auf  bie  ©tabt  Slugdburg,  ber  alterbingd 
ber  grSgere  £$et(  gennbmet  ift,  fonbern  audj  auf  bie  ©tSbte  bed  angren* 
jenben  ©cfytoaben  (Utot,  ffifltoangen,  fc$n>.  ©miinb,  SRotmeit,  Ounbel* 
fingen,  ©atbfee  %c),  ber  @$toeij  (©afet,  3flri#,  S$ur,  ©t.  ©alien, 
Stypenjefl  jc),  ber  lerritorien  am  SRljein  (©trajjburg,  JBormd,  bie 
Styeinpfatj,  fflaben  ic),  in  granlen,  in  ©ranbenburg,  in  ©actyfen,  ja 

1.  $eit(  1.  c.  @>.  168.  $gl  audj  3.  3miibrigenfeibaraufaufmcrffant 
3iege(Bauert  Hist  Ord.  S.  Benedicti,  acmadjt,  bag  ber  %h\(bxdktx  ber  filr  bie 
IV  335,  390,  391.  Relatio    etc.   bejUmmten   ©tetten  ber 

2.  SMefe  Relatio  etc.  tfl  aufgefityrt  Chronographia  ft^  totele  2efejet?lcr  ju 
bet  Bi^(baner  1.  c  ©.  390  u.  39  unter  @^ulten  tommen  Ue&,  bie  attcrbinag 
ben  Scriptorei  Sectarum  Haeregium,  tftd^t  aud  ben  oft  fc^r  tityneu  unb  Vo'it* 
Schismatom  ac  Peraecutionum  Ec-  filrli^en  ftfirjungen ,  bie  fi$  ®enber  fle« 
clesiae.  ftattet,  ju  erflaren  flub. 


Digitized  by 


Google 


xvi  (Sinlcitung. 

im  ferncn  8lu$fonb,  j.  ©•  in  ^olen.    Sine  befonber*  auSffiljrftd&e  35ar* 
fteflung  fanben  bic  ©egebenljetten  be$  SReic$«tage$  com  3a$re  1530. 

auger  biefer  in  ber  angegebenen  SBeife  entftanbenen  Relatio  :c.  toar 
bi«$er  con©enber,  abgefeljeu  con  einigen  Meinenfflructyftucfen  au$  feinen 
Sljronifen,  nic$t$  gebrudtt,  unb  er  fear  ben  meiften  $iftorifero  nur  an* 
biefer  befannt 

Sir  fommen  nun,  tcenn  nrir  $ter  ba$  in  ber  $anbf$riftenbefc$rei* 
bung  n&ljer  befpro<$ene,  Don  ©enber  abgefdjriebene  lagebu^  be$  $an$ 
8ufe  ubergeljen,  auf  ben  $auptgegenftanb  biefer  Hbljanblung,  auf  ©enbers 
SlugSburger  Sljroniten.  ffiir  fennen  beren  brei,  eine  in  Iateinif<$er 
unb  jmet  in  beutftyer  ©^rad^c  gefctyrieben. 
mm.  £>ie  fittefte  bacon  ift  bie  lateinifctye,  in  JBolfenbfittet  aufbetoa^rte, 
^nb$"bon  nttr  intmer  lurjtoeg  ate  ©otfenbfittler  $anbf  thrift  angeffilfrt.  ©ie 
ift  bie  ant  toenigften  betannte,  ba  fie  cerijfittnifjmafcig  f$on  frS$  con  bem 
Drte,  beffen  ®ef$tc$te  fie  erjctytt,  fortgefommen  fein  mu§  unb  an  iljrem 
neuen  SlufbetoaljnmgSort  toaljrfctyetnticty  toegen  9Wange($  an  fflefannt* 
fctyaft  ntit  ber  ^erfBntictyleit  bed  83erfaffer$  ni$t  bie  iljr  gebSljrenbe  ffle* 
actytung  gefunben  Ijat,  SSon  ©enberS  frfityeren  ©iogra^en  SBettlj  unb 
Sraun  lennt  fie  leiner,  aucty  Defele,  ber  eine  ber  beutfefyen  S^ronilen 
©enber$  gefetyen  Ijat,  ttei|  nu§t$  bacon.  Die  Eljrontt  tourbe  in  Slugs* 
burger  fitterarifefyen  ftreifen  erft  nrieber  belannt  bur$  ben  cerftorbenen 
Srjbifctyof  ©teid&ete,  ber  fie,  toaljrfaeinficty  jur  35er»enbung  fflr  feine 
Sefd&reibung  be$©i$tljum$2lug$burg,abfc$rieb  1.  3$  Ijabe  mir  eine  Sib* 
fctyrift  biefer  ©tetctyele'fd&en  Sopie,  bie  mir  bereittoitfigft  con  iperm  Dr. 
©ctyrflber,  berjeitigem  Srctyicar  unb  ©ibtiot^elar  ant  bifctyBflictyen  Or* 
binariat  in  SlugSburg,  mitgetljetft  tcurbe,  cerfctyafft,  um  biefe  Sljronif 
ntit  ber  Chionographia,  f  otoie  ntit  ben  beutfetyen  ©enberfctyen  Sljroniten 
cergteid^en  unb  tljr  SBerljattnifj  na$  beiben  9tt$tungen  fefifteflen  ju 
Wnnen. 

Die  ©jronit  ift  com  1.  Dft.  1528  batiert  unb  in  einer  fc$mei<$e[* 
$aften  ©ibmung  bem  Sfatoniu*  gugger  bebiciert2.  5Der  Sljronift  beginnt 

1.  ®.  ben  Huffafc  938.  33oat«:  3)e«  toom  3a$re  1 524  abgebrucft,  ber  aid  cine 

(Siemens  ©enber  Chronicon  Augusta-  tocttere   ?robc   bc«    lateinifaen  ©ttte« 

num,  cine  SBolfcnbiittter  ©anbfarift,  in  unfere*    ©enber    gelten     fatra     unb 

ber  3ettf$r.  bed  ty%  ©«•  f-  ©d?t»aben  felbfh>crfta*nblt($  genau  auf  bem  Sttcean 

u.  Weub.,  3a$ra.  1879  @.  83  ff.,  beffen  ftc&t,  tote  ber  ber  Chronographia,  ber 

2Reinung  ilber  bag  ©erbairnig  ber  Re-  aus  ber  Relatio  betonnt  ifl. 
latio  ju  oer  Chronographia  unb  ber  in  2.  @.  bic  ©ef^retbnng  biefer  ffio(fen» 

»ecbe  Je^enbcn  ©anbjd?rift   bur^  ba«  battler  ^anbfc^itft  @.  XXXIX.    4>te 

oben  (Snttoidelte  f\d)  bcri^tigt-   ebenba  ©orrebe  tt>irb  mitoet^eilt  tt>erben  unter 

ift  au<$  ber  ©eri^t  fiber  ben  fcufftanb  ben  ©eilagen  $u  ©enber. 


Digitized  by 


Google 


(Bhiteitwtg. 


XVII 


wtter  ber  Uberfctyrift  De  origine  Vindelici  mit  cincr  nac$  SWeifterlin* 
f($em  9Rufter  ebenfo  geleljrt  fctytoerffifligen  nrie  pljantaftifcty  aufgepuftten 
Urgcfc^ic^tc  be$  SBobenS,  auf  bent  2lug$burg  entfianb,  unb  bcr  338lfer, 
bie  cr  bamit  in  ©eruljrung  bringt,  geljt  bann  in  jujammenfyangenber  $)ar* 
ftcflung  auf  bic  £aj>itel  De  urbe  Augusta  Vindelicia  et  ejus  funda- 
tione,  De  nomine  urbis,  De  initio  Jidei  hujus  urbis  fiber,  in  bencn 
er  bic  attefte  ©tabt*  unb  ftirctyengefctyic&te  erjaljlt,  urn  bann  oljne  tocitcre 
Uberfctyrift  in  ffirjeren,  meljr  notijenljaft  gefyattenen  8lbfafcen  bic  f^atcre 
®tabt*  unb  fttrcfyengefctyicfyte  anjureiijen.  3)abei  u>irb  cr,  abgefeljen  &on 
ben  crftcn  tocitfc$u>eifigen  Sapttefa,  immcr  auSfuijrftctyer,  }e  meljr  cr  ftcty 
bcr  abfaffungSjeit  bcr  Sfyront!  nfiljert.  Die  lefcten  -Jtotijen  melfcen  bie 
©erufung  ber  fec$stutljerif(fyen$rebiger  auf  fca$  9?atl$au$,  too  itynenffiin* 
Ijettigfeit  im  ^rebigen  jur  *PfUc$t  gemactyt  toirb  (sabbato  ante  Mathei 
1528,  19.©et>t.  —  in  ber  beutf^en  <S$roni!,  ©ibUotyef.Sob.,®!.  252b 
©abb.  nacty  SWatljei,  26.  ©ept.),  unb  bie  Sefanntmad^ung  be«  SRatljeS 
(dominica  ante  Mathei,  20.  ©ept.  1528),  tooturdj  cr  bic  geier  ge* 
toiffcr  gcf^W  cinfe^arfte  (bcutfd^e  Sfjron.,  SMbL<Sob.,  ©t.252b,  letter 
SCbfa^) .  S)icfc  beifcen  2lbfafce  tooflen  toir  aucfy  benfifeen,  um  baran  ju* 
n&$ft  bad  SScr^fittnife  bcr  SBotf enbuttler  §anbfctyrift  jur  Chronographia 
ju  jeigen.  £)er  £ejrt  UnfS  gibt  ben  ffiortfout  ber  Chronographia  [naif 
bem  Drucfc  in  ber  Relatio  ©.  42),  ber  Xtp  rectyts  ben  2Bortfout  ber 
SBolfcnbutttcr  ^anbfd^rift : 


Sabbato  ante  Mathaei  apo- 
stoli  senatus  Augustensis  ad 
concilium  ire  jussit  sed  peruer- 
sores  nonpraedicatoreseuange- 
lij,  quibus  iniunctum  fuit,  vt 
vnanimes  in  praedicationibus 
essent  et  non  vnus  pro  &  alter 
contra  affirmaret.  Quod  ego  non 
credo  affuturum,  cum  spiritus 
illorum  mendax  sit  et  omne 
regnum  in  se  ipsum  diuisum 
desoletur. 

Dominica  die  ante  Mathaei 
Senatus  Augustensis  procla- 
mari  fecit  sub  mandato,  vt  tria 

€tabt(d?ronihn  XXIH. 


Sabbato  ante  Mathei  sena- 
tus ad  domum  senatoriam  ire 
jussit  sex  peruersores  non 
praedicatores  euangelij ,  qui- 
bus iniunctum  fuit,  ut  vn- 
animes in  praedicationibus  es- 
sent, ut  vnus  non  pro  et  alter 
contra  affirmaret.  Quod  ego 
non  credo  affuturum,  cum  spi- 
ritus illorum  mendax  sit  et 
omne  regnum  in  se  diuisum 
desoletur. 

Dominica  die  ante  Mathei 
senatus  mandauit,  ut  festiuita- 
tes    beate    Marie     virginis    et 


Digitized  by 


Google 


xvm  (ginleitung. 

festa  B.  Mariae  V.  &  omnium     apostolorum    iterum    ut   prius 
apostolorum   iterum   ferientur     antiquo  more  feriantur. 
more  antiquo. 

2ttcm  ftel)t,  totr  $aben  rec$t$  unb  finis  bcm  ©inne  na<$  ganj  bas* 
felbe,  au&f  bcr  SBortfout  tft  foft  ganj  bcr  gleid^e,  bie  2lbtt>etc$ungen  ftnb 
nur  untoefentficfye.  ©o  ift  e«  burc$n>eg.  ©enber  naljm,  ate  er  fic$  baratt 
mad&te,  bte  SBBoIfenBiittlcr  ^ottbfd^rtft  ju  fertigen,  feme  Chronographia 
jur  33ortage,  fd^rieb,  ba  er  eine  SlugSburger  Styronif  Ijerftetten  fcottte,  bte 
auf  2lug$burg  bejtigKcfyen  ©tetten  baraus  an$  unb  ertaubte  fi$  babet 
Hetnere  Stnberungen,  inbem  er  ba  unb  bort  etn>a$  fiirjte,  bte  SBBrter  an* 
ber$  fteflte  ober  fleine  §tnjuffigungen  mafytt.  5Da$  33er$attni&  ber 
SBotfenbiittter  §anbfc$rift  $u  ben  beiben  beutfetyen  (S&ronifen  fann  erft 
bann  flar  auSgefprocfyen  toerben,  toenn  ba$  25erl?attnij$  ber  tefcteren  ju 
ber  Chronographia  bargeman  toorben  ift. 
bertfeSE  ®ic  Suerf*  entftanbene  biefer  beutfetyen  S^rontlen  ©enberS  tft  bte  im 
K^«^u8^6ur8cr  ©tobtard&to  aufbetoafycte,  toon  mir  in  bet  $anbf$riftenbe* 
*\f  aS!'  fcfyretbung  unter  b  aufgefityrte.  ©ie  ift  bent  £ierontymu«  gugger  getoib* 
met l  unb  tft  offenbar  biefelbe,  bie  g.  91.  Defete,  ber  beruljntte  $erau$* 
geber  ber  Scriptores  rerum  Boicarum,  ate  er  toSIjrenb  be$  8fterrei<$i* 
fcfyen  (SrbfotgefrtegeS  in  2tug$burg  toetlte,  in  ber  §anb  Ijatte,  unb  bie 
SSett^  in  ber  Sefuitenbibtiotljef  in  9lug$burg  fafy. 

£ieron.  gugger  toottte  j&  bifer  gefefytoinber  geioerltc^e  jett 
geren  toiffen  Ijaben,  n>a$  ficty  -bocfy  &or  (anger  aergangner 
jeit  bet  unfern  fcorfarn  tytye  f)at  jStragen,  nmnfd&te  atfo  eine 
SlugSburger  Sljronif,  toie  fie  ©enber  in  ber  befyrocfyenen  SBotfenbiittler 
£anbfcfyrift  bent  2lntoniu$  gugger  gefertigt  tyatte;  bie  8tbfaffung  berfetben 
in  beutfefyev  ©pracfye  f)at  toaljrfcfyeintid)  ityren  ®runb  barin,  bag  ber  <£m* 
ganger  ber  tateinifefyen  ©pracfye  nid^t  in  bent  nfltljtgen  3Kafce  mSc^tig 
toar,  toenn  man  nicfyt  umgefe^rt  annefymen  tmfl,  bag  §ierontymu«  guggerS 
tatetnifcfyeS  ©practygefuljt  ju  fein  tear,  um  an  bem  ©enberfd&en  8atein, 
ba$  iljm  [a  au$  ber  bem  SlntoniuS  gugger  geunbmeten  Styronif  belannt 
fein  fonnte,  ©efaflen  ju  finben;  toir  mflffen  bie$  —  ba«  erftere  ift  ba$ 

1*  ©.  often  ©.  IX.  —  ©ieronfymus  fyef  tiger  ©egttcr  ber  Reformation,  ber  in 

gitgger  ftarB,  ber  le^te  ber  Uiti<$  gugger«  ber  iBefa'm^futta  berfelben  fetbft  toor  fe^r 

f^ett  Sittte,  am  26.  Wofc.  1538 ,  tiactybem  bebettflic^en  9)htteltt  ntdjt  jurildfc^redte. 

er  ein  3>a^r  gutoor  (4.  2)ec.  1 537)   fein  3)ag  er  audj  ein  re^t  friJ^iic^er  £err  fein 

2e[tameut  g'ema^t  §attef  bur<$  ba8  er  fvfy,  fonnte,  getgt  bie  ©r^a^lung  in  ber  (Sr  onica 

gtet<$  jeinen  SSerrcanbten,  al8  SBo^lt^ater  nercer  gef^i^ten  Si.  112^. 
ber  $imen  crtt?ie8.    (Sr  toav  tone  biefe  ein 


Digitized  by  G00gle 


(Sinleitmtg.  xix 

toatyrfctyetnttcfyere  —  bal?ingefteflt  fein  laffen:  bie  £auptfad&e  ift,  bag  ficty 
©enber  entfcfyfog,  btc  beutfcfye  ©pracfye  ju  gebraucfyen,  btc  itjm  toeit  tetcty* 
ter  unb  beffer  fiber  btc  Sippen  ging  aid  bic  ftolje  ©practye  8atiumd,  unb 
baburcfy  feinen  Slufjeic^nungen  cine  gorm  ju  geben,  btc  fie  ate  titterarU 
fcfyed  ^robuft  geniegbar  macfyt. 

2lucfy  bie  tefcte  und  bon  ©enber  ertyattene  Sljronif,  btc  ctttige  SWonate  |t  *>£ 
fyater  atd  bte  ebett  befprocfyene  entftanben  ift,  ift  in  beutfefyer  ©prac^e **£•*«*' 
gefctyrieben.  £)te  SBtbmung  nennt  ben  Sftamen  beffen,  an  ben  fie  gertcfytet 
ift,  nicfyt,  aber  afler  833aljrfc$ein(ictyfeit  nacty  totrb  bied  Slntoniud  gugger 
fein.  $)iefem  mag  bie  lateinifctye  Eljronif,  bie  ©enber  ffir  iljn  Derfagt 
(bie  2Botfenbfitt(er  £anbfcfyrift),  nictyt  meljr  recfyt  gefatten  fyaben,  feit  cr  bie 
beutfcfye  bed  §ieronfymud  gugger  fannte,  abgefeljen  baoon,  bag  fie  aucty 
nut  bid  jum  3a$re  1528  reictyte  unb  fortgefefct  toerben  foflte.  Die  833ib* 
ntung  toeicfyt  im  SBortfaut  bietfacfy  toon  ber  ber  anberen  beutfetyen  ©?ronif 
fcorangefefyidten  ab,  betoegt  fi<$  aber  genau  in  bemfetben  ©ebanfengang 
toie  btefe.  ©ned  aber  entljatt  fie,  toad  ber  an  £>teronfymud  gugger  feljtt, 
nam(ic$  bie  Slufforberung,  toa  icty  im  jft  bit  ober  toenig  Ijet  ttyan, 
badf etbig  [jft]  corrigieren,  eine  Sitte,  toelcfye  cr  aud&  in  ber  SBtb* 
ntung  ber  tateinifefyen  Eljronif  borbringt,  unb  toetcfye  burcfy  bie  bon 
©enbcr  gepriefene  ©eteljrfamfeit  bed  Slntoniud  gugger  motibiert  totrb. 
SBem  foflte  bie  ©ebication  aucfy  fonft  gelten?  Sebenfafld  einem  SDiitgtiebe 
ber  gamifie  gugger,  fonft  tofirben  bic  bic  guggerfdje  gamtfie  betreffenben 
©teflen  ber  Sljronif  leincn  fo  breitcn  9taum  einneljmen.  &\ix  Beit,  ba 
bie  ffiibmung  gefefyrieben  tourbe,  lebten  bon  ben  mit  ©enbcr  (fowett'  toir 
ed  aud  feinen  9fafjeid)nungen  entne^men  I5nncn)  in  Serftljrung  gefom* 
menen  guggcrn  nur  noc$  £>terontymud  unb  3lntoniud.  SDie  Slnnaljme, 
bag  aud&  bie  jtoette  beutfetye  S^roni!  fiir  ben  erftcren  gefcrtigt  toorben  fei, 
l)at  feinen  ©inn,  benn  felbft  toenn  einc  ober  bie  anbere  ©tefle  in  ber  i$m 
fiberreicfyten  S^ronif  nicfyt  entfprocfyen  Ijatte,  toare  \a  nid^t  bie  Umarbei* 
tung  bed  gangen  ffierfed,  fonbern  nur  bie  einiger  ©tatter  nfltljig  getoefen; 
e$  bfcibt  alfo  nur  Slntoniud. 

3latf)  bem,  toad  ge^agt  tourbe  fiber  bie  2trt,  toie  bie  tateinifefye  5lugd* 
burger  S^ronif©enberd  entftanben,  ift  ed  Mar,  toie  bie  beutfe^cn  gefcrtigt 
toorben  finb.  Seibe  S^ronifen  ent^atten  im  SBefentftcfyen  baffetbc,  finb 
jeboc^  im  SBortfout  toie  auc^  in  anberen  ^unften  fo  bon  cinanber  ber* 
fd&ieben,  bag  fid^  bie  Slnnaljme,  fie  feien  glcid^jeitig  entftanben,  ober  bie 
erfte  f)ate  ffir  bie  jtoeite  bie  S3orIage  gcbilbct,  bon  felbft  oerbietet.  2Bir 
mfiffen  anneljmen,  bag  ©enber  beibe  bircft  aud  feiner  Chronographia 
gefd^Bp ft,  inbem  cr  bte  auf  Slugdburg  begfigtic^en  ©teflen  Ijeraudjog,  toie 

b* 


Digitized  by 


Google 


xx  (Sittlettmtg. 

cr  ed  bet  bcr  Slnfcrtigung  bcr  SBotfenbuttter  §anbf<$rift  gema<$t,  unb 

[ic  frci  ind  £)eutf$e  fibertrug  *.    Sitter  SBaljrfctyeinlictyleit  xiatff  Ijat  er  ba* 

bei  bie  tefetere  gur  rafc^eren  Drientierung  fiber  bad  Sludgutoctytenbe  gu 

Ijanben  geljabt,  mt  etne  Slngatyt  &on  ©telten  ber  beutfcfyen  Sijronifen  toer* 

mutfyen  taffen,  bie  bem  £e$te  ber  SBolfenbflttter  $anbfc$rift  naljer  fteljen 

aid  bem  entfprecfyenben  £e$t  in  ber  Chronographia.    Diefe  Slnnaljmc 

toirb  a\x6)  baburdj  beftarlt,  bafc  bie  factytidjen  unb  to8rtlic$en2lbn>eicfyungen 

ber  betben  beutfctyen  Sljvonifen  nacty  bem  3a$re  1528,  bid  fcoljin  bie 

SBotfenbfittter  $anbfctyrift  retdjt,  Diet  betracfyttictyer  toerben,  old  bied  bid 

baljin  ber  gatt  ift.    SBorin  biefe  2lbfceic£ungen  befteljen,  unb  toarum  bie 

$anbf$rift  a  ltnferem  fcejcte  gu  ©runbe  getegt  nmrbe,  ift  aud  ber  £>anb* 

fctyrif  tenbefdpetbung  gu  erfeljen ;  im  fibrigen  getten  bie  na<$fotgenben  8tud» 

ffiljrungen  fur  beibe  Sobiced. 

ran^un*        ®*e  ®cntcrf$cn  ^cutfc^cn  Sljronifen  gtiebern  ficfy,  toenn  toir  fte  in 

*er36em  ^rcm  ®c^Wtn*6  Su  *er  S^ronif  bon  ^)cftor  ^ulid^,  ber  fie  ficty  eng  an* 

bJu?*!5  l^^c6cn^  betradjten,  in  brei  Slbtijeitungen ;  bie  erfte  rei<$t  bid  gum  3a!jre 

fcnbtSiJ  1;*4y'  m**  U)C^cm  bieSljronif  bon  3Micty  beginnt,  bie  gn>eite  bid  1487, 

luun' mit  toel*cm  ^afre  bicfc  ®?r°ttrt  cnbet,  bte  britte  bid  1536, 

^faffcS'        ®rftc  ^^^e^un8-    ®*»&w  fafetc  ficfy  biedmat  in  ben  bie  ffiinteitung 

gu  ber  Styronit  bitoenben  2lbf$nitten  fciel  ffirger  atd  in  ber  SBolfenbfittter 

^>anbfc^rift.   fir  beginnt  gleicty  mit  bem  Sapitet  „2$on  ber  ft  at  Slug  d* 

purg  erfte  erbatoung"  toeit  einfacfyer  unb  ffirger  atd  in  ber  tateinifc^en 

Efyronif,  geljt  Ijierauf  fdjon  auf  Sbl  2a  fiber  auf  bie  altefte  Sirctyen*  unb 

©tfdjofdgefdjictyte  ber  ©tabt,  bie  er  nacty  einigen  auf  S31.  2b  unter  ber 

liberfdjrtft  „23on  bem  namen  bifer  ftat"  fteljenben  ettymotogifierenben 

2lb Jctyroeif ungen  nrieber  auf nimmt ;  9iottgen  gur  ©tabtgefctyicfyte,  totelfacty 

berfloctyten  mit  fotc^en  gur  SJifctyofd*  unb  SKeictydgefdjictyte,  bie  anfangttcty 

nur  fporabif<$  auftretcn,  toerben  immer  tjflufiger,  bid  fie  fctyltejHicty  bad 

Ubergetoictyt  geu>innen. 

£)ic  gmeite  8lbtl)eitung  becft  fi<$  inljaltticfy  gum  tteitaud  grBfcten 
S^etle  mit  Jenen  geittidj  einfd^lagtgen  ©telten  ber  2Kfili$fctyen  £l?ronif, 
toelc^c  bte  ©tabt  Sugdburg  betreffen.  Die  auf  bte  friegertfctyen  Sreigniffe 
bed  14.  unb  15.  3al)rljunbertd  beguglic^en  9iotigen  unb  ©rga^tungen,  bie 
bei  JMticfy  einen  fo  bebeutenben  SRaum  einne^men,  finb  faft  un&ertftrgt 
in  bie  ©enberfc^en  S^ronifen  fyerfibergenommen.  Die  in  biefem  groeiten 
Etjetle  bon  ©enDer  auperDem  noc^  aid  Shortage  ^erangegogenen  S^ro* 
ntfen  roerben  untett  bei  ©efprec^ung  ber  Quetlen  begeic^net  merben. 

1.  (5r  folgte  bamit  cincr  in  fcinct      grBfjte  bcr  glci^jcittgcn  ^iftoritct,  2lt)cn» 
3eit  ^auftgen  Ocpftogcn^ett ;   au^  ber      tin,  ift  bclannttf dj  |o  aerja^ren. 


Digitized  by 


Google 


(Shtleitmtg.  xxi 

Die  brittc  SlbtljeUung  beftetyt  ttyeid  aud  tfirgeren,  nottgenartigen 
Hufjeictymmgen ,  t^ct(«  aud  audfityrlid&en  Grrgaljtungen  unb  ©d&it* 
berungen  Don  grBgerem  ober  Iteinerem  Umfangc.  3"  erfteren  gebBren 
5Radbric$ten  fiber  ftabtif<$e  unb  Krd&tictye  Sauten,  fiber  Srbbeben,  Uber* 
f  dbtoemmungen ,  SBitterungd&ertyfittniffe ,  SWarf ty reif e ,  SDtifcgeburten, 
ftSbtifctye  ©egebentyeiten,  bte  ficty  an  beftimmte,  toie  ed  fd&eint,  bem  £l?ro* 
niften  belannte  ^crfdnltd^fctten  anfnfipfen,  fiber  bte  Stnhmft  unb  ben 
3fafentlja(t  fflrftlictyer  ^erfflntid&Ieiten  in  ber  ©tabt.  ftriegerif<$en  Sreig* 
ntffen  nrirb  in  btefem  HjeUe  int  93erg(eic$  mit  ber  &l)roni!  bon  3«tf  && 
3ttfiltc$  berl)Sltni&mS6ig  toenig  5Raum  gegitant,  nur  ben  SRetd&dfrieg  toon 
1492  unb  bie  batnit  gufammentyangenben  25orgfinge,  bie  ftcty  unmittelbar 
oor  ber  ©tabt  abfpteten,  be^anbett  er  audffiljrUd&er ;  fonft  toerben  bei 
(Srtoatynung  friegerifd&er  2lftionen,  an  benen  bie  ©tabt  betfyeitigt  mar,  in 
ber  SRegel  nur  bie  3^1  be*  bon  ber  ©tabt  gefteflten  ©Mbner,  bie  Stamen 
ber  3lnffil)rer,  ber  Jag  bed  2lbmarfc!bed  unb  ber  ber  SRficffetyr  berjei^net; 
bad  SBerljfiUntfc  ber  ©tabt  gum  SMfcfyof  bor  ber  {Reformation  unb  gu  ben 
bafyerifd&en  $erg6gen  nrirb  nur  einige  2Rale  berfibrt,  Bfter  bad  angrengenbe 
SBfirttemberg,  beffen  unrubiger  $ergog  Ulricfy  bie  3eitgenoffen  beftSnbig 
befctySftigte.  93organge  h>5l)renb  ber  25erl>anb(ungen,  bie  im  3aljre  1534 
$ergog  Sljriftoplj  mit  ben  Sommifftonen  bed  fc$tt>abifc$en  Sunbed,  bed 
itaiferd  unb  bed  ftitaigd  fftijrte,  unb  bie  bie  SBiebereinfefcung  bed  bertrie* 
benen  $ergogd  Wrtcty  gur  golge  fatten,  toerben  fogar  giemttd)  breit  oor» 
gefityrt. 

3u  ben  griJfeeren  audffityrftd&en  ©tficfen  ge^Bren  auger  ber  Srgfil)* 
lung  einiger  2KorbtI>aten  unb  beren  ©filjne,  bed  ^Jroceffed  bed  Sartljoto* 
m5ud  {Rem  mit  9lmbroflud  §6c$ftetter,  fonrie  bed  grofjen  gafliffementd 
ber  tefcteren  gamtlte,  bie  bid  in  bie  tteinften  ©ngefljeiten  fid)  erftrecfenben 
©cfytfbetungen  !ird?(ic$er  unb  toettlictyer  Slufgfige  unb  gefttictyfetten,  beren 
©dbauptafc  Sfagdburg  gerabe  in  ber  £z\t,  gu  ber  ©enber  bort  lebte,  oft 
genug  toar;  ed  feien  ^icr  nur  tyerborgeboben  bie  ©d&itberung  ber  „23e* 
ftngung"  bed  Orafen  Seonbarb  bon  ®8rj,  ber  gronteiebnamdproceffton, 
ber  ©t.  Utrtctyfeier,  ber  ®runbftein(egung  gu  ©t.  Utrtcty,  ber  Sele^ 
nung  bed  2Karfgrafen  3oa<$im  bon  ©ranbenburg  (ailed  im  3atjre  1500), 
bed  grofcen  ©cfyiefcend  bom  3afyre  1509,  ber  Stmoeiljung  bed  neuen  §ar* 
binal'£rgbif($ofd  aibredfct  ton  Sranbenburg,  ber  $oc$geit  bed  WlaxU 
grafen  Gaftmir  mit©ufanna  bon  33atyern*9Wfincfyen  (aUrt  1518)  u.f.to. 
©otctye  ©olennitaten  tourben  in  ber  SRegel  getegentticty  ber  SReid^dtage  ab< 
ge^alten,  bte  gu  ben  3eiten  ©enberd  gu  5lugdburg  in  ben  3a^ren 
1500,    1510,    1518,  1526    unb    1530   ftattfanben.    Dent  lefeteren, 


Digitized  by 


Google 


XXII 


(Stnleitung. 


bem  nrictytigften  &on  aflen,  toenbete  ©enber  aucty  bie  gr3fjte  Slufmerffam* 
!eit  ju;  er  ffiljrt  un$  btc  bebeutenberen  (grctgntffc  beffetben  tyeite  in 
notijenartiger  Sfirje,  tljette  in  rebfcligcr  ©rette,  jum  Jfcetf  faft  tagebucty* 
arttg  bor,  toobei  freilicty  tmeberum  bie  ©ctyitberungen  tljeite  loettlicfyer, 
t^eitd  lirctylicfyer  geftltctyfeiten  eine  £auptrofle  fpieten. 

3nbcm  toir  bon  bcm  2lug$burger  SRei<$8tage  bes  3al)reS  1530 
foremen,  Ijaben  toir  ben  Jfrete  {ener  ^artieen  ber  ©enberfctyen  Sljronif 
betreten,  btc  fc3^on  langft  ate  cine  nrid&tige  Quelle  bcr  ftabttf<$en  toic  ber 
f<$to>abifc$en  SReformationSgefctyictyte  uberljaupt  crlannt  unb  bertoenbet 
tourben !.  Die  crfte  Ijieljer  gefj&renbe  5Kotij  ift  bie  bereite  in  anberem 
3ufammenljange  ertofiljnte,  in  bcr  er  toon  bent  Slufentljatte  Sutler*  in 
2lug$burg  int  3aljre  1518  berictytet;  eS  folgt  bann  !ein  reformation** 
gefctyid&tficfyer  Stntrag  inefyr  bi«  gum  3aljre  1524,  n>o  ber  ©fjronift  juerft 
lurj  bon  einem  ©itberfrebel/  bann  jiemftcfy  ausffitjrltcfy  son  bem  in  bent 
genannten  3aljre  toegen  bcr  Sntfaffung  eine«  neugt&ubigen  ^rebiger* 
borgefaflenen  ^dbetaufftanb  5Wac^ric^t  gibt.  33on  ba  an  toerben  berartige 
Sfiotijen  unb  (Srja^ungen  immcr  ty&uftger;  er  berictytet  Don  bem  fflauern* 
frtcg,  fotoeit  bie  ©tabt  SlugSburg  na#  augen  (ate  Otieb  beS  fcfytoafcifc^en 
©unbe$)  babei  betljeitigt  toar  unb  imtertyalb  iljrer  SWauern  unter  ben 
gotgen  be[felben  ju  leiben  fyattt,  &on  bem  immer  l)&uftger  borfommenben 
SBrudj  bergaften,  bon  ber93erljeiratf)ung  bon  ^rieftern  (5rofd^,  5R^egiu«, 
Setter  unb  anberen) ,  bon  bem  2lu$taufen  bon  SDWnc^en  unb  Sftonnen  au« 
ben  ff(5ftern,  bon  ber  SSerune^rung  bon  SReliquien,  bon  ^58be(auftritten 
in  ber  Sirctye  unb  auf  ber  ©trafce,  bon  ber  2lrt,  toic  bie  neuen  ^rfibi* 
canten  iljre  8ei)re  berbreiteten,  toobet  er  befonberS  gem  auf  ben  gen>aU« 
tyfitigen,  ubereifrigen  Seller  ju  foremen  fommt,  &or  allem  aber  oon  ben 
SBtebertaufem,  fiber  bie  er  un$  berljaltni&magig  biele  9?ac$ric$ten  fiber* 
tiefert  $at. 

©eit  ber  ©ieg  bcr  SReuglaubigen  entfefyieben  toar  unb  ber  SRatlj  be* 
gann,  ben  fattyolifctyen  ©otteSbienft  in  bcr  ©tabt  ju  befdjranlen,  toobon 
auc$,  toie  toir  fallen,  baS  IHricfyltofter  betroffen  tourbe,  fcit  fytfcige 
©c^riftftflcfe  jnnfetyen  Sifc^of  unb  £)om*£apitel  einerfeit*,  bem  {Ratlj  ber 


1.  @tc  toaren  aflerbtngS  ben  meiften  unter  9fr.  31  toon  P.  Clementis  Senderi 

nur  in  bcr  gorm  befannt,  in  bcr  fie  fu§  LauingeneiB,  Ord.  S.  B.  ad  S.Ulricum 

in  bcr  oben  bcfj)roc^cncn  Relatio  flnben.  Prof.  Chronica  Aug.  ab  U.  C.   usque 

3u  ben    teemgen    attercn   ^iftorifcrn,  ad  1536  fpric^t;  bagegen  tourben  bie 

ttctc^c   etnc    bcr   bcutfdjen    S^rontfcn  bcutfe^cn  (S^ronitcn  €>cnbcr«  bon  neue* 

@cnbcr«  fanntcn,  gcl;brt  auger  SBettl;  rcn  5lug^burgcr  ?ocalforf(^ctn  tyauftg  at« 

bcr    a'ltcre   ©tcttcn,    bcr   bei    3tuf3a^  Oucfle  ^erange^ogen. 
lung  bcr  ton  tym  bcnilfttcn  Ouettcn 


Digitized  by 


Google 


(Shtteitung.  xxm 

©tabt  anberfeitd  getoectyfett  tourben  unb  bie  33orgeicfyen  bed  beborftefyenben 
33ruc$ed  trofc  ber  fcom  ffaifer,  Siintg,  bem  33unbe  unb  ben  batyrtfe^en 
gfirften  auf  btc  ©tabt  audgefibten  ^reffionen  immer  brotyenber  tourben, 
ftnben  toir  ©enber  aid  gettcucn  33ergeidjner  ber  tagttcty  fid&  abjpietenben 
(£reigntffe,  beren  Srgfiljhmg  er  fortfefct  faft  bid  ju  bem  £age,  an  bem  er 
feme  Etyronif  abgibt.  S38ad  er  in  btefem  Bettraume  augerbem  nod) 
bringt,  ift  X)cr^a(tnt§mfifetg  toentg  unb  unbebeutenb. 

3u  einer  etgenen  ©ruppe  finb  btejentgen  S^ottjcn  unb  ©rgciljfangen 
gufammengufaffen,  bie  fiber  ©tieber  ber  guggerfctyen  ftamtfte  bericfyten, 
fo  btc  ^anegtyrtfen,  in  benen  er  fic§  gelegentticfy  ber  Sftad&rid&t  bon  bem 
£obe  bed  3afob  gugger  (1525)  unb  bed  SRaimunb  (1535)  ergeljt,  bie 
breite  SDarfteflung  bed  Srgerticfyen  §anbetd,  in  ben  ftcfy  SRaimunb  mtt 
3Kar$  ©jem  loertuidelte  (1529),  bie  toeitfd&toeifige  Srgatjtung  ber  33or* 
gange  in  ber  ©t.  2Rorigftrd)e  gelegentlicfy  ber  toon  2lntontud  gugger  ber* 
anftatteten,  bon  bem  Sec$Pfle8c*  ge(t3rten  frimmetfatyrtdecremonien  (1533) 
u.f.  to.  2luc$  bie  audffityrltcfye  ffiiebergabe  ber  ©cene  auf  bem  9?atl$aud, 
in  ber  fic§  Dttymar  Sftad&ttgafl  toegen  bed  i^m  aufertegten  33erboted  ber 
{Reicfydftrafce  befefytoert  (1528),  bfirfte  in  biefenBufammenljanggubringen 
fein.  ©enber  toirb  ben  §ergang  ber  ©acfye  enttoeber  bireft  an&  bem 
3Kunbe  Sftad&ttgattd  ober  &on  einem  ber  gugger,  benen  btefer  perfBnticfy 
feljr  nalje  ftanb,  erfa^ren  Ijabem 

*£)&$  ift  ber3n$aft  ber©enberf<$en  beutfefyen  Styronifen.  9Jian  mufc 
©enber  bad  3ugeftanbnifc  madden,  bafc  er  fetner  2lbfi<$t,  eine  Slugdburger 
Etyrontf  ju  fcfyreiben,  treu  gebfteben  ift;  nur  fcerljSftmjsmaftfg  toenige 
©tilde  finb  barin  aufgenommen,  bie  nid)t  unmittelbar  ober  mittetbar  auf 
bie  ©tabtgefefyicfyte  S3egug  Ijaben.  Uberbtidt  man  nun  bad  ftcty  Bet  ©enber 
.  fcorftnbenbe  SRateriat  an  ber  $>anb  folder  Styroniftoerfe,  toetcfye  barauf 
abgielen,  bie  in  Jebem  3aljre  borgefaflenen  nrictyttgeren  Sretgmffe  cfyrono* 
togifd)  fcorguffiljren,  tine  bied  g.  S3,  bei  ©affer  ober  in  ©tettend  ®ef$i$te 
toon  Slugdburg  ber  gafl  ift,  fo  tirirb  man  balb  finben,  bag  bei  unferem 
Sljroniften  manner  in  ber  ©tabtgefefytcfyte  toicfytige  SSorfatt  feljtt,  toaljrenb 
minber  SBtd&tiged  ober  gang  Untoefentltcfyed  Slufnatyme  gefunben  Ijat.  Urn 
aSoflftfinbigfeit  atfo  toar  ed  iljm  ntd&t  gu  tfymu  @r  bertcfytet  g*  83.  fictytlid) 
gem  fiber  bie  Slnfunft  unb  ben  Slufent^att  bed  $aiferd  9tta$tmitian  in 
Slugdburg;  unb  bod^  fe^tt  gleid^  am  2lnfang  ber  britten  2lbt^ei(ung  f einer 
S^ronil  ber  feieriid^e  Sm^fang,  ben  bie  ©tabt  bem  aud  ber  ©efangen* 
fctyaft  in  ben  Sftieberlanben  nad^  Slugdburg  lommenben  S8nig  berettet,  toie 
aud^  f^ater^tn  feiner  5lnfunft  in  2lugdburg  nid^t  immer  (SrtoSIjnung  ge* 
t^an  toirb.    ©etbft  bie  bie  $Reformationdgefcfytd)te  betr^ffenben  S^eite 


Digitized  by 


Google 


xxiv  (Stnteitung. 

fetner  Sljronifen,  bie  bod&  einen  fo  grogen  SRaum  etnneljmen,  finb  fteflen* 
toeife  fc^r  Ificfenljaft.  ffiaren  toir  tebigficty  auf  biefe  Quelle  angetotefen,  fo 
lofirben  totr  nur  em  ^bd^ft  unootftommeneS  ©i(b  oon  bem  93ertauf  e  bet  2lug$* 
burger  9?eformation$gefc$idjte  unb  ben  auf  beiben  ©eiten  an  ber  ©ptfee 
ber  ©etoegung  ftetyenben  ^pcrf&ntid^fctten  befommen.  UrbanuS  9W>egiu$ 
j.  SB.  toirb  nur  jroeimat  genannt,  too  babon  bte  9?ebe  ift,  bag  ein  Sinb, 
ba«  er  taufen  fotfte,  at$  „9Bec$fetfinb"  jur  SBett  gelommen  unb  gelegent* 
(idj  ber  grjatylung  fetner  £od)jett;  ber  SRame  be«  DomprebigerS  Witt* 
tljia«  ftrafc,  be$  ruftigen  93orfampfer«  ber  altgtfiubtgen  ^artei  in  2lug$* 
burg,  be«  Ijeftigen  ®egner$  Setters,  toirb  in  ber  ganjen  (S&roni!  ni<$t 
erto&fynt;  be$  Ijifeigen  ©treiteS  jtutfd^cn  ben  Sutljeranem  unb  ben  B^ing* 
lianern  ift  laum  im  93orubergel)en  gebactyt ;  au$  feine  5ftac$rtd&ten  fiber 
bie  ffiiebertaufer  bemegen  fic$  boc3^  nur  fetyr  auf  ber  Oberflac^e;  Don  bem 
fur  bie  ©efefyicfyte  ber  SKugSburger  £8ufer  fo  bebeutfanten  Sxeiben  eine$ 
£)enf  unb  $efcer  j.  ©.  finbet  ftdj  leine  ©pur. 

g$  mu&  Ijier  fiberljaupt  bemerft  toerben,  bag  ©enberS  Sftotijen  fetyr 
Ijaufig  nur  ba$  berid&ten,  toa$  ficty  in  ber  6ffentti<$feit  jutrug,  auf  ber 
©trafee,  auf  bem  9ttarfte,  in  ber  $ir<$e  u.  f.  to.;  auf  bie  (Srgrunbung 
ber  Dinge,  burcty  loetd&e  bie  oon  iljm  erjatytten  unb  gefd&itberten  Grretg* 
niffe  !>erbeigeffil>rt  toerben,  tafct  er  ficty  nicfyt  ein ;  er  toifl  \a  audj  btofj 
»Chronographu8(r  fein.  2luc$  ift  feljr  teid)t  mBglicty,  bag  er  bei  ber  Sib* 
faffung  feiner  £l)roni!en  in  biefem  ^Junlt  bur<$  bie  ^erfSntidjfeiten,  ffir 
bie  er  fie  fertigte,  beftimmt  tourbe.  @r  burfte  bei  biefen  bietteid&t  fur  bie 
©arfteflung  tangtoieriger  Unterljanbtungen  unb  pragmatifd&er  Snttoicfe* 
lung  ber  greigniffe  auf  toeniger  Ontereffe  jSljten,  ate  er  fotcfye*  ffir  merl* 
tofirbige  fiufcere  95orIommniffe  unb  prad&tige  2lufjfige  oorauSfefcen  fonnte; 
tfyatfad&ticfy  finben  ftc$  in  ber  Chronographia  j.  ©.  bie  jtoifc$en  ben  bei* 
ben  SRetigionSparteien  n>8l>renb  be«  HugSburger  SReid&StageS  bom  Saljre 
1530  gepflogenen  2lu$gteic$$berfu<$e  jiemticty  au$ffiljrttc$,  toaljrenb  fie  in 
ben  Sljrontfen  ganjtid)  feljten.  fiber  SRancfyeS  mag  er  au<$  mit  ©$toei« 
gen  toeggegangen  fein,  toett  e«  iljm  ober  feinen  Sfoftraggebern ,  ben 
§erren  Sugger,  ntd^t  gefiet:  ©enber  n>ar,  toie  befannt,  in  lird^Itd^en 
©tngen  eifriger  ^Jarteimann  unb  infolge  beffen  toeber  getoiHt  no4>  be» 
fa^igt,  bie  Ijter  in  ©etra^t  fommenben  ©egebenljeiten  mit  objeltioer 
$Ru^e  aufjugeid^nen.  Die  SBibmungSrebe  (iege  freilid^  Slnbere«  ertoarten, 
benn  er  oerftd^ert  barin  au$brfidf(i<$ :  (i^^ab....,  at«t>ilmir 
migtid^,  folid^^  befc$riben,  mie  ed  an  mid^  getangt,  ge* 
fd^riffttid^  unb  munblid^,  toorben  ift,  nemant«  barmit  ju 
nactytailten,    unb    t> it  mit  befd^eiben^ait   umgangen    unb 


Digitized  by 


Google 


(Sittteitung.  xxv 

jum  tails  unbertauffen  $aV  l,  auf  toetd&e  SBorte  ber  ©ettftbefc$8* 
nigung  fic$  93eitlj,  ©enbers  frfifyefter  33iograpl?,  beruft,  um  bie  Unge* 
recfyttgleit  berer,  btc  fi<$  fiber  beffen  erbitterte  ©d^rctBtoctfc  beffagen, 
barjuttjun 2.  ©enber  Ijat  namticty  nicfyt  nur  man#e$  ben  3ttfammen!)ang 
ber  Dtnge  SBeteud&tenbe  berfd&uriegen,  fonbern  ficfy  auc$  manege  (iBertrct* 
bungen  unb  (Sntftettungen  geftattet,  btc  ba$  *>on  il?m  gejetd^netc  93i(b  *>er* 
jerren  mugten.  2Bie  !)&mif<$  ift  j.  ©.  fern  93erfud&,  bie  fcfyabtictye  233ir* 
lung  ber  e&angetifctyen  ®runble!>re  bon  bem  ©etigioerben  burcty  ben 
Otauben  attetn  bor  Hugen  ju  ffiljren :  ©teben  9R8gbe,  bie  im  ©egriffe 
finb,  in  einen  neuen  5Dtenft  einjufteljen,  erjSljten  fic$  gegenfeitig,  »te  btc 
neuen  ^rebiger  teljren  bie  iundffraufd&afft  fei  fain  nufe  .  .  .  , 
nur  toiirben  adein  burcfy  ben  gtauben  unb  leiben  Sriftt  be* 
Ijatten  toerben — toorauffie  ainljettig  befctytoffen,  fietoetten 
ber  un!euf<$ait  pftegen  unb  finb  $ie  unb  jfi  Saugingen 
unb  jS  Utm  in  ba$  offen  Ijaufc  gangen  unb  finb  nit  an  ire 
bienft  angeftanben,  Ijaben  ben  netoen  prebiger  Ijie  treuti<$ 
gebotgt.  Ober  man  l)8re  au«  feinem  SRunbe  bie  3nljaft«angabe  ber 
HugSburger  Sonfeffion:  barin  nicfyfe  anberS  begriffen  ift  ge* 
loeffen,  benn  ire  neuen  fir#enpreu<$,  unb  toajS  bifd&off 
unb  priefter  berbunben  toeren  na<$  aufctoeiffung  ber  bibet, 
unb  ctdftcr  jerfteren,  m5n$  unb  ctofterfrauen  au§  ben 
defter  iagen,  priefter  abtljon,  lird^en  uneeren,  mincfy 
unb  pfaffen  toeiber  unb  bie  nunnen  ntann  nemen,  fieirer 
gfitter  berauben,  nemen  unb  befi^en,  alien  gofcbtenft  unb 
cerimonien  unb  gfttte  toerd  toernicfyten  unb  umftoffen  unb 
attein  fein  Ijoffnung  feiner  feliglait  auff  ben  gfauben 
fefcen,  bie  meg  ain  abgBtterei  fd&etten,  jundfraufd^af ft 
aernictyten  unb  bergteid^en  alt,  gut,  tobticty  preucfy  unb 
Ijerfomen  Ijtntoerfen  unb  tafter  an  ber  ftat  aufrtctyten* 
$)a$  ift  burcfytoeg  ber  Son,  in  toetcfyem  ©enber  berartige  ©inge  bor* 
bringt;  toie  babei  bie  tm  SSorbergrunb  ber  iljm  fo  berljafcten  SWeuerungen 
fteljenben  *PerfBnttc$feiten  toeglommen,  tfijH  ficfy  nad&  ben  angefiiljrten 
^JrobeftcHen  tetd&t  ermeffen.  3n  eine  Slrt  &on  SButlj  gerfitlj  er,  fo  oft  er 
bon  bem  StotoflK'f^n  Wxfyatt  Setter  fyric$t. 

$ann  antf)  ber  bon  ©enber  in  feiner  ©genfefyaft  aW  ^iftorifd^er  ©e* 

1.  9li^ttg  ift,  bag  cr  ehttgeS/toaS  cr  bicantcu  9W.  better  ju  ^otctt  beabfttyigte 

in  bie  Chronographia  aufgenommctt,  in  (aufgenommen  in  bie  Relatio  @.  21). 
feinenCS^roniten  auggetaffen  \)dt,  fo  j.  53.  2.  SSeit^  1.  c.  ©.  165. 

bie  ^ottj,  ,bag  ber  2:eufet  Ufter  ben  s?rfr 


Digitized  by 


Google 


xxvi  (Stnleitmtg. 

ric^terftatter  eingenommene  ©tanbpunft  niemate  gebiHtgt  tocrben,  fo 
finb  anbererfeits  bie  ju  feiner  Sntfd&utbigung  fprecfyenben  Umftanbe 
ntc^t  ju  tiberfeljen  ober  ju  unterfctyafeen.  ©enber  xoax  fang  in  ben  Drben 
getreten  unb  in  mBnd&ifcfyer  9faf#auung  unb  Denftoetfe  gereift.  ®ie  in 
bie  ftttfter  einbringenbe  reformatorifctye  Setoegung  fanb  in  ben  DrbenS* 
tcutcn  jum  tljeit  eifrige  2lnljanger,  gum  tljeil  btc  grimmigften  ®egner, 
beibe  gtetd)  berecfytigt,  fomett  fie  in  innetcr  fiberjeugung  tyanbetten.  £u 
ben  ©egnern  nun  geljBrte  ©enber,  unb  jioar  fcfyeint  er  &on  9tnfang  on 
feinen  Slugenbfitf  in$  SBanlen  gelommen  ju  fein.  SBaS  SBunber,  toenn 
er  ba$  Umfictygreifen  ber  Sfteuerer  mit  SD^igtraucn,  mit  SBoreingenommen* 
Ijeit,  mit  grbttterung  bctrac^tet,  jumat  toenn  er  feljen  mug,  vole  aucty  ba« 
eigene  Slofter  Don  3aljr  gu  3aljr  meljr  in  3Kitteibenf$aft  gegogen  unb 
@d)ritt  fitr  ©cfyrttt  a\x&  ber  bis  baljin  beljaupteten  beljagtid&en  ©teflung 
IjinauSgebrangt  tuirb.  £)agu  lam  noc$,  bag  in  ber  ©tabt  tljatffictytic^ 
fciete  rolje  2lu$fc$rettungen  fcorfieten,  bie  ben  oljnebieS  fd&on  ©ereigten 
nod)  meljr  erbofen  mugten.  ©o  ift  ©enberS  gatlige  ©d&reibtoeife  gum 
minbeften  erflitrlicfy ;  finb  e$  bod)  nur  SBenige,  benen  bie  ®abe  t>crttc^en 
ift,  auc$  ben  ®egner  gered&t  unb  teibenfcfyafteloS  gu  toiirbigen* 
Ducuen.  SBas  ©enberS  Quetten  betrifft,  fo  6cjctc^nct  er  biefe  in  ber  SBib* 
mungSfcfyrift  an  $ierontymu$  gugger  ate  'gef<$riffttid)  unb  munb* 
ticfy  mit  groger  mie,  arbait  unb  loften  an  mi$  gclangt'; 
manctymat  nennt  er  fie  im  £ejrte,  im  aflgemeinen  {ebod)  untertagt  er  bie* 
nac$  2lrt  ber  meiften  ©jroniften,  fo  bag  bie  Slufgabe  erioacfyft,  biefe  nacfy* 
gmoeifen.  Da  ©enber  feine  2lug§burger  &!)ronifen,  toie  bargelegt,  bis 
auf  SBenigeS  au$  ber  toon  iljm  gefertigten  Chronographia  gefcfyBpft,  fo 
gitt  afleS  im  fofgenben  ®efagte  eigentficty  ber  SBeanttoortunj  ber  grage : 
933etd)e  Queflen  lagen  ben  in  unfere  Sfyronifen  aufgenommenen  ©teflen 
ber  @enberfd)en  Chronographia  gu  ®runbe  ? 

5Der  S^ronift  toar,  ate  er  ficfy  an  feine  Slrbrit  mactyte,  in  einer  m* 
IjaltnigmSgig  giinftigen  Sage,  benn  er  lonnte  fid)  ju  ber  au$geget$neten 
Slofterbibtiot^e!  unb  fictyer  auc$  gum  $tofterard)toe  Butritt  t>crfd^affcn. 

Site  Quetten  fiir  bie  erfte  9tbtljeitung  nennt  ©enber  fetbft  einige 
©ctyriftftetter  be$  9Utertl?um$,  Serofus,  33irgil  (unb  beffen  Sommentator 
©ert>iu$),  5£acitu^  unb  anbere,  »on  mitteta(ter(ic^en©d^riftn)erlen^au(u« 
35iaconu«,  bie  ^franjiJfifd^e  S^ronif",  bieUrf^ergerS^ronilic,  umfeiner 
Slrbeit  einen  gete^rten  Slnftrid^  ju  geben.  3n  S3BirI(id^!eit  fte^en  bie  Don 
itym  angegebenen  Quefien  faft  burd&meg  nur  in  fe^r  (odterer  fflejietyung 
ju  ber  betreffenben  ©teHe.  Die  ©cfyriften,  bie  er  t^atfSc^Kd^  auSge* 
beutet  ^at,  nennt  er  nic^t ;  e«  finb  bie«  bie  „£Ijroni!  »on  ber  ©runbung 


Digitized  by 


Google 


(Sintdtmtg.  xxvn 

ber  ©tabt  3lug$burg  bi«  jum  3a$re  1469" *  (ober  bcrcn  QueHen),  2Bit> 
Ijetm  SBitttoer*  Catalogue  abbatum,  bie  £l)ronif  Don  £eftor  2Riiticfy ; 
audj  SWeifterttn,  bcffcn  ©cfyriften  ©enber  ja  getmfj  gc!annt  l)at,  fd&eint 
eintge  9Wate  benufet  toorben  ju  fein.  9ttebrere  ©tetlen  ftfiften  ficfy  auf 
urfunblic^e*  SDtaterial,  ba$  cr  jutoeUen  in  bcr  Don  il?m  betiebten,  an  an* 
berem  Drte  ju  betyred&enben  SBcifc  in  ben  £e$t  einreiljt. 

gur  bic  gn>eitc  Sbtljetfung  bicntc  ©enber  bic  Sljronif  Don  §ettor 
9Kutic$  jur  £>auptDortage 2 ;  bocty  getyt  cr  namentficty  anfangS  IjSufig  auf 
bcrcn  Cueflen  jurudf,  bor  attem  auf  bic  „Sljronif  Don  1368—1406 
(1447)"3  unb  auf  bic  bereit*  obcn  gcnanntc  „Sfyroni!  Don  bcr  Orflnbung 
bcr  ©tabt  3lug$burg  bis  jum  3aljre  1469".  gur  manege  ©tetten  tegte 
cr  bieSljroni!  bonSurfarb  3inf,  bic  „2lnonfyme  Sljroni!  Don  991 — 1483" 
unb  biefleidjt  aucty  bic  5luf  jeid&nungen  gran!$  ju  grunbe.  3n  bcr  au& 
futyrtid&en  $)arfteflung  bc«  nacty  bem  !£obe  be*  ffltfd)of«  (Sberljarb  Don 
Sfirdfibcrg  auSgebroctyenen  Sifdjofftreite*  fteljt  bcr  ©enberfdje  5Ecjct  balb 
bcr  Srjfiljfang  &inte,  balb  bcr  bes  anonfymuS  nfiljer;  e«  ift  toaljrfd&ein* 
Ixdf,  bag  iljm  cine  beiben  gemcinfame  QueHe,  bic  fctyon  Don  grcnSborff 
bermutljet  tourbe,  bortag. 

2H$  Quetlen  fflr  bic  brttte  SlbtljeUung  bcr  (Sljroni!  ergeben  fi<$  ju* 
nac$ft  bic  gortfefeungen  bcr  3Mi<$fc$ctt  Sfyronil  Don  Demer,  Don 
SBattljcr  unb  {Rem.  SSon  bcr  3eit  an,  too  bicfc  Qucttcn  berfiegen,  tyat 
©cnbcr  tool?!  nac$  cigencn  2lufseic$nungen  gearbcitet ,  toic  fi$  bieS  na$ 
bem  obcn  bci  ©efprecfyung  feincr  Chronographia  ©efagten  Don  1523 
an  Don  fetbft  Derftetyt.  Sfter  unb  gcrabe  fur  fcinc  umfangreid&ften  £)ar* 
ftcKungen  benufct  er  gteidfoettige  ©rude,  bie  cr  frcibearbcitct  feincr 
Sljront!  einDerteibt,  fo  bci  feincr  Srjaljfang,  bejto.  ©cfyilberung  ber  gcicr* 
Kctyfeiten  gefegentftcty  berSintteibung  be$  jumSarbinat  crnannten  SWainjcr 
CrjbifctyofS  Sllbrectyt  Don  Sranbenburg,  bci  bcr  93erma#ung  be$  9Rarf* 
grafen  Eafimir  mit  bcr  ^rinjefftn  ©ufanna  Don  ©atyern  (beibeS  im 
3a$re  im  3aljre  1518),  bci  bem  Sinrcitcn  ic.  ftarl«  V.  in  2lug«burg,  bci 
bcr  ffleleijnung  be«  £>octymeifter«  be$  beutfefyen  £)rben$  unb  bcr  $erjoge 
Don  Comment  in8fag$burg,  bci  berSeteljnung  be«  Sr$erjog$  gerbinanb 
bci  ©eflenburg  (afle$  im  3aljre  1530);  augcrbcm  benufete  cr  autff  bic  im 
Drudc  crfd^iencnen  SScrjeic^niffc  ber  auf  ben  SReid&Stagen  inSlug^burg  an* 
tocfenben  ^crfSntic^Iciten,  fotoie  einc  anja^t  Donfflcfanntmad^ungcn.  8u^ 

1.  Hbgcbracft  im  I.  ©anbe  ber  Slugs-  ^roni!,  bie  er,   tote  etttjelne  ©tellett 
burger  @t.*ffij>ron.  ertennen  laffett,  fSmmtltc^  fannte. 

2.  3n  ben  ©earfcettungeu  toon  2)emcr,  3.  ©ebrudt  itn  I.  ©anbe  bet  Slugs* 
Salter,  0lem  uub  ber  Jpeuiingcrfd&en"  burger  ©t.«(5^ron. 


Digitized  by 


Google 


xxvni  (Smteituug. 

toid&ttge  ©d&riftftficfe  toufcte  er  ft$  ju  aerfctyaffen,  fo  ben  gegen  bic  banlrot* 
tierenben  £3<fyftetter  gefattten  Urtljeitebrief ,  ben  cr  nut  fcon  einem  bcr 
©laubiger  erijatten  l)aben  fonnte,  ben  ©ctyrifttoedjfet  jtoifd&en  bem  ©tfcfyof 
unbbcm  Domcaf  ttet  einerfetts  unb  bem  SRatfje  ber  ©tabt  anbererfeits  in  ben 
3aljren  1533  unb  1534,  bie  23etf?cmbtMtgen,  bie  in  bem  tefcteren  3aljre 
in  2lug$burg  oon  ben  laiferttctyen,  Knigtictyen  unb  SBunbeScommiffSren 
ntit  $er*og  G^rtftoplj  Don  SBfirttemberg  gepflogen  tourben,  unb  9lnbere$. 
@r  l)at  fotdfye  ©djriftftfidfe  tljeits  tx>8rtttc^,  tljeits  in  freter  SBtebergabe, 
t^eife  nur  iljrem  Onljafte  nacfy  feinen  Sl)roniIen  eingefflgt. 

SBenn  ftcfy  ©enber  in  feiner  2Bibmung$f$rift  auc$  auf  mfinblicfye 
Quetten  beruft,  fo  bejie^t  fic$  bie$  naturgemfifc  l)au}>tf5<fylid&  auf  ben  in 
SRebe  ftetyenben  3.  ST^ett  feiner  eijronil.  £)a«  Ulrictyflofter  ftanb  in 
tebenbtgem  SSerle^r  ntit  ben  l?ert>orragenbften  $erfflnft<fy!eiten  ber  Sflrger* 
f#aft;  Ijod&fteljenbe  SRanner,  bie  ju  {Rei<$$*  unb  ©unbestagen  ober  ju 
anberen  ®ef#aften  ficfy  &orfibergel?enb  in  9lug$burg  auf^ielten ,  naljmen 
bort  gerne  Quartier  unb  lamen  in  perf8n(i#e  33ejiel)ungen  ju  ben  gebit* 
beteren  ber  bortigen  9JWn$e  —  ®e(egen^eit  genug  ffir  einen  eifrtgen 
©ammfer  jeitgefdjicfytficfyer  Sfteuigleiten,  fid)  fiber  il)n  intereffierenbe^inge 
mfinbtid^  aufs  befte  unterrid^ten  ju  IBnnen  unb  ba$  eine  ober  ba«  anbere 
Slftenftud  jur  Hbfctyrift  ju  erljaften*  3to  feiner  Chronographia  beruft 
er  fid&  au$  5fter  au$brfi<f(ic$  auf  berartige  munbtid&e  Queflen,  fo  in 
93anb  XII  S3t.  1 67%  too  er  bet  Srtoaljnung  einer  fcom  ffaifer  gemad^ten 
3aljtung  §errn  3ol)anne$  8ula$ ,  $aiferti<$er  SWaieftfit  ^fennigmetfter, 
ate  ®etofil)r$mann  nennt,  ber  iljm  biefe  9lngabe  fetbft  gemad&t  Ijabe,  ober 
in  feiner  beutfd)en  Sfjronil  (§bf(fyr.  a)  ©I.  301a,  too  er  ben  §erjog  8et* 
tran  fcon  8anqueba  unb  5llburg  afe  ben{enigen  bejeicfynet,  ber  iljnt  ' munb* 
lid&  auf  jfiftfyreiben'  bie  Sifte  ber  auf  bem  SReicfyStage  ju  2lug$burg  hn 
3al)re  1530  erfd^ienenen  ft>anif$en  §erren  mitgetl)ei(t. 

SBie  fcerljStt  ftcfy  nun  ©enber  feinen  Quetten  gegenfiber?  ©tegfifle, 
in  benen  er  eine  in  feiner  SSortage  ficfy  finbenbe  ausffltyrtictyere  Darftettung 
bur*  eine  lurjere  gibt,  finb,  toenn  er  nid)t  einen  ber  oben  angegebenen 
umfangreicfyeren  aften  £)ru<fe  ate  Quelle  bemifete,  toenig  ja^Iretd^ ;  toeit 
Ijaufiger  ift  ba$  Umgefefyrte  ber  gatt,  bag  er  eine  iljm  fcorltegenbe  bflrre 
9totij  burd^  toeitere  3(u«fft^rungen  unb  Umfd^reibungen  ju  befeben  fud^t J. 

1.  Sfaidjfotgettbe  ©tcttc ,  bic  at«  t^^ifc^  bcgci^tict  toerbctt  tanu,  miJgc  jeigen,  ttte 
©ctibcr  feme  Dueflen  fitU(!tf(^  bcarbeitctc.  2mf8  flc^t  bie  SBortage,  3Jlmid^  256,  25, 
te<$t8  ber  ©raberWe  Sejt,  ©anbf^r.  a  ©I.  122a. 

2fat  bomfiag  toor  ocult  in  ber  toajlen  Anno  domini  1477  am  bouftog  na(^ 

teas  am  ^farrer  gS  fant  ftlrid)  ^ie,  ^ieg  ocuti  ift  toon  ainem  rat  ber  ^farrer  bon 
grif^^ann^,  ber  §ett  mit  feiner  £eid?t»      fant  \Xxi\$  gefangen  toorben  mit  namen 


Digitized  by 


Google 


(Smtettmtg. 


xxrx 


Sarin  tiegt  cin  93orjug*]ber  ©enberfctyen  Sfjronifen  gegenuber  ben  son 
iljm  benufcten  Dueflen,  aber  antif  cin  Sftactyrtjeit ,  benn  e$  fiegt  auf  bcr 
£anb,  bag  fid)  bei  etner  gar  ju  burcfygreifenben  fortnaten  Umgeftaltung 
bcr  SBorlagc  Iciest  aucty  einc  facfyficfye  Slnberung  berfetben  ergeben  fann, 
tt>a$  &on  ©enber  nidjt  immcr  ganj  fcermieben  nmrbe,  fibertyaupt  ift  fetnc 
SBenufeung  bcr  Queflen  feinc  forgfalttgc.  @$  finben  fic3^  eine  grofce  2ln* 
ja^t  &on  Sefe*  unb  ©ctyreibfetytern,  namentlicty  bci  Sigennamen,  bide 
©teflen  finb  untcr  fatfetye  3aljre$jalj(en  eingereiljt,  aucfy  ba$  £age$batmn 
burcty  SSerfe^cn  obcr  33erfc$reiben  mancfymat  fatfety  angegeben,  fo  bag  e* 
feljr  fcfytecfyt  am  ^piafce  toSre,  auf  cine  ©enberjetye  3eitangabe,  n>enn  biefe 
nictyt  anberfcitig  beftatigt  nrirb,  fitter  bauen  gu  toollen.  Sliest  eirnnat  in 
ber  SDititljeifang  bon  Urfunben  ift  cr  fcertaffig1.  (Sinige  bcr  bon  itym 
aufgenontmenen  „ Urfunben*,  bie  nacty  ber2lrt,  toie  er  fie  einreiijt,  at$ 
bon  SBort  ju  SBort  mitgetljeift  erfefyeinen,  finb  nictyts  ate  cine  2lrt  &on 
SRegeften,  bie  er  au&  ben  iljm  borttegenben  Urfunben  tyergefteflt  ijat ;  in  einer 
biefer  ^Urfunben"  ift  ba$  SBerjeictynij*  ber  3wgen  un&oflftanbig,  in  ciner 
anbern  bie  SaljreSgaljt  falfc3^  u.  f.  to.2. 


todjter  gefdjlaffen,  tear  ain  ffatns,  jung« 
meblin,  alfo  teurben  e8  beg  finbs  jrilnb 
getear  unb  clagten  foiling  bem  toicari. 
bcr  toeracbtet  foflictys  and),  ba  jurten 
fie  bas  mebiin  fur  aht  o  rat.  alfo  gletcty 
ftcng  man  ben  tofaffen  ju  fant  Ulrtcty  toor 
bcr  firemen  unb  furt  in  jdjantlicty  enmitten 
burdjbie  ftat  tyerab  unb  ftunb  ob  bent  H$er* 
la$  unD  grog  toolcf  untb  in ;  bann  er  teas 
ain  fiol^er,  toiler  fcfaff  unb  teas  toon 
fcoftnifc  piirtig  unb  ftunb  too!  jrco  ftunb, 
Bi8  man  atnen  fairen  gurtc^t,  unb  fcanb 
in  creufcteeis  auf  ben  farren  unb  furten 
in  gen  Sttttingen  ju  bent  bifctyof.  unb 
gteen  toom  rat  ritten  toor  tyinauS  unb 
fagten  bent  bifttyof  bie  urfacty.  alfo  fant  ber 
bifdjof  herein  mit  bent  tofaffen  unb  Xicg 
einent  rat  {agen,  fie  tearen  im  toann.  aber 
e8  tearb  ntdjts  baraus,  unb  e*  tearb  ber 
pfaff  teiber  ehtgelegt  unb  bamad)  au$* 
gelaffen. 


1.  &.  j.  33.  bie  .Urfunben"  81.  llb, 
1 2^  nebft  ben  Sfttmetfungen. 


grifd)  £an8  toon  (Sofienfe  birtig,  ifi  gar 
ain  ftoifcer,  iiptoiger ,  fyoffertiger  man  ge* 
teeffen,  ber  fyat  mit  femer  beictytocfyter, 
ainem  jtungen  meblht,  gu  Wafftn  ge^etot. 
ba  folios  beS  meblin^  frainb  ^aben  toer- 
nomen,  ^anb  fte  ben  tofaier  toor  bem  toicari 
toevclagt.  ba  ijat  ber  toicari  ni^fe  bargu 
t^an  unb  e8  tocrac^tet.  ba  bie  frainb 
folidjS  gefec^en  fyaben,  finb  fie  fiir  ain  rat 
gangen  unb  fyaben  im  folid)$  ailed  nac^ 
orbuung  angdgt.  ba  fyat  ain  rat  bie  ftat* 
fnedpt  gefc^tcft,  bad  fie  in  facfyen.  bie 
^aben  in  cor  ber  fir^b^ir  gefangen  unb 
ba  mitten  burc^  bie  gaffen  gefangeu  big 
auff  ben^ertad^  gefiert,unb  ift  aingrofer 
gulauff  toon  bem  tooltf  teorben ,  bie  ftnb 
um  in  geftanbeu,  unb  ift  ba  geftanben  2 
ftunb,  big  man  ain  fanen  ^at  jugeric^t, 
barauff  bat  man  in  creutjteetS  gebunben 
unb  gen2)i|ingen  gefiert  unb  bat  2  toon 
ainem  rat  ju  bem  bifctyoff  gen  2)iUin^en 
gefdjicft,  bie  baben  bem  bifd^off  angetgt, 
teie  bag  man  ben  tofarrer  toon  fant  Ulrid^ 
gefangen  toring,  unb  bie  urfad^  feiner  ge* 
fandnug.  ba  ift  ber  btfefyoff  mit  bem  tofar« 
rer  gen  Slugfpurg  fomen  unb  gefagt,  ain 
rat  fei  im  bann ,  unb  ift  barttacty  nictyfc 
teciterS  me  barin  ge^anblet  teorben. 

2.  @.  and)  unten   bie   (Shtleitung 
©.  XXXIII  a«m.  6. 


Digitized  by 


Google 


xxx  (Shtlettuttg. 

Die  SBiebergabe  ber  Quetten  ift  eine  burcfyaud  frete,  bie  oft  in  fiber* 
rafctyenber  ffieife  bie  3nbunbuafitat  bed  33erfafferd  fytegett.  SBir  lemen 
biefen  aid  erne  ettoad  tyarte,  lantige  ^5crfdnttd^fctt  fennen,  bie  ba,  too  fte 
ftc$  tocrlcfet  fuljtt,  mit  fctyarfem,  Uebtofem  Urttyeit  nictyt  $urudf  IjStt ;  bag  er 
aber  autf)  feljr  ftympatljtfctyer  Slugerungen  ffiljig  ift,  begeugen  bie  feine 
§ingebung  fur  bie  gugger  befunbenben  ©teflen,  bie  afled,  toad  et  &on 
biefen  feinen  ©Snnern  gu  bericfyten  $at,  in  bad  fcfySnfte  fiicfyt  gu  fteflen 
toiffen.  £)ie  Sftcr  gu  £age  tretenbe  SRetgung  gu  9Bunberfu<$t  unb  fraffem 
Slbergtauben  barf  man  bet  gerectyter  SBurbigung  ber  Umftanbe  unferem 
Sljroniften  ntc^t  aHgu  ljo($  anre<$nen ;  er  betoegt  fid^  bamit  nur  in  ben 
Slnfctyauungen  unb  Segriffen  feiner  3C^ :  man  kfe  h  ©•  tn  ben  !£ifc$* 
reben  8ut$erd  bie  Slbfctymtte  bom  £eufet  unb  feinen  SBerfen,  fcon  3au* 
berei,  bon  $>e$en  tc,  fo  toirb  man  ben  rictytigen  3Kagftab  gur  ©eurtljeifang 
berartiger  ©teflen  bei  ©enber  finben. 

SDtc  ©prad&e  ©enberd  in  biefen  (Sljronilen  ift  trofc  manner  Unbe* 
Ijotfenljeiten  in  ber  ©afeconftruction  einfacfy,  frafttg,  tyfiufig  bottdtljumlt<$ 
anllingenb.  Sr  gibt  fic$  aucty  fictytttcty  2ttu$e,  burcty  feine  Sludbrudd* 
toeife  gu  gefaflen.  $)ie  3lnorbnung  ber  eingefaen  3Komente  bei  (angeren 
@rgal)fangen  mug  gefctyicft  genannt  toerben,  ebenfo  bei  (Sjcerpten  bie  2lu$* 
toaljl  bed  £>eraudgenommenen.  Der  rein  ergfiljtenbe  Son  toirb  nur  gang 
fetten  bertaffen,  urn  furgenSReflejctonen  SRaum  gu  mactyen,  fur  bie  er  berbe, 
touc^ttge  SBenbungen  ttebt  ©er  in  SRebendart  unb  SBortbtfbung  fi$ 
gettenb  macfyenbe  fctytofibifctye  Dialeft  j>agt  oorgugtid)  gu  ber  Sigenart  bed 
SRanned  unb  berteiljt  feiner  ©arfteflung  bie  bem  ©toffe  entfprectyenbe 
locale  garbung. 
ffltrt^  ©er  ffiertl)  ber  ©enberfd^en  (Styronil  ift  nacty  ben  brei  Slbtljeilungen, 
"««."' in  bie  loir  fie  gerlegten,  etn  feljr  aerfd&iebener.  5Die  erfte  Slbttyeilung  ent* 
f)&lt  auger  enter  Slngaljt  gang  neuer  ©teflen  manctye  ftoffticty  fefyr  toefent* 
ttc3^e  3ufafee  gu  ber  im  I.  fflanb  ber  2lugdb.  Sljronilen  oer3ffenttictyten 
S^ronif  oon  ber  ©rfinbung  ber  ©tabt  bid  g.  3.  1469,  bie  ©enber  ttyeil* 
toeif e  aid  33ortage  gebient  Ijat ;  er  ertoeitert  manned  bort  ®ef unbene  unb 
bringt  ed  in  neuer  gaffung  gur  Darfteflung ;  bte  in  biefen  2^eil  ein* 
geriitften  Urlunben  btlbeten  trofe  ber  2Rangetyafttgfeit  tyrer  SBiebergabe, 
bebor  fte  in  ben  Mon.  Boic.  gum  ©rudte  lamen,  fur  fruijere  gorfdjer 
eine  toictytige  Quelle.  SSon  geringem  Selang  erfc^eint  ber  gtoeite  im 
grogen  unb  gangen  nur  ©teflen  ber  SWuficfyfcfyen  S^ronif  toiebergebenbe 
Zi)dl,  ber  nur  cer^attnigmagig  toenig  neue  ©tficte  bietet.  SDefto  toicty* 
tiger  ift  bie  britte  2lbtl)etfung  unferer  S^ronif.  ^ier  ftfifet  ficty  ©enber 
t^eild  auf  Queflen,  bie  nocfy  nic^t  gebrudt  ftnb,  tfyetfd  auf  eigene  5luf* 


Digitized  by 


Google 


(Shtteitung.  xxxi 

jeid&nungen ,  toetcfye  fiir"  bie  cngcrc  ®efc$ic$te  bcr  ©tabt  toie  fiir  bie 
SReictydgefcfyicfyte ,  fiir  bic  ©itten*  tote  toor  attem  fiir  btc  SReformationd* 
gefcfyi($te  cine  giitte  intereffanter  5Wac$ric$ten  nnb  aniieljenber  3%*  &tf* 
toeifen-  £)ag  cm  £I?eit  bed  in  bcr  Sljrontl  loorgcfii^rtcn  reformation^^ 
gefcfyi($tfic$en  ©toffed  Bereitd  in  bcr  Drudffcfyrift  De  ortu  et  progressu 
haeresiun  etc.  toorKegt,  t^ut  bem  fficrt^c  btefed  Veiled  unfercr  Sfjroni! 
nic^t  toiet  Sintrag.  SIBgefeljett  batoon,  bag  bad  SBucfy  fetten  ift  (toie  ed 
ba«  fctyon  jur  &it  Sljammd  toar),  bedft  ed  ficty  in  ben  auf  9tugdBurg  Be* 
jugtictyen  SKotijen  unb  Srj&ljtungen  burctyand  nic^t  ganj  mit  ben  in  bie 
bentfefyen  ©Ijronifen  ©enberd  aufgenommenen.  Die  Relatio  Ijat  ©tetten, 
bic  &on  ©enber  fetBft  tntt  gutcm  ®runbc  nictyt  in  feine  Sljronilen  IjeriiBer* 
genontntcn  tourben,  toie  aucfy  umgeleljrt  manned  in  biefen  ficfySBorfinbenbe 
in  bcr  Relatio  fel)ft;  aucfy  reic^t  bic  (e^tere  nur  Bid  jnm  Saljre  1533,  fo 
bag  alfo  gerabc  bie  ffir  bic  reformationdgefd^icfytKctye  Snttoidftnng  2lugd* 
Burgd  entfd&eibenben  3aljre  toon  1534—1536,  bie  in  ©enberd  beutfe^en 
S^ronifen  audfiiljrlicfye  SDarfteflung  ftnben,  ganjticty  fetyten.  Dad  2Bic$* 
tigfte  aBer  ift,  bag  unfer  £e$t  im  ©egenfafee  ju  ber  int  miferaBetften 
Satcin  aBgefagten  Relatio  in  beutfetyer  ©practye  gefctyrteBen  ift,  bie  in  ber 
Slrt,  toie  fie  ©enber  IjanbljaBt,  ben8efer,  fetBft  toenn  cr  mit  bem  tl)m  Dar* 
geBotenen  nicfyt  etntoerftanben  ift,  ju  intcrcfficrcn  toermag.  3ebe  %tik 
atljmet  bie  UnmittetBarfeit  bed  ©nbrucfed,  unter  bem  ber  in  ftiirmifefy  Be* 
toegter  &\t  letbenfefyaftfiefy  crregte  2Rann  feine  Stufeeictynungen  fiir  bie 
•Wad&toett  nieberfd&rteB. 

£)urc$  biefed  and  bem  ©eBraucfy  ber  beutfetyen  ©pracfye  ertoactyfenbe 
fuBJectitoe  9ttoment  ertyfitt  iiBertyanpt  bic  ganje  (Sljronil  neBen  bem  oB* 
iectitoen  Seftanb  i^rcn  ^aupttoertlj ;  baburcty  erft  erijeBt  ficfy  ber  SoQector 
unb  ©criptor,  toie  ©enber  ftc$  fefl&ft  oft  nennt,  jum  9tntor  nnb  feine 
S^ronif  pm  Utterarifd&en  ^robnet,  bad  aud  feinen  iiBrigen  SBerlcn 
^craudge^oBcn  ju  tocrben  toerbient. 

ffleftimmen  toir  f($(teg(icty  nocty  bie  ©teflung,  toetcfye  bic  beutfefyen 
Sljronifen  ©enberd  innerljalB  ber  2IugdBurger£iftoriograpl?ie  einnel)men, 
fo  mufc  audgetyrocfyen  tocrben ,  bag  fie  bie  tocitaud  bcbeutcnbfte  Seiftung 
ftnb,  toetd^e  bicfelBc  in  ber  erften  £Stfte  bed  16.  3a$rljMtbertd  aufju* 
toetfen  Ijat 

SDie  toorttegenbe  2tudga6e  ber  ©enberfefyen  (Sljrontfen  tonrbe  in  fot*  fcte  *«** 
genber  SBeife  tyergefteflt:  £)er  1.  SE^eit,  toon  ber  atteften  3eit  Bid  jum  «u*0a&. 
3a^re  1348  retctyenb,  mit  bem  bic  Bereitd  gebmdtte  SWiitid^fc^e  S^roni! 
beginnt,  tourbe,  ba  er  turn  grSgten  £f?ett  ncue,  nod^  nic^t  in  bcr  ©amm* 
lung  ber  SlugdBurger  ©tabtcfyronifen  ^uBUcierte  ©tiidte  ent^SIt,  mit  9lud* 


Digitized  by 


Google 


xxxn  Stnleltung. 

naljme  eintger  Berettd  gebruiter  Urfunbcn  ganj  mitgetljeitt ;  &on  bcm 
2,5£ljeil,  cnbcnb  mit  bem  3aljre  1487,  bcm  ©ctyluftaljre  bcr  STOfiltctyfctyen 
Sljronif,  fonnten,  ba  bie  meitauS  mciften  bet  barin  fcorfommenben  9totijen 
unb  Srjaljlungen  ftcty  nut  ate  cine  ©earbeitung  bcr  enttyrectyenben  ©tetlen 
bcr  3Kulictyfctyen  Sljronif  ernriefen,  im  HUgemeinen  nur  jene  ©tucfe 
9lufnaljme  ftnben,  beren  Quelle  nictyt  bie  SKulicfyfcfye  ober  eine  berfibrigen 
fctyon  gebrudten  2lug$burger  Sljronifen  ift,  fon>ie  bieienigen,  bie  in  ber 
©enberfctyen  ftaffung  beac$ten$mertlje  3uf%  entljalten.  ©er  3.  23jetl 
enblicfy  fcon  1488—1536  murbe  toieber  mie  ber  erfte  im  ffiefenttictyen 
gang  mitgetljeUt.  SluGgelaffen  murben  nur  folctye  ©tetlen  (Urfunben, 
SReben  ic),  bie  bereits  on  anberem  Drte  gebrucft  finb.  £)em  £e$te  murbe 
ber  Sibtiotyef'Sobej:,  $anbfc$r.  a,  gu  grunbe  getegt,  ber  2lrcfyto*£obe$, 
Jpanbfcfyr.  b,  nacty  ben  in  ber  !panbf$riftenbefcfyreibung  bargelegten 
©runbjafcen  in  ben  23arianten  tyerangejogen.  ©afce  ber  ^>anbfcfyrift  b, 
bie  in  ber  §anbfctyr.  a  fetylen,  tourben  an*  ber  erfteren  in  unfern  left 
aufgenommen. 

S)ie  ffiotfenbuttler  $anbfc$rift  unb  bie  Chronographia  tourben, 
too  fte  ftoffltd?  SKeueS  boten  ober  geeignet  tcaren ,  ben  beutfetyen  SEejt 
beuttictyer  ju  mactyen,  in  entfprectyenber  SBeife  in  ben  Snmerfungen 
aermenbet.  ©o  bei  ber  erften  unb  gtpeiten  Hbtljeilung  bie  Sljronif  son 
1368—1406  (1447)  ober  bie  Sljrom!  &on  ber  ©riinbung  ber  ©tabt 
SlugSburg  bi«  jum  3.  1469  bie  Quelle  bitbete,  tourbe  bie  betreffenbe 
©telle  an  ben  SRanb  gefefct,  toobei  ber  $urje  Ijalber,  unb  urn  Uber* 
einfttmmuug  mit  ber  S9ejek$nung$roeife  im  III.  fflb.  ber  2lug$b. 
©t.<£ljron.  ju  erjtelen,  bie  erftere  ber  genannten  S^ronifen  mit  A,  bie 
lefetere  mit  C  bejeicfynet  tourbe;  bie  babeifteljenben  3iffer«  bejeictynen 
bie  ©eiten*  unb  3*ilenjal?l  bed  Dru<fe$.  9Bo  ft$  in  ber  britten  2lbtljei« 
lung  bie  Sljroni!  DemerS,  ©alters  ober  Stems  ate  ©enbers  Quelle  er* 
toie$,  tourbe  bie  entfprectyenbe  ©telle  ebenfalte  an  ben  SRanb  gefefct,  too* 
bei  in  Ubereinftimmung  mit  ber  2lbfiirjung$metfe  im  III.  Sanbe  ber 
Hug$b.  @t.ȣljron.  D  Werner,  W  Saltier,  w  (eine  Derivation  Don  W) 
{Rem  bebeutet;  bie  beigefefcte  £aljl  bejeictynet  bie  ffltattjaljt  im  Original 
(a  unb  b  bie  25orber*  bejro.  JRudfeite  bed  Slatted),  ffite*  eine  ber  ge* 
nannten  Sljronifen  bem  ©enberfctyen  £ejtte  gegeniiber  eine  Srmeiterung 
auf,  fo  tourbe  bie  betreffenbe  ©telle  entmeber  ganj  ober  tijettroeife  in  ben 
Stomerfungen  mitgetljeilt.  3ene  ©tetlen  biefer  ffi&ronifen,  bie  ©enber 
uberging,  toerben  unter  ben  gortfefcungen  bon  Demer,  SBaltljer  unb 
Stem  mitgetfyeilt  merben,  n>ie  auc^  bie  *  Sronica  netoer  gefc^ic^ten'  bon 
1514 — 1526  Don  SSJilljelm  Stem,  auf  bie  in  ben  2lnmerfungen  5fter 


Digiti 


zed  by  GoOgle 


Sittleitung. 


xxxm 


JBejug  genommen  tft.  2tu&er  ben  genannten  Styronifen  tourben  jur  Gh> 
toeiterung  unb  Sommentierung  bc^  ©enbcr'f c^cn  5£cf  tc^  nocty  Ijerangejogen 
bic  3Wanticyfc$e  Sljronif *,  eine  ber  Sljrontlen  bon  Siemens  3ager 2,  bic 
ffieberd&ronil 3,  bic  Sangenntanteffctye 4  unb  bie  fog.  ^eutinger'fcfce  Sljro* 
nil  *,  ebenfo  bic  in  bet  Relatio  de  ortu  et  progressu  haeresum  etc. 
oorlomtnenben  ^aratfetfteflen  ju  ©enters  beutfetyer  Sljronif,  bic  mit 
bet  betreffenben  ©eitenjaljf  an  ben  SRanb  unfered  iejtted  gefefct  tourben. 
2Jon  ben  im  9lugdburger  ©tabtarctyibe  benfifcten  arctyioalien  Keferten  be* 
fonberd  bic  ©aurecfynungen  (©tabtrectymmgen,  abgefurjt  ©JR.)  unb  bie 
SRattydbecrete  toeriljboHed  SWaterial  fflr  bic  Hmnerfungen  unb  bie  ©ei< 
togen;  ncben  biefent  tourben  aucty  bie  Jpertoart'fctye  unb  ©tetten'fetye  Ur* 
hmben*©ammtung,  bie  fog.  giterafienfammlung  (eine  ©antmtung  Don 
©c^riftftuden  bed  oerfctyiebenfteu  3n$alted,  nteift  Soncepte  ober  Sopien), 
eine  SBtojaljl  Driginaturlunben,  bad  lefcte  ©riefbucty  u.  f.  to.  jur  Sont* 
mentietung  bertoenbet.  Die  fonft  nod?  benuftten  Jpanbfctyriften,  aften 
$)ru<fe  u.  f .  to.  ftnb  ant  betreffenben  Drte  genau  citiert. 

©ejfigKcty  ber  Ort^ogra^ie  ift  golgenbed  ju  bentcrten:  ftfir  fSnttnt* 
lidft  Stofangdbuctyftaben  ber  SBSrter  tourbe  bie  SWinudlel  genontmen;  atte 
uberflufftgen  Sonfonantenberboppetungen  im  3n*  unb  2tudlaute  ber 
835rter  tourben  bereinfactyt,  bad  fur  j,  i  ober  ie  unb  u  fteljenbe  ty  burcty 
bie  genannten  ©uctyftaben  erfefct,  bad  fflr  t>  ftetyenbe  u  unb  bad  fur  u 
ftetyenbe  b  in  b  bejto.  u  oerfinbert,  bad  fflr  u  fteljenbe  to  (toie  in  etor)  in 
u  umgetoanbett6. 


1.  @.  ^ierju  bie  2RfltiA'f<$c  <5$ron., 
$anbf($riftcubcjc$retbung  ©.  XLV. 

2.  Chronica  barinnen  aHerlcty  toutt* 
berfelfeaine  tmnb  fcnberfd?tblid?e  fatten 
begriffett,  fo  airier  inn  Slugfourg  morgan* 
gen.  9to$bem  bifc  ftatt  erjMicb  jfim 
c$rijHi<$en  glauben  fommen,  bnb  btjj  \txo 
burt$  @ctte«  gnabt  barinnen  er^atten, 
au$  ein  terjei^nufi  atter  bnb  jeber  ptx* 
fo&nen,  toa«  fflr  le|rer  tmb  prebtger  Imt 
bet  $rtftti$en  ffln$en  ber  toatyren  aflein 
fecttgma^cnfcen  religion  airier  bent  $. 
prebtgampt  abgemarttet,  tmnb  toajj  ft$ 
mlt  einem  jeben  fcertoffen  ^at  btfj  auf 
icftige  jeit.  (Bug«b.  6ta*t-8iM., 
Aug.  53.) 

3.  3)er  eberen  junfft  bon  toebern 
fcrfomen.  cronica  bnnb  iarbucfc  (2fag«b. 
@tabt-»ibl.,  Aug.  90) .  »g(.  3«tf#ug«b. 
5BtbI.  16.78. 

€tabtt*tciiiffn  XXIII. 


4.  ©.  bic  (Bint,  jur  a«fitt*'f*cn 
<5$ron.  ©.  XXXVHI. 

5.  (Sbenba. 

6.  ©ei  ber  glfl^tigfcit,  mit  ber  ber 
bielf(ibrclbenbe  @enber  ju  atbcltcn  pftegtc, 
btieben  ^Sufig  SBorte  au«r  bie  jum^beil 
au«  ber  $anbfc$rtftb  erganjt  toerben  tonn» 
ten,  tta$  bann  au8  ben  93artantcn  ju  er» 
fe^en  ift,  ober  bie  bem  @inne  nat^  erga'njt 
toerben  mu^ten,  in  met^em  gatte  bie 
eingefiigten  SBortc  in  edge  $tammern 
eingef^loflen  tourben;  too  ein  offenbar 
burd^  Unac!btfam(eit  be«  ©<$reiber«  In 
ben  Xejt  gc(ommene«  SBort  ba8  83cr« 
fta'nbnig  be«  @inned  ober  ber  @atjcon« 
ftructton  erfarocrt,  murbe  e«  mit  runben 
Jttatnmera  eingefcfbloffcn ;  bie  iiberaud 
jablrei^cn,  burc$  ^a^lafftgfcit  cntftan* 
benen  9tection«febler  tourben  ric$ttg  gc» 
ftettt. 


Digitized  by 


Google 


xxxiv  (ghrtetamg. 

SBeit  an  fcieten  ©tetten  auf  @tfi<fe  Ijingetoiefen  ift,  bie  erft  vm  n&fy 
(ten,  jugleic^  tefeten  SBanbe  ber  3lug$burger  ©t.*Sl)ron.  jum  906bro<f 
lomnten,  fei  ijier  bcr  Snljaft  btcfe«  SBanbe*  furj  angegeben :  1)  £)ie  gort* 
fefcungen  bcr  aMityfd&en  Sljronil  bon  Demer,  SBaltyer  unb  SRem,  nut 
2fa$nafynte  bcr  ©tilde,  btc  in  bcr  ©enber'fctyen  SBearbeitung  ober  untcr 
ben  3lnmerfungen  bereits  in  bicfent  SBanbe  3fofnaljnte  gefunben.  2)  3Me 
Sronica  nctocr  gefd&ictyten  toon  ©ifljefat  Stent  (bie  3aljre  1512 — 1526 
umfaffenb).  3)  9Keljrere  ©eifogen  gu  berSenber'fd^enSljrontl,  barunter 
bie  ber  8angemnanteffc$en  Sljron.  entnomntene  Darfteflung  be$  3tug$* 
burger  SReicfyStageS  int  3. 1530. 


Digitized  by 


Google 


jf^onbfdjriftenbel'djreibung. 


1.  ©ie  Chronographia*. 

3)ie  Chronographia  bejletyt  aud  XII  ©anben  (Cod.  chart,  in  quarto, 
aufbetoaljrt  ht  bet  ©tbliotyef  bed  btfdjBflidjen  Drbmariatd  in  Sfagdburg)  unb 
ijl  und  mit  Hudnatyme  bed  IV.  ©anbed  (ber  nerfdjollen  tfl)  t>oUftatit>tg  unb 
in  fetyr  gutem  3u^nbe  er$altenv  ©ammtlidfe  Sobiced  finb  non  berfelben 
$anb  gefd^rieben  unb  toeifen  cine  fd}3ne,  beutlid>e,  tut  SHIgememen  feljr 
regelmSfeige  ©djrift  auf ;  ftc  tjl  hi  ben  erflen  ©anben  ettoad  fleiner  unb  forg* 
falttger  aid  in  ben  fp&teren,  t>on  benen  namentlid)  ber  te^tc  in  ben  nad}< 
lafftgeren  3%n  Wc  Srutubung  bed  feit  bent  ©egiuue  bed  SBerfed  urn  jtoBlf 
Oaljre  tin  alter  fcorgeriWteu  ©djreiberd  erfennen  ISgt.  2118  folder  nennt 
ft<ty  am  Snbe  ute^rerer  ©anbe  unfer  Siemens  ©enber  felbjl ,  fo  bag  tore  in 
nnferer  $anbfdjrift  bad  Original  ber  ©enber'fdjen  Chronographia  Dor  und 
tyaben.  3)cn  meiften  ©anben  fhtb  Don  bem  Sutor  fcerfertigte  alphabetize 
Onljattdregifler  ange^Sngt,  bie,  fotoeit  fie  aonSBertlj,  non  ©raun  abgebrud t 
tourben  unb  bedtyalb  t>on  und  ubergangen  toerben  fonuten.  SBeitered  ifl  aud 
ber  ©efdjreibung  ber  einjelnen  ©anbe  ju  erfetyen. 

©anb  I:  9tad>  einem  unpaginierten  ©orfdflagebtatt  fotgt  bie bei  ©raun 
1.  c.  ©.  2  abgebrutfte  Praefatio;  bie  nad>jlen,  toie  ed  fdjeint  t>on  ©enber 
fetbjt  foliierten  ©tatter  1*— 316»  cntyalten  ben  £ert  bed  erften  Veiled  ber 
Chronographia;  bie  toon  mobemer  $aub  mit  ©leijlift  foliierten  folgenben 
©l&tter  1* — 16»  bad  Kegijter.  S)ie  na$  SWetfterlin  erja^lte  &ttefte  ©tabt* 
geftyfye  STugdbnrgd  fte^ft  anf  ©latt  7lb  ff.  8ut  ffinbe  bed  Sterted  pnbet  fty 
ber  bei  ©raun  1.  c.  ©.  2  abgebrutfte  ©dflujflafc:  Ad  laudem  et  gloriam 
omnipotenti8  dei  et  domini  nostri  Jesu  Christi  ac  gloriose  virginis 
Marie  matris  eius  necnon  patris  nostri  sancti  Benedicti  atque  patro- 
norum  noetronim  Vdalrici  et  Afre  ac  totiue  curie  celestis  liber  iste 
collectus  et  conscriptus  est  per  me  fratrem  Clementem  sunder  de 
Laugingen  conuentualem  professum  monasterii  Sanctorum  Vdalrici 
et  Afre  Auguste.  Finemque  accepit  anno  etatis  mee  47.  In  vigilia 
ascensionis  domini.    Anno  ab  incamatione  Christi  1523  2. 

1.  e.  bie  au*[ufctt$e  ©eftreibuug      bie  furje  bei  ©eity  1.  c.  ©.  166ff.  unb 
biefe*  ©erfed  bei  ©raun,  Not  hist-lit.      oben  bie  (Sinleituna  @.  XI. 
Cod.  Manuscr.  etc.,  53b.  I  @.  Iff.;  2.  ©.  ©raun  1.  c.  ©.  2,   ber  bad 


Digitized  by 


Google 


xxxvi  $anbf<$ripenbef($reibung. 

8anb  n:  ®er  £ert  reify  son  81.  la— 246b,  ba$  ange^angte  9tc- 
gtfler  t>on  81. 1* — 12b.  3)em  £ert  ip  toieber  cine  ©fyupbenterhrng  an* 
gefftgt  t>on  berfelben  gorm  tote  bet  8b.  I,  enbenb  mtt  ben  SBorten :  finemque 
accepit  (liber  iste)  anno  etatis  mee  48  in  die  Pauli  primi  heremite. 
Anno  Christi  1524  *. 

8anb  m:  2)er  £ert  enbet  mtt  81. 296a;  bet  8anb  ent$5lt  toeber  ehten 
©djlupfafc  nod)  etn  SRegiPer2. 

8anb  IV  fetylt.  Sr  toirb  berett*  *on  8etty  tm  3a$re  1778  al«  ab* 
gangig  ettoS^nt.  ©.  tm  librigen  bie  Stnmerfnngen  a  u.  b  bet  8r<wn  1.  c. 
©.  3*. 

8anb  V:  81.  la— 254b  ent^alt  ben  £ert,  8L  258a— 284a  baS  9*e* 
gtfler4.  81.  254a  Pnbet  ft$  folgenbe  SRotij:  Deinde  altera  die  post  festum 
omnium  sanctorum  abduxit  Albertus  margravius  ducem  Ludovicum 
seniorem  captivum  de  Neuburg  in  castrum  suum  Karelspurg  prope 
Norinbergam.  Cumque  ex  oppido  Neuburg  captivus  versus  Anspach 
duceretur,  clamabat  his  verbis,  ut  pie  memorie  pater  meus  Caspar 
Sender  de  Laugingen  mihi  sepius  retulit,  qui  bujuscemodi  rei  interfuit 
ac  verba  principis  personaliter  audivit:  „©ed)t,  encfet  fftrP  ttttb  tyerr  tohrt 
t>on  feinem  lanbt  unb  leut  Derlaufft  unb  gefangen  t>on  ben  fetnen  Ijtntoeg! 
geftert,  ba$  fol  got  imb  eud}  erbarnten!"  que  captivatio  et  abductio  prin- 
cipis omnibus  ducibus  Bavarie  scandalum  fuit.  2luf  bet  nadjpen  ©cite 
(81.  254b)  Pnbet  ft#  bte  bet  8raun  1.  c.  ©.  3  abgebrudtte  SRactyrify  *on 
bem  £obe  toon  ©enberS  8ater. 

8anb  VI:  2)er  £ert  retyt  bon  81.  1*— 261b,  baS  SRegtjler  con 
81.  267*— 285b*.  «uf  81.  261a  pnbet  P<$  bie  unS  fdjon  belannte 
©djlupbemerfung  ©enberS,  bte  l)ter  mtt  ben  SBorten  fdjltejjt:  finemque 
accepit  (liber  iste)  anno  etatis  mee  49  in  vigilia  Johanns  Baptiste.  Anno 
ab  incarnatione  verbi  1526. 

Sanb  VII:  2)er  £ert  enbet  mtt  81.  273\  ba«  9tegiPer,  beginnenb 
auf  81.  274%  mit  81.  282H  Huf  81.  73b  pnben  P<$  bte  bet  8raun  1.  c 
©.  1  Hum.  c  u.  d  abgebrud  ten  SRottjen ,  toon  bem  (Siutrttt  ©enberS  in  baS 
UlridjttoPer ,  t>ou  feiner  ©infleibung  al«  9lot>tje,  feinem  ^rofep  ate  2W3nd> 
unb  fetner  erpen3»efie.  «uf  81. 270a  Pe$t  bte  ©enber'fctye  ©fyupbemerfttng 

ffiegiper  bicfc*  ©anbe«  jebo$  nl#t  abgc«  tbet«<5obe}:)    bcr  bentptyen  ©enberifaen 

brudtbat;  ©city  @.  166.  Sbronif   entbaltenbe    <£obe*    (f.  unten 

1.  @.  cbenba  @.  3 ;  au<b  bad  9leatfler  @.  XL)  p#  in  bet  ©J>i$erfc$en  ©iblio* 
btefcS  ©anbe*  fc^lt  bet  ©raun;  iScitb  tyef  befanb,  fo  bafi  fe&r  toabrfc$einti($ 
©.  166.  bicfet  (Sober  bet  in  Webc  jfr&enbe  iP;  er 

2.  (Sbenba  @.  2  (au<$  ©rann  b«t  entba'lt  aui  untet  bent  3<tyre  1290  **ne 
fehtes  ^ergePcttt);  ©eity  ©.  166.  bie  3uben  betreffenbe  ftotij,  n&mlty  bag 

3.  (5«   ip  fe&r  fraglic$,   ob  unter  i^nen  cin  eigene*  ©ab  ertaubt  toorben. 
ben  bei  ©raun  1.  c.  Hum.  a  angejogencn  4.  @.  ©eity  @.  166;  bad  ffiegiper 
»Annales  Mss.  Senderi,  quos  instrac-  bet  ©raun  1.  c.  ©.  3. 

tissima  Bibl.  Spizeliana  subministra-  5.  ©.  S3citb  ©.  166;  ba«  ffiegiper 

vit«,  bet  in  Webc  Pe^cnbe  4.  ©anb  bet  bei  ©rarnt  ©.  12  p. 
Chronographia  §u  tocrpe^en  ip.    Sh  6.  ©.  ©eltb  @.  166;  bad  ttegtpet 

totffen,  bag  bet  bie  $anbf#t.  a  (©iblio«  I.  c.  ©.  20  p. 


Digiti 


dtt 


zed  by  G00gle 


$anbf<$rift«tBef<$ret&uitg.  xxxvn 

mtt  bent  ©0$e:  finemque  accepit  (liber)  Anno  etatis  mee  50  in  die  de- 
mentis, in  quo  et  natus  sum.    Anno  Christi  1526. 

8anb  VIE :  £ert  toon  81.  la — 275*r  ©$lu&fafc  unb  ftegtfter  tp  nt$t 
norljanbcn1.  ©cr  Sober  cntyalt  auf  81.  1* — 32*  cine  jufatmnenljan* 
genbe  Erjltylung  ber  Eretgmffe  be$  SauernfttegeS,  fpStcr  efattge  tntereffante 
reformatton$gefd)td)tlt<$e  5Rotijen,  bte  nidjt  in  bie  relatio  de  ortu  etc.  haere- 
sum  aufgenommen  toorben  flnb;  fo  ftnbet  ftdj  81.  72b  eine  ShifjStylung  ber 
SErtitel,  &e(d}e  bte  cooperatores  Wasserburgenses  instinctu  magistri 
Michaelis  lutherani  predicatoris  Augustensis  in  ecclesia  rratrum  Mino- 
rum  geprebigt,  quare  mandato  ducis  Wilhelmi  in  Monaco  autoritate 
8ummi  pontificis  degradati  sunt  unb  81.  74b  bie  SRotij,  bag  duo  sub- 
scripti  cooperatores  Wasserburgenses  (D.  Qeorgius  Aman,  D.  Michael 
Haydenegker)  post  degradationem  precum  multarum  intuitu  post  re- 
vocationem  ad  perpetuos  carceres  in  cenobiis  Tegernsee  et  Etal 
poniti  (1)  sunt. 

8anb  IX:  2ert  bi«  81.  293*;  9tegijter  81.  294*— 305b2;  bann 
folgen  ^tebtgten  (orationes  capitulares)  toon  81.310* — 395b  au$  ben 
Saljren  1503,  1504,  1505,  1530,  1515,  15143.  $ierauf:  Incipit  pro- 
logus  in  vitam  sancti  Onoferi  heremite  81.  397b — 400*;  Incipiunt 
capitula  primi  libelli  (3ufyaltSangabe)  400b — 402b;  Incipit  legenda  de 
vita  et  actibus  sancti  patris  nostri  Onofrii  abbatis  atque  heremite  ex- 
cellentissimi.    Capitulum  primum  etc.  81.  403* — 416b. 

8anb  X:  £ert  lift  81.  381**,  ftegtfte  81.  385*— 396*. 

8aub  XI:  lert  bi«  81.  279*;  ftegijier  81-  290*— 300*5.  8uf 
81. 279*  ftnbet  fidj>  ber  Ctntrag :  Liber  iste  editus  collectus  et  conscriptus 
est  per  me  Clementem  Sender  de  Laugingen  conuentualem  monasterii 
sanctorum  Vdalrici  et  Afire  Auguste  anno  domini  1533.  Etatis  sue 
rero  58  anno. 

8anb  XII  entyalt  jutn  toettauS  grflfeteu  £$eile  Slftenftutfe,  son  beuen 
ftdj  bte  metften  auf  bie  polttifdje  @ef$t<$te  2Barttemberg«  1520—1534, 
bte  ubrtgen  auf  bie  fteforntattou«gefd}i<$te  HugSburgS  1533  u.  1534  be* 
jieljen*.  ffifatgeffreut  unb  angefugt  flnb  betbeu  Xljetlen  erjaljlenbe  9lottjeu, 
bte  fid}  fat  ben  beutfetyen  Sfyronifeu  ©euberS  flcttcntDctfc  toBrtltdj  roteber* 
fhtben.  ©autnttltdje  ©djrtftftucfe  unb  SRottjeu  biefe*  8anbe$  ftnb  fat  beut< 
fd>ex  ©pradje  aerfafet.  3)ie  bie  tourttembergtfdje  ®efdjtd)te  betreffenben 
©tucfe  retyen  bi«  81.  233\  bie  auf  bte  HugSburger  ©efatdjte  bejuglitfcen 
non  81.  239*— 279b.  Untet  btefen  lefcteren  ntntmt  bev  ©d)riftnie<$fel 
jtotf^en  {Ratty  unb  Stfdjof  fat  ben  Oaljren  1533  unb  1534,  ben  ©enber  tn 
feme  beutfd&e  GIJTontf  aufnatym,  ben  grBgten  Staum  etn,  81.  239* 
btS  272b;  81.281*— 286*  enttyalt  ben  8eruf  beS  9*atl)e«  fcom  29.  3ult 

1.  @.  8etn)  @.  166;  ©raun  1.  c.  bejetynet.  Sal.  $rfn)  1.  c.  @.  167  Sum. 
@.  24  ff.  bat  ein  m$  ber  jcttltycn  golgc  4.  ©.  $3dtb  @.  167  ;  bad  ffieglfier 
ber   (Sretgnlffe   *ou   tynt  augeferttgte*     bei  ©tautt  ©.  35. 

Begifier  bftocaeben.  5.  ©.  Sritb  ©.  167 ;  bad  ffiegijta 

2.  €5.  Scttb  ©.  167;   ba*  fteglfter     bet  ©raun  <S.  39. 

bet  ©rantt  @.  32.  6.  @.  SScttb  ©.  167;  bad  9?egifler 

3.  9tf$t  atte  ftnb  mtt  3abre«ja$len     bd  ©tauu  @.  45. 


Digitized  by 


Google 


xxxvin  $anbf<$Ttftenbef<$reibttit0. 

1534,  ber  ebenfaflS  in  tote  beutfdje  S^ronif  ehtgeriidtt  tourbc,  toorauf 
(auf  931.  286 a)  ber  93onb  nub  ba«  gauje  2Ber!  enbet  mit  ben  SBortcn: 
c  3)if eS  bftdj  ijl  burdj  mid}  fratrem  Clementem  Sender  toon  Saugingen  toer* 
famlct  burdj  missive  gemadjt  unb  gefdjriben  tnt  obgefdjribencu  jar  (1534), 
conneutual  jft  fant  93rlid>/ 

2*  £agebu<$  bed  $an*  Sufc1* 

©ammetbanb  bcr  »ug$b,  &rei$*  unb  ©tabtbibi. ,  $ap,  §tofd>r,  2°, 
$aiber'fd&e  93ibL  5Rr.  605,  ncucrc  (Stitette  m.  29.  Sim  SRflicn  auf  toeigem 
©d)ilbe  „Acta  bc$  fd)ti>8bifdjen  33unb$",  brauner  ^appenbetfefetnbanb.  3)aS 
£agebu$  be«  $an«  Sufc  ntawt  SunSoft  cm  931,  219a—  226b,  le^tere  ©cite 
ijl  nut  bi«  jut  $8lfte  befdjrleben  unb  enbet  mtt  ben  SBorten  tonb  ijl 
barauff  am  mentag  gen  93abenberg  geritten.  931.227  ijl  un* 
befd&rleben,  auf  931.  228a  toirb  tote  $anbf$rift  toeitergeffttyrt  mit  bem  ©afee 
3ft  $ifcingen  $at  man  63  bic  Stugcn  auggejlocfyen  unb  fdjttegt 
nodj  auf  berfetben©eite  oljne  ein  ba$  Snbc  be$  ®anjen  marfierenbe$3e^*n. 
2)a«  £agebudj  beS  £an$  2ufc  tourbe  jum  erften  2Rale  t>erBffentItc^t  toon 
©retff  im  combtnierten  3a$re8bertd)t  bc8  fyifl.  9Ser.  fftr  ©dftoaben  unb  9ieu* 
burg  pro  1847/48;  ber  $crau$geber  Ijielt  ba«  il)m  toorliegenbe  9ftanufcrtpt 
fflr  baS  Original  bc8  $an$  Sufc,  au$  beffen  „tapferer,  fcjter,  gteidj* 
m5giger$anbfd)rift"  er  fdjflegen  tooflte,„ber  ©djreiber  milffe  ein 
gctoaltiger  unb  Ijanbfejler  aBann  getoefen  fein:,  ber,  toenn 
e8  gait,  aU  ein  renter  ©djmabe  gute  Slrbeit  ju  madfjen  im 
©tanbe  toar."  ^farrer  3.  ftranjler,  frftljer  93ibliotfyelar  an  ber  2tug$* 
burger  $rei8*  unb  ©tabtbibliotljef,  ber  bie  beiben  beutf^en  S^ronilen  ©en* 
ber8  fannte,  mie8  {ebodj  in  feinem  Sluffafce$an8  8ufc  unb  £(emen$ 
©enber  in  ber3ettfd)rtft  be$  Ijijt.  9Ser.fftr  ©djtoaben  u.  Sieuburg,  Stoljrg. 
1876  ©.  115ff.  barauf  Ijin,  bag  btefe  Sljrontlen  toon  berfelben  $anb  ge* 
fcfyrieben  feien  ttrie  baS  iagebudj  be$  $an$  2ufc*  2)a$  ijl  audj  ridjtig.  3)er 
^unft,  ber  ben  auf  ©.  226b  jte^enben  lefcten  ©afc  tonb  ijl  barauff  am 
mentag  gen93abenberg  geritten  abfdjliegt, ijl  ber  un8 mofylbelannte 
redjtfettig  eingeraljmte  ©djlugpunft*2,  ber  anbeutet,  bag  ba$  SWanufcript 
urfpriinglid)  Ijier  abgefdjloffen  toerben  fottte.  2)a«  ge^len  biefe«  ^united 
nadj  bem  ie^ten  ©afee  auf  931.  228a  jeigt  an,  bag  bie  Sbfdjrift  be«  Jage* 
bu^ed  nidjt  toottenbet  morben.  ftranjler  tarn  ju  bem  SRefultat,  bag  enttoeber 
£an«  Sufe  bie  beiben  ©enber'f^en  Sfyronifen  ober  ©enber  ba«  Sagebud^  be« 
©an«  ?u^  abgefd^rieben  ^abe,  unb  meinte  „ba  liegt  benn  bod)  bie 
Slnnaljme  nd^er,  bag  bie  beiben  Sljronilen  unb  ba«  angeb* 
li^e  Sufe'f^e  Sagebuc^  toon  ©enberd  §anb  gef^rieben  finb.41 
3eber3toeifel  jebod^  f^toinbet  fiir  benjenigen,  ber  bie  933o(fenbiitteIer  ^anto* 
fc^xift  unb  toor  allem  bie  jtofilf  93Snbe  ber  ©enber'fcfyen  Chronographia  ge» 
fe^eu 3,  toel^e  btefelbe  $anbf(^rift  aufmeifen  toie  bie  ber  in  SRebe  jle^enben 
SWanufcripte,  unb  gahj  fid^er  toon  ©enberS  §anb  ^errii^ren, 

1.  ©.  obeu  @.  XVI.  3.  ^ranalcr  §atte  gur  Sett,  aW  er  ben 

2.  ©.  untcn  ©.  XLII.  angejogencu  %u\\at}  f^rteS,  bie  SBotfcn- 


Digitized  by 


Google 


fymbWriftenbef^retbung.  xxxix 

©anmann  $at  bad  Jagebudj  in  ben  toon  itym  ebierten  Qnetten  jur  ®c* 
fdtfdbte  bed  SanernMeged  (93ibl.  b.  titt.  Ser.  in  Stuttgart,  Sb,  129, 
Jflbiugen  1876)  neuerbingd  abbrndeu  laffen  nnb  tear  fdjon  aud  aufceren 
©rttnben,  bic  cr  in  fcincm  Siadjttort  ju  bemfelben  ©.  637  norfityrt,  ju  bet 
Snna^me  gelangt,  bag  unfer  SWanufcrint  bad  Original  nidjt  fern  tonne. 
Xuf  biefed  SRadjtoort  Saumaund  fei  tyiennh  audj  tm  Ubrigen  Deroiefen. 


3.  Die  SBotfenbfittter  ftanbfc^rift1. 

Cod,  35.  12.  Aug.  4toin  ber  ^erj.  Sibl.  jn  SaSoIfenBflttel.  Set 
$anbfdjrift  aorgebunben  pnb  fedjd  in  bie  ©eitenbejifferung  nidjt  einbegriffene 
Slitter.  Dafcon  finb  81.  1  u.  2  leer ,  81*  3a  ent^alt  bie  3n$attdangabe 
ton  etner  Jpanb  bed  17.  31jbtd.,  t>on  ber  aud}  eine  Sintragung  anf  ©.  380 
^errftljrt:  Miscellanea,  $ierinn  *>U  nambljaffte  facfyen,  be* 
treffenbt  bag  ^erlomeu  tiler  nuberfdjiblidjer  Xbenltdjer  ®e* 
fd}fed)ter  nnb  3ere  namb^affte  fyanblungen,  fonberlid)  in 
£eutfd>lanb,  twelve  ein  fftrnemer,  gelerter  historicus,  tyerr 
t>on2Berbenftein,£tyumlj err  }u?lugdpttrgnnb  Eid)jtet,jftf amen* 
getragen,  fo  miscellanea  genannt,  ex  cuius  libro  manu 
ipsius  scripto  sequens  exemplum  curavi  describendum, 
ab  ipsomet  mihi  humaniter  communicato ,  cum  essem 
ipsius  familiaris  amicus.  —  81.  3b — 6b  jlub  leer,  81.  7* — 203a 
(mit  alter  ©eitenbejifferung  1—393)  entljalten  Miscellanea;  Scoto- 
rum  familiae  apud  Placentinos  nobilissimae  haec  origo 
refertur  u.  f. n>.  —  81.  203b,  204a  flnb  leer;  81.  204b:  Nobilium 
a  Seckendorff  familia  apud  Francos  ...  —  81.  205  leer; 
8U  206*:  ©tammbaum  ber  ftreunbdperger.  —  81.  206* 
(=©.400) :  Magnificus  dominus  Stanislaus  Thurro  de  Beth- 
lehem salua,  Liber  Baro  in  Baymoct,  Comes  perpetuus 
terrae  scepusiensis  8MCMMBt  quondam  Ferdinandi  Prft- 
cisor,  natus  est  Anno  1531  die  vero  22.  men  sis  Januarij. 
Mortuus  est  Anno  1586  die  6  men  sis  Aprilis  [bid  bierljjer  bie* 
felbe  $onb ,  toeldje  biefen  gaujen  erjlen  S^eil  bed  Sober  gef^rieben  tyat] ; 
nnmittelbar  an  bad  » Aprilis*  fdjliejjt  fldfy  toon  anberer  QaxCt)  an :  caelebs 
Augustae  sepultus  in  templo  ad  D  Annam  vbi  ipsi  epi- 
taphium  ex  rubro  marmore  confectum  cernitis  in  choro  Eius 
mater  fvit  Dm  Henrici  Rhelingeri  Duumviri  Reip.  Augusta- 

bfttttet  ^anbf^rift  unb  bte  Ohrono-  bfittet  nub  bed  $erru  3.  flraujler,  aus 

graphia ,  bie  tym  beibe  f p&ttt  too^l  Be-  ftel$en  id}  combiutert  babe.    2>a&  bte 

taunt  wurben,  no$  nidbt  gefeben.  @(brift   ber   @enber'f^en  Gtyroml   tm 

1.  ®.  oben  ©.  XVL   3$  b«be  bic  Solfenbfittler  <5obe$  blefelbc  ift,  tote  in 

ffiolfenbflttler  $anbf$rift  fclbfl  ni<$t  ge»  ben  iibrigen  ©euber'fcben  $anbf<brtften, 

fefpn,  fonbern,  ttie  erto&bnt,  nur  bie  erfab  i<$  aud  ben  ja$lrelc$en9canbbcmcr' 

©tetyele'fcbe  Kbfcbrift  berfelben  benufet.  fungen  @>tei$ele'd,  ber  fa'mmtltye  bon 

2)le  uattyfolgenbe  8ef(brcibung  berbanf  e  und  aufgefilbrten  Serfe  ©enberd  toobl 

to  beu  gu^igenSWtttHlungen  bed  #errn  launte,    unb   aud   ben  SWlttbeilnugen 

2Kttd)fad  an  ber  berj.©ibliotbet  in©olfen»  tfranjlerd,  toon  bent  badf  elbe  gilt. 


Digitized  by 


Google 


XL  $anbf#rlftenbef($reibuttg. 

nae  vxor  &  soror  Dni  Antony  Fuggeri  Baronis  in  Kirchberg 
u.  Weisenhon(l)  conjugis  Dni  Christophori  Fuggeri  auia  et 
Domini  Ioannis  Finesti  proauia.  —  81*207—209  leer,  ©1.  210a 
(=©.407  ncucrc  Sleijiffern) :  8erjaidjnu$  t>nb  Successio  ©er 
Srjljerjogen  ju  £)perreidj,  2anbe«furPen  in  Ityrol,  nnb  Serer 
bluetSfrennbt  ex  materna  Linea.  (Snbe  81.  213b.—  81.  214* 
(=  ©.  415):  Illu8trismi  et  Reuerendismi  Principis  Wolffgangi 
Archiepis.  Salisburg.  tumbae  et  sarcophago  Norimbergae 
fabricato  seqq.  verba  insculpta  et  aeri  incisa  sunt...  [NB.  toon 
berfelben  §anb,  toeldje  ben  Xitel  auf  81.  3a  gefarieben].  81.  215—225 
(r=  ©.  417—438)  leer;  81.  226a  (=  ©.  439  son  berfelben  §anb  tote 
81.  3a) :  8efdjreibung.  X(Ierlat)  gebencftourbigen  fatten  fur* 
nemblid)  bie  ©tatt  2lug8purg  t>nb  bern  8urger,  aud)  ber  $er- 
jogen  in  8atyrn  t>nb  anberer  benadjbarten  gurflen  t>nb  fyerrn  be* 
treffenbt,  toeld>ebi§  auf  bag  1490.  3ar$  con  einem  fftrnemen 
2Runi$  im  Slofter  ju  ©t.  Ulri$  t>nb  [«fra  in]  feiner  $anbf<$rifft 
Ijinberlaffen  toorben,  toelcfyeS  buedj  jdj  bmb  6  g(T)  erlaufft. 

81.  226b— 230*  finb  leer.  81.  230b  beginnt  bie  SBibmuug  mit 
ber  2luffd)rift:  Prestantissimo  viro  domino  Anthonio  |  Fugger 
Caesareae  Majestatis  civi  Augustensi  |  suo  clementissimo 
clemens  sender  |  coeobita  (1)  vdalrici  et  Affre  |  salutem 
perpetuam  ac  sui  ipsius  commendationem,  an  bie  fid}  bann 
bie  2Bibmung«rebe  anfaliefet.  $er  lert  enbet  mit  ©.  1033.  S)ie 
nSdjPen  6  81atter  flnb  unbefefyrieben,  toorauf  19  815tter  mit  einem  cata- 
logus  episcoporum  Augustensium  folgen.  2)a$  lefcte  befdjriebene 
Slatt  if*  544*  (=  ©.  1081);  teer  finb  81.  244b  u.  245  (=  ©.  1082— 
1084).  ©tefe  Sljjronif  toeiP  biefelben  ©cfyrtftjiige  auf  toie  bie  Chronogra- 
pbia ,  bie  beiben  beutfdjen  Efyronifen  (uub  ba$  tm  8or$ergeljjenben  befd?rie* 
bene  £agebud>  be8  $an8  Sufc),  ift  alfo  nrieberum  ein  Shttograp$  ©euberS. 


4.  ©ie  beutfetye  Sljromf  ©ettberS. 

siMio.         a.  'papierijanbfdjrift  auS  ber  erpen  $8tfte  be8  16.  31jbtS.,  folio; 

'^"^StugSburger  «rei«*  unb  ©tabtbibliotljef  5Wr.  75.  2Wtt  ^ergament  ubet- 
jogener  $oljeinbanb,  ber  SRiicfen  mit  toeigem  papier  ftbertlebt.  2luf  ber 
Owtenfeite  be«  oberen  ®e<fel$  Bepnbet  pd>  ein  Sttdjerjetdjen  mit  SBappen 
unb  ber  Unterfdjrift  „Bibliothecae  Spizelianae"  *.  ittuf  einem  nun  fol* 
genben  unbefdjriebenen  Slatte  tourbe  con  bem  fruljeren  Sibliotljelar  Jfranjler 
auf  ber  SRudfeite  ein  £)ctat>blattdjen  mit  einer  ju  linea  32  ff.  ber  ffiibmung 
(eine  befdjabigte  ©telle)  geljBrenben  Xertergdimmg  aufgellebt.  2luf  ber 
9?ttdtfcttc  be8  nadjPen  8latte«  bepnbet  ftd^  bie  Sibmung,  jebodj  otyne  ben 
stamen  bejfen,  an  ben  pe  geridjtet  ip,  ju  nennen,  begtnnenb:  ffirenuefter 
befnnberer  lieber  guufiiger  Ijerr,  Stor*  Ijerlidjait  manificenfc  fetj 

1.  2BaW*«nli«Me©ibltot^el@ott-      SBibttotyet  3atf,  21ug«burgif<$«  ©tbtlo« 
lieb  <&pi$et*.   ©.  ttber  biefen  unb  feine     n)ct  I  @.  431  ff.,  435. 


Digiti 


zed  by  G00gle 


$<mbf<$rlftenbcf$rcibmtg.  xli 

jfi  allerjelt  meinarmjs  gepett  toilltg  gefliffen  toerpflidft  bienjt 
Ijerfclidjen  jfitoor  Bereft  unb  enbenb:  Dat.  SlugSpurg  jft  fant 
torlid)  an  fant  Slfra  befertag  Anno  1536.  g.  §.  toilliger  Sapp* 
(an  Siemens  ©enber  toon  Saugingen  bafelben  Sonuentual.  2)ie 
Sljronil  felbjl  beginnt  bann  auf  bent  nadjften  toon  bent  ©djreiber  ber  Eljronif 
felbft  mit  1  foltierten  8latt  unter  ber  ftberfdjrift  8on  ber  ©tat  3lug$* 
purg  erjle  erbatoung  mit  ben  SBorten:  35ie  ©tat  9lugSpurg  tjt  an* 
gefangen  toorben  jfi  batoen  600  3ar  nadj  bent  ©inbflufc  tonb 
2400  3ar  Dor  (SriftuS  gepurt  Don  ben  toenben  tonb  toinbeltciS  k. 
>Jiadj  eluigen  Iftngeren  ober  furjeren  Siottjen  titer  bie  altefte  ®efdjid>te  ber 
©tabt  tote  fiber  bte  Sltefte  8au*  unb  ®trdjengefd)idjte  2tugSburg$  toerben  auf 
331,  5  bte  Stamen  toon  52  ®ef$le$tern  aufgeffijjrt,  toeldje  bte  8ifdjoff  ju 
3lu8purg  .  •  .  toom  Slbel  ertoelt,  ber  namen  Ijemadj  toolgt,  ba8 
biefelbigen  ffiroljin  etoigflidj  9tat  tonb  SRedjt  folten  befifcen  :c, 
toorauf  bann  bte  altefte  8ifdjof$gefdjidjte,  in  toeldje  toieber  toeretnjelte 
Stottjen  fiber  ft&btifdje  ^rofangefdjidjte  fotote  bte  9?eidj«gefdjid)te  gemengt 
ftnb,  fotgt.  ®te  eigentlidje  ©tabtgefdjidjte  beginnt  erfi  8latt  19  mit  enter 
auSfityrlidjeren  (grj^lung  beS  9luffianbe8  berjjtinfte  tm  3a$re  1368.  Son 
8latt  41  an  tohrb  fefyr  eingeljenb  ber  ©treit  jtoifdjen  bem  toom  ^Japjl  era* 
gefefcten  8ifdjof  ©rafenetf  unb  bem  toom®omcapitel  ertofiljlten  9lnfelm  toon 
5Rennhtgeu  beridjtet,  toobei  jebodj  bie  DarjieDung  burdj  nteljrere,  anbere 
SSorgange  beljanbelnbe  -Kotijen  unterbrodjen  ift.  81.  208b  fprtdjt  ber 
Sljrontji  gelegentlidj  be$  9?eid)8tage8  toon  SlngSburg  jum  erjlen  2Rale  (ganj 
!urj)  toon  Sutler,  81.  215a  beflagt  er  fid>  fiber  ba8  ftberljanbneljmen  ber 
„SuttI)erety",  urn  jid>  toon  jefct  an  immer  3fter  unb  auSffiljrlidjer  fiber  bie 
burd)  bte  SluSbreitung  ber  neuen  Seljre  ht  Augsburg  tyertoorgerufenen  8er* 
baltniffe  auSjulaffen,  am  breitejien  fiber  Sreigniffe  be$  9?eidj8tage8  toom 
3atyre  1530,  bte  auf  81.  288a— 352b  berifyet  toerben. 

Unter  bem  3atyre  1536  ftnbet  ft<$  auf  81.  417b  eine  SRotij  toon  ber 
3lbfenbung  einer  2lug$burger  8otfcfyaft  jum  ©djmallalbifdjen  8unb  unb  toon 
etnem  ^ultoer*  unb  SBaffenfauf  be8  SaiferS  in  Augsburg,  auf  81.  418a 
SRotijen  fiber  £ebenSmittelpretfe  unb  toon  ©nfdjiegung  neugegojfener8fid)fen; 
auf  81.  418b  toon  bem  Sintreffen  be$  8ifdjof8  toon  Swtba  in  SlugSburg  unb 
toon  bem  SSerlujt  einer  Ungelbbfid^fe  burdj  S)iebfta^l;  auf  81.  419a  toon  ber 
2lufnal)me  ber  Sut^erif^en  ^5rebiger  in  etne  3UTtf^  un^  bc*  ftbertragung  ber 
^Jflege  ber  ©tabt  S)oncmto8rtIj  an  3lnton  Rugger;  auf  81.  419b  fiber  ben 
8erfudj  ber  ©tabt  3lug«burg,  bie  9Jiarfgraffd)aft  8urgau  au«jul8fen;  auf 
81.  420  toon  ber  SBeigerung  etUd^er  8firger  unb3fntoo^ner  ber  ©tabt  ^ug«* 
burg ,  toom  8ifdjof  toie  l)er!8utmltd)  bie  Se^en  ju  empfangen ,  nebjl  Sluf jS^* 
lung  ber  SBiberjirebenben;  auf  81.  42  la  toom  8erfauf  be«  §au«rat^e«  be« 
^rebigerHojlerS  unb  toom  ©jebrudj  „mebrerer  lut^ertfc^er  faul*,  unb  enblic^ 
in  einem  SRadjtrag  toon  gleid^er  §anb  (jeboc^  mit  f  djtoarjerer  Jinte)  toon  bem 
benSpitalem  auferlegten  8erbot  ber  SOieffe:  51n  fant  torfulatag^at  ber 
©pttalfdjretyber  tonb  ain  9tobler  bie  ©pitaler  alle  ju  ainanber 
beriefft  tonb  in  aineS  9lat8  namen  inen  toerbotten,  ba§  ir  lainer 
in  bie  firdjen  jft  ainer  meg  gang  ober  jfi  bem  toetydjbrunnen  ober 
ain  toe^brunnen  in  ba$  ©pital  trage.   SKer  toiber  folidjS  t^ie, 


Digitized  by 


Google 


xui  ^aubfattftenbeftyreifowg. 

ber  f ol  an  allc  gnat)  f  ein  pfrenb  t>erfallen  f  ein  *>nb  jfi bem  ©pital 
aufcgeftogentoerben. 

3)er  ©dflug  ber  Sljrontf  ijt  ni<$t  burd)  einen  bcfonberen  ©afc  ober 
irgenb  eine  8emer!uug  audgefprodjen,  fonbern  nur  bnrd)  red>tfetttge  ©nra$* 
mung  bed  lefcteu  $unfted  mit  einem  ©dmflrlel  marfiert.  S)ic  Stfitffeite  bed 
Slatted  ifl  uubefarieben. 

9?ad}  toeiteren  24'  uid>t  foliierten,  leeren  8l5ttern  folgt  son  berfelben 
$anb  tote  bie  S^roni!  ehte  Hufja^luug  bcr  10  ftreife  bed  ftei$ed  unb  ber 
jebem  berfelben  jugetyeilten  ©tanbe  mit  tyren  pflifymSjjigen  Sontingenten 
auf  ben  lefeten  8  8l&ttern  bed  Sobqr,  *>on  beuen  bad  lefcte  nut  meljr  auf 
ber  Sorberfeite  mit  5  iJeifcn  befd>rteben  i% 

Die  $anbfd>rtft  ©enberd  ijt ,  abgefctyen  son  bet  fd>on  oben  erto&tynten 
8efd)Sbigung  bed  erften  Slatted  unb  oon  jaljtreidjen  (bie  Deutftdjfeit  ber 
©<$rtft  jebo<$  ui<$t  beeintr&djtigeuben)  ©totfflecfcn  feljr  gut  er^atten.  3>ie 
©djrift  ift  bie  und  fdjon  belannte  ©enberd,  ber  Sobejt  alfo  ein  autograph 
Eorrecturen  jinb  nur  felten ;  audgelaffene  2B3rter  flnb  regelmSglg  an  ben 
SRanb  ber  3*tle,  in  ber  bie  Sflde  bnrd)  ein  8udlaf[ungd$eid)en  marliert  tfi, 
gefefct.  Son  SRafuren  if*  nur  eine  etnjige  gr3&ere  auf  81. 10*  ju  bemerfen; 
ber  burcfyjhtdjenen  ©tetten  flnb  ed  ebenfalld  nur  toenige,  metft  nur  auf  ein* 
jelne  2B8rter  fty  befarcinlenb ,  toie  auf  81.  13%  186%  191%  241% 
251%  252%  277%  297%  321%  Dagegen  pnben  fl$  in  ber  fcanbfarift 
mele  ben  3n$alt  einjelner  Xbfafce  anjeigenbe  2Rarginalien  aud  fp&tcrer  3ett 
nnb  baju  noc^  jaljlreid)e  beutenbe  $anbe.  Huf  81.  63b  ifl  ein  Slbfafc  am 
unteren  Snbe  ber  ©eite  angeflidt  t,  bejfen  fefcte  &txltn,  toeil  fiber  bad  format 
bed  8anbed  tyinaudreidjenb ,  *>om  Sudjbhibcr  toeggefdjnitten  timrben ;  auf 
81.  122*  ijl  ein  Heinerer  3ufafe  Ju  ^nem  Sbfafce  jtotfdjen  biefem  unb  bem 
n&d^en  in  ettoad  Heinerer  ©thrift  elngeffigt;  fonjt  reityt  fty  81att  an  8latt, 
3cile  an  3dte  in  grBfcter  SRegelmafeigfeit. 

«?«'  *•  ?aptertyaubfarift  bed  ©tabtar^tod  in  Jtugdburg,  ©$afce  ftr.  78; 

bie  ©<$rift  aud  ber  erjten  fcalfte  bed  16.  3fybtd.  —  3)er  Sobej  tragt  etnen 
leberbraunen  ^appenbetfeleinbaub ,  ber  etyemald  an  ben  (Sden  mit  STOetaH* 
befcfyf&geu  fcerfefyen  getoefen  ju  fein  fttyeint.  2luf  ber  mit  ^ergament  fiber* 
jogenen  dnnenfeite  bed  oberen  8u^bedeld  fbtbet  ftcfy  t>on  Slr^toar  &tx» 
bergerd  $anb  eingetragen:  ©tabtar^i^  Sfugdburg,  17.  9tot>.  1845, 
9tad)  bem  Sorfc^lageblatt  fotgt  bad  erfte  t>on  bem  S^ronijten  befdjriebene 
81attber$anbf(^rift.  3n  berSde  Uu!d  oben  fteljt  toieberum  t>on  ^erbergerd 
$anb  gef^rieben:  S)iefe  E^roni!  ift  am  17.  9iot>.  1845  Ctgen* 
t^um  bed  Hrdjtfcd  ber  ©tabt  ^ugdburg  getoorben.  £lj.  ^erberger, 
2lr^it)ar.  9le^td  baneben  begiunt  bie  SEBibmung  bcr  S^ronit  mit  ber  2luf* 
fc^rift:  3)em  Srenuefleu  $errn  ^err  Oeronimud  S»ggcr  8urger 
jfi  2fugdpurg  SRo.  fta^.  unb  8n.  2^t.  9lat  feinem  befunberen 
lieben  gtinjtigen  ^ern.  Darunter:  ffitor  ^erli^ait  t>nb  magnificent 
fet^  j&  alter  jeit  mein  armg  gepet,  toillig  gefliffeu  bienfl  ^er^* 
lichen  jfiuor  bereft  :c;  auf  ber  SRficffeite  bed  Slatted,  enbenb  mit  ben 
fflorten:  Datum  Sugdpurg  j&  fant  Urli(^  an  ©ant  3o$annid  bed 
taufferd  tag.  Anno  domini  1536.  S.  $•  toilliger  capplan  S(e* 


Digitized  by 


Google 


$Mtbf($riftenbef<&r€ibttng.  xuii 

raen8©enber  bonfiaugingenSonuental  ju  faut  Urltd)  t>nb  Bfra. 
Die  barauffolgenben  8latter  ftnb ,  tote  e$  fctyetnt,  bon  bem  ©djretber  bet 
Oanbfdjrift  felbjt  foliiertton  1  bi«  151  incl.,  x>on  ba  an  ifi  bie  urfprfinglicfy 
fe^Ienbe  goliierung  bon  mobemer  $anb  mit  SBIctfltft  fortgefefct  bt«  jum 
©$luffe  bet  Styront!  mit  81.  618.  Die  SRfitffeite  biefe*  8latte«  ift  leer; 
20  unbefdiriebene  ©latter  folgen  nod}.  Die  eigentlid&e  Sljrontl  beginnt  tote 
in  $anbfd>rtft  a  anf  ©I.  1*  itnter  ber  iiberfarift  Son  ber  ©tat  SlngS* 
pnrg  erjte  erbatonng  mit  ben  SBorten:  Die  ©tat  XngSpurg  i ft 
angefang^n  toorben  |fi  batoen  600  tar  nad)  bem  ftynbflng  bnb 
2)400  iar  bor  SljrifluS  gepnrt  Don  ben  toenben  t>nb  btnbe* 
ItctS  ic.  Die  9totij  bon  ben  52  room  8tfdjof  jnr  Stegierung  ber  ©tabt 
ertoS^lten  @ef$le$tern  fte^t  tyier  81.  6bff.,  bte  <£raa$lmtg  Don  bem  Sluf* 
jtanb  ber  3ftnfte  im  3.  1368  81.  23  u.  24,  ber  8ifaof3ftrett  bon  81. 62* 
an,  bte  (Ijier  langere)  ©telle  fiber  finder  in  JfagSburg  81.  347b,  bie  ftlage 
fiber  ba«  Umftygretfen  ber  ^ittyerey  anf  81.  361*,  bie  (BrjSljfoug  ton 
9teidjStag«ereigniffen  im  Oa^re  1530  bon  81.  47la  an.  Unter  bem  3a$re 
1536  erja^lt  ber  (%onift  anf  81.  615b  u.  616a  bon  bem  ^farrer  bon 
©t.  Ulrty,  bem  bte  3fai$«flra&e  berboteu  tourbe;  81. 616b  bon  einer  $filfe, 
bie  bie  ©tabt  JfugSbnrg  bem  $aifer  nadj  823elfd)lanb  fanbte,  nnb  bon  bem 
SfaSjug  JlugSburger  8firger  ht  ben  ftrieg;  81.  617*  &on  bem  ©nf^iepen 
grower,  ffir  ben  ftaifer  gegoffener  8fi$fen,  81.  617b  t>on  ber  Slnfunft  beS 
ganbgrafen  bon  $effen,  81.  618*  bon  ber  9tofunft  beS  8ifd>of«  bon  Shraba 
nnb  fc^Iiegt  anf  berfelben  ©eite  mit  ber  Stotij:  21  nf  f  btfen  tag  ifi  auc^ 
$er!omen  pfalfcgraff  $I)ilippS  bnb  ber  tyerfcog  bon  8raun* 
fdjtoig,  bte  Ijaben  audj  mit  ^erlntljonigugger  ju  na<$t  geeffen 
bij  bem  erfcbtf  <$off  bon  Snnba,  bife  jtoen  f ttrficn  finb  aud>  jn 
bem  fatyfer  in  Irieg  jodjen,  biebety  ben  Ijern  Rugger  nit  on  gelt 
ftnb  abgefdjetjben. 

Da$  (Snbe  biefer  Eljronif  ifi  tote  bei  $anbf$rift  a  lebiglidj  burd>  ehte 
red}t$feitige  ©nraljmung  bed  ©djlufomnfteS  gefennjeidjnet. 

Stu<$  biefe  $anbfd>rtft  tfl  feljr  gut  ertyalten;  bie  ©d&rift  ip  biefelbe  toie 
ht  a,  ber  Sobej  alfo  ebenfaD«  ein  autograph  ©enberS.  Die  au<§  in  biefer 
§bfd>r.  nur  felten  borlommenben  Sorrectnren  ftimmen  in  ber  3(rt  ber  Sfo«* 
ffi$tmig  8attj  mit  benen  in  a  ftberein,  ebenfo  bte  SWorgraalien. 

fiber  bie  fpradjlidjen  Eigentljfimlicfyteitett  ber  beutfdjen  Eljronifen  ©en* 
berS  tourbe  berettS  oben  gefpro^en.  Die  Drt^ograp^te  ifi  eine  berljaltnijj* 
magtg  einfa^e  nnb  im  Slflgemeinen  confequente.  Unnfit^ige  SSerboppelwtgen, 
toie  gartten,  ertoetjttern,  apffel  finb XuSnaljmen ;  bie  einjige  jWrenbe 
ffiitlfiirlt^feit  bilbet  berSBec^fel  bon  i  unb  \  mit  t}  unb  be«  8ofale«  e  mit  a 
im  2>ipI)tljottge  ei;  ber  Slrtitel  ein  toirb  immer  a  in  gefdjrieben. 

8erglei^t  man  bie  beiben  ©anbfdjriften  a  u.  b  mit  einanber,  fo  ergiBt  JSjJJ^&r 
fld>  folgenbe«  9?cf ultat :  u\untx 

8eibe  Sobice«  finb  bon  berfelben  $anb  gefd^rieben,  unb  jtoar,  ba  bie  f|$;n 
$anbf(^rift  in  beiben  eine  fo  iiberauS  glet^magige  ifi,  in  berijaltnijjmSgia  »  «•  *>• 
farmer  3«^»  un^  ^a  bk  ^anbfc^rtft  in  beiben  ganj  gleidj  ifi,  in  jeitlt($ 
geringem  3tt,if(^cnraume  t)on  einanber. 


Digitized  by 


Google 


xliv  $anbf<$tiftenbcf<$tel&ttng. 

99eibe  EobiceS  bedeu  ft<§  im  SWgemeinen  inljaltlid) ;  icbod>  tjl  im  cm- 
jelncn  ba$  93et$aftnig  jtoifdjen  beiben  f olgenbeS : 

3n  b  iji  bet  SKame  be8  @8nnet«,  bcm  ba$  SBcrl  getoibmet  ift,  genannt, 
bi  a  nidjt. 

Die  SBibmung  felbfl  ifi  in  a  wtb  b  bcm  SBortlaute  nadj  toefentttd> 
toetfdfieben,  toftfytenb  bcr  ©ebanfengang  Ijiet  toie  bort  betfetbe  tjl.  3n  a 
ttagt  fie  ba«  2)atum  „an  fant  Slfra  befet  tag  (26.  Oct.)  1536*,  in  b  baS 
2)atum  „an  fant  3o$anniS  be«  tauffetS  tag  (24.  3uni)  1536". 

2)ie  Sljtpnif  beghmt  genau  mit  bcnfelben  SEBotten  in  a  unb.  in  b.  Hbet 
bie  toflttlidje  Ubeteinftimmung  bauert  ntd)t  lange ;  fdjon  im  etften  2lbfafce 
Ijaben  tott  eine  Sariante ;  am  ©djluffe  beffelben  $eigt  e$  namltd)  in  a  au§ 
(ggtypto,  in  b  Don  (ggtypto,  unb  gleidj  ber  nadjfle  Hbfafc  beginnt  in  a 
mit  ben  SBorten  bie  fiat  SlugSputg,  in  b  mit  bife  flat  HugSputg. 
Son  ba  an  trcten  berattige  Sbtoetdjungen  bet  beibetfeitigen  Xqctt,  alletbingS 
juetf*  refy  untoef  entlidje,  immet  Ijanftget  auf ;  balb  jtellen  f!dj  aud>  ftiliftifdj 
tiefetgtcifenbe3Setfd)iebenljetten  ein,  jum  crflen  9Walc  beteitS  in  a  851.  3*  — 
entfptedjenb  b  391.  4a  — ,  too  *>on  bem  SSerljaltntg  ftatfs  be«  ©togen  ju 
bem  99tfd>of  ©impettuS  bie  Stebe  ifi,  bt$  fid)  toettetljinjo  gtoge  Differenjen 
im  Sluflbtucfe  jeigen,  bag  fieflentoeife  bie  toSttlicfye  Ubetetnfiimmung  faft 
g&njlid}  aufljStt.  ©elbfi  too  ©eubet  bei  bet  glei^en  ©elegenljett  son  fid) 
f  elbfi  in  bet  etjicn  ^etfon  fptidfet,  ifi  bie  *Mung  ein  paat  2Ral  in  bet 
Eljtontf  a  eine  ganj  anbete  aid  in  bet  Stytontf  b.  ©o  etja^lt  ©enbet  toon 
bem  tyattnacfigen  99att$olomanS  Stem,  bet  liebet  bauetnbeS  ©efangnig  bul* 
bete,  al8  bag  et  auf  eine  fttt  feine  9Setljaltntffe  nic^t  fc^r  gtoge  ©umme 
xjerjid^tet  tyatte,  unb  bemetft  baju  in  a  (991.  21  lb):  ba  Ijab  t$  of  ft  t>on 
iljm  (9iem)  getyott,  toie  e«  ift  jfigangen,  to%enb  e$  in  b  (991.  355b) 
^eigt :  id>  tyab  ityn  (Stem)  felbft  offt  batumb  gefttafft ;  bann  in  a 
991.  182b,  an  einet  ©telle,  too  et  Don  bet  SWijftanblung  cineS  $ticfict$ 
frttdjt:  et  (bet  ^Jtiefiet)  toa«  mit  tool  befannt,  toS^tenb  et  in  b 
991.  313afagt:  id)  felbet,  bet  btfe$  gefdjtiben  fyat,  Ijab  t$n  and) 
batumb  (nSmlidj  urn  ben  ©tunb  bet  SWigljanblung)  geftagt. 

©ne  toeitete  9$etfd)iebenl)eit  bet  beiben^aubfdjtiften  toutbe  babutc^  ^et* 
beigeftt^tt,  bag  in  a  bie  oft  jiemticfy  langen  flfcfa^e  in  b  auSeutanbetgetiffen 
unb  i^t  On^alt  auf  meljtete  lleiuete  ^ett^eilt  toutbe,  toobut^  jtd>  ^aufig 
eine  jitlijiif^e  SSeteinfad^ung  unb  gtflfeete  flbetji^tli^Ieit  bed  t>otgefft^tten 
©toffeS  etgab.  Dftmald  ij!  o^ne  etficfytltdjen  ©tunb  bie  9tei^enfolge  bet 
2lbfatje  in  ben  betben  Sobiced  eine  fcetfdjiebeue ,  fo  bag  mandjmal  bie  Sin* 
otbnung  betfelben  iibet  me^tete  ©eiten  ^in  t)oflft5nbig  aetfdjobeu  ifi. 

9?o^  toeitet  ge^en  bie  betben  £e#e  natfltli^  ba  auSemanbet,  too  neben 
betattigen  me^t  fotmalen  9Setf(^ieben^eiten  au^  fad^lt^e  Slbtoei^ungen 
jut  ©eltung  fommen.  ©olc^e  jeigen  fid)  im  2tKgemeinen  in  bet  Sltt,  bag 
bie  ^anbf^tift  a  eine  gtoge  Snja^l  fe^t  toefentlid^et  3n\fyt  ju  Stotijen  in  b, 
fotoie  eine  9iei^e  t>on  ©tftcfen  entljalt,  bie  bott  ganj  fe^len  obet  nut  intern 
3n^alte  nad^  angegeben  flnb.  S)aju  ge^ten  me^tete  bet  Utfunben  in  bet 
etfien  Hbtyeiluug;  bieMeben  auf  991.  201*,  203a,  205a,  206a;  bie  ©lou- 
benSatttfel  bet  Siebettaufet  991.  238a,  239\  bie  Snf^tift  bet  ©tutm* 
glocfe  391,  16b;  bie  3nf(^tift  emeS  99aufletne«  991.  168b;  bie  Sottefoonbeuj 


/Google 


Digitized  by ' 

I 


$anbf<$riftrabef<$reibnng.  .    xlv 

jtoifaen  SRoty  nnb  Sif^of  81.  365  ff.  unb  SfabereS.  Dagegen  feljlt  t>on 
jencn  Urfunben  unb  fonfligen  ©djriftftftden,  9ieben  u.  f.  to.,  bie  hi  b  auf* 
genommen  finb,  hi  a  nidjtS. 

2BaS  ben  £qrt  fonfi  betrifft,  fo  ertoeifen  fid)  namentlid)  bte  grfigeren 
6rj5$luugcu  im  Slttgcmcmcn  in  a  mett  auGfftljrlidjer  ate  in  b,  nnb  jtoar 
fotooljl  hi  ftofflidjer  Sejieljung  ate  hi  bet  Xrt  bcr  Darftelfang.  ©cltcn  nur 
fotnmt  bad  umgcleljrte  Serljaltnig  *>or ,  bag  a  gcgen  b  in  biefem  ^unlte 
jnrudjieljcn  mug,  toie  j.  95.  an  bet  ©telle,. in  bet  son  bem  (Eintreffen  unb 
bem  Bufentljalte  Sutlers  in  HugSburg  im  3,  1518  crjatylt  toirb. 

©egen  ben  ©<$lug  toeidjen,  toie  au8  bcr  3n^alt«angabe  ber  Briber* 
fettigen  unter  bem  3a$re  1536  eingereiljten  ©tellen  ju  erfeljen  ift,  bie  feci* 
ben  $anbfd)riften  fo  *>on  einanber  ab,  bag  toir  $ier  jtoei  g&njlldj  *>crfd)ie* 
bene  Sljronifen  Dor  un$  Ijaben. 

9iad>  bem  bargelegten  SJerBaltnig  ber  beiben  §anbfd)riften  ju  einanber 
lonnte  bte  Stage ,  toeldje  berfetben  unferm  lejrte  ju  ©runbe  jn  legen  fei, 
nidft  lange  uuentfdjieben  bleiben.  SDie  §anbfd)rift  a  ertoteS  fid)  im  SUIge* 
meinen  in  fiofflutyer  Sejictyung  reiser  nnb  in  fttliftifdjer  Sejieljung  forg* 
faltiger  aid  bie  $anbf<$rtft  b ;  fie  reidjt,  toenn  audj  nnr  toentg,  jettlid)  ettoaS 
toeiter  ate  biefe;  fte  fteflt  getoiffermagen  bie  ©dflugrebaction  ber  Slugs* 
burger  S^ronitentoerte  ©enberS  bar  unb  cnt$5lt  mandje  ttbtoeicfynngen  t>on 
bet  $anbfdjrift  b,  bie  gerabeju  ate  Sorrecturen  gelten  mfiffen.  Die  §anb* 
fc^xift  b  tourbe  in  ben  Sarianten  bentifct,  toobei  natftrttdj  bei  ben  fo  fcielen, 
fafi  in  jeber  &tile  fcorfommenben  to8rtli$en  Kbtoeidjnngen  Untocfentli<$e$ 
unberftdftdfttgt  bleiben  mngtc;  bei  toidjtigeren  ©tellen  ober  ba,  too  bie  £e*te 
gar  ju  toeit  auSehianberghigen,  blieb  nidjtG  anbcreS  fiber,  ate  ehifadj  ben 
Ie$t  ber  $anbfd>rtft  b  unter  bie  Sarlanten  ju  fefeen. 


2tn  biefe  $anbfd>riftenbefd>reibungen  fei,  ba  in  ben  Slnmerfangen  bcr    *iu 
SRanin  Ijierf fir  mangelt ,  gleid)   Ijler  bie  ©efdjreibung  unb  Sefpredjung    ™  e* 
toon  tier  alten  Drudcn  angeffigt ,  bie  Ijauftg  in  ben  Snmerfungen  )u  ber 
©enber'fctyen  Darftelfang  beS  im  Saljre  1530  ju  SJugSburg  abgeljaltenen 
SReidj«tage$  citiert  toerben  mugten.    Die  SlugSburger  $rei$«  unb  ©tabt* 
bibliotyef  befifct  son  alien  Sjremplare. 

Der  litel  ber  erjten  btefer  Drudfdjriften  lautet:  31  in  lur^e  an*A 
jat^gung  t>nb  bef^re^bung  |  9t6mifd^er  $atyfetli<$er  5D?aiefiat 
einre^ten  |  Erplid^  Don  Snngprud  gen  ©d^toafe  t>olgenbt  | 
ju  SWiin^en,  t>nb  jfiletfl  geu2lug$purgauf  |ben9?et>d)$tag,t>nb 
»a«  fic^  mittler  |  je^t  bafelbfl  taglic^  t>cr lauff en  |  t>nnb  jfi* 
getragen  ^att  |  Anno  etc.  1530.  8m  ©djluffe:  3)atum  ben 
jtoenunbjtoainftigiflen  tag  3unii.  Cum  Privilegio.  3n  Ouart. 
Die  ©djrift  ^at  folgenben  dn^att:  ffur^e  toerjatyd^nug  beber  3i8mi* 
f^er  Sa^fer|li(^er  unb  Mnigllidjer 2Raiefiat  jfi  $ungern|t>nb 
Severn  ac.  jug  r> on  Snngprudf  |big  gen  SlugSpurg.  Anno  1530. 
—  ©injua  5RB.  ftaijferU^er  fampt  ^flnig.  2Raie.  |  jfi  $un» 
gem  jc.  ju  SKfln^en,  gre^tag«  in  ber  |  ^fingfltoo^en,  Anno 
1530.  —  SR5mif<$er,  «at)ferlic^er  3Raiefiat  *nnfer«  alter  | 


Digitized  by 


Google 


xlvi  ©anbf^riftenbefareibung. 

genebigtften  §erren  einretytten  jfi  Xugdpnrg  |  ijt  Bef^e^ett,  t»ic 
fyemadj  Dolgt.  —  $ierauf  folgt  oljne  befonbcren  Sitcl  cm  tarjer  ©erid}t 
Don  ber  tfrouleidjnautdprocefflon  in  Slugdburg  am  16.  3uni,  ©oran  fldj 
baira  unter  ber  Uberf thrift :  ©on  beriirtem  16  tag  an  btg  auff  ben 
20*  |  3ft  nidjtd  fonberd  geljanbelt,  aber  ant  SWontag  |  ben  20.  tag 
fyatt  Sal  SKaieftat  |  ben  9Jetjd>dtag  jfi  Ijanblen  an|gefangen,  | 
tote  $er|nad>  Dolgt  ein  Script  Don  bent  Dor  CrBffnung  bed  SReidjdtagd 
fan  3)ome  geljaltenen  ©otteSbienjle  nnb  ben  baranffolgenben  SorgSngen  auf 
bent  SRatyljaud  f<$lie&t*  #teran  retyt  fid)  unter  bent  einleitenben  $affud 
Son  bent  tag  Big  auff  ben  24.  junii  Ijat  |  fid>  audj  nidjtd  $ie$er 
ju  melben  Dertoffeu,  SXfecr  ben  benanten  |  24.  juxtii  umb  brety 
Dr  k.  em  S3erid)t  Don  ber  an  btefent  Sage  Dor  bent  Steidjdtag  ge^altenen 
SRebe  bed  Sarbinald  Santpeggto  unb  bet  bed  fan  SRamen  ber  Bftcrretdftfdjen 
©t&nbe  fyredjenben  ©igmunb  Don  2)tetrtd#eht  nnb  Don  ben  SJorgangen, 
toeldje  bie  am  nadjjlen  lage  erfolgte  93erlefuug  ber  Jtugdburger  Sonfefflon 
fyerbeifityrten.  (Sin  furjer  ©eridjt  fiber  biefen  act  am  25.  Sunt,  iiber  bie 
SSereibung  Don  SRatlj  unb  ©emeinbe  ber  ©tabt  Stugdburg  am  27*  3uni 
nnb  bad  (Sinretten  ber  beiben  ftfatgtnnen  SKarta  unb  Slnna  am  28.  3uni 
fdflie&t  ben  etgentft^terjSblenben  2$etl  bed  Sft^Ietnd  ab,  urn  gleidjfam  aid 
Slnljang  no<$  etne  ftberftdjt  iiber  3)ad  etnlomen  ber  Styurfftrjlen 
Dnb  ftttrjieu  |  2Bel$e  Dor  anfunfft  Saiferlidjer  SWateftat  |  ju 
Slugdpurg  etugerttteu  fein  unb  ber  auf  bem  Sieidfdtag  ttber^aupt  an* 
»ef enben  gflrjlen ,  $erren  unb  ©otfdjaf ter  anjuffigen.  8lm  ©djluffe  toirb 
no<$  angettinbigt,  bag  etn  3Serjet<$nt&  bed  $ofgeftubed  ber  gftrften  k.  in 
ainem  befonberen  trud  inntyalt  ber  flbergebene  jettel  angejatgt 
Dnb  benennt  toerbeu.  Unfere  ©<$rift  if*  abgebrudt  in  2Bal<$  33b.  XVI 
©.  840  ff.  (jebod)  in  etner  anberen  2fadgabe  aid  bie  eben  befdjriebene ; 
gleidj  ber  erjle  bet  2Ba(d)  1.  c  ©.  840  jleljenbe  ©afc  cSetjbe  JWniginncn, 
SKaria  unb  ?lnna  :<:♦  famt  ben  ftinbem  fetnb  btgmal  ju  3nntynt(f  geblte* 
ben'  fe^lt  in  bem  und  Dorltegenben  Exemplar).  2Bir  $aben  btef e  2)ru<Ifdjrift 
in  ben  Slnmerfungen  intnter  mit  A  bejetdjnet  3)ie  in  A  angefttabigte  ©djrift 
liegt  Dor  in  bem  f olgenteu  unter  B  cttterten  ©rod  e,  ber  ben  litel  fft^rt : 
B  SBartyaffttg  anjatgung  toie  fiatfer  Sari  ber  ftinft  |  ettlid^en 
giirjien  auff  bem  JRe^dtag  j&  Hugdpurg  |  im  M.CGCCG (.(.(.  Jar 
ge^alten,  SRegalia  Dnb  8e^en  Dnber  |  bem  fan  gelityen,  toad  au^ 
jr  ftai.  SMate.  Dnb  berfelben  brfiber  ^iintg  gerbtnanb  j&  $uu* 
gem  Dnb  Severn  jc.  Kuc^  |  annbere  S^urfftrjlen  Dnnb  ©tenbe< 
bed  |  SRei^d  fftr  dthtfft  Dnb  Hbeld  perfonen  auff  |  fol^em 
Sie^dtag  ge^ept^aben.  Hm  ©^lug  jteljt :  Oetrucft  jfi  angdpurg 
burc^  ^J^tltpp  SSl^art  in  ©ant  ftat^erinen  gaffen.  |  Cum  Privi- 
legio.  3n  Ouart.  ©.  Slugdburgd  Sud>brurfergefd>td>te.  2.  S^eiL 
©.  188.  Dtefe  ©^rtft  fe^t  junaifi  bie  fat  bem  S)rude  A  begonnene  Sr* 
jd^lung  Don  toi^tigen  augeren  Sorg&ngen  bed  8iet(^dtaged  fort,  inbem  fte 
toeitf^metpg  Don  ber  am  26.  3uli  auf  bem  SBeinmarft  erfolgten  Selefymng 
ber  ^erjoge  36rg  unb  Sarnim  Don  ^Jontmern  unb  bed  Jlbmfattfkatord  bed 
^o^meiperamtd  in  ^reugen,  SBalter  Don  ftronberg,  bert^tet,  toorauf  bann 
bad  in  A  Derforodjene  Serjei^nife  auf  43  ©eiten  fofgt,  bad  aber,  ba  bifed 


Digiti 


zed  by  G00gle 


$Mtbf$riftcttfof<$ret&mt0.  xlvii 

SBiidjlin  on  ba«  jfi  lang  unb  toerbiefelidj umb  fiirfc  ber  jetyt 

t>n  to  bet  fdjrifften  auf  chic  tooHjtanbige  Jlufj&Ijlung  toerjidjtet.  Sin  bcr* 
felfecn  ©telle  (9iota  nac^  bem  Serjetdjnig  be«  ®efolge«  ber  SButgin  Slnna) 
toirb  audj  erne  eigene  ©djrtf t  iiber  bte  33eleljnung  bed  2r$er jogS  gerbiuanb 
in  StuSftdjt  geflcHt.  Slngefyangt  ifi  bann  nod),  begleitet  toon  etner  ©nleituug, 
ber  inu^att  ber  8tebe  tonb  ^roteflation  fo  ber  2)urd>leud}tig 
Ijodjgeborn  ftiirjt  tonb  $err  |  $err  Oeorg  SKargraff  toon  ©ran* 
benburg  :c.  |  toor  3J6mif c^er  IJaiferlidjer  2Raiejtat  ton|  ferm  aller* 
gnebigiften  Ijerren  in  ber  |  ^Jomerifdjen  beleljung  Ijatt  tljon 
laffen. 

£)ie  in  B  toerfprodjene  ©thrift  llegt  Dor  in  bem  toon  un$  al8  C  cttierten  c 
alien  35rutf:  ©efdjidjtsbefdjretybung  tonferS  allergenebigijten  | 
§erren,  beS  3J8.  Satyfer  (SarlS  beS  fiinfften  Seleljnung,  |  tomb 
ba«  §od>loblidj  Srfeljerfcogtljumb  Djterreidj,  fampt  beffelbigen 
$S|geIj8rigen  benannten  gtirftentljumb,  8anb  tonb  §errfd>afften, 
burd)  Jrer  |  Sai.  SWate.  SrSber,  Siinig  gerbtuanb  ju  §ungern 
tonb  Seljam  2C*  al«  |  9tegierenben  (SrfcJjerjogen  tonb  SanbtSfiirjten 
in  Djtereitfy  :c.  fiir  fid>  |  felbS,  tonb  an  fiatt  $od>geba$ter  Sai. 
2Kate.  empfangen,  fampt  anjai|gung  ber  &ai.  Sii.  tonb  Siirjt* 
lidjen  9titterfpil  (bte  folder  treffenlidjen  |  ^riutlegierten  be« 
Ijai.  9ieid}8  Seljenfcfyafft,  ju  gebiirltdjen  eeren  |  angefeljen,  tonb 
geiibt  toorben  fetn)  alteS  auff  SWontag  natty  |  Sgibij,  benfiinff* 
ten  tag  ©eptembriS  Eertidj  tonb  tool  |  tootlenbet,  in  jetyt  beg 
SReictyflagS,  im  1530.  |  Oar  jfi  SlugSpurg  geljalten.  3n  Duart. 
S)ie  brei  aufgefiifyrten  ©djrtften  A,  B  unb  C  rityren  alle  toon  etnem  nnb 
bemfelben  SSerfafjer  Ijer,  ben  toir  jebod)  ntdjt  fennen. 

Sll$  SrgSnjung  ju  biefen  alten  ®rud en  giebt  fid}  fdjon  burdj  ben  Sttel D 
etn  toierter  ju  erfennen  mit  bem  SKtel:  SBietool  lienor  in  bretjen  ton* 
berfdjiblid^en  bfid)|lein  befcfyriben  tonb  tm  Zxnd  aufcgangen, 
SGBic  bie  m.  Sai.  |  2Kaie.  toon  Snfcprucf  aufc,  jfi  ©$t»afc,  2Kiiu* 
djen  tonb  tool  |  gen[bg  auff  angefejten  SRei(^«tag ,  Anno  etc.  1530 
jfi  2fngf|pnrg,  eingeritten.  S)afelb«ber^iinu  2Raie,  ju^nngern 
tonb  |  Severn  *c.  an^  anbern  giirjten  jre  Regalia  tonb  Se^en  | 
tonber  ben  fanen  offentltd^  mit  ^oc^jierlt^en  folenniteten  ge* 
li^en.  2ln^  toa«  (Sfyttrfiirjien,  giir|pen  tonb  ©tenbe  beg  SKeidjS 
SDerfelben  |  botfd^afft,  dtatft  unb  abel8perfo|nen  auff  folid^em 
9tei4«tag  |  erf^inen.  S)arfefi  n>a«  |  fidj  fonft  aud^  mer|alba  be* 
geben  tonb  |  toerlauffen  |  Ijatt.  |  ©o  ijt  folli(^e«  alle«  ^ierinn 
©nmmarie  tonb  mit  merer  |  anja^gung,  fonberli^  in  benennung 
ber^erfonen,  |  na^  ain«  tyeben  ©tanbts  totrbig!att  (bartnn 
toielletd^t  Ijieuor  ber  e^l  ^alben  ain  manjgel  gefpiirt)  er^olt, 
toa^r^afftig  |  flidjen  angeja^gt  tonb  bef^riben,  ||  3n  Onart. 

3)er  SJerfaffer  btefer  ©djrift  nennt  fid^;  e«  ifi  S.  ©turm,  lai. 
9Kaiejtat  unnb  be«  ^ailigen  9te^«  Srn^olb,  genannt  ©er* 
mania.  Sr  loibmet  fie  $erren  S^rijiof f eln  Sf^enfeller ,  be«  Sljur* 
fiirften  tonnb  @rfebtf^off«  toon  £rter  9?at^  tonnb  Slmptman,  unb 
toatiert  toom  4.  5Roto.  1530,    S)a«  ©^rtftd^en  beri^tet,  Bfter  in  Sejug  auf 


Digitized  by 


Google 


xlvhi  $anbf($riftenbef$reibttttg. 

eine8  bet  brei  angegebenen  borangegangenen  83ftd}letn,  far}  toon  bem  fatfer* 
tldjen  ©nretten,  ton  ber  ffirBffnung  bed  SReidjdtagS,  ton  ben  SorgSngen 
am  24.  3unl,  ber  SJerlefuug  ber  Eonfeffbn,  bem  SSerbot  bed  ^rebigenfi, 
bem  (Srlag  eined  fatferltdjen  ©btctd,  Slufredjtertyaltung  ber  Drbnung  betr., 
non  ber  Sereibnng  bed  SRattyeS  unb  ber  ©emeinbe  ber  Stabt  Slugdburg, 
audfiHjrltdjer  non  ben  Serljanblungen  in  ber  ©treitfadje  jtoifdjen  §einridj 
bem  Oftngern  toon  SJraunfdjtoetg  unb  ber  ©tabt  ©odlar  toegen  eined  ©erg* 
foerfed,  ton  ber  ©ilbung  toon  Sludfdjttffen,  toon  ber  83eleljnung  ber  pommer* 
fd|en  §erjoge,  bed  2lbminiflratord  bed  ^ocfymeifteramted  in  ^reugen  mib 
bed  ffirjljerjogd  gerbinanb,  toon  ber  Serlefung  ber  {Refutation  am  3.  Slug., 
toon  ben  baran  fid?  fnityfcnben33ertyanb(ungen  jtoifdjen  ben  beibenSReligtouS* 
parteien,  toon  bem  SBeggange  toerfctyiebener  $ftrfien,  non  ben  Serljanblungen 
mit  ben  ©tSbten  am  29.  JDft.  unb  toon  ber  £iirfen$ilfe.  2Ba«  ©turm  an 
3uf8fcen  bringt ,  finb  meijiend  ©ertcfytigungen  unb  ffirgSnjungen  fiber  ben 
^erfonalbefianb  ber  fftrfHidjen  ©efolgfdjaften,  bie  iljm  in  fehter  blenjHtdfen 
©teDung  leid^t  moglidj  toaren. 


Bbfftr§nngen   f ft r  bie  toon  @enber  benftfeten  unb   am  ftanbe 
bed  Xe$ted  angeffityrten  DueUen: 

A  =  ®&ron.  toon  1368—1406  (1447).  —  «ng«b.  (^rontten  8b.  I  ©.  21  ff. 
C  =  <£$ron.  toon  ber  ©riinbung  ber  ©tabt  Augsburg  bid  j.  3.  1368  —  ebenba 

©.  279  ff. 
M  «=  fcfcron.  bed  Rector  2Rfitt<$  toon  1348—1487.  —  Bugdb.  <£$ronifen »b. in 

©.Iff. 
Anon.  =  Bnonvuie  Qtyron.  toon  991—1483  —  ebenba  6. 453  ff. 

D  =  Qtyronif  bed  38rg  3)etner,  gortfefeung  ber  2Riltt($'f<$en  (Sftromt  bid  1512. 
W  =  (Jtyronit  bed  9)fors  SBattber,  gortfcfeung  berMlid&'fd&enfc&ronif  bid  1510. 
w  =  <5$ronifbed2Bityefotffieni,  gortfefcuug  berMlicW($en<tyromf  bid  1511*. 


Rel.  =  Hist.  Relatio  de  ortu  et  progressu  haeresum  in  Germania  praesertim 
vero  Auguetae  Vindelicorum  etc.  Anno  1654,  Ingolstadii,  typie 
Georgii  Haenlin. 
91iie*  <&.  liber  bie  brei  lefcten  ber  gcnannten  (Sbronifen  bie  (Sinleitung  ju  ber 
(Jtyronif  bed  Rector  Wliliify  unb  ber  bed  (Stemend  @enber. 

gr.  Wotfj. 


Digitized  by 


Google 


Grenfcefter,  Befunberer  lieBer,  gunftiger  tyerr ! 

Sur  ^ertid^ait  maniftcenfc  fei  ju  aflerjeit  tnein  arm*  gepett,  toiflig, 
gefliffen,  &erpfli<$t  bicnft  Ijerfclid&en  jubor  Bereit  *. 

5Rac$betn  i<$  manigbattig  gefoirt  $aB,  to>a$  KcBc  unb  naigung  c.  $. 
stregt  ju  bifcr  fatfertid&e  ftat  Slugfyurg,  au<$  alter  gfc$i<$t  barin  Begangen, 
tote  ain  bater  be$  baterlanbS,  au$  fotid&em  geutfactyt  $aB  i$  Ijanb  ange* 
legt,  unb  ats  bit  mtr  tniglic$,  fotic$$  Befd&riBen,  tone  es  an  tnic$  gctangt 
gfctyrifftticty  unb  munbticty  (morben)  ift,  nemants  barmit  ju  nad&taitlen, 
gutter  mainung,  e.  lj.,  unb  toer  e,  Ij.  barju  tieBt,  mitjutaiCcn,  unb  bit 
"mtt  Befc$eibeul)ait  umgangcn  unb  jum  tails  unbertauffen  IjaB. 

3ft  auff  foli$$  an  c.  Ij.  mein  bemietig  Bitt  unb  Beget,  foftctys  Bu<$, 
bur$  mic$  coHigtert,  berfamlet  unb  gefd^riBen,  folid^er  gutter  mainung 
bon  mtr  annemen,  unb  n>a  ic$  im  ju  bit  ober  toenig  ^et  tl)an,  baSfetBig 

1.  TLnUit  ffiibmung  in  $f.  b  mit  unoetdnbertet  Dttbograpbie.  [931. 1».J  2>em  (gerenuefien 
$erm  ben  Setonimo  Rugger,  iBurget  ju  flugfpurg,  Wo.  fa)),  onb  tfn.  3Wt.  rat,  feinem  befunbern 
Heben,  gunfhgcn  bcttn. 

(Jror  fretli^ait  onb  magnificenfr  fer>  jfi  aflet  jeit  mein  ann§  gepet,  wiflig,  gefliffen  bttnft  rjerfrlicfan 
juuot  bererjt.  na^bem  id?  rjbetfliffig  gefpitt  bab,  roai  liebe  onb  natjgung  d.  $.  )ft  bifet  far;feili$e 
giat  ttegt,  onb  wit  ain  oatct  bed  oatetlanb*  fi<$  gegen  feinen  Bugfpurgifaen  mitbutget  toie 
ain  bttibet  onb  frainb  on  alle  pomp  onb  gegen  ben  ftanden  roie  ain  Data,  au$  gegen  ben 
armtn  wie  ain  octet  eijerjgt ,  aufj  folium  gturfaty,  jft  bifet  gefaroinber,  geuerlid)e  jeit  geren 
welt  roiffen  baben,  toad  fid}  bo<&  oor  langet  oergangner  jeit  bet?  onfern  oorfaten  t;»e  fid)  bab  jfi, 
rtagen,  auff  foltd^d  bab  id?  bie  banbt  angelegt  onb  furfelidj  befdjtieben,  roie  ei  gfdjrifftli(fc  onb 
munbtlufc  mit  gicfer  mtoe,  arbait  onb  [CI.  1&J  foften  an  mi<&  gtfangt  ifl,  oil  mit  befaetybenfcait 
ombgangen,  nad)tapU<n#  oeifdbonet,  fo  oil  bie  befttepbung  bet  £t)ftori  bat  funben  gebulben,  fclid^ 
bob  id?  (S.  %.  ju  wolgefaUen  fut^lid?  bef^riben  onb  ^mit  jfli'djicf  mit  erbiettung.  toa  id?  tin* 
furo  in  folid&em  ober  anbenn  mir  »ermigli<^  6.  $.  bienen  fann,  etbfit  id>  m\6f  »ie  ain  unbet» 
tb^enigen,  wiUigen  capplann.  bit  <&.  ^.  batauff  foli<$*  oon  mit  folid^er  gejlalt  gutigflufr  anjft» 
nemen,  bann  <&.  $.  j&  bienen  widen  onb  fraib  bob.  barmit  roil  id)  got  bem  b"rn  (£.  ^.  beuolcfcn 
baben  onb  mi<^  S.  £.,  wel^e  ©ot  btt  b«n  lange  jeit  in  gefunbb,ait  jfi  bjlff  onb  ttofi  bet  armen 
aufftntbaltcn  »eU  onb  omb  ba#  jdtlid)  mit  bem  ewigen  bunbertfettig  belonn  onb  wibetleg. 
datum  »ugfputg  )ft  fant  53ilid>,  an  fant  3obanni#  be#  t&uffeti  tag.  Anno  domini  1536.  9.  ^.  toil* 
ligtt  capplann  Gtemtnl  6enbet  oon  fiaugingen,  Conuental  }u  fant  Siltd?  onb  9(fta. 

1.  ©.  btc  (gtatritung  @.  XL  u.  XLH. 

€tabte$toniten  XXUL  1 


Digitized  by 


Google 


VII.  2)ie  (Styrontf  toon  Stone  ns  ©enter. 


corrigieren,  toa  id)  Ijinfuro  in  folictyem  unb  anberm  bienen  !ann,  erbiit 
id)  mid)  gegen  c.  Ij.  t»ie  ain  unbertljeniger,  mifliger  capplan,  n>etc$e  bcr 
almectytig  got  mit  gefunber,  frBtictyer,  gticfljaffter,  land roirtger  jett  auffent* 
fatten  met  in  bifcm  jeit  ju  Ijilf  unb  troft  bcr  armen  unb  nad&bolgenbt  mit 
Ijunbertbeltiger  belonigung  bei  got  enngficty  erfretbt  unb  betonbt  merbe. 
bannit  mil  id)  mid)  e.  Ij.  bebotctyen  ljaben.1 

Datum  SfagSpurg  ju  fant  VLxlid)  an  fant  Slfra  befer  tag  anno  1536. 

S.  Ij.  toiHigcr  caftan  Siemens  ©enber  Don  Saugingen,  bafelben 
conventual. 
[1a]  aSon  bcr  [tat  »ug«purg  crfte  crbauung. 

Die  ftat  SlugSp urg  ift  angefangen  toorben  ju  bauen  600  Jar  nad) 
bem  finbflufj  unb  2400  Jar  bor  Sriftus  gepurt  bon  ben  SBenben  unb 
23inbeIiciS  ju  ber  jeit,  ba  ber  ling  ©patetuS  in  2ltyria  geregiert .  Ijat,  ba 
fie  bon  ben  meibern  9lmajone$  au$  irem  tanbt  Iracia  finb  bertriben  toor* 
ben  unb  Ijiljer  in  bife  gegent  fomen  l,  mie  e$  man  finbt  in  ©erofo  im  5.  w 
bu<$2  unb  in  23irgUio3  l.Eneydos  unb  in  comentatore  ©erbio4,  &or* 


10 


12.  fflnbflu|.        13.  finis. 


1.  2)te  SBolfenoilttter  $anbf<$rift 
legt  folgenbe  23erc($nung  bar:  Civitas 
Augusta  Vindelica  ...  fundata  est  a 
Wendis  et  Vindelicis  populis,  qui  in 
hanc  regionem  pervenerunt  videlicet 
tempore  Spareti  regis  prisci  Assyii- 
orum  anno  a  diluvio  bOO,  ut  colligi- 
mus  ex  supputatione  annorum  regum 
Assyriorum ;  nam  a  diluvio  ad  Cristum 
supputantur  anni  3000,  subtrahe  600, 
restant  2400  anni.  —  ©erofuS,  ein 
^rtefter  ton  ©abolon,  ber  im  3.  3tybt. 
toor  (£t?r.  ©court  gelebt  fyaben  biirfte, 
f($riefc  in  gricttyiictyer  ©prattye  brei  ©iittyer 
($albaifd?er  ©efc^idjten ,  bie  nur  no<$  in 
©rwtyftiicfen  toorfyanben  finb.  ©enber 
$at  nur  ein  auf  beg  93crefu«  9iamen 
gefyenbeS  9Wa$roerf  beg  2)ominifancr8 
©totoannt  9lanni  ju  93iter6o  toor  ftc$  ge* 
$aot,  ba«  juerft  im  Sabre  1498  toon  (Su- 
hartos ©Uber  in  iatctnifctyer  ©fcractye 
betannt  gemattyt  unb  untcr  bem  Xitel 
»Antiquitatum  libri  quincnie  cum 
commentariis  Joannis  Annii«  tyaufig 
nattygebrucft  rourbe. 

2.  ©.  bte  ©gotten  be«  <Por^rio  ju 
#eraj  ( ed  Franc.  Pauly.  Pragae  1858), 
gn  Ob.  IV  4 :  Hi  Vindelici  e  suis  se- 
dibus  ab  Amazonibus  eiecti    et  ex 


Thracia  in  exilium  se  contulisse  Al- 
piumque  iugis  insedisse  dicuntur. 
L.  c.  I  ©.377.  —  2)iefe  ©gotten  fd&einen 
benattbneben  im  Ulrictyflofier  rootyocfamrt 
getocfen  ju  fetn.  ©<$on  SReifierlin  rourbe 
auf  btefe  burd)  SiteaS  &$culanu8,  einen 
toon  fatft  fttfolaus  V.  ju  rotffenfe^aft* 
lichen  ©tubien  entfanbten  ©etefjrten  auf* 
mertfam  aemactyt. 

3.  2)te  toon  ©enber  gernehtte  ©telle 
ift,  roie  fid>  au8  ber  Solfenbuttter  #anb- 
thrift  crgibt,  Virg.  Aen.  I  242: 
Antenor     potuit      mediis      elapsus 

Achivis 
Illyricos  penetrare  sinus  atque  intima 

tutus 
Regna  Liburnorum  et  fontem  supe- 

rare  Timavi, 
roogu  bcr  toon  ©enber  angeje^ene  (£om* 
mentator©  rtoiufi  (Commentarii  in  Vir- 
gilium  Serviani,  ed.  Alb.  Lion  I  ©.48) 
ju  bem  SBorte  tutus  bemerft:  ideo  tu- 
tus, quia  Reti  Vindelici  ipsi  sunt  Li- 
burm,  saevissimi  admodum  populi, 
contra  quos  missus  est  Drusus.  Hi 
autem  ab  Amazonibus  originem  du- 
cunt,  ut  etiam  Horatius  dicit  (Carm. 
IV  4)  etc.    Sgt.  unten  ©.  6,  11. 


Digitized  by 


Google 


£>te  ctftefie  3ctt  big  1348.  3 

netio  Zacito  1  unb  in  ber  franfeoftfd^c  cronid  2,  ju  bcr  jcit  be$  au$gang$ 
bcr  finber  bon  3fral?et  au$  Sgfypto  bur$  baS  rot  m5r. 

S)ie  [tat  SlugSpurg  ift  550  tar,  Dor  eemats  SRom  angefangen  ju  bauen  ^jjfe* 
bur$  SRemum  unb  SRomutum  toorben  tft,  erbaut  getoeft 3. 
s  $)ife  tobticfy,  attc  laiferticty  ftat  StugSpurg  tft  anfendfticfy  in  Kainent 
!rai$  angcfangen  bur$  graben  on  maur  erbauen  toorbcn 4,  ate  man 
a<$tet,  auferljalb  bcr  ftat  bei  fant  ©tepljans  tljor,  auff  bie  gtinggen  I?anbt 
Bet  bent  33urgItI)or,  ba$  man  ifc  ncnt  ba$  gifctyertljor;  unb  nit  toeit  bar* 
bon  ift  gcftanben  bic  burg!  bei  SBertad^rugltljor,  barbon  ain  alter  tljuren 
io  betibcn  fein  no$  angejeigt  toirt 

Wad)  ettictyer  jeit  Ijaben  bic  erjten  crbaucr  bifer  ftat  toon  toegcn  ber    • 
[ib]  jtoitred&t  unb  fricg  fotic$$  ort  berlauffen  unb  Ijaben  angefangcn  ju 
bauen,  ba  ife  bie  $fatj  ftabt,  unb  ju  aincr  ftat  umfangcn. 

5Ka$botgenb3  ift  burcty  bie  SRBmer  nit  toeit  barbon  ain  tljuren  ge* 
ispauen  toorbcn,  bemocty  ftabt  in  be$  Sgenbergers  Ijaus,  toddler  tljuren 
au$  altem  Ijerlomen  bcr  graben  bon  £ofyentoe  mit  jin$  unb  leljenfctyafft 
jugel)8rig  ift 5. 


2.  »on  6.  tnerr. 

15.  <5gf<nfccrgct8. 


3.  bife  flat  HugSpurg.        '     9.  ifl  fcat&on  gefi. 


11.  patent. 


1 .  2fa  toct<$e  ©tctte  tyter  ©enbei-  bentt, 
ift  ntctyt  ju  beftimmen ;  tote  e8  fl<$  mit 
fetner  ©erufung  auf  flafftfae  2lutoren 
iiberfyattyt  toerfyaft,  ift  au8  bcr  toorfyer* 
gefyenben  3lnm.  ju  fetyen. 

2.  Unter  bicfer  „franfeoftf($en  (Sronicf ' 
tocrben  toir  bic  toielbefyro<$ene  »Gallica 
historia«  gu  tocrfle^en  ijaben,  toon  bcr  toir 
nur  no<$  $Bru<$ft{i<fe  befifcen.  @.  gren8» 
borff  in  ben  lugsb.  ©t.*(£$ron.  I  ®.  270 
mit  2(nm.  3. 

3.  #gt.  jubieferffle<$nungC281,14. 

4.  (StroaS  ©td)ere8  liber  ben  Umfang 
bcr  alien  9ei5mcrftabt  tafjt  ftc$  natiirttdj 
ni$t  auffteflen.  9ttan  glaubt  auf  ©runb 
bcr  im  Saufe  bcr  3eit  gema^ten  $u«» 
grabungen  biefelbe  in  fofgenber  SBeife 
umgrcn&en  ju  biirfen :  33on  bem^fannen* 
ftiet  gtng  bic  geftungstinte  iiber  ben 
Sueginslanb,  Winter  ©t.  ©tej^an,  am 
©<$toebenberg  unb  am  Stfiauerberg  fyerum 
ungefaljr  bis  gum  ©<$toalbenea,  bann 
iiber  ben  Dbftmarft  bem  fogenannten 
Xfja'te  na$  bis  an  bie  toeftttcfye  f^a'tcrc 
©tabtmaucr  Winter  ber  bifc^BfU^cn  $falj, 
»on  too  fie  ftc^,  toa^rf^ctntic^  ^erabtintg, 
in  bic  9ia$c  beg  jefeigen  gtf«^crt^orc0 
ober  bi«  an  ba«  tocpU^c  @nbc   be8 


$fannenfliet«  ^tnjog.  @.  ©c^rcibcr, 
Augsburg  unter  ben  Wmtvn,  in  bcr 
Aeitfcfcr.  be«  ^iji.  SBer.  f.  @<$toaben  u. 
iRcub.,  3a^rg.  1876  @.  79.  —  ©ci 
Wtm  (©tuttg.  ©anbfe^r.)  531.  la  $ei§t  e8: 
'2)tc  fiat  StugSpurg  ifl  toor  atten  geiten 
nit  tocttec  getoef en  bann  toon  unfer  graucn 
t^or  bis  ju  fannt  Intbontus  ca^et  auff 
bem  ^o^entoeg,  bie  erfl  fetb^er  gepauen 
ifl  toorbcn  bci  ber  @<$mibgaffen.  btefelb 
caty>el  i(l  geflannbcn  inner^atb  bcr  flatt* 
maur,  unb  ifl  attba  ain  ttyor  getoefen 
unb  an  jetliner  fctten  ain  auffgetoorfner 
graben,  ba«  noc^  ber  9J2aurgrab  ^atft, 
unb  ift  auffer&atb  ain  toittung  getoefen ; 
barnac^  ^od^  man  bie  flat  je  tcnger  jc 
tocttter  mit  toil  ge^cuen., 

5.  (§«  fd^cint  bie«  ba8  §au«  gu  fein, 
ba«  frii^er  bcr  „£imiggfyof"  l)it$  unb  ba 
flanb,  too  fid)  jefet  ba8  9liebingerf^e 
§au«  cr^ebt.  3)a«  totocfen  geborte  im 
12.  3#bt.  bem  bif^b'flt^en  9fltntftertaten 
@bo  ^ortner  (Ur!.  dd.  24.  @e£t.  1143 
in  Mon.  Boic,  SBb.  XXXIII  @.  22). 
3m  3afyre  1 246  gibt  ©ottfrieb  toon  §o^en* 
to^c  eincn  #of  bet  bem  alten  Surgt^or 
(bicfer  §of  toirb  ber  eben  ertoctynte  fein), 
ben  ec  toon  Ulri<$  ^ortner,  bem  @o^ne 

1* 


Digitized  by 


Google 


VII.  2)tc  (B&ronit  toon  (Siemens  @enber. 


£)ama<$,  ba  bet  criftenticty  gtaub  Ijie  Ijat  j&genomett,  tft  bic  ftat 
grBfer  gema<$t  toorben  toon  bcr  $faffc  gegen  ber  Jljumprobftei  unb  fant 
©Ugen  cappd,  tote  no$  bic  atten  maur  anjeigen,  bid  auff  ben  SDtaur* 
graben,  bid  ju  bent  ©c$mib$aud 1,  toelctyed  Ijaud  unb  fant  fieontyarbd 
cappe! 2  toerben  burcty  atte  inftrnntent  angejeigt  auferljatb  ber  ftat  ge*  * 
tegen  fern. 

Damacty  tft  Don  bent  gor<$ermar<ft  tyerutnb  fd)nuoreben  bid  fftr  bad 
©eetljaud  Ijinffir,  bid  ju  bed  bifctyoffd  garten  bic  ftat  ertoeittert  toorben  3, 

3)arnac$  ftnfr  bie  borft&tt  etbauen  toorben ;  unb  ie  me  criftentic^e 
religion  I)ie  Ijat  jugenomen,  fo  ait  nter  Ijat  bie  ftat  au$  auffgenonten4.     10 
m  9CM  ®ic  **!*  Krc$'  fcie  $  Stogdpurg  etbauen  ift  toorben,  ift  getoeffen,  ba 
tfc  fant  SMartind  dofter 6  ftabt,  in  fant  £tjtaria  garten*   biefelben  Krd^en 


7.  $et<$ttmaidt. 
ftt>tt  in  b. 


fanureben  fcur#  tie  jjaffen  ti*  fur  ba*  6ed$au#  fcieffit. 


10.  *$U» 


be«  (Sbo  gefauft,  ctnem  93ogner  ju  Se&en. 
Hoffmann,  2)ie  2$ore  unb  SBefefitgungen 
ber  @tobt  2lug«burg  *c.  in  ber  Settfctyr. 
b.  (ift.  $er.  f.  ©$».  u.  fteub.,  3a(r- 
gang  1886  @.  8. 

1.  Sotfenbfittte/$anbfc(rift:Dein- 
de  crescente  religione  urbs  incremen- 
tum  cepit  apud  aulam  espisco- 
palem  et  versus  portam  dictam  beate 
Marie  Virginia.  Demum  murus  ex- 
tendebatur  iuxta  domum  prep o situ  re 
versus  capellam  sancti  Egidii,  ut  an- 
tiqui  muri  cemuntur  cum  turribus. 
Deinde  protendebatur  usmie  ad  tur- 
rim,  moao  curia  domini  Sigismundi 
de  Hohenloe,  vulgo  auf  bem  maur* 
graben.  Deinde  ex  transverso  pro- 
tendebatur ad  domum  sacerdotis  mi- 
nistry altaris,  prout  antiqui  muri  vi- 
suntur.  Deinde  ducebatur  successive 
vulgo  auf  bem  burgtyoff,  ubi  adhuc 
census  domorum  pertinet  ad  capitu- 
lum.  et  protendebatur  usque  ad  do- 
mum Schmidhaus  prope  appotecarium, 
cujus  domus,ut  antiquarum  literarum 
instrumenta  indicant,  similiter  capella 
sancti  Leonhardi  extra  urbis  muros 
fertur  fuisse.  Consequenter  directe 
iuxta  plateam  vulgo  gordjermardtt  ver- 
sus curiam  et  domum  domini  Mar- 
quardi  de  Stain  prepositi,  deinde 
directe  ultra  stratam  iuxta  domum 
vulgo  (Sectyaug  ad  murum  usque  ad 
hortum  episcopi. 

2.  »gi.  fiber  bie  ©t.?eonbarb«fa*>efle 


ben  Sfoffafc  toon  3.  2tt.  to.  Selfer  in  ber 
3ettf($r.  be8  (if*.  $«•  f.  @c(toabcn  unb 
ftcuburg,  3a(rg.  1875  ©.  152. 

3.  $ieattefte©tfc(of«ftabt2tag«burg 
(arte  na<(  Hoffmann  1.  c.  8.  2  ungefa^r 
folgeuben  Umfang:  3)er  2)om  bilbete 
jtemltc(  ben  2JUttetyuntt  ber  @tabt;  ba« 
er(8(te  terrain  nm  9Rauerberg,  Dbft* 
martt  unb  $afnerberg ,  toor  tt>elc(cm  einc 
toon  81  $reuj  bi«  gegen  ben  ©((mieb- 
berg  fi((  (inue(enbe  (Stnfcnfung  lag, 
btlbete  bie  ©renje  gegen  @fibcu  unb 
©fibtoeflen ,  ttrie  ber  3ftauerberg  unb  ber 
SRanb  ber  ©itye  toom  unteren  ©runnen* 
t(urm  bi«  jur  ©temtoarte  unb  bem 
neuen  Sueghtslanb  bie  gegen  Often.  9H8 
©ren je  gegen  9iorben  unb  ^orboflen  totrb 
bie  Stnte  ju  bc)et((nen  fein,  too  foa'ter  bie 
2Wauern  jtuifc^en  bem  mittteen  unb 
a'ugern  ^faffenga'g^en  unto  toom  grauen« 
t^or  an  Winter  ber  linfen  §auferret(e  ber 
3efuiten«  unb  #oty(ergaffe  (in  »ieber 
jum  §afnerbergc  fic(  (tnjogen. 

4.  Wot)  $ur  3ett  be«  (t.  UIri((  gab 
e6  toor  ben  iWauern  &ug8burgs  no<( 
feine  SBorftabte ;  fiber  bie  (Sntfte(ung  bcr 
erften  —  fiibltdjen  —  balb  barnac(  f. 
Hoffmann  1.  c.  ©.  5.  3n  bem  genannten 
2luffatje  finb  au((  bie  beflen  Suffcblflffe 
fiber  bie  fibrtgen  2lug«burger  23orpSbte 
ju  flnben. 

5.  2Solfenbfitt(er$anbf<(rift:Et  sic 
domus  beate  Hylarie  fuit  magis  pro- 
pin  qua  apud  oppidum,  ut  apparent 
ibi  vestigia  vetusta,  et  modo  mhabi- 


Digitized  by 


Google 

in 


$lefiltefle3eit  Bid  1348.  5 

fat  gen>ei<$t  font  5Rarrif$,  ber  ^atlig  Bifd&off  unb  mfirterer  toon  (Seranba 
in  ftyfpania,  in  ber  eer  ber  Ijaitigen  jtoetf  Botten  ©fymoniS  unb  3ube  unb 
ba  fant  Styonifium,  font  $btaria  Bruber,  gu  ainem  bifc^off  bifer  ftat  an* 
fencttid^  berorbnet  K  unb  bife  ftrtty  ift  box  ber  flat  geftanben ;  ba  ftabt 
sno$  ain  alter  tyuren  Don  ber  firdjen. 

©arnacty,  ate  fu$  ber  criftentic$  gtauB  no<$  toeitter  I?at  gemert  unb 

fant  VLxlidf  unb  fantSlfra  grofe  miracfet  IjaBen  tljan,  ift  bie  ftat  toeitter  ge< 

mad^t  toorben  Don  bent  $od)entt)eg  unb  neBen  ber  fcorftat  Ijerauff,  Befeife 

ben  $erta($  Ijerairff  Bid  ju  ^rebiger  ctofter,  fant  SWortfcen,  Bi$  ju  bem 

io$eiligencreufcer  tljor  IjerumB 2. 

Darnacty  ift  bie  ftat  toeitter  gemactyt  toorben  auff  ber  feitten  Bei  bem 
©arfuffer  ctofter  gegentoarfe  fant  Urfuta  unb  fant  2RargretI)en  ctofter. 

Damacfy  ftnb  bie  borftfit  Bei  bed  $aitigencreufe$  unb  fant  ©tepfyanS 
ctofter  unb  Bei  fant  SacoB  gema<$t  toorben  unb  ntit  ntfiuren  umfangen, 
istoie  e$  bann  Ijernacty,  ju  toet<$er  jarjeit  e$  Bef<$ec$en  ift  in  feiner  orbnung 
Bef^riBen  toirt. 

[2b]   2Son  bem  namen  bifer  ftat. 

3um  erften  ift  bife  ftat  afagSpurg  23inbetica  genent  toorben  mit  iremsw.  c 
aigentid&en  namen  Don  bem  fcotd  23tnbetici$,  toet^e  anfendfficty  bie  ftat 
2ogeBauen  tyaBen,  unb  Don  Baiben  furftieffenben  toaffero,  SSinba  unb  8icu$, 
bad  ift  bie  2Berta<$  unb  8ec$. 

£)arna<$,  ba  bie  intooner  bifer  ftat  IjaBen  angepBtt  bie  aBgSttin  ber  *gi.  c 
frfi<$ten,  3ftbem,  bie  funft  SereS  toirt  genennt,  IjaBen  fie  ben  namen  m  n.' 
bifer  ftat  SSinbetica  Ijtngetegt  unb  ju  eeren  ber  aBgSttin  bife  ftat  mit  jer* 
aritteut  teutfd^en  Safaris  genennt,  toe($er  aBgdttin  angefid^t  in  fant  Ur< 

S.  von  bem  ^o^wg  unb  ntben  bet  vorftatt  $etauff  bi#  jft  fant  SRortyen  unb  <Prebia,er  cloflec, 
befdfc  btn  *P«la<&  b,trauff  bi#  jft  bem  J&ailtgenereufcM  tycn  $erumb.  12.  Utf  (en.  20.  ffirfliefcn. 
22.  fcabent  angepctt. 

tant  et  possident sorores  tertie  regule  fc^ic^tc  bed e$emaftgengtauenflofterd@t. 
sancti  Francisci ,  et  ibi  est  turns  an-  SDcartin  in  BugdBurg"  toon  ©tel<$ele  3u- 
tiqua  ipsius  ecclesie.  fammengetragene  im  Hr<$it>  fflr  tie 
1.  Sal.  ©itrmer  ©.  33  Wota.  2>te  ^aftoratconferenjen  im  ©idt&nm  Huge* 
3Rartindfir<$e  jtanb  auf  bem  je#gen  Bura,  ©b.  I  ©.  574  ff. 
Seffdmartte  ettoa  an  ber@tcfle,  too  iefct  2.  ©olffenbflttler  $anbf<$r.:  Sub- 
bad  ftentamt  ftc^t.  9la6)  ber  getobtyt*  urbium  per  altam  stratam  dilatabat 
lfo$en  Xrabition  foil  na$  ber  ©efctyrung  se  et  crevit  versus  sanctum  Mauri- 
bet  ^L  fcfra  bad  $aud  t^rcr  Gutter  §i»  tium  et  a  latere  per  Perilacum,  ubi 
laria  toom  ©tf<$of  9iarciffnd  in  em  ben  collegium  sancti  Petri  et  domus  con- 
ttyofteln  $(ili^pnd  unb  Satobud  ge»  sulum  claudebatur  versus  claustrum 
toei^ted  ©etyaud  tocnoanbelt  toorben  predicitorum.  Ibi  fait  murus,  ubi 
fetn,  bad  (pater  n&d)  bem  (1.  SWartinud  cives  habitant  versus  claustrum  pre- 
Benannt  toorben.   @.  bad  fiber  bie  „@e«  dicatorum    per   transversum    sancte 


Digitized  by 


Google 


6  VII.  2)ie  (E&rontt  toon  (Slemeu*  ©enbcr. 

tidjS  cloftet  oben  in  ber  ntaur  be$  $rebig$ljau$  eingemaurt  ift i,  barbei 
bife  fcer$  gefctyriben  ftanbt: 
*§[•  ^  Quem  male  polluerat  cultura  nepharia  dudum 

Gallus  monticulum  hunc  tibi  Zisa  tulit 2. 

2®8,13c  £)arna<$  18  jar  fcor  Sriftu*  gepurt  $at  bcr  laifcr  Sluguftud  Dcta*  & 
tnanus  feinen  ftieff fun  Slaubiutn  Drufum  au$gef<$i<ft  mit  grofer  anjatl 
be$  t>o(cfd  in  ba$  ©ctytoaben  lanbt  unb  {Reinftram  im  foti$$  unbertoirf* 
ti$  ju  uta<$en  unb  anfendlic$  bic  ftat  S^fati^,  aHcr  <^d>toaben  juflud&t. 
nactybem  aber  ElaubiuS  Drufus  Ijefftigflicty  unb  erenfd&afftig  3  iar  an* 
ainanber  bifc  ftat  Ijat  betegett,  Ijat  cr  fie  julefcft  am  14.  tag  augusti  ge*  io 
tounncn  3,  ate  ©trabo  im  4.  buc$  unb  £orattu$  in  odis  im  14.  [>a]  buc$ 
2$/  !C  bcfd^reibcn 4.  unb  ju  eer  bcm  faifer  Slugufto  i(t  bife  ftat  Slugufta  gcncnnt 
toorbcn.  ba$  tft  bcr  brit  namcn  bifer  ftat,  ben  ftc  bis  Ijieljer  beljal* 
ten  Ijat. 

Darna<$  Ijaben  bic  to.  laifcr  bte  ftat  SlugSpurg  unb  ba$  lanbt  ba*  i* 
rumb  ligenb  500  iar  gcregicrt  bis  ju  ber  jcit  ber  rcgicrung  linig  £to* 
bo&ei  in  grantfreicty 5,  ber  l?at  bifc  ftat  mitfampt  umligcnbem  lanbt  mit 
bcm  fcfytoert  erobcrt  unb  ben  9Wmern  abgetounen. 

SiactyfcoIgenbS,  ba  bcr  faifer  SarotuS  3Kagnu$,  linig  S^toboDci  na<$* 
fomen,  in  feinen  bcrlaufncn  finigtrei$en  unb  fanben  (obli<$  gcrcgiert  Ijat  20 
unb  atte  teutfetye  lanbt  im  jugeljBrig  finb  gemeffen,  une  bann  manig&eltig 
in  ben  Ijiftorien  gefctyriben  ftabt,  unb  nacty&olgents  fcinc  erben  aucty  be* 

^^^"'feffen  Ijaben,  Ijat  laifer  SaroluS  9Jiagnu$  feinen  fctytoefterfun ,  fant@im» 
prectyt  bifctyoff  gu  SlugSpurg,  ber  &aterl?alb  ain  geborner  Ijerfcog  ift  ge* 

4.  monticului.  —  3n  a  ftcfy  *qnam'  flatt  'quem',    'Cisera'    flatt  'Ci«a\  7.   in  ba# 

Gdfrwabcnlanb  tRcinflramm  jfi  crobcrn  unb  unbcrwirfli$  jcmad&m.        9.  crcnjl&cfftia,.         10.  bifc 
flat  bclcgat  unb  befriegt.  13.  'unb  ju  ccr  bcm  f.  H.  bifc  fratt  fcuaufiam  flenent'.  2>cr  ncd) 

folgcnbc  6afc  fcbU  in  6.         15.  babent.  16.  bcl  linig*  Glebeucr.        17.  •lanbf  febtt  in  b. 

19.  nadrfolgcnbt,  ba  bcr  gro§  t.  d.  mit  t.  (Jlobucr  n.        23.  fcaben:  ^anb. 

Katherine,  ubi  murus  directe  proten-  borff  in  beuSfagSfc.  @t.«(£&ron.I©.  339 

ditur  usque  ad  portam  sancte  crucis.  9ntn.  2. 

1.  2>a$©ittmi&  fiubet  fi$  tyeute  ni$t  2.  2)ie  SSerje  finben  ftc$  in  ben  3Rar« 

metyr  on  bcr  toon  ©enber  bejeidjmeten  atnattenaubetHi8toriaGallica(©rimm, 

©telle ,  bo<$  tear  e«  no^  im  Bnfange  &vH>.  @.  269). 

unfexe«  3a^unbert«  bort,  toie  f\6)  am  3.  9?a$  anberet,  (au^  bei  9Retfierlin 

einer  ©telle  bet  int3a^rel812  toonSeiba  ftd^  toorftnbenber)  Uberaeferung  erfolgte 

IjetauSgegebenen  ©efd^reibuna  aller  ^ir-  bie  (Sinnafyme  ber  ©tabt  am  1.  Stugup. 

*en«,  2>6)uU   unb  ©o^5tiateit«an-  4.  ©emetnt  ifl  ^orag,  Db.  IV,  A,  1 7 

flatten  3lug«burg«  (£.21)  ergibt.    93gl.  (togt.  cben  ©.  2  2lnm.  2)   u.   14 ,  10, 

ju  bem  (Sanjen  ©erbcrger,  ta«  ©atfelb  fotoie  ©trabo  IV,  27. 

unb  ba«  ©urgfelb  im  23.  3a^re«ber.  bed  5.  2>er   im  3a$re  511    toet(torbene 

J  ift.  £tei«.$eT.  im  9leg..©ej.  toon  ©$»a-  granteutonig  C^obtoig. 
en  u.  fteub.  ©.  LXXX  ff.  unb  gren«. 


Digitized  by 


Google 


2>ie  filtefte  3ett  bid  134S.  7 

toeffen  Don  8ut$ringen,  um  bic  iargaH  780  gu  aincm  bif^off  gu  StugSpurg 
aerorbnet  unb  bcftctt  *,  unb  Ijat  ba$  biftumb  30  \ax  geregiert  unb  au$ 
faiferUctyem  getoatt  unb  mac$t  ermeittert  unb  gemert.  unb  Ijat  im  bifer 
laifcr  barju  geben  afle  oberfait  unb  jurt^btctton  bifcr  [tat  afogdpurg.  unb 

*  bcm  cfofter  9tei$nan>  Ijat  bifer  faifer  bic  [tat  Ulm  geben 2. 
0b]   «($  S(aubiu$S)rufu$,  faifer  »uguftu$  fiicfffun  bic  ftat  2fog$purggj£  £ 
ljat  gemunnen,  Ijat  fte  fain  maur  um  fie  geljept,  aHcin  ift  fie  mit  tatt  unb 
graben  betsart  unb  toerfectyen  getoeft.    abet  nactymafen,  nad)  bed  faifer* 
9fogufti  tob,  anno  domini  19,  ba  ber  faifer  StyberiuS  Ijat  geregiert3,  ber 

10  am  brufcer  bed  SDruftySlaubii  ift  getoeffen,  Ijat  ©rufus  bic  ftat  SlugSpnrg 
bag  bemart  unb  mtt  ainer  maur  umfangen. 

Anno  domini  140  ift  8utiu$,aut  finigfcon  ©ritania,nac$  fcetlauffung  »*£«• 
bed  lintgreid^d  um  bie  eer  Srifti  in  bilgerStoeiS  gen  Slugfyurg  lomen  unb|j|-g 
ba  anffencfticty  ben  criften(i$en  glauben  geprebiget,  aber  bo$  ba  flame 

15  fruc^t  gefd&afft  toon  tpegen  bed  rauctyen,  groben  fcoldd  ber  Ijatben  unb  »«***• 
inrooner  bifer  ftat4;  attein  Ijat  er  ben  rcic^en  burger  Sampeftrinum 
mitfampt  feinem  IjauSgefiinb  }fi  bem  criftenlicfyen  glaubcn  befert 5.    ber 
ijaitig  finig  Sutiud  ift  barum  Ijie  toon  ben  Ijaiben  in  ainen  erfignen  brunnen 


12.  Suciut  (fc  immtr  in  b). 
fcatumb. 


16.  fcen  r.  b.  mit  namen  (J. 


18.  'fiutiu*'  f«$!t  in  b. 


1.  S3gl.  bic  Vita  Simperti  ab  Adfl- 
berto  conscripta  ap.Pez,  Anecd.Thes. 
II,  too  nur  in  aUgemeinen  Sludbriicten 
toon  einer  toorne^men  ^Ibfunft  bed  93i« 
f  *ofd  unb  fciner  JBertoanbtf*aft  mit  £arl 
bcm  ©rogen  bie  Stebe  ift,  toctyrenb  in 
bem  alien  3)ructe  »Gloriosorum  Chris ti 
confessorum  Vdalrici  et  Symperti 
necnon  beatissimae  martyris  Aphrae 
Augustanae  sedis  patronorum  quam 
fidelissimorum  bistoriae»,  bte  auf 
Soften  bed  2>t  Ulricbtlofterd  bur*  ®\U 
toanud  Ottmar  in  Bugdburg  acbrurft 
rourbc  unb  @enbcr  alfo  ft*er  befannt 
mar,  berttbtct  »irb ,  bag  ©imtore*td  $a» 
tet  Bmpert  ein^erjofl  toon  Sotfyringen, 
fetne  Aflutter  ©tym^ortna  eine  ©*tt>efter 
tfarld  bed  ©rogen  geroefen  fei.  fta*  ber 
vita  Simperti  war  cr  breigig  3abre  (ftItg 
©lf*of.  «gl.  «bel,  tfart  b.  ©rogc  I 
e.  494.  9ta$  bem  toon  ffiaifc  aid  gtaub< 
^aft  beiei*neten  £&eil  ber  Translatio  S. 
Magni  feQte  tfarl  b.  ©roge  ©impert  aid 
©if^of  toon  Sugdburg  ein,  beftatigte  tym 
bie  toon?tpin  ber  JKr($e  arma^tcn  @*en« 
fungenunbfilgteneue^niu.  Sgl.@tcfel, 


Acta  Carol  II  @.  362.  ©.  im  ifrrigen 
unten  ©.  13  «nm.  3. 

2.  €k^cn  ^arl  ber  ©roge  fc^enfte  bem 
^lofier  9lcid)enau  ©efifcungen  bei  Ulm, 
bte  bur*  fetne  9ia*folger,  namentli* 
bur*  ^arl  ben  2)icten,  toermejrtw»urben. 
2)ie  Urfunbe  aber ,  nxt*e  bie  ibte  toon 
8Ret*enau  im  14. 3^bt.  probucierten,  um 
i^re  s2lnfprfl*e  auf  ben  ©efifc  toon  Ulm  ju 
entoeifen,  ift  fi*er  una*t.  Sd  gtbt  fctn 
document,  na*  »el*em  bicfe  <Stabt 
jemald  bem  ^lofler  9tet*enau  ge^Srt 
^atte.  @.  ^teju  ».  @*ulted,  (S^ron.  toon 
Ulm,  Ulm  1831  @.  8 ff . ;  ©.  gif*er, 
©ef*.  ber@tabtUlm,  Ulm  1863@.16ff. 
S3gl.  au*  bie  'Ulmertf*e  Cronnict^a  toon 
altenn  i^aten  unb  ©ef*i*ten,  bcrenn 
9lei*dflabt  Ulm  betreffenbt,  rote  fie  ann 
bag  ftei*  ober  (Sloftat  9let*enan?  unb 
n?iber  bartoon  tyomen  unb  an  bag 
9lci*'  jc.  ber  Stuttg.  ©anbf*r..©tbL, 
§1%  $anbf*r.  in  Duart  5Rr.  236. 

3.  2(uauftud  ftarb  befanntlt*  im  3. 
14  na*  Ci^ripi  ©eburt  3)rufud  im  3.  9 
toor  fcfcrifii  ©eburt. 

4.  ^gl.  Sitttoer  ©.  30  ff. 

5.  »gl.  Selfer,  Opera  6.  453. 


Digitized  by 


Google 


$  VII.  2)ie  <£$rontt  toon  (Efemeng  @enber. 

getoorfen  toorben  unb  barin  geleftiget  unb  gepeiniget,  toetctyen  Sampeftrt* 
nu$  mit  anbcm  criften  $erau$  Ijaben  joctyen  unb  au$  bet  [tat  Ijintoegl  ge* 

SJ;  f.^lfcu-  b«nta<$  ift  fant  8utiu$  in  bie  ftat  Sljur  gejodjen,  ba  er  bann  fctf 
menf<$en  ju  bcm  criftentic^en  glauben  Ijat  beI5rt,unb  [ift]  bafetbenfeligfltt^ 
3.  Kal.  decembiis  berfctyiben.   barbon  f<$reibt  $etru$  23enetu$,  bifc^off* 
ju  [4a]  aquitegia,  in  cathalogo,  fan  1.  bu<$  am  24.  capitet1. 

wofii!         Urn  k*c  iarjeit  anno  domini  300,  tote  <ut$  fant  SXfra  legent  toirt  ange* 
jeigt,  ba  laifer  ©tyoftetianus  geregiert  Ijat,  ift  ber  $ailig  bifctyoff  SRarciffuS 
ju  ©erunba  in  $tyfa anicn  gen  SfagSpurg  Icmcn  unb  ba  fant  Slfra  mit 
iter  gefetfetyaft  ben  criftenli<$en  glauben  getert  unb  be!8rt.     biefcCbigio 
pflanfeung  bed  criftenlictyen  glauben*  ift  beftenbig  betiben  burc$  bic  genab 

wf!u.  80ttc*  ix%  $>  wnfern  jeiten.   unb  ate  cr  %at  toeHen  I?httoegl  jiectyen  tone* 
bctumb  in  £tyfyania,  ba  I?at  er  Bojimum,  fant  £tytaria  bruber,  ju  bent 
erften  bifc^off  bifer  ftat  SlugSpurg  berorbnet  unb  ttn  feinen  namen  ber* 
enbert,£)tyoniftum  geljaiffen2,  unb  fant  £fytaria  I?au$,  ba  ife  fantSOTarttst*i» 
clofter  ftabt,  ju  ainer  lirctyen  gemetc^t 3. 

SSI'S  3Mfe  #rc$e  if*  &on  a^cr«  toegen  nibergef alien,  ate  man  gelt  Ijat 
taufent  unb  fedfoig  jar.  bie  ift  barnacty  toiberumb  auffgepauen  toorben 
burcty  ben  bifctyoff  bon  SlugSpurg  Smbrico,  ber  ain  graff  bon  Seiningen 
ift  getoeffen  4.  20 

©ant  Urti<$$  clofter  ift  anfendticty  ju  btfer  jeit  funbiert  toorben  bon 
ben  farenben  unb  ligenben  giittem  fant  Slfra  unb  irer  gefelfctyaft,  unb  ift 
ba  ain  geftifft  auffgerictyt  toorben  mit  letyrieftern,  bie  in  gemein  beiainan* 
ber  gelebt  tyaben  unb  getoont  [4b]  nac$  ber  leer  unb  regel  ber  Ijailigen 
jtoelf gotten,  toie  e$  bann  burcty  alte  gefc^rifft  betoert  mag  toerben 6,  ate  25 
aucty  ber  Ijaitig  lerer  unb  bapft  ®regoriu$  anjeigt  in  feinem  biatogo, 
bafj  anno  domini  570  in  fant  Slfra  clofter  gu  SfagSpurg  feien  erbare 
priefter  getoeffen 6 ;  be$gleic$en  auc$,  toie  ^autus  SombarbuS  im  2.  buc$ 
feiner  Ijiftori  fctyreibt 7,  fo  ift  fant  SllbanuS  unb  fant  Urfu$  bon  fant  %vx* 

4.  feti$  etli$.  29.  'fambt'  fe$lt  in  b.  —  «ded  fibrige  biefeS  9lbfafce«  na<$  'fdjicibt' 

bi8  'gemartttt  worben'  fe$lt  in  6. 

1.  3$  fcermod)te  mir  bag  toon  @en*  ©cfc^.  bcr  ^ir^c  unb  beg  ©tiftcfi  @t 
bet  citterte  SBerf  ni«t  gu  toerf(*affen.  Ulric^  unb  Slfra  @.  225  ff. 

2.  2)ie  3beutttat  beg  3oflmug  mit  6.  lug  ber  often  ertt>ai?nten  2)ruderei 
3)ion^Pug  flubet  ft^  au#  in  bcut  aiteflen  im  ©t  Utrt^no(ler  tear  etn  2)rud  biefer 
(augbeml2.3^bt.flammenbeu)S3tf(^ofg»  2)iaIoge  ^ertorgegangen ,  ben  @eubct 
catalog  bet  (Sccarb,  Corp.  hist.  med.  aev.  toa^rf^etnli^  toor  flc^  ge^abt  ^at :  Gre- 
II  ©.  2229  augeuommen.  gorii  ($a^)ft  toon  590—604)  liber  dya- 

3.  @.  often®.  4,  11.  Iogorum.    @.  iOlejger,    luggft.  Sltejte 

4.  S8tfc3^of  (Smftrico  regierte  toomSa^re  2)rudbenf male  @.  39  9£r .  1 .  —  34  * ounte 
1063—1077.  in  beu  SHalogeu  feine  ©telle  flnben,  bic 

5.  lifter  biefc  2)htge  ^at  ji<$  ni^tg  bem  ©euber'f^en  Citat  entfora'^e. 
Urfunblt^eger^alten.  @.^icriifter33raun,  7.  2)tc  ©erufung  anf  $aulug  (2om* 


Digitized  by 


Google 


2>ic  altefie  Sett  bis  1348. 


9 


brofi,  toon  bem  Ijaitigen  bifctyoff,  unb  bem  laifer  2^ecbofto  andgefctyidt 
toorben,  ben  criftentictyen  gtanben  jtt  prebigen;  bie  finb  gen  Stugtynrg 
[gelomen  unb  Ijaben]  ba$  toort  gotten  geprebijet  ba  ift  fant  ttrfn*  l?ie 
gemarteret  toorben.   barnac$  ift  fant  Sllban  mit  fetnen  jnngero  ju  2tng$* 

spnrg  Jjinmegf  gen  SMinfe  gejo<$en,  ba  ift  er  a\xtf)  toon  be$  criftenlictyen 
glanbenS  toegen  gemartret  toorben  *. 

S)ie  bifctyoff  toon  SlngSpnrg  Ijaben  tange  jeit  iren  fife  unb  toonung  in 
fant  Urtictys  unb  fant  Slfra  ctoftet  geljapt 2.  btefce  ctofter  ift  aufer^alb 
bet  ftat  getegen  unb  anno  domini  1100  ift  bad  ctofter,  att  bie  ftat  er* 

lotoeittert  ift  toorben,  in  bie  ftat  eingejogen  unb  ntit  ber  rindmaur  urn* 
f angen,  tine  e$  toeitter  an  bem  crt  ber  jarjafl  angejeigt  toirt  toerben 3* 

Site  bie  ftat  2fog$}>urg  taglic^  ntit  gutter  pollicety  Ijat  jugenomen, 
Ijaben  bie  Btfd^off  ju  StugSpnrg  52  gefctytectyt  fcom  abet  ermett,  ber  namen 
Ijeroacfy  fcolgt,  bafe  biefetbigen  fiiro*[5a]ljin  etmgfficty  rat  unb  rectyt  f often  be* 

isfifeen,  urtail  unb  rec$t  foremen  ju  merer  erl?8<$ung  unb  auffnemung 
bifer  ftat,  fo  btfe  toon  ebtem  ftamm  geboren,  reicty  an  eeren  unb  gut,  mit 
fceronnft  unb  erbarfait  gejiert  unb  in  alien  fa^en  ffirftd&tig  unb  toot  er* 
faren,  ber  ganfee  gemein  unb  ftat,  reictyen  unb  armen,  fcorgen  foften.  unb 
bife  finb  bie  aften  gef<$fec$t  toon  Ijerrn,  beren  no$  10  leben4: 


12.  'Slugtyurfl'  fetyt  in  6.       14.  cwig  erlic^. 
auffnemung  bifer  ft.        19.  ber  fcerren. 


15.  r.  foremen  folten.         jfi  merer  u.  $o<$erer 


barbuS)  2>iafonu8,  Hist.  Lang.  II  (toon 
SPeutinger  in  ben  2>ruct  gegeben)  bejtetyt 
fxc^  ouf  etite  ©tette  in  ber  SMfenbiittler 
#anbfc$rifr  bie  @enber  in  ben  beutf^en 
(ttyrontfen  auggefoffen  $at :  P.  Diaconus 
.  .  .  narrat,  qualiter  beatus  Fortuna- 
tus  peregrinus  cupiens  Turonum  (Tu- 
rones,  Tours )  ad  sanctum  Martinum 
venit  Augustam,  quam  Wertach 
(Viedo)  et  Lecha  fluentant.  Anno 
domini  570;  toon  @t.  UrfuS  unb  @t. 
W>axt  tji  bort  in  bem  toon  @enber  fi<$ 
flnbenben  3nfammen^ang  nt<$t  bteftebe. 

1.  23gL  Sitttoer  @.  43;  9Mfierlin. 

2.  @.  ^tcgu  ©irf* ,  $einrty  II.,  n 
@.  254. 

3.  3)a8  $tofier  tourbe  nadj  ber  ge* 
tob^ntid&en  Srabition  nnter  $bt  %\>aU 
\falm  mit  9Hauem  nmgeben  unb  toon  ben 
SBiirgern,  bie  bef  iirdjteten ,  eg  mb'dtfe  in 
rriegerifctyen  3«ten  ein  befefitgter  @tiifc» 
jmnft  fiir  ben  gehtb  toerben,  in  bte 
©tabtmaucr  einbejogen.  Sine  befttmmtc 
3a$re$j<u)l  ifi  ni<$t  belannt.  <&.  SSttttoer 


@.  43  n.  81 ;  SBraun,  Utri<$flofter  @.  236 ; 
Hoffmann  1.  c.  ©.  5. 

4.  2)aj3  bieSifc^Bfe  bie  tmgotgenben 
^enannten  (ober  anbere)  ebten  ©ef($Ie^ter 
in  ber  toon  @enber  angegebenen  2Betfe 
jur  ©efe^ung  toon  SRat^  unb  ©ert^t  an* 
gejieflt  ober  jemate  in  ber  Sage  geroefen 
toaren,  eine  berarttge  SBcrf  iignng  gn  treff  en, 
if*  natflrlidj  nur  eine  fiction  be8  (£^ro* 
nifien ;  fte  tfi  in  ber  bet  ©enber  (etdjt  er« 
flarti^en  Slbfi^t  begriinbet,  bie  @tabt 
2lug«bur^  al8  eine  33if<$of8#abt  ^ingu* 
ftetten,  tote  bte8  ja  autf)  bad  auf  bie  5Iu8* 
f^affung  ber  !atboltf(^en  ©eifllid^feit 
anttoortenbe  bifd^Bfltc^e  @d^retben  toom 
20.  gebr.  1537  toerfud^t.  3m  fibrtgen 
finb  bie  Stamen  ber  ©ef<$led>ter  biefelben 
toie  bie  toon  SRem  (2tug8b.  @t.-(£^ron.III 
@.  340,  3)  genannten.  $gt.  bie  ©inlet* 
tung  jum  1. 5Bb.  ber  StugSburger  @t.* 
(£^ron.  ©.  XXII  unb  $emer  in  ben 
Untcrfud^ungen  3.  b.  @taat8gef($. ,  ed. 
©terfe,  $eft  5  @.  149  ff. 


Digitized  by 


Google 


10 


VII.  2>te  ffi&ronif  toon  Siemens  ©enter. 


SRectylinger 

[sb]  9ta}tyotb 

better 

^mrtactyer 

8angenmanttel  tnit  bcm  ©barren 

SDittinger 

?angenmantel  mit  bent  5R. 

$fettner 

3tfung 

gibclcr 

SBetfer 

SBindlcr 

£ertoart 

£ott 

•fiangen 

®otbo<$6 

§offmatyr 

aSoldtDCtn 

9fa&enfyurger 

$arg 

©tot^itfe 

S3retj5r 

aWinner 

Setjten 

SRieberer 

©c^rott 

©tifdfrfln 

fmrnaujj 

Dnjorg 

©cmtpolff 

£angenor 

®ranfe 

©offenprot 

©reining 

SBgelin 

©retyff$u<$ 

©oflentyoffer 

©taner 

3otmann 

^afytiggraber 

partner 

£>atbl?errn 

®ati) 

2Hi(e#en 

&** 

3otrefyer 

■  Suttfrfyb 

©tylentater 

©ctyongatoer 

SWorfopff 

$enfeetmann 

Detnatoer. 

Senb 

Die  tljumftrctyen  ju  unfer  Kebe  gfrmoen  nrirt  barfflr  geljatten,  bafc  fie 
ju  bent  erften  gebauen  jet  toorben  toon  ben  bifctyoffen  &t$o  unb  3ttarcomano 
anno  domini  600  $  femt  ©aflen  jeiten,  mit  ljUf  be$  faiferS  unb  ge* 
f908!;  8C  meinen  botdfe  *.    btfe  firc$  tft  barnacfy  ntbergefaflen  jfi  ben  jeiten  latf cr  30 

1.  fteltnger.  9.  £offmatyr,  Sangen.  10.  IRauenSpurger.         18.  ftegelin.         1.  JRapolb. 

9.  ©olbod)8.  11.  SBreper.  25.  9Worenfopff.  30.  Unfer  Hebe  grauenfird)  tyu  beS 

t^umfltfftd  ifi  anfendlid)  angefangen  ju  bauen  burd)  bie  b.  feifcr  ft.  3«t)fo  u.  27torcomanum  anno 
domini  600  ober  umb  biefelben  jcit,  ju  ben  jeiten  bed  tyailigen  abbt8  f.  ©alien  u.  bed  RnigS 
3)agobertt  oon  grandreid)  unb  anberer  djriftglaubiger  menfdjen,  bie  ire  tyilf  unb  fteur  reulid) 
barjfi  geben  tyaben.  aud)  fiber  fotid)e  $ilf  unb  fteure  atle  t>at  ber  finig  S)agobertu8  barjfi  geben 
fant  3lfra  clofkr  bod  borf  9DBint^«rr)atni. 


1.  2)ic    ftegterungSjett   bcr   betbeu 
SBtfctyofe  3«fo  unb  2Jcarfmaim  tfi  m$t 


gettau  anjugebctt.     5Ra<$  trabtttottetter 
Snna&rae  Bcf^log  ben  erjiere  fcin  Sefcen 


Digitized  by 


Google 


3>ic  Sftfflc  3fit  Bi8  1348. 


11 


Dtijo  be*  erften  unb  bon  fant  8befljatyben,  bcr  Ijatligen  faifertn,  toriberumb 
son  neuem  auffgebauen  toorben. 

[ea]  ©ant  Urlicty ,  toaterljatb  am  graff  bon  Jfyburg  unb  Dtflingcn  unb 
Den  ber  muter  ain  Ijerfcog  toon  ©ctytsaben  unb  graff  $  SSeringen ,  tft 

5  anno  domini  923  ju  ainem  btfetyoff  ju  SlugSpurg  erroett  toorben  unb  Ijat 
ba$  btftumb  in  alter  IjaUtgfatt  50  jar  geregtert *  unb  toil  bei  faifer  Otljo 
unb  bei  ben  fiirften  erfongt  unb  bie  ftatntaur  Ijie  gebSffert  unb  mit  tljfirnen  *$££* 
geceftet,  Don  neuem  gebauen  unb  ju  ber  toer  gemactyt,  bann  bte  ftat  toa$ 
aflein  untgeben  mit  fc$Ie<$ten,  befen  graben  unb  fauflem  Ijolfc 2. 

io        Anno  domini  953 3  $aben  bie  linger  bife  ftat  Hugfyurg  belegert  gjf;  £ 
unb  ba$  ganfc  ©c$n>abentonbt  berberbt,  toetctye  fant  Urticty  Ijat  beftritten 
unb  ubertpunben;  unb  ju  ainem  jaictyen  be$  fig*  Ijat  im  ber  enget  gotten  $$,'  £ 
ain  creufelin  Don  $imet  pxaty 4. 

Anno  domini  957 5,  ate  Ijerfcog  Cuitotb  Don  ©ctymaben  unb  ber  jung  $$;  ^ 

3.  Xa  ttbfafe  lautet  in  b:  [91.  6*>]  Anno  domini  923  i|l  fant  Uilidj  jfi  aufltyuta,  )ft  ainem 
bifdjeff  erwelt  toortcn,  bet  »om  »ater  ain  graff  ifi  geweffen  oon  Jtnbuta,  unb  DtUingen  unb  muttet  • 
t>alb  ain  berfeca.  ju  €$n>afren  unb  graff  jfi  Seringen,  r^at  bal  biftumb  50  jar  loblidj  regieit; 
taifei  Ctbo  bat  fant  Uilitfc  unb  feine  nadjtemmenbe  bifdjeff  alt  ain  fuifhn  Ui  romifdbtn  ret<r)i 
in  bie  jafl  ber  anbern  teutfaen  fuiflen  angenomen.  10.  A.  d.  953  fenb  bie  U.  oor  9L  gelegem 
bie  —  uberwunben  bat.    Sex  nacbfte  €afc  feblt  in  b.  .- 


im  3-  708,  (caterer  urn  738.  (Srfte- 
rem  nrtrb  Don  bo:  uberlieferung  bit 
Srbauung  unb  (gtnroetr)ung  bee  Bugd- 
burger  flatbebrale  jugeidjrieben.  ©raun, 
©if*.  I  ©.  79,80.  $trfcb  1.  c.  II  £.254 
Sum.  2  glaubt  ben  ©ifcbof  ©tmpert  aU 
(Srbaucr  bed2)omedbejeubnen  ju  bfirfen; 
jebenfafld  fet  bicfer  in  ben  lefeten  3«ten 
flarld  bed  ©rogen  entfknbcn.  2>ie 
Translatio  Sancti  Magni ,  in  tcelc^er 
man  fiber  btefen^unft  SlufflSrung  fu<$t, 
entbalt  tetne  Snbentung.  —  S.  &u  ber  in 
ben*  ©arianten  ertoabnten  2)agob<rtfcben 
ecbentung  ffiittwer  l.c.  @.52.  Watered 
tft  fyerflber  nic^t  betannt. 

1.  Ulricb  war  ber  ©obn  bed  ©rafen 
#u£atb  oon  2)iumgen  unb  ber  25iet£irg, 
eincr  Xod^ter  bed  $erjogd  ©urlarb  ton 
(S^toaben;  er»ar©ifd^of toon 923— 973. 
@.  Sabered  fiber  Ulricas  Sbftammung 
bei  ©raun,  ©ef(^.  bcr  ©rafen  ton  2)il» 
Itngen  u.  ^iburg  in  ben  r)tft.  ?(br).  ber 
bapr.  «!abemie  b.  2B.  V  @.  379  ff.  unb 
bei  (Sttcbarb,  Casus  S.Galli,  ed.  SWeper 
toon  ^nonau  in  ben  SWitt^.  jur  toaterl. 
©ei(b.  bed  bift  35er.  in  @t.  ©oUen ;  @ta- 
Itn,  ©irtemb.  ©efd).  I  @.  561  ff. 

2.  ©teaeic^t  aud  ber  Vita  S.  Udal- 
rici,  too  ed  ^etgt:  Et  qualiter  civitatem 


ouam  iaeptis  yalliculis  et  lignis  putri- 
dis  circumdatam  invenit,  muris  cin- 

Sere  valuisset,  quia  in  his  temporibus 
^ngfarorum  saevitia  in  illis  provinciis 
more  daemoniorum  grassabatur.  33gl. 
ffiitttoer  1.  c.  6.  42  unb  Hoffmann  1.  c. 
©.  3.  @.  ju  ber  bort  toortommenben 
©telle,  tocl&e  (na4  ber  vita  Udalrici) 
toon  ber  bei  ber  ©etagerung  burcty  bie 
Ungam  ertoo^nten  porta  ....,  unde 
itur  ad  aquam  fpri$t,  ben  begiigli^  ber 
einfe^tagigen  Brttidjen  ^er^attniffc  ju 
bea^tenben  ^uffaft  ihanjlerd,  „3)ie 
SJuadburger  2ecr)e"  in  ber  ^oftjettung, 
Sabrg.  Ib92^r.  220. 

3.  2ied:  955. 

4.  3)ad  fog  ©tegedfreuj  bed  bl.  VUxxdf 
tourbe  im  3.  1494  auf  SBeranfaffung  bed 
3lbted  3or).  toon  ©iltUngen  toon  tern 
Stugdburger  ^iinfiler  9Mf.  ©elb  foflbar 
aefagt  unb  biebei  ouf  ber  Slugcnfeite  (bet 
gaff  una)  alt »  Sacrosancta  . . .  victoriae 
crux  ab  angelo  coelitus  divo  Udalrico 
portata«  be^cufytct.  @.  ben  8uffa^: 
*Sa9  ©ruflfreuj  bed  bl  ©ifc^ofd  Ulricb 
toon  Sugdb.  in  bent  21.  u.  22.  comb. 
Sabredber.  bed  ^tft.  ©er.  im  »eg.*©ej. 
©cbtoaben  u.  92eub.  ©.  75  ff. 

5.  Jied  954. 


Digitized  by 


Google 


12  VII.  2)te  (S^rotttf  i>ot^<£Iemen$  @enber. 

Ijerfeog  $abiti$  &on  ©atyren 1  finb  uriber  aincmber  getoeffen :  ba  [tft] 
pfalfegraff  5lmotb  toon  2Bitetfyac$2  mtt  toil  &ol<f$  genSlugSpurg  lomcn  unb 
[^at]  bte  ftat  beraubct  unb  ift  nttt  fott<$em  raub  tmber  Ijcttm  socmen,  bar* 
m6f  tft  fant  Urttcty  gen  Stugspurg  lomcn  unb  ift  nun  ain  nactyt  I)te  beltben 
unb  Ijat  mtt  femeu  btcncrn  raigfctytagt  unb  barauff  [6b]  fcerftyafft  unb  5 
georbnet,  maurr  unb  tljuren  urn  bic  ftat  ju  madden,  ben>aren  unb  ber« 
fectyen,  bamtt  man  ben  fcinben  mtg  ain  toibcrftanbt  tI)on,  unb  ift  barna<$ 
in  ba$  fc$lo$  gen  3Wtnc^ingen  joctyen 3. 

2tu$  bifem,  bag  bet  faifet  Sarotus  2ftagnu$  bie  oberfait  ber  ftat 
SlugSpurg  fant  ©imprest  Ijat  iibetgeben  unb  gefd^endEt 4  unb  fant  Urltcty  10 
bie  ftatmaur  unb  tpren  Ijat  gebauen 5,  fd^reiben  inen  gu  bie  bifctyoff  Ijte 
bie  oberlait  ber  ftat  SlugSpurg. 

m'u.  ®ant  tttft<$  ^at  ncl^cn  unfer  ^z  Sfftuen  firemen  fant  3oIjamte$ 
ca^et  *>on  neuem  au$  bem  grunb  erbauen. 

Ift1;  sc        ®ant  Urttcty,  toon  toegen  bafc  im  got  ber  Ijere  ben  fig  toriber  bie  linger  « 

ulafr.  ^at  ^wftc^cn,  l?at  er  &or  bem  t^ore  fant  @tepl?an$  clofter  gebauen  unb 
gefttfft  unb  clofter  frauen  fant  23enebtct$  orben  barein  aerorbnet  unb  fein 
frainbin,  bie  graffin  Steuftnam,  ain  faft  gaiftlid^e  Jund frauen,  ba  ju  ainer 
abtiffin  gemacfyt 6* 

![W-  8C        Anno  domini  994  ift  bie  tljumfircfy  unfer  tiebe  grauen  ntbergefaflen,  20 
unb  im  nacfy&olgenben  jar  Ijat  fie  ber  bif<$off  Suitotb  mit  $ttf  fant  Slbet* 
Ijatyben  toiberumb  a\x$  bem  grunb  erbauen. 

St1,'  7°        3ft  bifer  jeit  ift  fant  Mxlxdf  canonijiert  toorben. 

3o6i  M  ®raff  ®$&ty8B«  *on  ©al^aufen  unb  ©d^toabeg!  Ijat  gefttfft  bie 

1.  Anno  domini  957  ifl  tofalfcgraff  Hrnolb  toon  ®itelf»a#  mtt  toil  ttolcfS  bie  flat  2lug8»urg  fiber* 
fallen  unb  bie  beraubet  unb  toil  gut*  ba  fcintoegt  geftert.  al8  foli#«  befefcedjen  ifl  in  fant  Urlidj* 
[931.  9»]  abtoeffen,  al«  ber  bailig  Bifc^off  barnad)  gen  2lug3»urg  ifl  fomen,  ifl  tt  nun  iibernadjt  ba 
beliben  unb  toerfefyafft  unb  georbnet,  umb  bie  flat  bie  maur  roiber  umb  jemadjen  unb  tfcuren  toon 
grunb  auff  jcbauen  unb  allentalb  tool  feu]  bewaren,  bamit  man  ft<&  »or  ben  feinben  befdjirmenjnig. 
15.  St.  U.  &at  ft.  St.  cl.  geoauen  unb  geflifft,  u.  ifl  ju  berfelben  jeit  auffer&alb  bet  flat  gelegen, 
toon  toegen,  bag  im  got.b.  r)err  ben  fig  toiber  bie  unglaubigen  U.  toerti$en  $at  u.  t)at  ba  jfi  ber 
erflen  abtifjtn  toerorbnet  fein  frainbe ,  ain  graffin  mit  namen  fclerefinam,  $.  SenebictS  orben. 
22.  fciefer  «bfaj>  fe^lt  in  b.        23.  (Sbenfo  biefer  flbfafc. 

1.  ©cmctnt  ift  ©crjog  $ehm<$  toon  »o  er  toonSlrnutf  befegert  tourbe,  bt$  tym 
iBa^ern,  ber  ©ruber  beg  flitatgg  Otto,  f em  ©ruber  2)ietBatbju  ^tlfe  !am.  @. 
geft.  am  1.  ftofc.  955 ,  tto<$  tiic^t  toterjig  ^tegu  ^iejter,  @ef$.  SBatoemg  I  @.  344. 
Safre  alt.  4.  @.  oben  @.  7,  3. 

2.  ?fa(garaf  SCntulf  toon  Solent.  5.  @.  often  &.  11,  7. 

3.  ©gt.  bte  Vita  Udalrici.  ©er  St*  6.  @.  bte  Vita  Udalrici.  SSgt. 
fc^of  lonnte  p^  ttt2Utg$Biug  ntd^t  fatten  <primb8,  ba«  ©ttft  ®t.  ©te^^an  in  ber 
uttb  jog  pc^  ttac^  SRaitta^tnga  ($?erc$tttg  Setter.  be«  ^t(t.  S3er.  f.  ©<$»aoen  u. 
an  ber  ofceren  *Paar,  TOait^tng  an  ber  9tatb.,  Sa^rg.  1880  @.  109. 

unteren  $aarf  ®^n>aomiln^eu?)  juriid, 


Digitized  by 


Google 


2)ic  Sttcflc  3«t  Bt«  1348. 


13 


(Sfox^txn  ju  fant  ^eter  auff  bem  $ertac§,  tote  bie  c$orI)ero  bafetben 
burcty  am  inftruntent  ftarttcfc  anjeigen.   be$gteic$en  Ijat  cr  bafetben  oBtyff}-^ 
anno  domini  1065  fant  getifeen  cappet  unb  me§  geftifft  K 

©toefyljo,  bcr  I)er£og  in  ©c^toaben,  Ijat  toiber  ben  pfalfcgra&en 
5  $ugo  ju  Sftbingen  frieg  gefiett,  barbei  bte  toon  SlugSpurg  aucty  it  fcotif 
Ijaben  geljept  \ 

3u  fant  Urtic$$  jetten  tft  ba$  biftumb  ju  SStogSpurg  toon  ben  laifern 
ju  ainem  futftentfyumb  auffgeri<$t  unb  gemad^t  toorben 3. 

3u  bifer  jett  finb  bte  4  oberefte  ampttnann  be$  biftumbs  unb  gftifft* 
logefefct,  gemactyt  unb  toerorbnet  toorben 4: 

3&  erbmarfd&aldfen  bte  toon  £)orenfperg 5. 

3fi  erbtrucfyfeffen  bte  toon  Eilflental  unb  Dorenfperg,  marfttyatden 
ju  Dberborff 6. 


3.  A.  d.  1065  %at  graft  ©wiget  »on  ©alafcfcaufcn  u.  6#t».  f.  $.  u.  f.  0.  fic^en  auff  bem  % 
gepauen  u.  ba  bie  (fcorfcerren  geftifft ,  wie  bafelben  butcfy  ain  alt«  inffrument  wirt  angejeigt. 
6.  SDiefet  Slbfafc  fefclt  in  "b.  8.  S)a  bad  MStumb  %.  jfi  ainem  furflentyum  jfi  6t.  Utl.  jeiten 

i{l  auffgeritfct  worben,  jhtb  'au$  be*  geftifft*  u.  bifdjoffS  Diet  am&ttcut  »erotbnet  worben  »om 
abet:  ju  erbmarfdjatct  bic  m.  ».  Dorenf&erg,  ju  etbfctrudjfen  (!)  bic  con  2)orenf»erg  [391.  10*]  unb 
(SuUental,  ju  erbftfcencfen  bie  won  Slanctenburg  u.  SBaul,  ju  erbcamerern  bie  won  SQBetlenburg. 


1.  £>ie  ©ejta'tigunggurfnnbe  beg  Si* 
fc&ofgbatiert  toom29.3uni  1067.  S3rann, 
©if*.I@.392ff. 

2.  flrteg  jtoif<$cn  SBdf  n.  bem  ?fafc 
grafcn  &ugo  toon  £iibingen,  bcr  ftd? 
im  3atyre  1164  entfoann.  SSgt.  bag 
Chron.  Ursp.,  Mon.  Germ.  Script. 
XXIH  @.  355,  5  ff.,  f.  ©ta'lin,  2Bir* 
temb.@ef<$.I  @.97  ff.;  Stealer  I  <5.695. 

3.  $gl.  oben  @.  7,  4.  U6er  bic  *Krt 
unb  SBetfe,  roie  bic  ©raff<$aftgre<$tc  an 
bag  luggbnrger  ©igtfynm  gefangten, 
ftnb  bcjHmmte  9kdjri$ten  auf  wig  ni$t 
gefomnten.  SSiux  filr  ben  (Srtoerb  beg 
2Riin$tec$tc«  in  bcr  3eit  beg  ty.  Ulri<$ 
Ucgt  cin  ft^crer  ©cleg  toor  in  ber  Urf.  dd. 
SRotoren&erg,  7.3Rarj  1061,  burdj  luetic 
^.  §einric^  IV.  bem  ©tf$of  toon  Slugg* 
bnrg  bic  SSerlci^ung  beg  JWiingre^teg 
» secundum  morem  antiquitus,  hoc  est 
temporibus  . . .  sancti  confessoris  Ou- 
dalnci  constitutum«  cmeucrt  (Mon. 
Boic.  XXIXa  9k.  401  ©.  150).  @. 
SWet^er,  S3dtr.  j.  35crf.  u.  9?e(^tgge^.  ber 
@tabt  Staggfc.  in  ber  Seitfdjir.  beg  $tft. 
akr.  f.  @^aben  n.  9^cnb.f  3a^rg.  1878 
@.  261  u.  268;  SBcrner  in  ben  Unter« 
fu<^ungcn  ic.  1.  c.  @.  45  ff. 

4.  ©^urcn  Btfc^ofttc^er  ©ofamtcr  Bet 
ben  ©if^iJfcn  toor  Inggfcurg  gcigen  fid) 


f(^on  frii^,  nad&gefcitbet  benen  ber 
beutf^en  Saifcr  nnb  bcr  £erjoge;  fie 
f^cincn  ftc$  fe(lgefc^t  ^u  ^aben  gu  ber 
3cit,  alg  ©^rojfen  ber  faiferli^en  ©e* 
\$ltti)ta  onf  ben  luagBuiger  ©tf^ofg* 
fi^  er^oben  ronrben.  ©.  ^iegn  bic  2)enf» 
roiirbigfetten  beg  Dberbonan  *8ui]t9, 
3a^rg.  1824  @.  78. 

5.  ©c^log  2)onnergberg  in  bcr  9ia^c 
toor  D^orbenborf,  toeftlidj  ber  (Stfenba^n 
lnggBurg»2)onautt)(Jrt^.  3)ag  ©efd&fe^t 
ift  pauflg  in  Urfnnben  ati  im  SBeft^  beg 
SKarf^allamteg  gn  finben,  fo  in  ben  Mon. 
Boic.  toon  ca.  1200  an.  SSgt.  ffiaifer, 
2)rufomagug  §  16  @.  30  ff. 

6.  @e$fo6ifttyfotttyat  cbenba  getegen. 
2)iefeg  ©ef^tec^t  ift  ebenfattg  tyauftg  im 
S3eft^c  beg  toon  @enber  genannten  (SrB» 
amteg  nrfunbtic(>  na^gctotefen.  S^ac^ 
bem  s2Ing(lerben  beg  ($ef$le$te8  ging  bag 
Imt  iiber  an  bte  2)onnergbcvger,  ber 
^ii^Icnt^ater  native  mtb  re^te^greunbe''; 
bag  ©efc^lea)t  tear  and)  mit  benen  toon 
Dbcrnborf  na&e  toer»anbt  @.  ilbcr  bic 
titylentyafer  bic  2)en!murbigfeiten  beg 
Dberbonaufreifeg,  Satyrg.  1834  @.  32 
53[nm.81,  iiber  bic  toon Dbcrnborf  cfcenba, 
3a^rg.  1824  ©.  31  ff. 


Digitized  by 


Google 


14 


VII.  2)ic  (Etyronif  toon  (Siemens  ©enber. 


3u  erbfc$en<fen  bie  toon  ©tandenburg  unb  SBaut  *. 

[3u]  erbfamer  btc  cbfcn  toon  SBcQcnburg 2. 

Anno  domini  taufent  unb  50  jar  ift  toon  bent  btfetyoff  toon  Slugtyurg 
graff  ©ernljer  toon  83aty#aufen  jfi  aincm  [7b]  befctyirm  unb  toogtljern  be$ 
biftutnb*  gefefet  toorben.  barnac$  graff  2befgo(fu«,  na$tootgenb«  SBernljer  s 
unb  2lbefgoffu$,  gebriiber,  gratoen  toon  ©alafeljcmfen,  anno  domini  1070. 
jjjtf-  £  barnacty  anno  domini  1 120  ftnb  fc$irotl)ent  gemeffen  2lbetgofu$  unb  ©cm* 
IjeruS,  be$  obgetnetten  graff  SbetgofuS  toon  ©al^aufen  fun s.  btc  Ijaben 
ba$  cfoftcr  9torfperg  gefttff t 4. 

Unb  unc  in  bcr  Slurfyergifctyen  crontd  gefctyrtben  ftabt,  ba  graff  to 
chron.  8be(gofu$  toon  fflafa^aufen  unb  ©ctytoabegf  on  erben  tft  geftorben  anno 
domini  1156,  ba  Ijat  ftcty  ber  Sarbaroffa,  faifer  gribericty,  feincr  toer* 
taufne  Ijerfctyafft,  fctyfBfer  unb  bcr  toogtei  bed  btftumbs  3lug$purg  unber* 
fangen 5;  bann  tote  man  in  altcn  gefc^rifften  ftnbt,  fo  tyat  bifd^off  $art« 
toicu«  toon  Sierljaim  bie  toogtei  bed  biftumbs  fatfer  griberictyen  unb  fcincn  » 
funcn  toerficfyen  al$  atnem  tyerfcog  toon  ©cfyroaben,  bann  ju  berfctben  jeit 
Ijat  bic  ftat  unb  biftumb  2lug$purg  toil  anft&fc  geljept  unb  in  bcr  obcrfait 
abgenommen 6.   bic  Ijerfeog  toon  ©d^toaben  fyaben  bic  toogtei  ju  3lug$purg 

3.  Die  folgenbtn  B&fafce  bit  ju  Um  mit  'fant  ©ilgtn'  fceginnentocn  fefclen  in  b. 


1.  ©gl.  fiber  ba*  ©cf*le<bt  beret  toon 
©lanfenburg,  beren  Surg  in  ber  SRctye 
toon  2>onner$berg  lag, ben  8.u.9.3a$re$« 
©er.  be*  bifl.  iBcr.  fur  ben  ffieg..©e&. 
toon  @*n>aben  unb  9*cub.  ®.  51 ;  fiber 
ba$  berer  t>on2Baalbte2)enfn>firbigfeiten 
bes  Cber«£>onau-£retfeS  3a&rg.  1833/34 
©.  107ff. 

2.  ©gl.  btc  in  ben  5)enfo)ttrbigfeiten 
be«  OberbonaufreifeS,  3atyrg.  1829,  2tn» 
bang  @.2ff.  mttgetbetlten  SRegeftett  fiber 
bie  bic  btfetyoflicbeu hammerer  toom  ©ef*l. 
berer  toon  3Bettcnburg  betreffenben  Urf. 
(1071—1436). 

3.  ©.  biexu  2.  ©runner,  ©eitr.  jur 
©e[*.  ber  9Jcarfa,raffcbaft  ©tirgau  im 
29.  u.  30.3a^re«ber.  teS  btfl.  iftei«»©cr. 
im  9teg.«©ej.  tocn  ©cbiuaben  u.  9?eub. 
@.  32,  n>ena*  (Slteber  ber§amiltc©atj* 
&aitfen*©<btoabecf  bexcitS  fett  bem  Sabre 
980  atterfcingS  mit  grogeren  Unter* 
bre*ungen  bt*  jur  flftttte  bcS  12.  3<W«. 
al«  ©ogte  na*jun)etfen  toaren.  2)cr  9tfame 
SBernber  finbet  ft*  in  ben  9?ci^crt  ber 
lefcteren  BfterS,  aucb  ein  2lbalgoj,  bc8 
SBernber  ©otyn,  ift  bort  genannt.  ©. 
aber  aucb  bie  gcgen  bie  ©runner*^  21uf« 
fafjuug  ft*  toenberiben  fritif*en  2>ar« 


legungen  bet  ©erner  in  benllnterfu*un» 
gen  jur  bcutf*en  ©taat$»  unb  9fce*t«gc« 
f*i*te,  ed.  Pierre.  3abrg.  1879  @.92ff. 

4.  ©.  ©raun,  ©if*.  II  <&.  185. 

5.  Stalgog  toon  ©*tt)abe(f  (ott  im 
3.  1167  al«  ber  (efete  feinc«  ©tamme« 
gefiorben  fein. — 2>te  toon  @cnber  citterte, 
toielbefpro^ene  ©telle  berllr«bergerC^ro* 
nit  lautet:  Iisdem  quoque  temporibus, 
mortuo  Adelgozo  de  Suabegge  sine 
herede ,  qui  fuit  ad vocatus  Augustae, 
ipse  imperator  (Fridericus)  tam  advo- 
catiam  quam  alia  predia  ipsius  sibi 
vindicavit  sive  ex  concessione  epis- 
copi,  qui  tunc  erat,  sive  successione 
fiscali  aut  hereditaria.  Hudg.  in  ben 
Mon.  Germ.  Script  XXIII  @.  356,  9. 
3u  bemerfen  ip ,  ba6  ©cnber  bie  llrfoer* 
ger  Sbrontf  in  einem  toon  ^eutinger  be* 
(orgtcn  3)rucf  toor  ft*  ^aben  tonnte.  @. 
1.  c.  @.  333. 

6.  S«  ift  betannt,  bag  bie  Slnft^ten 
fiber  bie  3(ug8burger  ©oatei  roeit  au«* 
cinanberge^en.  ©.  bie  bet  grenfiborff, 
Sinleitung  ^u  ben  &ug$b.  @t.'(S^ron.r 
©b.I  ©.XXI  Slnm.  2  jufammengeftellte 
Jttteratur,  toojn  fettbem  no*  gefommen 
ifi:  SWe^er,  ©eitr.  j.  ©erfaffung«*  unb 


Digitized  by 


Google 


2>te  Sltcfle  3eit  Bid  1348. 


15 


100  iar  tngetyapt  bt$  auff  ben  tefeften  Ijerfcog  Don  ©$toaben  Eonrabtnum, 

bcr  anno  domini  1266  ju  SKaptafc  entauptet  tft  toorben.    tote  abcr  bte 

Dogtet  au$  bed  btf$off$  getoatt  ift  fomen,  totrt  ^ernad^  an  fetttem  ort  an* 

jetgt  merbett. 
5         ©ant  (SUgen  cappet  tft  anno  domini  taufenb  unb  funfe  *>on  btf^off  g|J;  ^ 

©efyfrib  gebauen  toorben  K 

Anno  domini  1050  tft  bapft  8eo  jfi  SlugSpurg  getoeffen,  tyat  amSM{?*w- 

ttcfytmefc  tag  bad  ampt  gefungen  unb  fant  ©alien  cappe!  getoetc^t 2. 

[sa]  Anno  domini  1025  Ijat  btfetyoff  SBruno  ju  2tug$purg,  bed  Ijattigen  |#;  £ 
io  latferd  fant  £>ainrt$$  brfiber,  bte  tetyrtefter  I?te  in  fant  Slfra  clofter  at* 

tfym  unb  mhtdj  fant  ©enebtctd  orben  baretn  berorbnet 3  unb  ben  Ijatttgen 

wann  SRegtnbatbum  ba  ju  bent  erften  abbt  berorbnet 4.  bifer  abbt  tft  bar* 

nac$  ju  atnent  btfd^off  ju  ©petyer  ertoett  toorben 5. 

SSor  fant  Urltd^d  jetten  ^aben  bte  btfd^off  ju  Slugdpurg  atoeg  trett 
15  fifc  in  fant  Slfra  clofter  getyapt 6,  bann  man  in  alten  gefefyrifften  fmbt, 

bag  ber  J)aittg  abbt  fant  SWang  gen  ^ugdpurg  tft  fomen  unb  ben  ^atttgen 

bifd^off  XBicterbum7  bafetben  in  fant  Slfra  clofter  ffai  Ijatm  gefud^t8,  anno 

domini  752  . 

13.  unb  (at  im  ajtifft  u.  I.  ftrauen  btc  tetprtefter  ober  djottyerrn  lauffen  [931.  10bJ  pleiben,  u.  tft 
b\i  ouff  bife  jett,  ob  400  jaren,  »on  anfang  bet  24  bif$offen  alweg  ber  bif$offlt$  jtjj  u.  rcftbenfc 
in  f.  Slfra  clofter  geweften ,  vo'xt  fott$3  au8  fant  SRangen  bed  (ailigen  abbtS  u.  fant  Ucti$  tegen* 
ben  nrirt  anjetgt. 


ffle*t$gef*.  bcr  @tabt  Augsburg  in  bet 
3eitf*r.  be$  #Jt.  ©er.  fiir  @*roaben  it. 
fteub.,  3abrg.  1878  @.  269  ff.;  Sfleiacn* 
ftein,  bie9teid?8lanbtoogtetett  im$lu$gang 
bed  13.  3fybt8.  jc.  ebenba,  3al?rgang 
1885  @.  81  unb  bie  f$on  citierte  Unter* 
fuetyung  ©erner'S.  9Ga$  bent  Slusjierben 
ber  #erren  toon  ©<$roabe(f  im  3.  1167 
natym  $atfer  griebricty  I.  bie  toon  biefen 
inncgetyabte  ©ogtei  nebft  beren  iibrigen 
©efifcungen  an  ft<$,  roobei  ber  fftcc^ts* 
titel,  unter  roef<$em  ber  $aifer  ben  9fa<$* 
tag  ctttjog ,  ungeroig  ift.  3)ie  ©ogtei 
blieb  nun  langere  3«t  bet  ben  §ofyen* 
ftaufen ,  fetyeint  aber  bereits  in  ber  erften 
g&ffte  be8  13.  3$bt8.  in  bie  $anbe  ber 
S3i|^i5fe  juriidgefommen  ju  fein  (Center 
1.  c.  @.  131).  2Cm3.  Oct.  1266  bele^nt 
93tf($of  §artmann  ben  ©erjog  ^onrabin 
mit  ber  SSogtei  (Urf.  in  Mon.  Boic. 
S3b.  XXX*  s>ir,  810  @.  344  ff.),  ber  fte 
am  10.  3an.  1268  nebji  anberent  an  ben 
$erjog  2ubtt>ig  »on  S3a^ern  toer^fanbet 
(Utl  ebegtba  9lr:  821  @.  365  ff.}.  —  SBe* 
fanntti^  tourbe  tonrabtn  ttit^t,  tote 
unfer  Xe^t  fagt,  im  3.  1266,  fonbern  im 
3.  1268  frngeri<$tet. 


1.  Watf)  2Jteijterltn  tt>urbe  bie  „fant 
©ilgen  ca^el"  im  3a^re  1097  gebaut 
unb  getoei^t.  9Sgt.  8raun,  8tf<$.  I 
@. 340. 

2.  ^flSeoIX.tt>ar  (mit^etnr.III.) 
im  gebruar  be«  3a^re«  1051  in  Augs- 
burg, f.  #ar$eim  Cone.  Germ.  Ill 
@.  117.  »gl.  8raun,  ©ifdj.  I  @.  375. 

3.  @.  oben  @.  8, 19.  S3if^of  SBruno 
regierte  toon  1006—1029;  er  roar  ber 
©ruber  ^.  $einric^«  II. 

4.  Sgt.»cau«.Mrf4ftotfct©.230ff. 

5.  @.  ^ieju  ©teic^ete  im  Slr^io  fiir 
bie  ©ef<$.  bes  SBi^t^umg  Augsburg  III 
8.  74  Anm.  31. 

6.  @.  oben  @.  9,  7. 

7.  3)ie  9iegierungSjeit  biefeS  S3i[(^of8 
ijt  ttit^t  ftc^er  fefljufietten.  @.  SBraun, 
©if*.  I  @.  81 ;  ©erner  1.  c.  @.  16. 

8.  @.  iiber  baS  3ufammentreffen  beg 
^1.  2Jtagnu8  mit  ©if^of  SBic^toert,  roie  e* 
ft*  aus  ber  @t.  3JlagnuS*?egenbe  ergibt, 
©tci^ete,  SQ'mi).  AugSb.  IV  @.  343  ff. 
it.  @.  367.  ©gt  2Bittroer  @.  53.  @. 
©raun,  ©if*.  I  @.  92. 


Digitized  by 


Google 


16  VII.  2>ic  fyxonit  toon  (Elemeu*  ©enber. 

u<uj£  3ft  fant  Urfi<$3  i^^1  if*  unfer  firtc  grauen  firc$  in  ainem  nam* 
Ijafften  anfet$en  getoeffen,  bann  e$  ftabt  in  fant  Urtic$$  tange  Icgcnbt  ge* 
fctyriben,  bafc  fant  Urtic§  attoeg  am  patmtag  $ab  jfi  fant  Hfra  mcf  getefen 
unb  ba  bic  patmen  getoeictyt,  barnacty  jet  cr  mit  bcr  procefc  unb  ctcfiftcn 
bi$  auff  ben  <Perta<$  gangen,  ba  felben  feien  tm  entgegen  fomen  mit  alters 
folemnitet  bie  ttyomljern  mit  ainer  grofe  menge  be$  bolcfe. 

3r  24  bifdjoff  nacty  einanber  Ijaben  jtcty  nacty  trem  abfterben  begraben 
tauffen  in  fant  SCfra  lirctyen  \  nnb  ti>a«  400  jar  tang  *  bie  latfer,  ling, 
fftrften  unb  Ijero  an  fant  SCfra  ctofter  [8b]  Ijaben  geben,  ba«  Ijaben  fie  bem 
e®eiff! Softer  getauffen,  bis  bifdjoff  ©runo  ift  lomen,  bet  Ijat  jufant«fraio 
sjfcm»d'  m*nc$  a^nSefeft*  unb  in  unfer  B*c  Swueit  firemen  tljomtyem ;  nnb  Ijat 
fant  Slfra  ctofter  entjoctyen  unb  genomen  bBrfer,  rinbt,  jhtS  unb  gilt  unb 
e$  ben  tljomtyern  jit  unfer  liebe  grauen  geben,  ba$  fte  nocty  Ijaben  unb 
befifeen,  unb  Jjat  aQein  fant  Slfra  ctofter  gefauffen  bie  bflrfer  ©inter* 
Ijaim,  $ebero,  $auftetten,  ©tetten  unb  ©actyen,  etticty  jectyenben  an  bcr» 
ftrafc,  in  2lug$purger  fetb  7  ^uben,  in  ber  aorftat  2  mitin,  etttdj  boben* 
jin«,  bad  opfer  in  ber  firemen  /  ain  gutbine  taffet  unb  7  bied^er  ber  freien 
lunften  3* 
swcipei.         $>a  fa}jcr  ^atnrid^  Ijat  bernomen,  ba£  fein  bruber,  bifctyoff  SSruno, 

2w§!»erfant  2lfra  ^°^cr  a^°  a^c  irc  8fitter  $ftt  8cnomen>  tw^tem  ber  $ailig2° 

€.  65. 

1.  Diefer  Bbfafr  feblt  in  b.  10.  unb  ftnb  bife  beibe  geflifft  in  aim  unberbalten,  gilt  unb  re* 

gicrung  gftoeffenj  abet  bifaoff  ©runo,  bcr  25.,  $at  bife  jwei  geflifft  »on  ainanber  getailt:  in  fant 
Stfra  clofter  bat  [cr]  mind)  auffgeridjt  unb  &ft  unfer  liebe  ftrauen  bit  djonfcercn;  tyat  barnad)  ben 
meren  tail  bcr  gilt  von  fant  Qlfra  defter  genommen  unb  ben  d?ocbaen  jft  unfer  lieben  ftrauen 
geben  mit  oil  flaintten  unb  ain  tlainen  tail  ben  min$en  getauffen,  ba  ban  afle  ftuct  ftnb  auff* 
gefariben. 

1.  @enber  $at  $ter  emeu  bcr  alten  aufgeWft,  tote  e«  fd&eint  in  ber  Sbftyt, 

SBif^officatalogc  toor  fic^  ge^abtff.  SBraun,  bic  3a^I  bcr  ^anonifcr  an  bcr  #at$ebral» 

©iM.  I  @.  65)  unb    ctnfacfe   bic   toor  lirc^c  unb  t(>rc  $ra'bcnbcn  ju  tocrtne^ren. 

©tWof  ©runo  regierenben  ©tfaofe  ju»  @r  iibcrgab  ba8  ©tift  bem  S3cnebifttncrs 

fammengeja'^t,  toa«  bic  3«W  24  crgab.  orben  unb  iiberltcg  bem  ncucn  @ttfte  toon 

Sic  c«  mit  bcr  ©etyauptung,  bag  attc  24  bem  ©ttftunggfonb    bcr   hi.  Slfra  ben 

bet  @t.  Utric^  begraben  feten  f  in  Strf«  SWaicrtof  unb  jtoct  S^ii^ien  tnSCua^burg, 

Itc$fett  befdbaffen  ift,  ger>t  fd^on  barauS  ©iiter  ju  $aunfletten,  ©a'ber,  fetntcr* 

bettor,  bag  bte  frii^epen  ©ifc^Ufe  fiber*  tyeim,  53ac^crn  unb  ©tetten,  fotoie  einige 

^au^t  ntc^t  fitfjtx  nadjjutoctfen  ftnb.  Rc^nten  an  ber  ©odjftrage  unb  ern?a« 


2.  (genber  fcfet  alfo  ben  crftcn  toon  SBcinbau  bet  ©ojen.  ©raune,  Ulrit^* 
bcrSrabitton  genannten  SBtf^oj  @oftmu«  Mofler  ©.  229  ;  ©trfci^,  Sa^rbfic^er  b.  b. 
urn  mnb  600  (f.  tytegu  ©raun ,  ©ifd^.  I  9*ci($e3  untcr  ^einri*  II,  II  ©.  254  ff. 
@.  72),  toobun$  er,  ba  ©runo  ba«  ©t«»  ubcr  bic  acnanntcn  Ortftc$tetteu  f.  ©tet* 
t^um  tm  Sabre  1006  er&alt,  auf  bie  2>af)l  6)t\t,  «r^tto  f.  bte  @ef$.  b.  «i«t^.  ?lug6b. 
toon  ca.  400  3ar)ren  (ommt.  Ill  @.  65  Sum.  23,  fiber  bie  ertoa^nten 

3.  »gl.  oben  @.  9,  7.  Sif^of  ©runo  *  fttoet  5Wfi^Icn  ^rfinjler,  ber  ^odbablag 
bat  nad^  ber  jettJb'^nttc^en  Slnnabmc  im  bet  Augsburg  in  bcr  9(ug«b.  ^oftjettung, 
3. 1012  bas  Jfanontfatfiift  toon  ©t.  Slfra  3a$rgang  1882  Wx.  198. 


Digitized  by 


Google 


2)ie  Mtefte  3eit  Bi«  1348.  17 

faifer  fant  Urticty  faft  tieb  Ijat  gel)ept  unb  bcrccrt,  ba  Ijat  cr  im  furge* 
nomen,  alle$  fein  toaterticty  erb  fant  Urftcty  gu  geben  unb  I?at  feincm  briber 
83runo  bebotc^cn,  bafc  er  inmitten  bed  tootds  auff  fcinen  foften  ain  fc^&ne, 
loftfictye  firctyen  paw,  bifer  geftalt  unb  grofe,  bag  fie  in  alien  tanben  gefobt 
5  unb  preift  toerbe,  unb  Ijat  in  biefelben  firemen  fant  Urticty  toellen  tegen. 
baS  Ijat  fein  bruber,  ber  bifctyoff,  nit  toetten  tljon,  bann  er  tyat  getoift,  bag  [bet 
tounfetye,]  ba  an  ber  au$ertoe(t  ftabt  feine$  grabs  be$  iungften  tag$  ju  ertoar* 
ten.  boc§  julefeft  (at  ber  btfetyoff  fant  SKorifcen  fircfyen  gepauen,  [9a]  bocty  nit 
tote  im$  fant  £ainric$  bebolcfyen  (at.    unb  ba  bte  firemen  ift  ausbauen 

io  getoeffen,  ba  ift  fant  $ainric$  gen  2lugSpurg  fomen  unb  bie  firemen  be* 
fictytiget,  bie  I)at  im  nit  gef alien  *,  unb  gefagt,  er  toett  feiner  feelen  (ait 
feinem  bruber  nit  bebelc(en,  unb  (at  fant  Slfra  cloftcr  f  fant  Urlictys 
attar  geben  bie  bSrfer  unb  aigenteut  SWttenberg,  ©cfy8nbac$,  beibe 
$otenbac(,  SWagenbercfy,  unb  toa$  barju  geljfirt2.   unb   fein  gemad&et 

15  fant  ^unigunb  tyat  fant  tlrfic^  geben  ba$  borfe  £ottentoet$  mit  alter 
jugel^r. 

3n  bifer  jeit  Ijat  bifctyoff  ©runo  in  fant  SWortfeen  fird^en,  bie  faifer 
#ainric$  l?at  tauffen  bauen,  bie  c$or(ern  unb  geftifft  ju  JBalafeljaufen, 
bed  graff  Sonrabt  toon  ©ata^aufen  (at  geftifft 3,  tranSferiert  unb  bit 

20  barjfi  geben  unb  ju  fant  SKorifcen  ber  anber  ftiffter  ift  unb  bafelben  40 
c$or(ern  geftifft 4  unb  fic(  nac§  feinem  tob  bafelben  im  c§or  toerfc(afft  ju 
toergraben,  toie  bann  befc§ed(en  ift.  nacty  bed  bifefyoffs  tob  Ijat  faifer 
$atnrtd(  bem  geftifft  fant  SBlortfeen  faft  aCe  rinbt  unb  gilt  genomen, 
toad  fein  bruber  bifctyoff  S3runo  barju  Ijat  geben 5.    nac(too(genb*  Ijat 

25  bifd^off  Smbrico,  ain  graff  bon  Seiningen 6,  fant  SWorifeen  gftifft  tribe* 

18.  [991.  11*.  1  ©ant  SDlorifcen  firemen  $ie  &at  bifc&off  Sruno  gepauen  au«  gefaefft  unb  cofhn 
feined  brftberS  faifer  $atnri$$;  unb  nad)t*o!genb3  ift  bad  geftifft  unb  djor^eren  ju  ©alafcljaufen, 
bed  graff  SWartin  t»on  JBalafetyaufen  geftifft  r>at,  gen  %ug«purg  in  fant  SDtorifeen  firdjen  oerenbert 
unb  trandferiert  worben.  —  MeS  fibrige  con  ber  flirc&e  unb  bem  ©tifte  6t.  SWcrijj  im  Jejte  (£r* 
ja&lte  fefjlt  in  b. 

1.  S3gl.  aui(2Ketfterltn,  Chron.  ec-  3.  33gt.  C  301,  17  unb  unteu  bie 
cles.  bet  ^tfiorius  111  <&.  670 ;  f.  §irfc$,      2(nm.  1  auf  ©.  18. 

Sa^rbild^cr  1.  c.  @.  261.    9la$  ber  liBcr-  4.  fiber  bie  ©tiftuttg  unb  (grrityung 

Iteferung  »urbe  bte  2Worlfe!tr(^c  im  3.  toon  ©t.  SWortfe  (at  ficty  ni((t8  Urfunb* 

1019  gettetyt;  bie  Hn»efen(eit  bed  ^.  tfcfcs  er^altcn. 
$einric(  in  3lug6burg  fattt  in  ba8  3a(r  5.  93on  berartigem  ijini((t«  fcefannt; 

1021.  iibrtgenS  parb  «.  $einri((  betanntii((  im 

2.  6.  fiber  bie  genannten  tttfLfr  ?•  1024    fein  ©ruber  Sruno  nac(  ifyn, 
feiten  @teic(ele,  2tr*h>  fftr  bie  ©ef*.  b.  im  3.  1029. 

©istbums  5«a*B.  Ill  @.  66  «nm.  24.  6-  «tf*of  (gmbrifo  regierte  toon  1063 

v  °  bid  1077. 

Stabted)ionifen  XXIII.  2 


Digitized  by 


Google 


18  VII.  3)ie  (S^routf  toon  (StemettS  ©enber. 

30^!i0ctumb  auffgetid^t  unb  ba  12  d&otljetn  toetotbnet  K  bifet  bifctyoff  tyat  au<$ 

$ie  fant  (Setbtubten  gftifft  geftifft  ju  bem  tljum 2. 

ll'sT  [Qb]  *i«»  fcomtni  1047  $at  bifd&off  §aintid&  ju  SlugSputg  3,  bet  fatfer 

$$;3C  $ainti$S  be$  btitteu  carrier  ift  getoeffen  unb  ba$  ganfc  to*tei$  getegiett 

I?at  unb  feinen  fun  $ainticum  auffetjod^en  Ijat,  bic  jtoo  gtofeu  au$fauen& 

!itd)tl?iten  mit  ben  bilben 4  in  uufet  ttefec  grauen  fttd^en  madden  tauffen 

unb  an  bet  ^Pfaffe  unb  gtoljuljoff  til  toetbauen ;  I?at  au$  (auffen  madden 

f  "ST  ate  M*^*  rational  &on  gotb,  petlacfy  unb  eblem  geftain.    et  I)at  aucfy 

3oo!'  6°  fan*  Urit<$«  unb  fant  Slfra  fitcfyen  (au<$)  toeflen  gtBfet  madden  unb  I?at  fie 

au$  bem  grunb  bauen*  10 

m  7°        ®a  *?at  cr  fant  3lf*a  &*&  8anfc  untoettoeffen  in  ainem  grofen  fteinen 
Si!'  6°  8ra&  gef  unben,  in  ain  f$6n$,  toeifc  tutf)  aingetmd (et.   unb  fant  Suttopia 

teib  ift  in  ainem  pleien  farcfy  gefunben  tootben. 
zooSl        ®tfcr  W°ff  £wntid)  if* in  *aifer  §aiuric$$  grofe  ungnab  gefaflen, 
tlwT*011  tt)C8cn  ba^  et  mit  be*  *aifcr*  wuttet  (etti$  fd)teiben  feiner  fcfytoeftet)  15 
ju  fcfyaffen  ijat  gc^ept  unb  gebutet,  unb  ijat  in  ber  faifer  toeflen  facfyen. 
ba  ift  et  auff  bag  f<$(ofc  gatdfeuftain  bei  gieffen  enttunen,  batin  §at  in 
bet  laifet/  mot  2  iat  betegett,  Ijat  abet  bag  fcfytofc  nit  Itinben  getoinen.  ba 
ift  in  bet  laifet  mit  tiften  angaugen,  bamit  et  in  au$  bem  fc^Cog  pting, 
[ioa]  unb  l?at  im  jfigefagt,  et  toefle  im  am  leben  nid^tj  tljon.  ba  ijat  ficfy  bet  20 
bif^off  mit  feinen  bienern  etgeben  unb  [ift]  au$  bemJci)(of$  gangen.  ba 

3.  Anno  domini  1047  ift  faifer  £ainri<fc  be8  toierten  cannier,  mit  namen  £ainricu*,  jfi  ainem 
bifc^off  jfi  2lug*»urg  au*  gefebefft  bed  faifer*  erroelt  worben,  eemal*  fein  oorfarr  bifd)off  (Sberljarb 
begraben  ift  worben.  bifer  bifeboff  £ainrid)  ift  al*  ain  gewattiger  cannier  geweffen  bei  bem  faifer, 
bafj  er  ba*  ro.  rcic^  geregiert  bat.  bifer  bifdjoff  b,at  bie  nibergefallen  firdjen  unfer  Hebe  [81.  llb] 
Srawen  wiberumb  auffgebauen  mit  ben  gebaunen  fircbtfciren  ober  porten,  bie  nod)  ftanbt,  unb 
bie  ^falfc.  11.  SDiefer  Slbfafc  febjt  in  b.  14.  2>ifer  bifaoff  ift  bem  faifer  bargeben  worben, 
ba§  er  mit  ber  faiferin  $  fefcaffen  b,ab,  etli^  f^reiben,  er  b,ab  mit  be«  faifer*  f^wejter  jfi  fc^affen 
geb,ept,  barumb  er  in  be*  faifer*  ungnab  ijt  gefaUen.  unb  ift  gefloctyen  auff  ba*  feft  \&)\o§  8alden« 
jtain  bei  Dteffelwang,  ba  b.at  im  ber  faifer  nacbgefcengt  unb  ba*  fc^lo§  lange  jeit  befeffen  unb  umb» , 
legert.  ba  nun  ber  faifer  baran  oerjweifflet  ift,  bafj  er  ba*  fcblofj  nit  gewinen  funb,  ift  er  in 
tcbing*roei*  mit  lifien  angangen  unb  bat  bem  bifctyoff  fein  leben  cerfprocfecn  j  ber  b,at  ba*  f(^lo§ 
auffgeben,  ba  ift  ber  bifeboff  burcb,  [JBl.  12*1  be*  faifer*  biener  gen  Wug*purg  geftert  worben,  bie 
im  toil  fpot*  unb  pein  foaben  antb.au  unb  feine  gromen  ber  gme$t  mit  ainem  foifeigen  b,ol^  wie 
bie  fpinblen  burdjftocben,  unb  tjabent  im  am  leben  ni^  tb,an  unb  baben  ben  bifaoff  feinen  aignen 
biencrn  uberanbtwurt. 

1.  ©raf  ^onrab  toon  53at^aufcn  3.  SBtf^of  $«nrtdb  II.  (reaictcnb 
iibergab  im  3. 1065  ba8  ©$fo&  Uffenbcrg  toon  1047—1063),  t.  §emrt($$  III.  ^a^- 
mit  aKer  ^utetyflr  bem  SDiori^fttft,  u?o*  Ian,  bigger  3)om))ro^  toon  ©o^lar,  ber 
buxtf)  93tf<$of  (SmBrico  in  ben  @tanb  ge*  ben  faifer  al«  tanjler  na<$  3talicn  be^ 
fc^t  wurbe,  nacfybem  er  tte@tiitungburc^  gicttet  ^atte, 

ci.qene  (gc^enfung  toerm^rt,  ^njolf  ^ano«  4.  @.  ^ieriiber  noc^  5Keij,  S)te  SBtlb* 

niter  aufjuftetten.^raun^tf^.I^.SOO.  trerfe  an  ber  (Srgtljiire  be«  StugSburger 

2.  Ur!  dd.  23.  91oto.  1071  in  Mon.  2)ome«,  ©tutta.  1885. 
Boic.  XXXa  @.  8. 


Digitized  by 


Google 


2>te  altcfic  3eit  MS  1348.  19 

tyaBen  in  be$  laifers  biencr  angenomen  unb  mit  feinen  bienern  gen  Slugs* 
jmrg  geficrt;  unb  auff  bem  toeg  Ijaben  fie  bem  tifefyoff  ain  tyitfcin  ftrinbet 
bur<fy  beib  gromen  geftod&en.  bcr  I?at  barnacfy  mit  fcfymerfcen,  teib,  fd^anb 
unb  fpot  getebt  K 
5  Anno  domini  1066  tft  ain  fottcfye  grofe  tljeure  ju  2lug$purg  ge* 
toeffen,  bafc  ait  teut  finb  ljungers  geftorben 2. 

Anno  domini  1082  ift  fant  2Rorifcen  fircfy  Ijie  berprunen.  *jjj-  9C 

Anno  domini  1084  ift  SlugSpurg  Don  Ijer^og  Hermann,  genannt 
©olea  Don  Sotljeringen,  bcr  bon  ben  ©d^maben  gfi  ainem  ro.  ling  toa$ 
io  auffgetoorfen ,  belegert  unb  befeffen  toorben,  ber  bifefyoff  ©enfrib  ju  Slugs* 
purg  Ijiutnegf  geficrt  unb  gfangen  getegt 3. 

3n  bifem  jar  ift  bie  ftat  3lug«purg  bur$  untreu  betrogeuticty  *>on®f-^ 
ben  feinben  etngeuomen  morben ;  bie  ijaben  bawacfy  ber  tljomljern  ctofter 
jerriffen  unb  beraupt  unb  bie  ^Pfatfe  unb  3  cappellen,  fant  peters,  fant 
15  9flicfyet$  unb  fant  Sorinfeen,  bie  auff  bem  gron^off  finb  geftanben,  t>er* 
prinbt 4. 

[iob]  Anno  domini  1085,  al$  faifer  £>ainri#  toon  SRorn  ift  socmen,  l)at  er 
bie  ftat  2lug«p urg  belegert  unb  gerounnen  unb  fie  toon  ben  unred^ten  be* 
ftfcern   ertebiget5,    toon  ben  tyerfcogeu  ®u>etpl)one  unb  33ercfytolbo   ju 
2o©cfyttoaben  unb  anbern6. 

Anno  domini  1088  l)at  ^er^og  ®n>elff  bie  ftat  2tug$i>urg  belegert  *$•£ 
unb  gemunnen  unb  bifd)off  ©etyfribeu  nriberumb  gefangen  fyiutoegfgefiert 
in  ba$  fcfylofc  SRatoen^urg.    ju  btfer  jeit  ift  bie  ftat  2lug$purg  genugfam 
mit  mauren  betuart  getueffen ,  aber  toon  ben  b&fen,  untreuen  menfefyeu  ift 

5.  $iefer  unb  bcr  nad)fte  5lbfafe  fefylt  in  b.  11.  roegfgefiert  u.  in  tfyuren  gelegt,  bo#  balb 

ttiber  au8gelau§en.  17.  aid  f.  £.  t».  ft.  fjerauS  ift  jogen.  21.  A.  d.  1088  ift  $.  ©to. 

wiberutnb  fur  91.  fomen,  bie  beleaat  u.  gen>.  u.  b.  8.  gefangen  wegf  in  ba«  fc^lo§  ft.,  ba  ift 
cr  2  jar  gefangen  gelegen  u.  nit  mit  ainer  flainen  fumma  gelfc  nuberumfr  lebig  gemacfyt  worben. 

1.  ©.  baju  bieWnm.  4  in  2lug$B.  folgtc  erft  Bet  ber  (Sttma&me  ber  ©tabt 
©t.s<Sfcon.  I©.  300.  im  3.  1088.    $g(.  C  302,  2  mit  2(nm. 

2.  Ann.  Aug.  1.  c.  unter  1069.  ©.  ©tatin  II  ©.  25. 

3.  S)er  toon  ben  Stberfadjem  §etn*  4.  2)ie8  gefc^a^  bei  ber  (Sometime  ber 
n<$«  IV.  nad)  bem  £obe  SRubolfg  toon  ©tabt  im  3.  1084.  Ann.  Aug.  a.  h.  a. 
9tyeinfelben  aufgefteflte  neue  ©cgenfimig  5.  2)erau83tatfen£egenfeinegeinbe 
®raf  Hermann  toon  ©aim  (in  Sotfyimgen  fyeranste&enbe  $.  §eimidj  IV.  toevanlagte 
unb  granfen  Bcgiitcrt)  riitfte  im  3.  1081  biefelben  in  fcer  Wafy  toom  6.  auf  ben 
toor  bie@tatt,  mufete  aber,  nac^bem  er  7.  &ug.  ^uriicfjurceic^cn  unb  $idt  bairn 
bte  S5orftabte  angejiinbet  unb  bie  Umge»  feinen  @injug  in  bie  ©tabt.  ©.  Ann. 
genb  toerttoiiftet  ^atte,  in  ^er^anblunflen  Aug.  1084 ;  Witter  I  ©.  548. 

mit  ber  ©tabt  treten  unb  o^ne  @rfolg  6.  ©emeint  ift  ^BeXf  toon  SBa^ern  unb 

aojtetjen.    Ann.  Aug.  a.  h.  a.  3)ie  ©c=  S3ert^clb,ber©o^nbeS  gefatteneu  ©c^n>a» 

fangenna^me  unb  Sh$egtii^rung  beg  !ai«  bent;ersog8    9liifcolf    (be8    ©egenfiJntgg 

fcrtic^  gefinnten  S3if(^ot8  ©iegfrieb  er=  §einric^g  IV.). 

2* 


Digitized  by 


Google 


20 


VII.  3)ic  ©frrontf  toon  (Siemens  ©enber. 


fie  ju  ben  ofterlicfyen  gcttcn  ubcrgcbcn  toorben,  unb  tyafcen  bie  maur   bis 
in  bobcn  jcrftcrt  unb  abpxotyn  K 

Anno  domini  1100  Ijat  bcr  bifc$off  unb  [btc]  burger  bie  ftat  Slug** 
jmrg  ertoeittert  unb  fant  Urlic^^  unb  fant  SCfra  ctofter,  bajumate  tor 
ber  ftat  getegen,  mit  ber  ftat  ringlmaur  eingef<$(ofJen 2.  » 

Anno  domini  1131,  ate  finig  SotljariuS  tm  2Betfc$tanb  Ijat  hrieg 
gefiert  unb  am  IjerauSjiecfyen  gen  SlngSpurg  lam ,  Ijat  er  ba  bie  Dorftat 
mit  bem  fd&toert,  feur  unb  pranbt  serberpt  unb  jereeft,  unb  ift  bajmnal 
p f alfegraff  $artmanu  toon  SBitetepacty  bifctyof  getoeffen 3. 

m's  i11&J  Anno  domini  1135,  ate  fant  Sergen  clofter  ain  f$tec$ten  anfattgio 
ju  bem  erften  Ijat  getyept  unb  cefla  ge^aiffen  l)at,  ba  Ijat  ba$  copttcf  Ijte 
gu  bem  t^um  e$  mit  giltten  gemert  unb  ba  canonici  regulares  geftiff t 4. 
unb  folios  tyat  bifc^off  SBalttyer,  ain  pfatfcgraff  &on  Tubingen,  beftett 
Anno  domini  1151  im  mafyen  ift  fant  $eter$  fircty  $ie  fcerprfinnen. 

^•8C        Anno  domini  1187  ift   ber  ©arbaroffa,   laifer  griberic^,  ain15 
Ijerjjog  ju  ©cfytoaben,  ju  SlugSpurg  getoeffen  mit  feinen  ffinen  K 

m.  7°        ®e*  $aM8en  Sreufc  clofter  Ijie  ift  ju  bem  erften  geftanben  unb  f un* 

3.  Anno  1100  tjat  abbt  $.  jft  f.  Utl.  baft  d.  mit  etlt$cn  tjdufern  eroeittett  u.  ain  neue  maur 
umb  lai  cl.  gefiett.  jfi  bifer  jeit  &at  man  aud)  bie  fiatmaur  tmberumb  auffbauen  u.  bie  ft.  tteitttt 
gemac^t  u.  f.  Utl.  cl.,  bed  cor  ber  ft.  ift  [931.  13b]  gelegen ,  in  bie  tinefmaua,  bie  ber  b.  u.  bie 
burger  gebauen  fcaben ,  eingefangen  ttorben,  bamit  bie  feinb  nit  fl$  in  bem  cl.  auffentb,alten  imgen. 
6.  aid  ber  ro.  f.  fi.  au*  bem  SB.  ift  jogen ,  b,at  er  bie  ».  jft  V.  gar  oerprenbt  erefft  u.  geptinbert, 
u.  ift  jfi  b.  j.  $.,  ain  pfaljjgraff  ».  2B.  bie  b.  geweffen,  ain  freezer,  junger  man.  10.  A.  d. 

1135  ift  bit  f.  3.  cl.  bauen  worben,  batjfi  bie  tbomb,errn  ju  unfer  liebe  grauen  etlic^e  jin«  u.  gilt 
b,aben  geben.       14.  ift  bie  fcorftat  mitfampt  f.  $.  f.  »erprunen. 


1.  3>ie  (Sinnafyne  ber  @tabt  erfolgte 
im  Styril  be83atyre«  1088  an  einem  ni$t 
gan$  fic&er  feftfte^enben  £age  (Often  tear 
am  1 6. Styrtf).  SBat.  Ann.  Aug.  a.  h.  a. ; 
(Sffefrirb,  Mon.  Germ.  Script.  VI  a.  h. 
a.  (@.  207);  33ernolb,  1.  c.  Script.  V 
©.  455;  Hist  Welf.  1.  c.  Script.  XXI 
©.  461. 

2.  ©.  often  @.  9,  8. 

3.  @.  ilbcr  ben.bamalS  regterenben 
S3tf(^of  Hermann  (ni<$t  #artmann)  bie 
au$tii£rli$e  2ftonogra£t>te  ©ebelcg,  S)a« 
Seben  unb  SBtrfen  beg  S3ifc^of«  Hermann 
toon  Hugsburg  toom  3.  1096—1133, 
2lug?b.  1870.  «tf$of  ©ermaun  trat  in 
bem  flantyfe  jtollc^en  ^.  Sot^ar  unb  ben 
©taufern  auf  @eite  Sotyats,  trdljrcnb  bie 
S3iirgei  fc^aft  filr  bie  lefeteren  $artet  na^m. 
Sot^ar  beniifcte  cinm  bei  fciner  Hntt>efcn» 
tyeit  in  Sugeburg  am  28.  Slug.  1132  exit* 
flanbenen  geringfiigigen  3»ifi  atoifaen 


ben  SBiirgern  unb  Seuten  fetnes  ©efotgefi, 
urn  untcr  berS3iirgerfc^aftein  fc^redlic^ce 
8(utbab  anutttc^ten  unb  bie  <5tabt  gu 
jerfiiJren.  Sgl.  Ann.  Hildesh.,  Mon. 
Germ.  Script.  Ill  @.  115  ;  Ann.  Erph. 
Script.  VI  ©.  539;  bag  @d>retben  be« 
©i|'d?ofg  bei@ccarb,  Corp. hist. II ©.364. 
@.  ©ebele  1.  c.  @.  lOoff. ;  ©tefebre^t 
IV  e.  76  ff#;  3affrf,  ©efc^.  b.  b.  ^ei(^e« 
unter  2otbar  bem  @ac^fen  &.  122  ff.; 
SBraun,  S3tfcb.  II  @.  75  ff. 

4.  @ie^e  ben  3lu6gug  ber  Urfunbc 
dd.  12.  mi*  1135  bet  Eraun,  53ifc^.  n 
@.  89  ff. ;  bag  §ttft  tear  etn  reguliertefi 
Sanonifatftift  2lugufiinerorben«.  @.  fiber 
bie  Slbftammung  be«  in  SRebe  fie^enben  ©I* 
fd^ofg  Salter  ibraun,  «ii*.  II  ®.  82  ff. 

5.  SBgl.  aud^  bie  Ann.  S.  Udalr.  et 
Afrae  Aug.  in  Mon.  Germ.  Script. 
XVII®.  430,  51. 


Digitized  by 


Google 


3>ie  Sltefle  3eit  BU  1348. 


21 


btert  getceffen  ain  capefl  in  font  9Ucfou«  eer  jfi  9Kuttcr^offcn ,  nit  t»eit 
Don  ©iberbacty1;  barnacty  tft  e$  burcty  bifctyoff  Sonrabt2,  graffen  bon 
8ufcetftatn,  auff  ben  $ametberg  berenbett  unb  transfertert  toorben. 

^Difcr  btfc&off  Ijat  ju  fant  Urftc§  fant  ©enebtct*  orben  angenonten  °j*jycr 

5  unb  ongclcgt  unb  ntd&febeSberottnber  ba«  biftumb  regtert.   anno  1154  s. 

Damcuty  btfd^off  Ubatfcatcu«,  ain  graff  bon£ennentoc$4,  bad  cloftcr 

toon  bent  $amet  in  bie  flat  augtyurg  berenbett,  tote  eS  in  ainem  brieff 

beioiffen  UHtt,    tote  Ijernacty  botgt6:     [ilb]   In   nomine    domini   amen. 

Udalscalcue,   dei  favente   misericordia  Augustensis  ecclesie   minister 

lohumilia,  omnibus  in  Cristo  credentibusetc.  Qualiter  praedecessor  noster 
Conradus  episcopus  conventum  religiosorum  sancte  Crucis  in  civitate 
Augusta  a  loco,  qui  dicitur  Mutershoffen,  ad  alium  locum,  qui  Hamel 
nuncupatur.  et  infra:  monasterium  vero  eadem  oportunitate  maturiori 
consilio  in  Augustam  civitatem  transtulimus  etc.  facta  sunt  hec  anno  . 

u  domini  1194.  indicione  12  6. 

Anno  domini  1182  ift  bie  borjlat  bei  fant  SWargaretljen  berprunnen, 
unb  barnacty,  ba  fie  totberuntb  gebauen  ift  toorben,  tft  fie  in  bie  ftat  etn* 
gefangen  unb  mit  ber  ntaur  untgeben  toorben 7. 

Unber  btfd&off  $artmann,  graffen  bon  DtUtngen,  toelctyer  ber  (efcft 
20  graff  tft  getoeffen  oon  fant  Utluty*  gefc^tectyt8  unb  angefangen  l?at  ju 

5.  (91. 14*]  A.  d.  1194  ift  td  t>.  dr.  cl.  t»tc  gttwutn  w.,  be*  bartjot  jft  SW.  ift  gtjlanten  nit  wtit 
ten  9..  tockfci  lit  ebtlleut  ».  8.  fctben  geflifft.  —  fcflcl  Ubrige  fowie  btr  nS$fte  Hbfafc 
febjt  in  b. 


1.  ©.  fiber  bie  fifteflen  3eiten  blefe* 
JttojterG  (8uaufttnerorben«)  @teic$ete, 
«rcblto  f.  bie  ®ef<$.  be«  ©t«n)nm«  8ug«« 
burg  H  @.  372. 

2.  ©Ityof  itpnrab  IH.  ©.  fiber 
feine  Slbftammung  ©rami,  ©if<$.  II 
@.  104  ff. 

3.  e.  ©rami,  ©if$.  II  €>.  138. 

4.  UbalfcalcuS  war  nac$©raun  einer 
ton  (Sfcbenfo&e.  <5t  regime  toon  1184 — 
1202. 

5.  3Hefe«  iHoffcr  regulierter  <5$or- 
^erren  fcugufHnerorbeuS,  begrfinbet  im 
12.  3bbt.,  jtanb  juerft  In  9Rutter«Wen 
bet  Slfcelbnrg;  toon  ba  rourbe  c$  unter 
©tft^of  itonrab  (1150—1167)  auf  ben 
$figet  $amel  tocrfefct,  roo  tQ  jeboc^  ni$t 
lange  bllcb ,  inbtm  e«  no<$  ju  3ettcn  be« 
genanntett  ©lf<$ofe«  aunt  |>ofpitale  bed 
hi.  IhreujeS  nadj  HugSburg  toerlegt  rourbe. 
©.  bteju  @tel<$ete,  $lst$.  Hug«b.  II 
6.81. 


6.  (5$  f$eint  bie  in  unferent  5Eerkgege« 
bene  Urfunbenftette  cine  ©earbettung  ber* 
felben  Urhtnbe  ju  fein,  toon  ber  @tet<$ele 
1. c. fcnm.4 einen SluSntg  gibt  2)er *Bort« 
laut  ber  betreffenben  ©teflen  bei@tei<$ele 
i(t  fotgenber  (bie  (Singang«formel  fe&tt) : 
Noverit  it&que  omnium  diligens  so- 
lercia,  qualiter  predecessor  noster  pie 
recordationis  Cunradus  conventum 
religiosorum  sancte  Crucis  in  civitate 
Augusta  a  loco ,  qui  Muttershoven 
dicitur,  ad  locum  alium,  qui  Hamel 
nuncupatur,  melioratibus  quidem  con- 

sideracione  transposuerit  Mo- 

nasterio  vero  eodem  pro  temporis  op- 
portunitate  maturiori  consilio  in  civi- 
tatem Augustam  translato  . . .  donatio 
....  est  confirmata  etc.  93gl.  bte  (Sin* 
teitung  ju  ©enter  ©.  XXIX. 

7.  $gt.  bie  (S^ronlf  ton  (Srb.  ©a^r- 
au«  in  ben  Bugeb.  (S^ron.  I  ©.  220,  2; 
bie  »ett.Htejul.c.@.246#  9;  0308,1. 

8.  <5r  regterte  toon  1248—1286.  — 


Digitized  by 


Google 


22 


VII.  2>ie  (£&rontf  fcon  (Siemens  ©enber. 


rcgicrcn  anno  1253  unb  tft  ber  atterfanftmiitigeft  unb  giitttgeft  tnenfc^ 
gemeffcn,  unber  tm  fyrt  ba$  biftumb  faft  abgenomen1,  unb  Ijat  faum  100 
^funb  pfennig  auffjutyeben  ge^ept,  auSgencmen,  ba$  im  bte  prtefter  &er* 
pfltcfyt  finb  gett>effen  ju  geben,  toietoot  eg  t>or  jeiten  2000  pfunb  pfetug 
ijat  auff&uljeben  geljept  bifer  btfefyoff  Ijat  bte  flat  unb  fcfytojs  DtUmgen  & 
tntt  atter  juge^i5r  ju  bem  biftumb  geben  unb  bit  bfirfer,  IjBff  unb  gutter 
tnertyalb  ber  $)onau  2;  unb  bem  tijumcapitet  tyat  et  geben  Ijerbi$§atb 
ber  I)onau  bis  gen  SBerb  unb  SRiebfingen  &on  ben  bfirfern  [na]  ^Itnt^atm 
unb  ©remain  til  bSrfcr  unb  gutter  mit  alter  &ugety5r 3. 

Dtfer  bifefyoff  Ijat  l)te  bad  Ijailigen  ©aifts  tyttat  bet  bem  SRottentljor  io 
geftifft4  unb  anberftoa  au$  fyttat,  d&fter,  etmg  meg  unb  jpenben  ge* 
fHfft*. 

Anno  domini  1266  Ijat  btfd)off  $arttt)ig  ju  2lug$purg  bte  fcogtet 
ju  2lug$purg  fatfer  §riberi$en  unb  feinen  fitnen  berlic^en.    nac$  item 
abgang  mtt  tob  tyat  ftntg  Sonrab  bie  bogtet  ju  3lug^urg  aucty  tpetten  15 
^aben.    ba  Ijat  man  jnnfefyen  tm  unb  bem  btfe^ff  unb  capttet  bifen  &er* 
trag  gemactyt  unb  attetn  auff  fein  perfon  berttdjen,  nrie  $ewac$  bolgt 6: 

4.  im  Xeyte  flatt  4ed'  fie.  9.  Anno  domini  1252  ifi  £artmanud,  bet  le&fi  graff  r»on  Jtyburg  unb 
fcitlingen  Don  fant  Urlicb>  gef$le<H  jfi  ainem  bifaoff  jfi  2lu*dpurg  erwelt  worben.  bee  ifi  ber 
allerfenftmietigifi  menfeb,  geweffen,  ber  gefunben  l?at  migen  werben.  bei  feiner  regierung  ifi  bie 
tbomfircb,  nibergefaflen.  jfi  ber  felben  jeit  ifi  bad  bifiumb  fo  arm  gehnffen,  bafi  ber  bifefcoff  nit 
100  pfunb  pfening  bat  auffjuljeben  gefyapt,  aufettjalb,  bad  im  bie  pricflerfcbafft  fat  mieffen  geben, 
fo  bad  bifiumb  [2)1.  14b]  barter  me  ban  2000  pfunb  pfening  bat  auffouljeben  gebapt.  bifer 
bifdjoff  bat  fdjlod  unb  fiat  2)iUingen  mit  aller  jfigeborr  jfi  bem  bifiumb  geben  unb  oil  borfer  bid 
gen  2Berb  jfi  ber  fiat.  bedgleidjen  (>at  er  bom  tbomfiifft  aucb,  &il  borfer  unb  gutter  geben,  bed 
afled  fein  waterlicb,  erb  ifi  geweffen.        13.  2)iefer  ganje  2lbfafe  nebfi  ber  Urf.  feb.lt  in  b. 


©.  bte  ©tammtafel  ber  ©rafen  toon  2)H» 
Ihtgen  bet  ©raun,  93ii<$.  II  @.  266. 

1.  ©.  ju  ber  ,#bnabme"  beg  SBi«= 
tbumS  unter  SBtfd^of  §artmann  ettoa  bte 
Sufammenfteflung  ber  SBerfaufe  unb 
iSerpfanbuttgen  bet  SBrunner,  SBettr.  g. 
©e{(^.  ber  3Jlar!graffc^aft  S3urgau  tm 
29.  u.  30.  3al?re8ber.  be8  ^i|l.trci«.8er. 
tm  fftea  *^3eg.  f.  @d;toabett  u.  9^eub. 
®.  92  %nm.  **  unb  bei  8eruer,  1.  c. 
©.  124«nm.56. 

2.  2)tefe  ®^en!ung  erfolgtc  burd^ 
Urf.  toom  29.  3)ec.  1258.  @.  SBraun, 
©if*.  II®.  311  ff. 

3.  3)er  SBifc^of  Wenfte  bem  3)om= 
fajutet  burcb  Urf.  toom  22.  Slug.  1265  bie 
^Pfarret  2Jlattbe^tngen  (Sraun,  SBticfy. 
II@.316)  unb  tm3a^e  1278  bte^farrei 
Oberbttttngen.  ((Sbenba  @.  318.) 

4.  2)er  genaue  3cttpun!t  ber  ©tif* 
tung  be*  @^ttal«  lagt  f4  utc^t  (eftftctten. 


©ie  crftc  befannte  bterauf  beaiiglidje  Ur» 
funbe  tft  bteSBeftatigung  be8$3eftfeftanbes 
be«  ©pttals  bur^  $apft  3nnocen$  IV. 
tm  3.  1245  (2tiig$b.  Utf.«®.  S3b.  I  @.  3 
9Jr.  5),  in  loelcber  btefer  bie  bem  ©^ttalc 
toon  fetnen  SBorganaern  toerlte^enen  SfJec^te 
beftdttgt.  3)a«  ©^ttal  [tanb  unmttielbar 
»or  bem9lot^enXbunn  itnfs  auf  bcr^tette, 
bte  iefct  ber  ©raben  unb  bte  jenfeits  be^» 
felben  liegenbe  ©cbanje  etnntmmt.  ©. 
©offmatm,  3)te  3lug«b.  isBorftabt,  ber 
Sagen^at8  genannt,  in  ber  3ettjd?rift  b. 
^ifl.  «er.  f.  ©c&toaben  u.  9^eub.  Sabrg. 
1882  ©.  181  ff.  unb  togt.  im  iibrtgeu 
^rmann^ttt^efci^.bed  b^-  ©etfi*©ofpi= 
tat6  in  2(ug§b.  ebenba ,  3atyrgang  1879 
@.  145  ff.;  »taun,©ifj$.II  ©342. 

5.  fiber  bte  SBegiinfttgung  unb  Uutet* 
fliijjung  anberer  ©pttaler  burcb  btefen 
©tfd^of  f.  ©raun,  ©tf$.  U  ©.  339  ff . 

6.  SBgl  obett  @.  14  mtt  aum.  6. 


Digitized  by 


Google 


2>ie  Sltefte  3«t  bi«  1348. 


23 


Nos  Hartmannus,  dei  gratia  episcopus  Augustensis  etc Nos 

ecclesie  nostre  tranquillitati  cupientes  prospicere  maturo  consilio  etc. 
magnificum  virum  dominum  Conradum  secundum,  Iherusalem  regem 
ducemque  Sue  vie  illustrem,  nobis  eligimus  ad  v  oca  turn  personam  ipsius 
5  tamen  non  regie  dignitatis  advocatiam  nostre  civitatis  et  villarum  cum 
suis  attinentiis  in  feudum  conferentes,  qui  fidem  in  manibus  nostris 
dedit,  promittens,  se  omnia  subscripta  fideliter  servaturum  etc.  Testes : 
Leupoldus  propositus  Bischoffzelle ,  Eberhardus  pincerna  canonicus 
Constantiensis ,  Wolcamarus  de  Caminata  et  Marquardus  filius  ejus, 
io  dominus  Hermannus  de  Heginberg,  Seyfridus  dominus  de  Dornsperg. 
datum  1266  *. 

[i2b]  £)arnac$  ift  bie  bogtet  an  ben  to.  finig  SRubotffen  fomen  unb  an 
feinen  fun  2Ubred)ten,  tyerfcogen  jfi  Dfterrei#. 

3n  bet  sorftat  gegen  $auftetten  toarfe  am  2Bagenl?a($  ftnb  etltc$e  «|i.  y 
uljaufer  unb  atn  tljuren,  gegen  Satyren  toarfc  geftanben,  in  grunb  abproctyen 
iDotbcn 2. 

Anno  domini  1265  Ijaben  bie  ©arfuffer  atn  ftabel  unb  2  Ijaufer  bet 

7.  6o  in  ben  Mon.  Boic.  1.  c,  bei  genbet:  serritarum.  8.  6.   bieju  tie  3tua.cn  in  ber 

angej.  Urf.  in  ben  Mon.  Boic.  14.  A.  d.  1262  if)  bie  oorfiat  ©ot  b.  ftottentfeot  auferb^Ib 

bH  6pital#  gea,en  $.  warti  am  ffi.  tnitfampt  ainem  tauten  in  gcunb  abbroAjen  toorben. 


BIS  $er$og  tfonrabin  toon  (Sdjtoaben  im 
3.  1264  tntt  fc incut  O&etm*  $crjog  Sub' 
ttig  &on  ©apcrn,  in  Bugeburg  toetlte, 
nabm  cr  bic  ©tabt  ouf  brci  3a$rc  in 
<&tff\Tm  unb  edpufc,  rooUte  aber  feme 
Bnfprflctye  toegen  bc«  #ogteirc($te$  toon 
einem  Urt$eU«[prnc$  ber  gttrfien  ab&a'nglg 
macben.  2>te  In  ber  angegoaenen  $nmer» 
rung  eroS$nteUrf.t>om  3.0fU266  bcic^rt 
un«,ba6  ber  ©ifc$of  $artmann  bem  $er*og 
£onrabra(tn$inbli<!  auf  benduftaub  jet* 
ner£tti$e  j  bie^ogtet  iibcr  bieStabt  fammt 
aflem  ^ube^Sr  iibertraat,  bod?  fo,  bag  fie 
Urn  nur  fiir  fcine  ^erfon  unb  feine 
2eibe*erbcn,  ni<$t  aber  bermb'ge  felnet 
ffirflttcbenSBfirbejufie&c;  jcbe  ©crpfan- 
bung,  3er|liidtlung,  ©eraufeerung  mar 
au$gef($loffen.  irofebem  fcerpfanbete 
Sonrabhi  bie  S3ogtet  burd>  Urf.  toom 
10.  3«n.  1268  (Mon.  Boic.  XXX*  SRr. 
821  &.  365  ff.)  an  feinen  O&eim  ?ubnrig, 
worauf  am  24.  Oft.  1269  cin  $ertrag 
j»if(^cn  S3tf$of  unb  2)omfapitel  eincr» 
feit«*  unb  ber  #ilrgerf$aft  anbrerfeits  ah 
getyloffen  wurbe  (Mon.  Boic.  XXX* 
5fr.  107  ©.  116),  bem*ufoige  fi$  erfterer 
»erpfft($tet,    bie  ISogtei  niemanbem  ju 


iibertragen,  e«  [et  benn  einem  *uf  ftnfttgem 
rBmifdjjen  ^8ntg  2)a  $erjog  Subttrig  bie 
33ogtei  nic&t  laffen  toottte,  fam  eS  *um 
tfampfe  $tt)ifcfyen  bem  ©tftfof  unb  bem 
$er$oge,  infolge  beffen  lefct  rer  burc$ 
Urf.  toom  31.  2flar&  1270  (Mon.  Boic. 
XXX*  9fr.  418  @.  118  ff.)  auf  btefelBe 
t>erjt#tete.  3ur  £t\t  ber  flbfaffung  be« 
3(ug«b.  ©tabt»5Bu(^c«  flnben  tt>ir  bie 
5Boatet  bereitt  in  ben  $anbm  bed  ^3nig« 
^uboif,  otyne  bag  totrjebo^  roiigten,  trie 
cr  biefelbe  crlangt.  Uber  ben  Gtyarafter 
ber  Sogtei  fett  SRubolf  f.  grensborff 
1.  c.  ©.  XVII  u.  ffieijenfiein  1.  c. 
@.  83  ff. 

1.  2Ba«  ©enber  tier  mitt&cilt,  tft  etn. 
Slegefl,  jufammengefteflt  aus  ©orten  be« 
2enor«  ber  in  ber  fcor&crgetyenben  ^flnrn. 
befproc&enen  Urf.  beg  ©tf($of«  ^artmann 
bom  3.  Oft.  1266,  toeldje  eingcfaoben 
ip  in  eine  Urf.  bed  §er$og3  k.  J?onrabin, 
abgcbrucft  in  Mon.  Boic.  ©b.  XXX* 
ftr.  810  @.  344. 

2.  ©.  liber  bie  ©orftabt  SBagen^alS 
aucb  ben  s2luffafe  ^ranjlerd  in  ber  9ug8* 
burger  ^ofijeitung.  Sa^rgang  1882. 


Digitized  by 


Google 


24 


VII.  2>ic  (E&rouif  toon  (Siemens  @cnber. 


bcr  maur  jfi  5lug$purg  t>on  bem  tljfimcapitd  laufft,  baljin  am  ctofter  unb 
firemen  ju  bauen,  »tc  in  bem  brieff  berna($  bolgt  *: 

In  nomine  domine  amen.  Nos  Ludovicus,  dei  gratia  propositus 
Augustensis,  Seyfridus,  eadem  gratia  decanus,  totumque  capitulum 
ecclesie  Augustensis.  et  infra:  duas  domos  in  civitate  nostra  iure 5 
proprietatis  etc.  datum  1265.  —  ad  idem  in  litteris:  in  nomine  do- 
mini  amen,  quod  nos  Marquardus,  ecclesie  Augustensis  scolasticus, 
de  consensu  et  beneplacito  capituli  nostri  pro  communi  transitu  viam 
dedimus  per  aream  Rudolphi  dicti  Schmiehary,  que  in  ecclesia  nostra 
offitio  attinet  scolastarie ,  pro  quo  transitu ,  quern  obtinuerunt  apud  10 
nos  in  Cristo  dilecti  fratres  minores  in  nostra  civitate  commorantes, 
ampliata  est  eorum  area  usque  ad  murum  civitatis  de  communi  civium 
voluntate.     datum  1265. 

c 305,26.  [13»]  Anno  domini  1276  ift  bcr  ftat  bucty  beftett  foorben2. 

c  306,5.         Anno  domini  1290  ift  ba$  SRatljauS  fcerprunnen.  is 

c3oe,4.         3tcm  ben  iuben  ifl  am  atgen  bab  ertaupt  toorben3. 

©ant  Jtartjerina  ctofter  ^rebiger  orben*  ift  auff  be$  bifctyoff*  non 
8lug$purg$  grunb  unb  boben  burcty  bifctyoffe  anfendlicty  geftifft  toorben 4, 
unb  anno  domini  1 270  pnb  ba  geweffen  ebetfrauen,  unb  frau  Satljerina, 
Don  cblem  ftamm  geboren,  ift  ba  priorin  getueffen,  unb  anno  domini  20 
1353  ift  junffrau  SlgneS/  margtaffin  bon  ©urgam  ba  ain  dofterfrau 

2.  [91.  15*]  3n  bifem  jar  fcabent  bie  ».  btttbet  \)k  »on  bem  tbomjtifft  faufft  2  baufer,  garten, 
flabel  unb  binnen,  fcabent  bafelben  $in  (jebauen  ba*  defter  u.  linfren.  —  Die  Uil.  fe&lt  in  b. 
16.  Differ  »bfafr  fe*lt  in  b. 


U  ©.  tyqu  ben  ftaffafc  tfrSnjlerS, 
3>le  9Hinoriten  in  $ug«burg  in  bcr  ©cil. 
jur  2(ug«b.  ^ofheitung,  3abrg.  1884 
SRr.  7  u.  8,  too  btc  3«ngniffc  bcr  Stags* 
burgtfd)en  ©efd)td)t$quetten  fiber  bad 
Sluffommen  unb  btc  frityeften  @d)idfalc 
bcr  Sflinoriten  in  StagSburg  $ufammen« 
geftettt  unb  t>iebie«bejdglic&en3luffiettun. 
gen  fpSterer  ©efd>lcbtsfa)reiber  eincr  ein» 
getyenben  tfritif  untenogen  finb.  —  2>a$ 
toon  ©enber  mttgetfyeute  Urtunbttd)e  ifl, 
roie  lctd?t  erftc$tii($,  nur  bte  ©earbeitung 
eincr  ttnn  toorliegenben  Urfunbe  in  bcr 
Brt,  tote  toir  fie  oben  @.  23  2tnm.  1 
Icnncn  gelernt 

2.  6.  im  aflgcmelnen  btc  (Smleitung 
2Rft?er«  ju  bem  toon  i^m  t>erau«gegebenen 
@tabtbu<$e.  2>le  Urf.  JWnig  HubotfS 
dd.  StagSburg,  9.  2R8r*  1276,  bur$ 
toeldje  er  ben  $ug«burger  ©firgern  btc 
Stalegung  cincd  @tabtre$tbuc$cS  gepattet, 


ift  nnn  gcbrutft  im  ftag«b.  Urf.-©.  I 
©.  37  Sflx.  51. 

3.  2>ieUrf.,  bur<$  toeld&e  ben  Suben 
tyr  cigen  ©ab  crlaubt  wurbe,  dd.  5.3>ec. 
1290,  ift  nun  aud)gcbrudt  im©tabtbudfr 
©.  58. 

4.  Um  ben  „auf  bem  ©rieT  mo^nen- 
ben  JHofterfrauen  $rcbigerorben«  bie 
ubcrfiebetung  in  bie  ©tobt  ju  ermBg- 
U$en,  tourbe  ibnen  toon  ©ifc$of  $art« 
mann  ein  Etafc  in  ber  ^farrci  @t.  SHorife 
jum  ©an  eincr  &tr$e  unb  eines  JcMoftert 

?iegen  Slbtrctung  cine«  anberen  ®runbc« 
aut  Urt.  dd.  5.  Slug.  1251  ftberlaffcn. 
©raun,  ©if*.  II  e.  319  ff.  @.  im 
ubrigen  fiber  bie  ^nfdnge  bed  Ptoftere 
$5rmann,  (Srinnerungen  an  ba«  e^e- 
malige  graucnflofter  €t  itat^arina  in 
«ug«bura  in  bcr  3eitWrtft  be«  (lift.  ©et. 
f.  @*waben  unb  Wcuburg,  Sa^rg.  1882 
@.  358  ff. 


Digitized  by 


Google 


£>ie  Mteftc  Beit  bid  1348. 


25 


getoeffen,  toic  fforficty  anjcigt  in  ben  brieffen,  in  ber  iibergebung  ettictyer 
gflttet  bem  ctoftcr  Don  item  bfiterlictyen  crb !. 

SBBotffart  bon  9?ot$  ift  anno  domini  1288  jfi  aincm  bifc^off  jfi 
8tog«purg  ertodt  toorben2  unb  Ijat  tot  3.  Jar  feincr  tegtcrung  berfefcte 

5  gutter  ton  feinen  borfaren  ertebiget  unb  auSgeben  7000  pfunb  ^fentng 
»ug$purger  toerung 3.  bifer  bifctyoff  Ijat  nocty  bie  f^lif jet  jfi  ben  ftat* 
tljoren  geljapt  unb  anbete  oberfait4,  bie  er  ainstaits  Ijie  ainem  rat  tyat  gfi 
lauffen  geben  urn  ain  grofe  fumma  gelt$,  barum  er  bit  gutter  unb  etfid)e 
fd&tofc  $at  faufft,  ate  ©etyffersperg ,  §aQptx$,  (Srdentat,  #attenberg, 

io  ©dotted  unb  [i3b]  ^faffen^aufen  mit  after  jugeljSr,  ba$  fc^fofc  $offen 
unb  bte  pfarr  ©eeg  unb  in  ber  margrafffctyafft  ©urgau  unb  in  bent  borf 
5ftau  100  mar<f  etorigS  jinS5. 

©ifctyoff  SBotffart  $at  ainent  rat  unb  [tat  aus  gnaben  mit  btfem 


3.  [91. 15*>)  Anno  domini  1288  ift  SBolfftart  »on  JRotaw,  ain  gebornet  ebler  6*wab,  jfi  ainem 
bifaoff  jft  9ugipurg  erwelt  toorben.  biftr  blfaoff  bat  grofe  jtoitreflt  mit  bem  fcerfrog  oon  ©apun 
gebept  von  ber  »ogtei  roegen  jft  fcugtyurg,  batumb  bet  fcetfcog  auff  bem  ©aifyerg  bet  ber  fiat 
fcieffen  ain  ft^lod  bat  lauffen  bauen.  ba  bifet  oertrag  in  mitlet  jeit  ift  bef$t$en,  wie  ber  na<$» 
©olgent  brief  ift  antigen  If.  »nm.  2].  7.  Bifaoff  ©olffart  $at  gebept  aOe  oberfait  in  bet  flat 
Huglpurg  unb  bie  fdjliffd  jfi  ber  fiat  tbon,  bie  er  jum  tail  oerenbert  unb  ainem  rat  bie  jfl  9lug«« 
pura  jefauffen  bat  geben  umb  ain  grofe  fumma  [91.  16b]  gelfc,  batumb  ber  bifaoff  faufft  bat  oil 
botfer,  jin#,  tbenbt  unb  gilt  unb  falofer,  in  ber  margraf$afft  Sutgato  100  martf  j&rtMbl  jinl, 
item  bie  MlSftt  mit  aQer  jftgebon:  6etoffer*perg,  $a*petg,  (Sdentafl,  £attenberg,  «Pfaffen$aufen 
unb  €$3negf.    bat  aud?  funft  oil  oerfejjter  gflttet  geleft  unb  faulben  abjalt. 


1.  2Ran  glaubt  bte  ffictye  ber  ©or* 
flefcerinncu  biefed  JMofterd  erft  toom  3a$re 
1273  an  aid  t?tftotifd>  begrfiubct  bctra*- 
ten  ju  bfirfen;  bie  in  bem  genann* 
ten  3a^re  begtaubigte  Dberfn  r)le{j 
©crtrub.  @.  Jpfamann  1.  c.  3al?rg. 
1882  @.  358.  €>.  fiber  Stoned  toon  ©urgau 
bie  audffi&ril*en  ^fctyctiungen  ©run- 
net*  in  beffen  ©citr.  j.  ©<f*.  ber  2Rart- 
graffrtaft  ©urgau  tm  29.  n.  30. 3a^r«ber. 
bed  biff.  &rei8'$er.  im  ffieg.-©e$.  toon 
@^»aBen  unb  flieu&urg  @.  108  ff.,  n>o 
au*  lt>rc«  £eftamente6  dd.  17.  2Ran 
1353  (Smjabnung  getban  »irb,  burq 
wetcbed  fte  jruei  $8fe  ju  ©gggingen  u. 
@cr)tt>abe(f  ban  iWofler  toermac^t  2)icfc 
Urt.  f^etnt  @cnber  tm  Suge  ju  (aben. 
33a(.  tftqu  auc^f  ben  3.  3at?rcSbet.  bed 
^ift.  Sa.  tm  tooriaen  Oberbonautrcife 
fflr  bad  3abr  1837  @.  63. 

2.  SBotffiart  toon  9tot  toar  ©ifc^of 
toon  1288— 1302.— 2)er  in  berS3ariante 
mitget^eilte  .brief'  ijl  cine  freie  SBicber- 


gabe  ber  Urfunbe  in  ben  Mon.  Boic. 
»b.  XXX»  <Rr.  186  @.  213.  »gl  baau 
bie  Urt.  dd.  griebberg  8.  geb.  1492 
ebenba  Wx.  185  @.  209  unbf.  ©raun, 
©if*,  n  ©.  382 ;  Sliqler  n  ©.  132 
unb  164. 

3.  ®.  tm  attgemeinen  liber  bie  i^Sufc 
(unb  ©^enfungen)  biefed  rei^en  Oif^ofd 
©raun,  ©if*.  II  ©.  359  ff. 

4.  ©ercttd  ©if*.  $artmann  (f.  oben 
@.  22)  f)atte  p*  in  etnem  mit  ben  ©fir- 
gem  abgef*loffenen  ©eralei*e,  in  n?e(» 
*em  er  au*  toer|*iebene  Saflen  ber  ©fir* 
gerf^aft  auftob,  bad  3uge(lanbni6  ma*en 
mfiffen.  bafj  tn3Mlunftfa'mmtlt*eX^ore 
ber  @tabt  in  bcr  ©ttrger  ©etoalt  unb 
Ob^ut  fein  foEten.  Urt.  dd.  Gunzzille, 
9.  2M  1251  im  Urf.«©.  I  €>.  9  9lr.  9. 

5.  ©.  itcju  ©raun,  ©if*.  II  @.365 
unb  togl.  ©runner,  ©ettr.  gur  ©ef*.  ber 
3Warfgraff*aft  ©urgau  1.  c.  @.  95. 


Digitized  by 


Google 


26  VII.  2)ic  (E^ronif  toon  (Siemens  ©enber. 

na^bolgenben  brieff  4  Jar  tang  am  umgett  ju  nemen  t>ertDtIltget ,  anno 
domini  1290  * : 

In  nomine  domini  amen.  Nos  Wolffhardus,  dei  gratia  etc.  dilec- 
torum  nobis  civium  civitatis  nostre  Augustensis  precibus  inclinati 
ipsius  capituli  nostri  accedente  consensu,  concedimus  atque  indul-5 

gemus  etc. datum  Auguste  anno   domini  1290  quarto  idus 

aprilis  2. 

$erariberumb  Ijat  ain  rat  bife$  reber$  geben : 

2Bir  bte  ratSgeben  bet  flat  Jlugfyurg  tljonb  fuubt  alien  benen,  bie 
btfen  brieff  lefent,  fySrent  ober  fedjent,  bag  unfer  fyerr  btfdjoff  SBolffart  t>on  io 

2tug«purg  burd>  unfer  betty  :c. [uft]  bifer  brieff  roarb  geben  jfi  9fog$* 

yurg,  ba  toon  Srifit  gepurt  toaren  1290  tat  an  bem  funqrtag  nadj  fant 
Ityburtii  tagger  oo  x  fant  3ergen  tag  ifl 

Anno  domini  1290  ift  fant  SDiargretljen  defter  fyte  bur$  bifctyoff 
SBolffart  unb  bon  aincm  capitel  unb  toon  ben  ebelleutten  toon  SRott  an*  is 
fendlicty  geftifft  toorben  an  ber  SBertacty  2  obex  3  meil  bon  2lug$purg. 
barnacty  ift  e$  betenbert  unb  gen  2lug$purg  tran«feriert  toorben  in 
bie  ftat 4. 

[®a«]  ^rebigerclofter,  ba  bor  jcttcn  teniptariljerrn  finb  getoeffen,  ift 
burd)  etticty  graffen  unb  ainen  bifefyoff  bon  Slugfyurg  geftifft  morben.  20 
bifer  orben  Ijat  ain  anfang  getyept  anno  domini  1 200  ju  ber  geit  be$ 
bapft$  Onnocentii  be$  brttten,  ober,  ate  etficty  toellen,  anno  [i4b]  domini 
1127  ju  ber  jeit  bed  bapfta  #onorii  bed  anbern,  unb  finb  bie  templier* 
Ijerrn  faft  mec^tig  getoeffen  in  bit  orten  unb  bon  eblem  ftam  geboren. 
bife  templierljerrn  aUe  finb  auf  ain  geit  in  alien  lanben  an&  etlictyen  ur*  25, 

2.  $ifet  bifd)off  ©clffart  fyat  au£  befunbtrcr  (jnab  bit  aintm  rat  vermilgct  ain  umbgclt  jft  ncmtii, 
wit  in  nadjoolgenbtm  brieff  ©ernomen  witt.  (ftolgt  bie  beutfdjc  Utf.,  bte  in  a  auf  '£1.  13*/^> 
fhfct.)        25.  ttmplari. 

1.  3m  13.  3bbt.  max  ber  ©tabt  3.  2)ie[e  Urf.  dd.  16.  %tl  1290  ift 
2faa«&urg  toon  ben  ©tf#3fen  after  bte  abgcbrudt  m  Mon.  Boic  XXXIII*  SRr. 
(Srpebung  eine*  UngelbeS  geflattet  toor-  177  @.  198;  bei  2kaun,  Not.  hist.litt. 
ben,  in  ber  ftegel  filr  fiirjere  3eit  unb  IV@.131ftr.II;  bet  3atf.  S3t>c$. <5$rtft. 
unter  ©efttmmung  ber  3toede,  benen  bte  toon  ^tabton  €>.  204 ;  tm  £enor  bet 
©teuer  bienen  foflte.    $gl.  bie  Urf.  be«  ©raun.  ©ifa.  II  £.  377. 

#ifc&.   §artmann    dd.   4.  Wlai    1251  4,  2)ie  @tiftnng  be*  5TXcfterd  mug 

(3lug«b.  Urf.<33.  I  @.  12  «Rr.  13)  t>om  fc^ott  frtt^er  ftattgefunben  (jaben,  benn 

30.  Wlax    1270   (Mon.    Boic.   XXX*  bereits  tm  &  1285  trtrb  bent  fc$on  be* 

©.  121  ftr.  109);  f.  junt  (Sanjen  gren««  fhfanben  Softer  bte  toon  bem  2>omcaj>t. 

borff,  «ng«b.  ©t.«(5^ron.  I  @.  157,  4.  tular  SBolftarb  toon  9tot  gefebenfte  $t\t$t 

2.  Stefc  Urf.  ift  abgebiudt  in  Mon.  ju  (g^^isburg  burc^  btfdJiJflic^e  ©efiatt- 
Boic.  XXXin^  Wx.  176  ©.  197.  3)a8  gung  cintoerleibt  S3raun,  »i(c^.  II 
3)atum  lautet  bort:  Datum  Augurte.  ©.  337, 360,  an  toclcty  le^terer  ©tette  toon 
Anno  domini.  MCC  Nonagesimo.  V.  noc$  anberen  bem  ^lofter  ertotefencn 
Idus  Aprilig  (9.  «prtlj.  2Bo^lt^aten  bie  fflebe  ip. 


Digitized  by 


Google 


SDic  altefte  3«t  bt«  1348.  27 

factyen  bur#  bapft  Siemens  ben  5.  mit  fyUf  be$  fttugs  bon  grancfretcty  anno 
domini  1307  abtyan  toorben.  ^Difcr  temptterljerrn  tyte  gutter  unb  jtn$ 
unb  beljauffung  Ijat  btfd&off  Degentyarb  geben  ben  minc^en  fant  £)omintcu$ 
unb  ^Jrebiger  orben  unb  etttcty  jtn$  unb  gilt  ben  clofterfrauen  ju  fant 

s^atljerina1. 

Anno  domini  1298  an  fant  UrbanStag  ift  fant  3Kortfcen  !trc$  urn*  25.  m\. 
gefaflen 2. 

Anno  domini  1303  Ijat  btfd^off  £)egenl?atb,  ain  geborner  frct^crr 
sen  $etenftam  unb  mfitterljatb  ain  graff  son  DUfingen3,  ber  [tat  Slugs* 

10  purg  bifeS  na$gef<$rtben$  prtbttegtum  geben4 :  In  nomine  domine  amen. 
Degenhardus,  dei  gratia  electus  et  confirm atus  ecclesie  Augustensis 
episcopus  etc.  quapropter  noverit  solertia  presentium  et  futurorum, 
quod  cum  venerabilis  perfelicis  memorie  dominus  Hartm annus,  episco- 
pus nostre  ecclesie  Augustensis ,  avunculus  et  praedecessor  noster  di- 

i5lectus}  etc. [15*]  Hujus  rei  testes  sunt  viri  honorabiles  et 

domini  discreti  Rudolphus  decanus,  Eberhardus  custos,  m agister 
Burckhardus  plebanus,  Craffto  scolasticus,  magister  Wolfframus  cel- 
lerarius ,  Conradus  de  Rechberg  canonicus  nostre  ecclesie,  Hainricus 
Schungarius,   Hainricus  Portenarius,   Rudigerus  Longum-    [i5b]  pal- 

20  Hum,  cives  Augustenses,  et  alii  quamplures  fide  digni.  datum  et  actum 
anno  domini  1303. 

S.  Anno  d.  1303  bat  b.  D. ,  ber  ©aterbalb  ain  freifcer  ».  $.  u.  mfitterbalb  ain  graff  »on  2>i!. 
lingen,  ber  flat  Hug*purg  auff  ir  bemie*  [91.  18«]  tig  bit  mit  toerwilgung  feinel  captteli  bad  umb. 
gelt  in  aOer  ma§  unb  geftalt  wrwiliget  unb  jftgelauffcn  (fait),  wie  fcine  wrfaten,  bifdjoff  £arrman 
unb  bifaeff  ©olffart  jfi  gelauffen  fcaben,  unb  Ijanb  beibe  tail  ainanber  brieff  unb  figel  geben.  in 
folidjen  brieffen  jtnb  jeugen  genxffen  ber  JRftbolff  tbombedjent,  fcen  (Jberbart  cufte*,  matjter  ©urd". 
bart  pfarer,  Craffto  fcolafticu*,  maifler  ©olfframui  feUer  tptr  donrabt  von  fRe^berg,  afle  tbom. 
bmn  bei  b»ben  gejiifftl,  unb  £ainrtcu*  €$ongan»er,  $ainricu6  «Portner,  JRubiger  fiangenmantel, 
burger  ju  fcug*purg,  unb  funft  anber  »i!  glaubwitbiger,  erbarr  man. 

1.  3)cr   Orben    ber    Xcntyetyerren  2.  Na%  ityamm,   Hier.  Aug.  II 

nmrbe  tm  3. 1118  untcr  $apft  #onoriu«  ©.  10  fcatte  biefeS  (Sreignijj  im  3.  1299 

III.  begriinbet  unb  im  3-  1312  burc$  ftattgefunben. 
Siemens  V.  (1307— 1314)  aufbem  #on»  3.  3)egenr)arb  toon   $eflenftetn  toar 

ul  }u  $ienne  aufget)oben,  nacfcbem  in  33ifd^of  toon  1302—1307;  fctne  2ttutter 

i^Tanfretc^  bte  Orben«gfiter  bereits   tm  MgneS  tear  tint  Xocfyter  be«©raf en  #art* 

3.  1307  unter  fBntgti^e  3lbmhtiflratton  mann  won  2)ittingen.  Sraun,  ©tfc$.  II 

gefemmen.     fflty  ©tid>of   ©egenbarb,  @.  390. 

ber  berctt*  hn  3-1307  ftarb,  fonbern  4.  ©tfc$of  ®eaeutyarb  toon  BugSburg 

©ifcfcof  griebri^I.  (1309—1331)  raumte  totcber^olt  ben  ffiolftarDf^en  9eed?tbrtcf 

im  3.  1312  bem  ^rebigerorben  ben  $of  toom    7.  «pril  1290    burc$    Ur!.   toom 

nnb  bic^ircbe  bcrXempefyenen  in2(ugS«  30.  SWai  1303,  abgebruclt  in  Mon.Boic. 

burg  ein.    2Ba«  bte  auf  baB  ^at^arina.  XXXIII*  @.  3u6  ff.   Mx.  252.     SBenn 

tlofter  bejflalic^e  9?otij"  Betrifft,    fo  ift  ber  3)rud  ber  Urf.  in  ben  Mon.Boic. 

rtyttg ,   ba§  ©tfc^of  5)egen^arb  etntgc  rtd^tig  ifi,  fo  Jat  ficfc  ©enber  bei  ber  3luf- 

Ctnfunfte  jur  f$titx  be«  geped  ber  $(.  gaMung  ber  B^gen  tocrfc^iebene  tt)ittrflr» 

^atl^arina  antDte«  unb  tym  ben  ^auf  lic^e  nnberungen  aeftattct.  83gt  bte  (Stn* 

eine«  $ofe«  Beflattgte.  ©raun,  ©if*.  II  leitung  @.  XXIX. 
8.  393,  397. 


Digitized  by 


Google 


28  VII.  2)ie  (Sfyronit  toon  (Siemens  @enbcr. 

*£ •  JJ         Anno  domini  1331  ift  bcm  atten  ®offenprot  fein  Ijaud  toerprunnen, 
unb  finb  3  perfon  barin  tob  BeltBcn *. 

lii  wa»        Anno  domini  1333  am  fuwptag  ^^  bem  Mffertag  ift  bie  ©edengag 
246,8.  unb  3tffenn>afb,  farit  Urlidfrd  ctofter,  fant  3ttargaretl?en  ctofter,  bad  SRot* 
tljor,   bad  bajfimat  $aufteter  tljor  §ie&2,  bcr  @c$tt>ibog  bid  gen  fant» 
SKicfoud  unb  btc  ganj  borftat,  ob  250  IjSufer,  gar  ju  )>u()>er  unb  efc$en 
berprunnen,  unb  ift  bad  feur  in  ainer  fctymibten  auffgangcn. 

3u  btfer  jeit  finb  angcfangcn  toorben  ju  madjen  bic  ftatgraben  bet 
fant  3ergen 3. 
»«i.  c        Anno  domini  1334,  ba  ain  burger  Ijie,  ntit  nanten  ber  ^Jortner,  io 
'  berftanben  $et,  bag  ber  faifer  toott  atte  tuben  abbilgen,  unb  btfcr  burger 
ntit  ben  iuben  faft  tool  aind  mad ,  entlenet  er  ain  grofe  funtnta  getfc  bon 
inen,  bantit  er  ntit  ber  juben  gut  no#  reiser  umrb.    ba  aber  bed  faiferd 
berbott  unb  interbict  nit  wad  audgangen,  ba  ift  bem  ?ortner  ailed  fein 
gut  son  ainent  rat  beftyriben  toorben  unb  entfefet  unb  int  bie  ftat  etoig*  is 
ticty  berpotten  toorben.    er  Ijat  aid  loftlicty  unb  Ijerltcfy  fans  geljalten,  aid 
ob  er  ain  furft  mere. 

[ieft]  SBtfc^off  $ainric$  ju  Slugdpurg  toon  ©ctyBnegl4  Ijat  ainem  rat  unb 
ftat  ainen  joQ  toertoilget,  une  tyxnatf)  bolget: 

SBir  bie  ratgeben  ber  flat  Slugdpurg  berjedfen  offenlid}  an  biefem  brieff  20 
urn  ben  jole,  ben  unfer  flat  $fi  ttugdpurg  unb  bie  burger  jfl  gieffen  gefefct 

Ijaben  auff  bem  Sed> 5,  ic. unb  bed  j&  urhtnbt  geben  totr  bifen 

brieff,  berflglet  mit  ber  flat  8fogdpurg  flain  tnftgel,  bad  baran  tyangt,  ber 
geben  ift  nadfSrifti  gepurt  an  unfer  frauen  liedftmeg  anno  1344. 

*$**l        SWarquarb  bon  SRanbegf,  bifefcoff  ju  2fogdpurg,  ift  faifer  (Saretd  bed  25 
3-  4.  ^ietten  biener  getoeffen   unb  bed  ro.  retctyd  in  bem  ©etfc^tanbt  ge* 

1.  Dieftr  u.  ba  folgenbe  fcbfafr  fe^lt  in  b.  11.  ba§  Ux  t.  bic  j.  ttolte  abtbon.  14.  uwrb 
bifet  b.  ffli  ain  rat  bie  gefobert  unb  warbe  alter  (finer  flutter  beraupt  u.  im  bie  flat  t»igflt<$ 
verb. ;  er  fat  faff  ge&alten  ttie  ain  f. 

1.  W  (Saltier)  ift  gebrutft  in  ©t.»      Bug«burg«l.  c.  ©.  33. 

(S&ron.  XXII.  4.  ©Ifaof    $etntic$    toon   @t$3ne(! 

2.  2)er9*amc„$RotyeS$&ot"  ftatt  bcm      regterte  1337—1348. 

fra&eren  SHamen  „#auftetter  £bor"  foil  5.  ©tf$.  SoMon  (St^flett  toibimicrt 

mit  bem  3a&re  1428,  in  toelc$em  bae  dd.  <Sic$ftett,  21.  2Ra*rj  1455  eine  Ur!. 

X&or  ertyiJbt  unb  Bemalt  tourbe,  aufge>  dd.  1.  gebr.  1346  (nifylMA),  morln  bie 

fommenfetn.  @. Hoffmann, 5Hci^orcK.  9?attgeocnber©tabtSua«bura  befennen, 

^(ugdburgd  1.  c.  ©.  21.    @.  liber  bad  bag  ber  Bofl,  n>e((^en  bie  etabt  «ug«3 

@4ttJtbbogentbor  ebcnba  <S.  19.  —  W©.  Burg  unb  bie  ©iitget  toor  giiflen  auf  bem 

(8et(age  jur  (Sbronit  toon  Sr^.  2Ba$rau«)  Set^  gefeftt  babm,  na^  Umffafi  toon  brei 

IP  gebrueft  in  ©t..(£^ron.  IV.  3a^ten  ab  fein  foil.  Mon.  Boic.  XXX*> 

3.  ^gl.^tqu Hoffmann,  2)ie£^ore2c.  ftr.  125  ©.  122. 


Digiti 


zed  by  G00gle 


35te  fittefte  3rtt  bU  1348.    1356—1362.  29 

meiner  toicari  unb'ftatljatter1.    bem  $at  bcr  laifer  ain  prtt>tCegi  geben, 
ain  minfe  ju  fc^fogen,  tone  $erna$  bofgt2: 

[i«b]  2Bh  Starl  toon  @otte$  genaben  to.  faifer,  ju  alien  jeiten  merer  be« 
rei($«  unto  finig  ju  Severn,  t$on  ffinbt  offenltc^  alien  ben ,  bte  bifen  brieff 
s  fedjent,  $8rent  obet  (efent,  bag  totr  genebig!ttd>  bebadjt  unb  angefedjen  Ijaben 
toifligen  unb  getreuen,  flciffigcn  bienft,  ben  bet  em>trbtg  SKarquarb,  bifdjoffe 
$u  SlugSpurg,  unfer  Ueber  fftrjle,  rat  unb  anbedjttger  k.  [un8  getljan  Ijat, 
unb  tljun  im]  bie  genat)  unb  geben  im  mit  renter  tmffenben  folidjen  gemaft, 
bag  erjfi  SlugSpurg  ober  jft  Dillmgen  tnig  ain  tyafler  minfc  Ijaben,  bie 
tote^t,  reblid}  unb  mexttg  fei  k.  datum  1356. 

Anno  domini  1 357  ift  bifet  bifctyoff  SDtorquarb  burcty  bie  toon  3Waty* 
(anb  gefangen  toorben  unD  fiber  ain  jeit  (ang  roiber  lebig  auSgetauffen 
tooxben,  unb  barnacty  ift  er  ain  patriarch  jfi  2lquilegia  roorben 3,  unb  anno 
domini  1373  ift  er  gen  SlugSpurg  lomen  unb  Ijat  bie  ftat  SlugSpurg  mit2^-  £ 
i*  ben  $erfeogen  toon  ©aljren  mitainanber  toerrictyt  unb  toeraint. 

Anno  domini  1348  ift  $ie  bte  fturmgtogg  gegoffen  toorben,  unbM  i,  5. 
ftabt  btfe  gefctyrifft  barauff :  f  Anno  milleno  tria  C  quatuor  X  simul  et 
octo  Me  bene  formavit  Hugo  f  unde  bene  resonans  super  tormenta, 
guerras  et  ignem  f. 

20  [is*]  Anno  domini  1358  ift  $ie  ain  faft  grofer  fterbent  getoeffen,  unb 
ift  ba$  ganfc  ftattootd  jfifamen  lomen  nnb  Ijaben  mit  uiaffer  unb  brot  ge« 
faftet  unb  ftnb  barfftg  mit  bem  $o$n>irbigen  facrament  mit  ainer  procefe 
urn  bie  ftatgangen  unb  gotben^ern  anbectytigtlicty  urn  barmljarfcigfaitange* 
riefft,  toelc^ex  gepett  got  bet  $er  bat  er$8rt,  unb  ber  fterbent  auffgelj5rt. 

25  [is6]  Anno  domini  1362  ift  ju  SlugSpurg  unb  anberfttoa  ain  grofcer 
fterbent  geioeffen,  unb  toon  grofem  hunger  unb  froft  ift  toil  ft$$  unb  tljier 

20.  Die  fa  ttbfafe  feblt  in  6.        25.  ain  fajl  groffr  fterbent  an  Ux  ptfttUn$.        25.  unjalbtr  til 
tbiet  unb  fdflcl  in  ben  fetlbtn. 

1.  &.  fiber  tyn  ©la«far8ber ,  9Rar*      tt>trfltc$en  Urfunbe. 

quart  son  ftanbed,  ©ifcy.  toon  9fag«b.  3.  SUlarquarb  son  daubed  begleitete 

unb   $atriart$    toon  9CquUeia#  in   bcr  ben  flaifer  JJarllV.  auf  beffen  WBrnerjug 

3eitf<$r.  bed  $tfl.  $er.  f.  ©<$n>aben  u.  na$  Stalien,  lieg  ft$  na$  ber  ftildtfe&r 

9taLb.  Safrrg.  1888  ©.  1  ff.  beS  fcaiiers  na$  2)eutfalanb  tm  foi« 

2.  2>a«  Original  ber  Urfunbe  dd.  genben  3abre  in  etnen  unglildlictcn 
18.3ultl356  ttegttm2Riincbener$Ret($«*  Stamp]  mit  ben  3Mailanbern  em,  »urbe 
%xd)ix> ;  eiti  Hbbrud  bcffelfeen  finbet  fl($  toon  biefen  gefangen  unb  erlangte  erft  tm 
in  Mon.  Boic.  ©b.  XXX1IP>  £.  246  na^ften  3a^re  feine  grei^eit  »ieber.  — 
Six.  221 ;  togl.  bie  Urf.  1.  c.  @.  251  2)ie  Sr^tbung  2Karquorb«  t).  ^onbetf 
Six.  224  unb  ©burner «^)uberr  9leg.  St.  }um  ^otriar(ven  »on  Slqutleia  erfolgte 
Starts  IV.  9lr.  2982.  SBa«  ©enber  aid  tm  3.  1365  (f.  tie  (Sroemmngebutte 
w  Urfunbe"  mttt^eiit  ift  toieber  nur  ein  »Romani  pontificia*  in  ben  Reg.  Avin- 
»6rtli(^cr  fcufyug  au«  bent  2^nor  ber  ion.  Urbani  V.  torn.  X  fol.  115). 


Digitized  by 


Google 


30  VII.  2)te  (£&rontf  toon  (£femett«  ©euber. 

imljornung,  merfeen  unb  apriten  geftorben,  bon  toegen  ba£  bie  lettijin 
unb  fcfynee  fo  tang  toeret, 

3n  bifem  iar  Ijat  ate  ain  Ijifeiger,  Ijaifer  fummcr  Ijernadjgebotgt, 
baft  fester  afles  grafj  in  garten  unb  toriffen  ift  abbornet  unb  berprunnen, 
unb  Ijat  man  barum  ba$  Ijaimifcfy  fid)  mieffen  mefegen  unb  tftbten,  ba§  e$  5 
nit  hunger  fterb,  ban  man  I)at  nicfyfe  geijept,  im  ju  effen  jegeben*  bie 
bauren  in  ben  bflrfern  Ijaben  ire  Ijaufer,  mit  [tro  bedt,  mieffen  abbedfen 
unb  ba$  [tro  bem  fi<fy  fcfyneiben,  bamit  e$  efett>a$  jfi  effen  I)ab.  man  Ijat 
1  fad  mit  fpreuer  urn  3  §  geben. 

[na]  Anno  domini  1363,    SBaltljer  bon  Jpocfyenfcpfe,  mutter^alb  ainer  10 
Don  SRanbegt1,  bifefyoff  ju  2lugtyurg,  ift  au<fy  be$  to.  rei<fy$  in  bem 
2Betf<fy(anb  bicari  unb  oberofter  regierer  getoeffen.    bifefyoffs  SBattljerS 
batersbruber  unb  bie  anbern  ebefteut  bon  ^ocfyenfcfytifc  Ijaben  ba$  fcfytofc 
unb  ftat  2ttinbetljaim  mit  atter  jugeljiJr  faufft2,    ba$  ift  inen  barnacfy 
bofjti<fy,  untreulicfy  unb  betrogenti<$  eingenomen  toorben  bon  bem  l)erfeog  15 
toon  £egf. 
an.  7, 13.  [17b]  Anno  domini  1369  tyat  bifctyoff  SBatt^er  mit  $iff  ber  ftat  SlugSpurg 
4.  oft.  ba$  f<fytoj$  unb  ftat  SDiinbelljaim  belegert  an  fant  grancifcen  tag.     ba 
ftnb  in  bem  fcfylofc  Sttinbetljaim  gemeffen  bie  graffen  bon  SBerbenberg, 
bie  graffen  bon  95eringen  unb  bie  graffen  bon  3°*™  m^  *>M  anberem  20 
frieg$bol(f  toot  berfecfyen.    ba  l)at  graff  Sberljart  bon  SBerbenberg,  ber 
ju  2tyftingen  im  fcfytofc  bei  ?augingen  fein  fife  Ijat  geijept ,  ain  pf  eit  ah 
gefefyoffen  unb  bifd^off  ©attljer  troffen,  bag  er  ba  tob  ift  betiben. 

1388  [28b]    £)ie   bon  2lug$purg  Ijaben   bur<$  untreu  ba$  f$to§ 
3ufumegf 3  (bajumate  bifefyoff  SBurcfljart  bon  SlugSpurg  juge^erig)  ainge*  25 
nomen  unb  berprenbt. 
A7865ti|;         1388  [>oa]   3ln  fant  2lfratag  ftnb  ber  ftat  felbner  $te  auSjogen, 
unb  bem  anbern  friegSboW  ber  reicfyftat  bifeS  bunbS  jfijod^en.   bife  ad 

8.  unb  e*  jfi  flfob  fl<f$nitten,  bamit  fie  ba«  fi$  erntren.    23.  Wfcnli$  in  6  291.  20b.      26.  Differ 
flbfafc  fe$U  in  6. 

1.  SBafujer  toon  ©cc^fc^Itfe  toar  ber  §odjf<$tifc  (2)omlj>errn  ju  Augsburg,  93t- 

©<$toefterfotyn  9ftarftoart8  toon  SRanbedf  f$of  toon  2lug«burg  fett  bem  19.  Stoto. 

(Mon.Boic.  XXXV*  @.  158 :  Marquar-  1365) bie  fiewfefcaft  SWtabefyetm  mit  ttttem 

dus  episcopus,  avunculus  Walteri  de  3u*>e^r-    ©•  3u*n  ®anjen  ©laSfc^rbber, 

Hochschlitz).  @.  oben  @.  '28,  25.  S)te@rtt)eTbungbe«@igent^um8rec^te«an 

2. 5lm    22.  Sunt  1363    toerfauften  ber   §errf($aft   $minbe^etm  bur*   bag 

@t«^et  toon  2tyd?etn,    ©^toiggere  toon  ^o^fttft  Augsburg  in  ber  3«*Wr.  beg 

2Jttnfcelberg  fel.  Stttloe,  ©^totgger  t^r  tyift.  S3er.  f.  ^c^maben  u.  sJ*eub.  Sa^rg. 

©o^n  unb  (SlSpet,  t&re  ©^toagcrtn,  an  1890  ©.  201  ff. 
©etnrtd)  toon  ©od?fd?Xt^,  2)omfuftoS  (fett  3.  2)te  S3urg  gufamed  uorbb*fW.  toon 

1346,  Mon.  Boic.  93b.  XXX*>  @.  121  StnMfaerben. 
Wx.  124)  unb  beffen  fteffen  Salter  toon 


Digitized  by 


Google 


1363—1388.  31 

finb  in  be$  bon  SBirtenbergS  tanb  joctyen,  unb  ba  mit  raub  unb  pranb  im 
grofen  fctyaben  tljan* 

$)er  graff  bon  SBirtenberg  Ijat  fi<$  au$  ttftcn  erjetgt,  at$  fird&t  crA86,ie. 
im  ilbet  unb  Ijat  Ijaimticfy  bon  feinen  bunbgnoffen  ain  grog  friegbotdt 

sberfamtet,  bann  im  ift  jfi  Ijitf  fomen  ber  pfatfegraff  bom  SRljein,  bic 
Ijerfeogen  bonSktyren,  bcr  margraff  bonSBaben,  ber  burggraff  bon  9fteren* 
Berg ,  bic  graffen  bon  Stingen,  ber  graff  bon  Jpetffenftain,  ber  graff  Don 
Safeenettenbogen,  ber  graff  bon  SBitfcfy,  ber  bifd^off  bon  SBirfcburg  unb 
funft  bit  anber  Ijern,  ebe(,  ftat  unb  paurfcfyafft. 

10        SRun  Ijat  e$  ficfy  begeben,   [bag]   bie  reid^ftat  ba  mit  grofer  macfyt  ®j£  $ 
prenbt  Ijaben  unb  jit  £opffingen  im  borf  nit  ferb  bon  2Bety(  ben  lird^off 
betegert  unb  umgeben  Ijaben  unb  mit  grofem  raub  [3ob]  in  freiben  gemeffen ; 
bifeS  borf  Ijat  bem  bon  SBirtenberg  jugeljSrt.    ba  nun  graff  Sberljart 
bon  SBirtenberg  gutte  fyeci)  Ijat  geljept  ber  ftat  bold  gefegenijait ,  ba  ift  er 

15  an  fant  23artIjotome$  abent  mit  Ijinberliftigfait  ftitt  mit  feinem  bold  auff23.5tu9. 
gemeffen  unb  bie  feinb  in  ber  betegerung  iiberfatten,  unb  Ijat  fi<$  ain  Ijeff* 
tigs  ftreitten  unb  fed^ten  erljept     bie  bon  Sftierenberg  finb  bie  (efeften 
in  ber  orbnung  getoeffen,  bie  Ijaben  bie  flucfyt  geben.    iljr  Ijauptmann  ift 
ber  graff  bon  §ennenberg  getoeffen ,  bem  Ijat  ber  graff  bon  SBirtenberg 

20IOOO  fl  berljaiffen,  toann  er  ain  fluent  im  Ij8r  ma<$;  im  ift  aber  gar 
mtf)%  geben  toorben,  bon  toegen  ba§  be$  bon  SBirtenbergS  fun  erfcfylagrti 
ift  unb  ju  im  gefagt  toorben,  er  Ijab  ju  fpat  bie  fluent  gemadjt.  e$  ift 
aucfy  ber  unbere  reid^ftat  am  SRIjein  Ijauptmann,  Sft.  bon  3ftan$Ijaim,  ge* 
flodijen1*    in  bifem  ftreit  juborberoft  am  fpife  ift  umfomen  graff  Urltcfy, 

25  graff  gberljarbs  fun,  unb  ber  graff  bon  8eoflain  unb  anber  mer  Ijern, 
baraus  ba$  anber  be$  SBirtenbergS  bold  erfefyroden  ift.  unb  ba  folios 
graff  Sberljarbt  gemerdt  unb  gefecfyen  Ijat,  ba  Ijat  er  ben  feinen  juge* 
fc^rien:  „toa$  fircfyt  ir  eu<$,  ftanb  rebtid)  unb  bapfer,  fe<$t  bie  fluent  ber 
feinb ! "    ba  Ijaben  fie  toiber  fert  unb  ben   fig  ertangt.    in  bifem  ftreit 

30  finb  ber  ftat  bold  ob  1000  mann  erfefytagen  toorben  unb  ob  600  gefangen, 
bie  anbern  finb  in  ber  flud^t  barbon  fomen,  [3ia]  auff  graff  (SberljarbS  feitten 
finb  erfd^tagen  toorben  fein  fun  graff  Urlicfy,  ber  graff  bon  Seoftain,  ber 
graff  bon  SBerbenbevg,  ber  graff  bon  3<>frn  unb  60  ebet. 

28.  'fliedjt  nit,  Meipt  fiiQ  flan,  fed)t  it  nit  bic  fluent  bet  feinb?'  bur$  foti$c  etmanung  be*  Qtaffen 
baben  fie  »cn  bet  fludjt  abgelauffcn  unb  finb  beftanbia,  beliben  unb  [baben]  bie  feinb  wibet  an* 
gtiffen,  unb  bet  graff  ben  fia,  erlangt  b>t. 

1.  ©.  ^u  ©taltrt,  SBtrtcmb.  ®cf(^.      $ret«*SBer.  tm  WtQ.*%q.  toon  ©fyoa&ett 
in®.  346 ;  Dgl.  no^bte  (S^ronif  be«  ^tc.      u.  Weufc.  @.  26  ft.    • 
<2tulmann  im  32.  3a^rc«t>er.  be6  fyift 


Digitized  by 


Google 


32  VII.  2tte  Qtyromf  toon  <£femett«  <Senber. 

$ainri$  toon  $ap$perg  unb  $an$  SRabatoer  finb  bet  toon  SugSpurg 
$auptfeut  getoeffen  unb  bur$  ben  pfatfegraffen  am  SRljein  gefangen  unb 
eerli<$  getyatten  toorben-  $an$  {Rabamer  tyat  pfatfegraff  9iityrec$ten 
600  ft  geben,  ba§  er  in  Ijat  tebig  getauffen. 

»Jf*ri  t32*]  ^nno  domini  1 389  an  bcr  efctyerige  mittt>U($en  tft  bet  toeber  fym$  * 
39' n-  »on  Urticty  3tfung  um  700  ft  berfaufft  toorben ,  unb  finb  bet  fotictyem 
lauff  geroeffen  Urticty  Sang,  ain  toeber,  unb  fein  gefet  Sonrabt  SBagner, 
unb  Ijaben  barna$  baran  fcerbauen  100  fl  unb  11  pfunbt.    bet  3tfung 
Ijat  mit  bem  gelt  2  me§  jfi  fant  SDiorifeen  geftifft  1403. 
[37b]  Anno  domini  1403  tft  bie  fc^taggtogg  ju  fant  Urticty  gemactyt  toot*  io 
ben,  abet  ber  jeiger  erft  tang  Ijernad).    barcor  tft  Iain  ftunbgtogg  ba 
gemeffen  *. 

2Miwar9j:         1409  t39*]  *"  fantPfta8  m  ber  erf*c  faftouctyen  finb  ju  JtugSpurg 
toon  ainent  rat  gefangen  toorben  tyerllrftcfy  Shrety,  cappetan  ju  fant  3o$an$, 
Ijer  3acob  ftfyf,  cappetan  ju  bem  $aitigen  Sreufe,  ijerr  Urticty,  pfarer  bonis 
Oerftljoffen,  unb  tyer  3erg  ffiattenlecfy ,  Ijie  ain  <Prebigerminc$,  unb  ain 
teberer,  ber  Ijief  ber  ©atyffentamer ,  bie  tyetten  mitainanber  bie  ftumeben 

i4. 0ebt.  finb  tuiber  bie  natur  getriben.    ber  leberer  toarb  an  fant  25atentein$  tag 
fcerprinbt2* 

967;32.nf  [4°a]  ain  ra*  Wr*  bifd^off  Sbertyarben  gen  Dilingen,  unb  toarb  ju  bifet 20 

m  54, 9.  j-c{t  gorcn^  ggcn  mb  \xxi\q  gsnfcetman  burgermaifter 3,  ttrie  fie  4  priefter 
Ijetten  gefangen ,  tt>et<$e  in  beiweffen  etticfyer  tljomtyern  an  ber  peinlictyen 
frag  fetb«  befunbt  tyetten,  toie  fte  mitainanber  jit  fc^affen  Ijetten  geljept 
mit  ber  ftumebe  finb,  unb  toann  e$  f.  f.  g.  gefiet,  fo  toottten  fte  im  bife 
ju  ftraffen  jufcfyitfen,  unb  »a6  f.  f.  g.  nrit  unb  mainung  toere,  fte  tmffen** 
tieg.  barauff  ber  bifc^off  unfurtracfytlicty  anbtourt  unb  fpracfy,  baf  am  rat 
fie  ftraffte,  barnac§  fie  berfd&ufbt  tyetten,  ober  aber,  toann  e«  inen  gefiet, 
in  ain  bogetl)au$  fefetin*  ba  ain  rat  be«  bif$off$  anbtmurt  unb  getoatt 
enpfangen,  fo  f<fyon  folios  ber  bifctyof  in  fyotoete  gerebt  tyet,  finb  fie  jft  rat 
gangen  unb  ju  fri<$t  gefeffen  unb  mit  gemeinem  urtait  unb  re$t  bifeS  urtait  ao 
fiber  fie  gefett,  bag  man  ju  ^atbem  t^uren  in  ber  tyitf)  am  ^ertad^t^uren 
au$n>enbig  mit  grofen,  gef^rendten  bWden  ain  beljaufung  n>ie  ain  boget* 

5.  fltmlid)  in  b  1BI.  44b.         10.  liefer  Wa$  fe^It  in  b.         21.  3  leiprieflcr  unb  ain  pTctigtt' 
min^  unb  ain  lei.         24.  bie  fhimcbe  ftnb  wiber  bie  natur.  26.  on  a\lt  oorbetrad^tung. 

1.  i«a^3tn!@.  178,  31  tourbc  bie  3.  Sorettj  (5gcn  unb  UIri*  «8nfeei« 
'Wagglegg'  im  3«^tc  1443  m  einem  mann»arenbtc©ilrgfrmeifterbc«3a^tc« 
$orotcgium  umgemaubelt  83gl.  au6)  1409;  bafe  btcfcS  Sfl^r  ba«  rtAtige  (ntctyt, 
|)crbcrger,  2tug«burg«  Snbufhte  S.  44.  tone  ©cnber  feat,  1408),  er^eut  au«  ber 

2.  2)ie«  Saturn  !ann  nt^t  ri*tig  «trm.  2  ju  9WtiliA  @.  54. 
fetn,  f.  3-  13. 


Digitized  by 


Google 


1389—1425.  1431.  35 

$and  fol  madden  unb  bife  4  fobomiten  baretn  tifon  unb  mit  eiffin  fetyine* 
an  Ijenb  unb  fieffen  barin  anfcfymiben,  unb  fot  inen  nicfyfe  gfi  effcn  unb  trindfen 
geben  unb  fot  fte  felbd  tauffeu  fterben.  fottc^d  ift  aCed  bef<$e<$en.  &or 
grofem  hunger,  toeCctyer  ben  anbern  errei<$ten  moctyt,  bet  ri§  mtt  jennen 

&fleif($  aud  bed  anbern  (eib,  bamit  er  ben  hunger  ain  toenig  mitttgete. 
ctttd^  and  inen  tebten  bid  an  [V]  ben  9.  tag.  maiftet  SRubofff  prebiger* 
orbeud  Ijat  inen  offt  geprebiget  unb  gu  gebult  erotant  fie  tyaben  nrit  am* 
anber  bie  fiben  taggeit  gebettet  unb  atte  abeut  ntit  feller  ftim  bad  salve 
regina  mtt  ainanber  gefungen  unb  barburcfy  mit  mttteiben  &tf  menfetyen 

10  ju  toainen  unb  gectyeru  betoegt  ba  bet  bifc^off  foftd&d  Ijat  fcernomen,  Ijat 
er  ju  ainem  tat  gefctyidft,  ba§  man  im  bie  priefter  fd&icf,  et  toetd  ftraffen. 
ba  Ijat  ain  rat  gil  anbtnmrt  geben,  er  tyab  inen  be&eto^  unb  gewalt  geben, 
baranf  Ijaben  fie  urtait  gefprod&en,  bad  miefc  ummberriefft  befeiben. 

1414.  [43a]  Anno  domini  1414  ift  Slndljefatud  Don  SReningen,  bifd^off 

15  gu  8fogdpurg,  unb  gribericty  aon  ©raffnegf,  ber  mit  im  um  bad  biftumb 
ganget  ,  gen  Softenfe  in  bad  conctlt  f omen,  unb  $at]  ain  rat  ju  Sfifogd* 
purg  bem  ©raffenegler  ain  beiftanbt  ttyan1. 

1422.   [s2b]  SDie  &on  Stugdpurg  Ijaben  mit  ljUf  ber  anbern  reic^ftSt 
unb  graffen  toon  ffiirtenberg  bad  fc^tofe  ©utfc  betegert,  Ijaben  aber  ed  nit 

wfflnben  getotnen2. 

1425  (1431).  [53b]  Anno  domini  1425  in  ber  pafattouctyen  ift  ber£agI: 
neu  c$or  gu  unfer  fiebe  grauen  angefangen  toorben  gu  bauen8,  unb  im  tum- 
1431  ift  ber  c$or  unb  friemef  aftar  getoeictyt  toorben.    -W.  fcon  SRed&berg 
unb  3od  Sramer,  ber  toeber  gunftmaifter,  ftnb  baumaifter  getoeffen. 

» [54*].    ©ebaftian  Stfung  unb  ^eter  SRed^Knger  finb  betb  gtuen  tettj,  ^J1 
gemaltig  mann  unb  ratd^em  ju  Slugdpurg  getoeffeu,  bo<$  ber  3tfung 
»il  getoattiger,  unb  toarb  &U  jar  an  bem  anbem  jar  burgermatfter 
unb  tear  alt  unb  fitter,    bifer  burgermaifter  ribt  am  montag  nacty  f ant 30.  sua. 
Sacobdtag  mit  feinem  toc^termann,  (Sberljarbt  Sieberd  fun,  unb  ainem 

3°fne<$t  auff  bie  baif ,  toacfytten  unb  fcoget  gu  factyen4*    bem  gogen  na<$ 

5.  ntimgetc :  m<$te  bieffen.  9.  ju  grofem  mitteiben.  13.  un»ibem<ffK<&.  14.  9t&nli# 
in  b  »1.  64b.  18.  3n  b  931.  82b  untet  1423.  21.  Ditfet  9lbf.  fe^tt  in  6.  26.  3tynli$ 
in  b  m.  84*  ff. 

1.  ©.  ^ieju  bit  8eU.  II  ju  SBurt.  berg  unb  be«  2Bebcraunftmeifter«  3od 
3tn!  @.  344,  12  ff.  Cramer  unb  tin  Sa^rc  1431  bur^  ben 

2.  @.  ^teju  Sangen,  ©cite.  j.  ®«f^.  (5ujto«  So^ann  ©tt>erltc^  toottenbtt.  @. 
ber  @tabt  9tor»etl  @.  212  ff.  ©raun,  S)ie  2)omftr<$e  @.  20. 

3.  2)er  Sfafana  ber  ^renat»ifIBuna  4.  @.  tyteju  SBeil.  IV  jur  (S^ronif  be$ 
fattt  fc^on  in  ba«  Satyr  1410;  ba«  SBerl  (grty.  2Batyrau8  in  %utfb.  @t.«(5tyron.  I 
tourbe  fortgeffltyrt  fcit  1425  nnter  Seitung  @.  262  ff.:  S)te  (Smorbwtg  bed@ebafrian 
bed  S)omca^itular«  Stbre^t  Don  fte$*  Sflnng. 

Stafctcc^ronilen  XXIH.  3 


Digitized  by 


Google 


34  VII.  3)te  (£$tomf  toon  (Siemens  ©enbcr. 

$eter  $Re<$tinger  unb  (Srtjarbt  SMetentyamer,  bie  toaffen  beib  gberljarben 
fiieber^  toctytermann.  ba  erftac^  ^eter  SRed&tinger  mit  feiner  aigne  Ijanbt 
bet  bent  borf  Sergen  ben  burgermaifter  ©ebaftian  Stfung.  unb  ba$  ift 
bie  urfa<$  ber  feinbfcfyafft  getoeffen :  ber  burgermatfter  3tfimg  tyet  jitgerictyt, 
baf  (Sberljarb  8ieber  feinem  aignen  teibticfyen  fun,  ber  be$  ©ebaftianSs 
Stfung  to<$termann  toa$ ,  attes  fein  gut  tibergab  unb  ju  erben  ma<$t  unb 
feme  2  tSctytern  unb  tScfyterolinb  enttyerpt  tyet.  be$  Stfung  |>4b]  frainb 
pracfyten  ben  $Re<$tinger  unb  £)iettent?amer  in  bie  ac$t,  unb  flatten  bie 
frainb  ainanber  faft  na<$.  nun  ijet  ber  9Je<fytinger  geren  gepieft  unb 
toott  tljon,  toa$  ain  rat  erfanbte,  ben  tobfefytag  Ijinban  gefefct,  unb  f<$rib  10 
ber  laifer  unb  atl  fitrften  bon  Satyren  fur  in  ainent  rat  unb  unfer  bif^off 
unb  bit  abets  in  ©cfytoaben  unb  33atyren.  ber  laifer  gebott  aucty  e$,  e$ 
mocfyt  aber  nit  gefein,  be$  StfungS  totter  toa«  ju  Ijert,  ba§  fie  nemants 
ertoeicfyen  funbt.  ba  e$  nun  nit  toott  Ijetfen,  laujft  ber  SRecfytinger  ba$ 
f<$tofc  Rattenberg1  unb  toarb  burger  ju  Sanbfyerg.  ba  fam  e$  barju,  15 
baft  fie  ainanber  merdHi$  grofen  fcfyaben  tljetten  mit  prennen  unb  tob* 
fcfytagen  unb  fam  barju,  baft  be$  Stfung  frainb,  ber  bit  toaffen,  at$  23ar* 
tljofome  5Rem  unb  fein  bruber  unb  be«  StfungS  tocfyter  unb  ir  mann  unb 
atte,  bie  fi<fy  ir  annamen,  audj  be$gtei$en,  toer  fi<$  bed  5Recfytinger$  an* 
nam,  bie  muften  atl  IjinauS*  bie  bermocfyten  ob  100000  ft,  bad  barburd^so 
au$  ber  fteur  lam* 

1427.    [55b]  SBein,  5CC  unb  loren  tft  faft  footfall  getoeffen.    gutten 
toein  1  majj  urn  2  unb  3  b.  unb  1  fcfyaff  loren  urn  10  grofcty. 

§erna<$  Ijat  ain  Ijefftiger  tointer  mit  fcfynee  tyernacfy  gebofgt.    ber  ift 
in  foticfyer  grofe  menge  gefatfen  unb  fo  bid  toorben,  baft  er  bie  bairn  unb  25 
toeinreben  ijat  nibertrudt  unb  jerriffen* 

[57a]  Anno  domini  1429  ift  ainem  ber  bamen  abgefd^ntbten  toorben, 
toon  toegen  baf  er  l)et  bie  fedtel  abgefd^nibten. 

1430.    [58a]  g$  ift  ijie  unb  fcfyier  in  ganfcen  teutfd^en  oberm  tanb 
25.  suit,  grofe  tljeure  unb  hunger  getoeffen,  baft  man  urn  fant  3acob$  tag  Ijat  geben  30 
fobit  lorenS  urn  8  ft,  bad  ain  mann  toot  unb  teid^t  auff  bem  rugfen  tyat 
migen  tragen.    unb  folicfye  tijeure  l)at  8  jar  anainanber  gemeret2. 
3.©ept.        1431.    [57*]  3lm  montag  bor  fant  SKangentag  ift  laifer  ©igmunbt 

22.  gutten  w. :  boflcn  w.       23.  'u.  1  fd).  f.  urn  10  fit.'  fefclt  in  b.       24.  9tynli$  in  6  931.  87b. 
27.  3)iefer  «ttBfa^  feblt  in  6.  30.  urn  fant  ©alien  tag.  (16.  Dft.)  33.  3m  2ejte  fitbt 

falfc^li^  'nai  f.  SW.  tag'. 

1.  8ie«  ©atbenSerg. 

2.  SSgt.  bie  3a$rfc.  be«  15.  3^bt«.  in  @t..(S$r.  X  @.  149, 14  nnter  1432. 


Digitized  by 


Google 


1427—1435.  35 

gen  SlugSpurg  lomen 1  unb  I?at  bet  im  am  ungerifcfyen  Ijern  am  l?off  ge* 
Ijept,  ber  tft  ain  gutter  [ticking  getoeft,  bet  Ijat  begert  mit  aittem  ©<$toa* 
ben  ju  ftecfyen.  bem  tft  ainer  bon  Sneringen  ju  tottten  toorben  unb  [l)at] 
mit  tm  geftoctyen  unb  ben  ungertfd^en  I?erm  abgefto<$en  toeit  Ijinber  ba$ 

5tof  Ijinaus.  ba$  I?at  fid^  ber  ungerifcfy  Ijer  iibet  gef  exempt  unb  Ijart  fcer* 
broffen. 

1435.  [eob]  £erfeog  2llbrec$t  toon  9Kinc$en  fat  tieb  ge^t  atoe*8}^- 
baber*  totter  »on  2lug$tmrg,  Ijief  StgneS,  n>a$  atn  faft  fc^iJn  menf$,  nnb34^0/ 
Ijet  fie  alfo  §o<$  tieb,  bafc  ir  &it  gtaupten,  er  Ijette  ir  bie  ee  fcerfprocfyen,  484- 2*- 

io  unb  fat  ir  atn  frauenjimer  geljatten  tt>ie  ainer  ftirftin 2.  au$  fotictyer  ur* 
fa$  fat  IjerfeogSrenft  auff  ain  jett,  ate  fein  fun,  tyerfeog2ttbre<fyt,  nit  an* 
ijaim  tft  gemeffen ,  fie  lauffen  fad^en  unb  ju  ©traubingen  in  ber  $)onato 
lauffen  ertrinden.  unb  ba  ber  Render  fie  Ijat  gebunben  geljapt  unb  in  bie 
Sonata  tt>cCten  toerfen,  Ijat  er  ju  ir  gefagt,  toann  fie  fret  befenn,  baf 

15  Ijerjog  2ltbrecfyt  [eia]  nit  ir  eetid^er  mann  fei,  fo  toett  er  fie  leben  Ian  unb 
frei  febig  barton  Ian.  ba$  Ijat  fie  nit  toeflen  tljon ,  funber  gefagt,  fie 
fei  Ijerfeog  2ttbre$t$  eetic^S  toetb.  barauff  l?at  er  fie  in  bie  $)onato  ge* 
toorfen  unb  Ijat  [fie]  ba$  brittmal  au$  bem  toaffer  jogen  unb  Ijat  fie  lang 
barunber  geljapt  unb  atoeg  gemeint,  er  Ijab  fie  ertrindt,  unb  fie  fei  ge* 

softorben,  unb  Ijat  imer  gu  no$  getept.  ju  bem  tefcften  Ijat  ber  Render 
ain  lange  ftang  genomen  unb  urn  ber  SHgnefen  Ijar  genridlet,  bann  fie  gar 
ain  fc$5n$,  fangs  Ijar  ijat  geljept,  unb  fie  toiber  im  toaffer  gen  boben 
jo$en  unb  an  ber  ftang  mit  bem  Ijar  fo  tang  im  toaffer  am  boben  geljal* 
ten,  bis  er  fie  bo<$  jum  lefeften  ertrindt  Ijat.    ba  Ijerfeog  SUbrecfyt  ift 

25tt>iber  Ijaim  fomen  unb  fcewomen  Ijat,  baft  man  im  fein  Ijerfetteb  ertrindt 
Ijat,  fat  er  fi$  faft  iibet  urn  fie  geljep t  unb  leib  enpfangen  unb  Ijat  fiber 
fie  ain  cappet  bauen  unb  3  enrig  meg  barein  geftifft3. 

©tfer  Ijerfeog  2tlbrec$t,  ate  er  nun  tange  jeit  on  ain  eefrauen  betib, 
boc$  ju  lefcften  nac$  t?it  taibs  unb  trauriglait  nam  er  ain  Ijerfeogm  toon 

30 fflraunfdjtoeig  ju  ber  ee4*     bei  berfelben  Ijat  er  geljapt  5  fun:  Ijerfeog 

6.  35iefer  Slbfafc  fe^lt  in  6.  9.  931.  96*> :  ber  Ijer^og  fcette  ftc  jft  bet  ee  genomen  unb  bie  ee 

»erfoto#cn  abet  bo$  nit  jfi  firemen  flefiett.       25.  ^et^lieb :  fein  bftl  (obet  eeftau).         28.  2)iefet 
Slbfafc  fe^It  in  6. 

1.  SDtcfcr  Stbfafe  fte^t  faXf^U^  untcr     @t.*(£$ron.  »b.  IH    @.  348  Stnm.  2 
bem  3a^rc  1428.    (Sr  gc^Brt  unter  1431      angef.  Sltt 

(f.  ©ajfer  adh.  a.);   ©tgmunb  rttt  ba»  3.  @.    ^teju    ©autre,    ©eneal.   b. 

mats  Im  2lug«fcurg  em  am  3.  (Sept.  @.  ©tamm^aufeS  2Btttel«bac^  @.  303tnm.  6. 

«eit.  IVju  Surty.  Sinf  in  5lug«b.  @t-  4.  TOred&t  toerma^te  ft*  am  6.  Sflco. 

(Scroti.  IX  @.  383.                   '  1436  mit  3lnna,  einer  Xo^tet  be«  ©er* 

2.  ©.  ivlvx  ©anjen  bie  in  ben  2(ug«b.  jog«  (Srt^  I.  toott  ©raunj^tt)eig«©rufeew 


Digitized  by 


Google 


36  VII.  2)te  (Efcronit  toon  (Siemens  @enber. 

©igmunben,  fcrfcog  $anfen,  $erfcog  Sriftoffen,  $erfcog  SBotffgangen 
unb  Ijerfeog  SKbrectyten  unb  3t5$tern:  ©arbaram,  2Jtargret$am  unb 
(gftjabet^. 
21.  sept.  [7ob]  Sin  fant  3Watl>eud  tag  1449  fmb  [bic]  baumaifter  bcr  ftat  auff  bcm 
rattyaud  gefcffen.    ben  ift  bic  bi<$d  tnit  bent  umgelt  barprac^t  toorben.  5 
ba  iftSrtyarbt,  bcr  ratdfnectyt,  tyinjiigangen,  am  mann  aincr  erbare  geftatt 
unb  gutten  gtaubend  unb  trauen,  in  ainem  tangen,  gtaucn  bart,  bet  ffat 
bad  gc(t  audainanber  erttaubet,  bamit  ed  badber  leister  gejcft  tourbe,  unb 
barnadj  eingef<$riben,   bifer  ratdfnec^t  [tail  auff  bifcn  tag  172  fit  bar&on. 
bad  \adf  $eter  toon  Sir  gen.  bet  gicng  Don  ftunbe  an  ju  ben  13  bed  $aim*  io 
lichen  ratd,  bie  auff  biefetbe  jeit  unb  ftunb  in  bet  ratftuben  faffen ,  unb 
jeigt  incn  fotic^d  an.  ba  toarb  er  an$  item  be&el<$  itn  fufctapfen  gefangen 
unb  painKd?  gefragt.    ba  tyat  er  ben  biebftafl  befunbt  unb  ift  an  gatgen 
'  geljendft  toorben.    bifer  Crljarbt,  ratdfnectyt,  ift  pfatfegraff  grtberid&d  am 
9tyein  fdjto>ec$er  getoeffen,  ber  an  fetned  bruberd  ftabt,  ber  geftorben  tear,  i* 
unb  feined  aertauffen  funn  $9ttip|>en  furmunber  unb  aertoafter  n>ar  unb 
bad  ctyurffirftenampt  ber  <Pfaffe  rcgiert  unb  bertoafc.    ber  Ijat  bifed  ratd* 
Inedjt  totter  &on2lugdpurg  ju  ainer  concubina  ober  fc^Iaffmagt  gdjept1. 
bar&on  Ijat  cr  geboren  graff  Subtoigen  &on  8eoftain,  unb  toon  bifcm  pfaJj« 
graven  unb  ratdfnectytd  totter  Don  Sugdpurg  fcmen  bie  graben  toon  8eon*  » 
ftain  tnit  iljrem  urforung  Ijer. 
*•£  1456  [76*].    $and  toon  $oty  ift  tyie  ain  faft  reiser  lauffmaun  gc* 

^e9'|u7f;n>effen,ber  ift  audj  ob  30000 fl  fc^utbig  getoeffen, bann  er Ijat ben  anbem 
35^  lauffleutten  ju  nactytait  bie  n>oQ  aufffaufft,  tourer  bann  bcr  gcntein  fauff 
n>ad.  unb  ed  begab  ficfy  auff  ain  tag,  bafc  cr  atle  fcinc  frainb  ju  gaft  tub,  25 
bafc  er  inen  fcin  rei^tum  lieffe  fectyen,  bann  er  Ijiett  ftdj  fflr  ben  rei^often 
in  bcr  ftat  Stugdpurg,  unb  toift  nit,  bag  tm  ain  ganfc  fdjiff  fcolmittyefcerei 
unb  anbcmt  gutt  xoa$  unbergangeu,  aber  bife,  bcnen  cr  fc^ulbig  wad,  bie 

8.  3m  Original  ba«  fiatt  ba#ber.         14.  91.  119*:  Walfegrafr  $tibeti$ ber  bat  bife* 

(frbatb#,  rafclnedjt,  ben  man  bje  an  gatgen  gc^encft,  leibli^e  tester  bet  tm  offenlicb;  jtyettt  ju  ainem 
bfilen  gebept,  bet  bcr  et  ain  fun  ubexlomen  bat,  ben  bat  er  Cubwig  im  tauff  tauffen  nennen,  ben 
b.at  ec  ^etnaeb,  ju  ainem  giaffen  ju  fieonjtatn  gemadjt  unb  tm  unb  fetnen  nad>tomen  ewigfHe$  bie 
grafffdjafft  fieonftain,  \6}\oi  [unb]  fWtletn  mtt  aUtr  jfige^etung  etngeben,  unb  von  btefet  9tug«* 
vuigerin  fcmen  bie  gxaffen  von  Ceonflatn  $err.        28.  gfitt:  tauffmanf^a^. 

bagen;  bie  au«  biefer  <8$t  entftoroffeticn  <£ltfabet&,  geb.  2.  gefcr.  1443;  Barbara, 

Atnber  flub :  3o^ann,  geb.  4.  Oh.  1437 ;  get.  9.  3uni  1454. 

(Srnjl,  get}.  26.  Bug.  1438;  ©tgmunb,  1.  IBgl.  SKilU^  @.  98,  18.    @.  ben 

aeb.    26.    3uli   1439;    Blbre^t,    geb.  «uffafe  irrSn^cra  in  ber  3<ttf<$r.  be«  ^ift. 

24.  3)ec.  1440;  (S^riflo^,  geb.  6.  3«n.  »er.  f.  QQwabtn  u.  5Reub.,  3a^rg.  1879 

1449 ;  ©olfgang,  geb.  1.  Wo*.  1451.  —  @.  142  ff. 

XS^ter:  2Rargaretya,  geb.  1.3an.l442; 


Digitized  by 


Google 


1449—1460.  37 

nriften  ed  unb  giengen  ffir  am  tat  unb  begerteu,  ba&  bed  bon  $ofy  gut 
atteS,  tigenbd  unb  farenbd,  barfcfyafft,  Ilainetljer  unb  Ijaudrat  befd&riben 
tourbe.  bad  ift  befcfye<$en,  bann  bietoeit  er  mit  feiner  frainbfcfyafft  jfl 
tifcty  tft  gefeffen,  tft  bcr  ftatbogt  in  fern  Ijaud  gangen  unb  Ijat  tut  unb 

5 fetner  Ijaudfrauen  bie  fcpffet  bon  ber  girtet  genomen  unbailed  fein  gut 
befctyriben,  unb  tft  atfo  in  ainer  jlunb  reitfy,  ljerrti<$  unb  grofc  geacfyt  getoeft 
unb  arm  unb  beracfyt.  man  Ijat  fein  gut  offenticfy  auff  bem  mardt  beriefft 
unb  berganbt    fein  Ijaudrat  Ijat  man  um  3000  fl  berganbt 

$and  bon  Jpofy  tft  gen  gribfcerg  in  bie  freiung  geflocfyen,  ber  ift 

lofetnem  frainb  3Ki<$et  SRemen  bit  f<$utbig  getoeffen,  barum  l)at  er  etlicfye 
firrpfanbt  geljept*    an*  foti<$er  urfac$  ift  3flic$et  Stem  an  ber  mito>u<$en 
bor  letare  jV]  gu  §anfen  bon  Jpofy  unb  ainem  anbern  burger,  gu  bem3.gnar$. 
SRabenftmrger,  ber  audj  bon  fd&utben  toegen  toad  baljin  gefloctyen,  [in  bie 
freiung  lomen].    ba  nun  2Wi$et  9tem  fein  facfy  l)et  audgericfyt  unb  am 

i5^ereinreitten  gu  ber  Secfyprug!  lam,  ba  toartot  auff  in  ain  ebetmann,  ber 
©Bamberger  \  mit  6  pferben ,  ber  ber  tyerfeogin  gft  gribberg  biener  xqq& 
unb  bed  bifcfyoffd  bon  Slugdburg  frainb  toa$,  ftacfy  er  ain  fcfytoert  burcty 
in,  baft  er  &on  ftunbenan  bafetben  ftarb.  an  bemfetben  ort  ift  ain  ftai* 
nene  faut  aufgerid^t;  ju  gebecfytnud,  bie  nocfy  ftabt,  bocfy  ift  fie  erneuert 

2omorben.  bie  Satyr  fagen,  baft  bed  ©atyrtanbt  fo  toeit  gang,  barum  fei 
bie  faul  gefefet ;  bad  ift  nit :  ber  8e<$  tailt  bad  ©cfytoabentanbt  unb  33afyr* 
fonbt  bonainanber.  unb  I?at  in  bon  lainer  anbere  urfacfy  toegen  er« 
ftoctyen,  bann  bon  etftcfyer  toort  toegen,  bie  ber  JRem  gefagt  Ijet,  ba  man 
geftocfyen  tyet.   ber  ©Bamberger  Ijet  ftc$  nit  gar  erbar  an  bem  banfe  mit 

^feiner  frauen  geljatten. 

£)er  S5f<fyinger,  ain  burger  unb  fauffmann,  ift  ob  5000  fl  fctyutbig 
getoeffen,  ift  autf)  gen  grtbberg  geflocfyen  unb  Ijat  nemantd  ni<$fc  toetlen 
geben,  ift  auc$  ba  geftorben, 

SDie  taffef  gum  tljum  auff  bem  friemeffattar  geftatt  300  fl;}  Ijat 

3ofte  maifter  $and  bon  SSfe  gemactyt2* 
[85b]    Anno  domini  1460  ift  gu  2lugdpurg  unb  auferljalb  ain  faft  Ijeftiger 
nrinter  getoeffen,  l)at  bid  auff  ben  22.  tag  martii  getoerbt3.  unb  an  fant 
3ergen  tag  unb  2  tag  baroacty  tft  ein  faft  grofer  fd^nee  gef alien,  unb  ift23.3ipni. 

14.  $et  aulgeri$t,  ban  er  t?ct  »on  bem  von  £09  t>il  in  pfanbttoei«  in  :c.       24.  erfear:  eertt$. 

1.  ©.  $ieju  WIM\$  116,  3;  Stnon.  3.  SSgt  bie  3a$rfc.  be«  15.  3*bt«., 
504,  14.  @t.*(Styron.  X  ©.  244,  12.     S)emtta^ 

2.  33af.  grants  Sfonalen  1.  c.  @.  94;  »arc  toon  bcmSStnter  bc«3a^rc8 1459/60 
bott  ttcrben  bie  Soften  auf  400  fl  an=  bte  Sftcbc. 

geflcBen. 


Digitized  by 


Google 


38  VH.  $te  <£$romt  ton  <£lemen«  ©enber. 

barju  Qtfo  fatt  getoeffen,  bajs  an  ben  tedjew  gefroren  ei«japfen  finb  ge» 
Ijangen  ainer  elen  tang,  abet  bie  baum  plfitten  no$  nit. 
[86a]  Anno  domini  1461  tyat  man  Ijie  bte  2Battljoffertn,  ain  frauen,  Don 
biebftaf  toegen  tebenbig  aergraben1. 

1462.  [94a]  Son  ainem  rat  ju8ug$purg  ift  bet  {Rem,  ber  atner  be$* 
rate  tt>a$,  gen  £)ittingen  jit  bent  bifefyoff  gefefyidft  foorben,  ba£  er  in  ante* 
rats  namen  ben  jott  in  bcr  ftat  SlugSpurg  bon  ifrn  fieff.  ber  I5rt  feinen 
bet>et$  ba$  tyinber  Ijerfur  unb  faufft  ben  jott  fitr  fid^  unb  fcine  erben.  ba 
er  toiber  fam,  fafct  man  in  au$  bem  rat,  unb  befefytofc  ain  rat,  bag  ju  etmgen 
jeiten  nimermer  Iain  SRem  folt  in  rat  gan.  ba$  toirt  noc$  getyatten.  io 

7.  optu.  1464.  [94b]  81m  famftag  nacty  oftem  urn  mittagjeit  Ijat  man  ju  fant 
Urlicty  ba$  facrament  in  ainer  fitberin  !8ff$,  70  fl  toerbt,  in  ber  fird^en 
geftoflen.  ba$  Ijocfyroirbig  facrament  ift  barnacty  in  ber  frauen  ftieflen  ge* 
funben  toorben. 

3Wan  Ijat  Ijie  gefangen  Sergen  $angenor  unb  fein  fun  unb  UrK$  i* 
©refyfc$u<fy  unb  fein  toeib  unb  anber  mer,  ber  namen  tcfy  nit  tljarr  fcfyret* 

i2.*prii.ben.  man  fagt,  fie  tyetten  geftoflen 2.  am  bonftag  nacfy  quasimodo  f)at  man 

22.  swat.  2  bruber  entljauptet,  unb  am  afftermontag  na<$  pfingften  entrann  be* 
$angenor$  fun  au$  ben  eiffen  unb  ain  fcfyBne  frau  mit  im,  Ijiejs  bie  ZaU 
Ijofferin,  lamen  gen  fant  Uxixdf  in  bie  freiung  bon  biebftafl  toegen.  20 

[95*]  ©ant  3Mgna  teib  ift  ju  bem  anbem  mat  in  fant  Urti<$$  clofter  ge* 
funben  toorben3. 
[oea]  Anno  domini  1466  Ijat  graff  Jpan«  »on  SBerbenberg,  t$om$err  Ijie, 

6.  aprii.an  bem  oftertag  fein  crfte  meg  gefungen  im  tljomftifft4,  unb  ben  anbem 
tag  barnatty  Ijat  er  ju  fant  Utltd^  me§  getefen  auff  feincm  altar.  » 

1467.  [ioib]  £>er  (efcft  I?erfeog  bon  £egf  %at  fein  totter  ju  ber  ee  geben 
©ern^arbt  »on  SRed^berg,  unb  ift  SDiinbefljaim  unb  SBefyffenljorn  be$  Ijerfcog 
eigen  erbgut  geroeffen.  ber  %at  feincm  tocfyterman  ©erntyart  bon  SRed^berg 
ju  lauffen  geben  3Winbet^aim5  unb  I?erfeog  Subnrigen  toon  ©atyren  SBeif* 

2.  Hfalidj  in  6  81.  144*.  3.  Siefa  »bfafr  M>t  in  6  auf  81.  145*.  10.  H&nH*  in  b 

81.  161*.  14.  OKjnlidj  in  b  81.  162».  20.  SDiefer  Wfcfofc  fe$tt  in  6.         22.  3n  b  auf 

81.  162b.       25.  Dicfcr  fcbfafc  f«$lt  in  6. 

1.  SMefe  ©trafe  fcurbe  fiber  SQBciber,  4.  3o$ann  ton  ffierben&crg,  foSter 

ttetd&e  2)tebjto$t«  ttegen  ba8  8eBen  tocr»  ©tfd&of  ton  2lug«burg ,  tear  bur<$  einc 

totrft  fatten,  an  ©telle  bed  (St^anaeng  ^Spftli^e    ©utte   loom    5.  Suit    1463 

ber^Sngt.  @.  3)re^er,  De  poena  defos-  gum  (Soabjutor  be«  ©tWof«  $eter  toon 

sionis  vivi  et  pali  (Rostoch.  et  Wism.  ©(^aumbura  befiettt  toorben. 

1752)  p.  XV  ff.  5.  2>er  le^te ^ergoa  ton  Zt&  flbergab 


2.  »gt.  ©affcr  a.  h.  a.  bie  ^etrf^aft  2Rinbel$etm  ben  iHnbern 

3.  ©gl.  ©itttterl.  c.  ©.  215.  (etnet  ©$»efta,  ben  ^bergen,  ton 


Digitized  by 


Google 


1462—1474.  39 

fentyorn  ,;  unb  nad&malen  Ijaben  bie  toon  {Rec^berg  3Rinbet$aim  ju  lauffen 
geben  ben  i>on  grontyerg. 

1469.  [ioeb]   6$  ift  tyie  toon  ainem  rat  toerpotten  toorben,  baf  man 
Iain  gtofe  $ocfoeit  tyabe 2. 

*         1470.  [iub]  (6$  tft  ju  »ugfyurg  ain  getoontyeit,  al$  offt  ain  bifctyoff  $J' •* 
toon  $ug£purg  u>te  ain  furft  etnreit  bad  erftmaU ,  bag  man  atoeg  ben 
galgen  abraumpt  unb  bie  arme  leut  auff  ben  gemet$ten  lirc^off  begr&bt. 
jolted  tft  ife  au<$  befc$e$en  im  nacfygeenben  jar  auff  ben  18.  tag  februarii, 
unb  ftnb  250  Ijaupter  gefunben  toorben. 

to  1472.  [u2»]  gnbris  grief  tnger3,  burgermaifter,  unb  $an$  ftitel4, 
fern  toctyterntan,  tyaben  ju  ©egingen  ain  bid)fenf$ieffen  au$gef<$riben,  unb 
toad  ain  ftlberis  ftainet  urn  18  fl  bad  bdft,  unb  toaffen  ber  ftainet  17, 
geftonbenl  15fl.  [ii2b]  $)an«  gitel  gab  gemeinen  fcfyiifcenentyfor  ain  toerbedt 
pferbt  um  15  f(.  ber  fremben  f<$fifeen  toaren  90  unb  toon  Sugfyurg  144. 

i*         1474.  [ii7b]  ©ant  Urli$$  unb  ©ant  Slfra  fir<$,  toon  neuem  auffge*  ®jg£ei 
bauen,  ift  $Sc$er  gemeft  bann  fain  fir$  bifer  ftat,  alfo  bag  man  fte  au«*  2fl! *^. 
toenbig  toon  ferbe  tteit  gefecfyen  Ijat.    bie  $at  ber  toinb  toor  toefper  jeit  an 
font  $eter  unb  fyaute  tag,  an  ainer  mittoucfyen,  umgetoorfen,  unb  toad29-3uni- 
[ii8a]  ber  faifer,  tegat  unb  bie  anbern  fflrften  all  nocfy  $te.    bifer  grog 

2o$efftig  toinb  ift  gangen  toom  SRljein  bid  in  Unger,  ber  $at  toil  Ijfiufer  unb 
tljuren ,  baum  unb  toelb  eroifcer  getoorfen  unb  mit  ber  toutfe  auSgeriffen, 
in  gfirten  unb  auff  bem  feto  lmerlj&rten  grofen  fcfyaben  ttyan.  ber  urinbt 
Ijat  an  ber  firemen  bad  ta6),  tactyftul  unb  ganfc  jimer  fret  in  bie  $5$in 
auffge^ept  unb  auff  bad  fir<$engem&ur  totter  lauffen  niberf alien,  bag 

»bte  firemen  erfd^metteret  unb  emiber  gefctylagen  [toorben  tft],  unb  fant 

2.  Eiefer  ttbfafc  fe^tt  in  6.  4.  Hbnlidj  81.  184*.  9.  3n  b  81.  192*  untct  1471.  14.  «bn. 
li*  81. 193*.  17.  Diefer  fcbfafr  freginnt  in  ber  ^anbfdjr.  6,  81.  202*  abweicfrenb  mit  folgm» 
fcen  ©orten :  fcn  fant  $eter  unb  $auld  tag  vot  bee  vefpet  ift  bie  neu  gepauen  firdj  ift  fant  Utli$ 
bie  nibergefatlen  bure$  ainen  faft  grofen,  frefftigen  roinbt,  ber  bat  ba<  ganfe  jimer  mit  bem  bad? 
ber  firemen  in  bie  fjodx  auffgefcept  unb  teiber  lauffen  auff  bie  tir$en  faQen,  bat  &at  bie  tir$en  jft 
buuffen  txueft  unb  flnb  bie  alte  $3r  fant  Urli$4  unb  fant  [Ufra?j  pltben  {tan  unverfcrt,  be4» 
glei$cu  and)  ber  bailigen  grabern,  ber  (ain  ift  mdjfc  bef^ec^en;  unb  finb  in  ber  fir^en  31  men* 
f$<n  verborben  unb  geflerben,  ba§  bie  Tii$  auff  fie  ifl  gefaflen. 

bnten  8eroI.,  ttaibem  er  fclae  SRttcrben  tarn  im  3. 1400  pfanbttctfe  an  Xlbre^t 

nat^  unb  na<^  aogcldft,  fctt  1447  al«  toon  8^cc^berg  unb  tourbc  im  3. 1475  toon 

attctnigcr  ©eft^er  erf^eint;  bie  $errf$aft  ©crjog  ?ub»tg  audgelBfl. 

tarn  na$  feinem  XoU  an  fetnen  ©ofyn  2.  Sgl.  ©affer  a.  h.  a. 

©cto  II.,  bet  fie  im  3abte  1467  an  feine  3.  @.  flbet  anbrea«§ti(Iingcr Rector 

04n>aget  Ultt^  unb  ^>an«  ton  gtunbd*  WIMty  €^ton.  ®.  236  «nm.  l . 

betg  t>ettaufte.  4.  @.  fiber  ©an«  S3ittel  ebenba  ©eil. 

1.  ©eiffen^orn  tourbe  beteiW  im  14.  IV  @.  420  Hum.  1. 
3$bt.   ba^nWet  ©cfty;    bie  ^mf^aft 


Digitized  by 


Google 


40  VII.  3>ic  Ctyrontt  toon  Clemens  @cnber. 

Urlid&$  unb  font  2lfra  d)ox  unb  ire  graber  finb  unberfert  beltben.  unb 
finb  ju  bifer  jeit  etCid^  conbentyerra  unb  laten  in  bcm  djor  in  ben  ftieflen 
geftanbeu,  benen  ift  audj  nictyfe  bef$ec$en.  ob  50  perfonen  finb  in  bie 
nebencawet  gen  fant  fflartljolome  entrunnen,  bte  finb  autf)  barbonlomen. 
bit  menf$en  nnb  $unb,  barauff  bie  fir$  gefalten  ift  bie  $aben  nnber  ben* 
ftainen  unb  ntbergefattent  {inter  gefctyrien,  bie  Ijat  man  fyalb  lebenbig 
$erau$  joctyen,  unb  34  menf<$en  ftnb  ba  berf  alien  unb  tobt  betiben,  bar* 
unber  ftnb  getoeffen  raaifter  3eronimu$  Seljber,  pfarer  bafetben,  unb  fein 
tyetfer,  $err  S^onta  ©6er  bon  fiaugingen,  unb  f$ier  ber  Sftatljan,  gotb* 
fctyuttb,  ganfe  gefc$(e$t,  [ii8b]  barunber  bit  fc^toanger  frauen  finb  gemeffen,  to 
bie  ju  ber  bigttg  ainer  begeenng  irer  borfarer  jartag  in  bie  !ir$en  lomen 
maffen1. 

1476.  [99b]  DiebonBugSpurg  $aben  bent  finig  bon  Ungem  3Wat$iaf<$ 
400  mann  tmber  ben  £firden  jft  $itf  gefctyidt.  unb  na<$bem  er  ben  24ir* 
den  bit  f$l&fer  unb  ftfit  Ijat  abgemunnen,  f)at  er  au<$  ©abafe 2,  ain  feft  i* 
plogfljauS,  mit  bit  beften  bafteienunb  gr&ben  betoart,  an  bent  ttaffer  ®ato 
tigent,  belegert,  bad  mit  bit  bold*  faft  n>oH  filrfectyen  ift  getoeffen  unb  in 
atter  jier  unb  gr5fe  tote  ain  Itnigllictyer  fife  unb  f$tofc.  ba  nun  ber  finig 
SWatljiafcty  jfi  Ijefftiger,  fattier  ttrinterltcfyer  jeit  e$  mit  ftumt  angieng,  ba 
n>arb  graff  $an$  bon  ffiitebifc  bon  ben  Sftrden  gefangen  unb  getBbt  unb» 
fein  Ijaupt  abgefctyfagen,  in  feinent  (angen  $ar  an  einent  tyiejj,  ben  anbem 
jft  forest,  in  bent  fc^log  oben  tyeraus  gefyentft,  barab  finig  *D?atI?iaf$  er* 
jirnot  ift  unb  bad  f$(oj?  mit  afler  ma<$t  angangen  unb  gemuneu  fytt  unb 
jebermann  ba  ertoirgt. 
28.  ©cpt.        1477.  [i26*]  2tm  fumptag  bor  fant  2DK<$ete  tag  ift  ate  ain  grofer, » 
bider  f<$nee  gefaQen,  barab  ft<$  Jebermann  bemmnbert  Ijat 

1478.  [129*]  Stuff  bifen  tag,  ateUrticty  ©ctytoarfe  rait  feinem  an^ang 
$an«  unb  Seontyart  gitel  unf$u(bigt(i$  $at  ju  bem  fc^toert  berortaitt, 

13.  3n  b  »iel  tutjet :  %\n  rat  jft  Vuatpura.  bat  bent  finig  ton  linger  aRattyaft  400  man  jft  tjilf 
gefaicft,  ba  et  wibct  bie  lurftn  \>at  trieget  unb  im  ba#  ttfi  f$lo§  ©abafr,  an  bet  Donate  ligent, 
{pit  abgtnmnen.       26.  H(>nU$  in  6  991.  217*>. 

1.  ©enbeto  Duette  ift  SBittoer  1.  c.  2.  S)lefe  Wotij^ebt  bei  ^enber  f&tf^ 

2)ort  finb  au<$  bie  am  ©c^luffe  be«  8b«  ti^  untet  1466.  —  ©abac  an  bet  @an, 

fa^c«  gmannten$erf<taU$tettenaenaniit.  toejtL  toon  SBclgrab,  tear  t>on  ben  Xfalm 

@.  ba«   (Spitawuim    bed   etf^taaenen  im  3a^re  1471  erbaut  tootben;  im  2>tc 

plebenus  monster  Setommud  fepber  be*  3aire«  1475  fu^r  Wttig  2Ratt^ta«  bte 

nnb   feined   Coabjutor«  2^omad  @bet  2)onau  ^inab  na^  ©elgrab,  urn  toon  ^tet 

ebtnba  ©.  286.  —  2>ie  gamilie  S^at^an  au«  bie  ©elagerung  toon  ©abac  §u  M«ter» 

^atte  nnter,  ben  3ug8burger  (Solbf^mie-  ne^men,  bad  am  15.  gebtuar  1476  ca^itu* 

ben  einen  gea^tetcn  9lamen.  ttcrte.  6.  Mon.  Hung.  Hist  II  ©.  343. 


Digitized  by 


Google 


1476—1478.  41 

auff  btfen  tag  aucty  im  uactytoolgenben  jar  ift  bet  ©dfa>arfe  urn  fein  grofe 

fd^mb  ju  bem  tiectyten  galgen  oerurtaitt  loorben  K 

Site  Urticfy  ©(fytoarfe,  ber  burgermaifter,  ju  bcm  galgen  toerurtaitt  ift 

getoeffen,  tft  er  auff  amen  toagen  in  bie  §5c$e  gefefet  loorben,  nit  ju  eeren 
5  ober  ate  am  figtyaffter  ua$  itbernrinbung  bcr  f einb,  f unber  ate  ain  erfe* 

bie&  unb  fcinb  be$  batertanbS  unb  bcr  bieb  toater  unb  baft  cr  be$  fie§  Ijet 

unb  nit  toott  gan  funbt,  au#  ba%  er  Don  ieberman  gefecfyen  lourb  nrie  ain 

fiirft,  morber  unb  bieb,  ber  be$  galgen  ttrirbig  toere. 

Urtt$  ©cfytoarfc  ift  auff  bem  toagen  gefeffen  (unb  ber  Render  Bet  tot) 
10  unb  $at  am  ausfieren  nemants  angefed&en  unb  Ijat  angc^e^t  ain  fctytoarfce, 

fc^amolotine  fd^auppen,  mit  meberim  unber f utter t,  unb  ain  Ijauben  auff  bem 

Ijaujjt,  mit  rugffed>im  uuberfiettert,  baran  finb  gefyangen  2  grof  fnityf  bon 

feinbertacfy, 

[i29b]  Da  ber  ©cfyioarfc  auff  ber  lelttern  ift  geftanben  unb  Don  bem  Ijen* 
i5<Ier  auff  bem  galgen  nac§  getoonfyait  Ijerumb  geftert  tft  toorben,  ba$  bold 

ju  bitten,  bafc  fie  gott  ftir  in  Bitten,  Ijat  er  Iain  toort  gerebt,  funber  ber 

tyenfer  Ijat  an  feiner  ftabt  gerebt,  barna<$  tyat  ber  ©djtoarfc  ju  bem  Render 

gefagt,  toa$  er  gfife  an  feinen  Itaibern  Ijab,  baft  er  e$  tyerabfcfyneib  unb  im 

be^alt.  ua$  fotictyem  Ijat  er  in  geljendt,  gen8riec$$Ijaber$  toarfe,  unb  [man] 
2o  ^at  im  ain  befunbere  eifnen  let-in  gemactyt  mit  §aimli$en  fcfytoffen,  bie 

im  an  fyate  gelegt  ift  toorben,  bamit  man  in  nit  ab  bem  galgen  fteten  mig. 
Die  nad^gefd^riebnen  finb  be$  ©djtoarfeen  gefetlen  unb  antyang  getoeff  en2: 
Urticfy  ©cfytoarfe,  3o8  £aglang:  an  galgen  geljendlt  —  3erg  Rurfe: 

entauptot.  —  3o$£)nforg:  Don  ainem  ftatlnecfyt  erftod^en. — 33ifftn* 
*ger,  fctyneiber;  2Rietic$,  fd^mib;  SKarjc  §offmair;  SftetomiHer;  £ader; 

®lafe :  inen  unb  alien  iren  nad^lomen  enrigllicfy  rat  unb  rectyt  berbotten. 

[i3oa]  ©fit,  merger;  Sreu|er,  fd^mib;  SBagner,  gutter;  SBitljatm  §ag* 

natter;  ©ctytoetydtin,  mefcg«r;  ®8fe,  toeber;  SoS^fluger:  ftnb  all  au$ 

bem  rat  gefefct  toorben. 

2.  Die  auf  Ulr.  ©djwarj  unb  feine  ©enoffen  Bcjugti^en  ©teflen  ganj  a$nli$  in  b  SI.  222b  ff. 
25.  3m  Original  falfalidj  Hoffmann*. 

1.  2Ba«  ©enber  fiber  @<$toarj  unb  bet  ber  $ergtet$una  beSfelben  mit  ben 

attttcf  toorbrinat,  tyat  er  aunt  arBjjtett  ©euberfd&eu  (Sfcoutteu  ergab,  biefe  off  en* 

3$ei(e  and  ber  (Styroutt  toots  2Baf$er  unb  bar  ju  ©runbe  lagen.  iRur  bte  tut  £e?te 

3tcra  gef^il^ft  (W  u.  w),  tourbe  atfo  be*  tnitget^eUteu  @teflen  eut^alten  no^  etui* 

rcitd  entoeber  iu  ben  SSartauten  ober  in  ge«  S^eue.  —  S3gL  2KiHic$  &.  257,  12; 

ben  3uf%u  gu  Rector  2KilUdf>«  (S^rouif  bte  SBeUage  IV  ju  SWfilt^  @.  420, 10ff.; 

mitget^ettt;  flubere«  ift  (bem  Sn&aKe  432,  3  ff. 

tta#)  in  ber  ©eitagelV  ju  btefer  (S^roui!  2.  SSgt.  bte  Sifte  toon  @^»arjen«  ©e* 

ane  ber  ,^orbercttuug  atues  erberu  Wats  noffeu  bet  Wlftixti)  ©.  261, 13;  3tab.  II 

. ..  »iber  ..  bie  «n!lag  be8  Dfterreu$cr«"  gu  3Wfitt^  @.  374, 11. 
abgebru(!t,  toet^em  @^rtftpitd,  toit  fi$ 


Digitized  by 


Google 


42  VII.  2>te  Commit  toon  ©emend  ©enber. 

3erg  ©elb,  maifter  3hfyme§,  $erfcfin  fc$udjma<$er,  ©arttyotome 
©d&netber  tft  gebotten  toorben,  baf  fie  ir  le&en  tang  in  bet  flat  ptetben 
unb  ffir  fein  tifox  gangen. 

Sinter  au$  ben  4  rat$fnec§ten  tft  entauptot  tootben. 
[tsoa]  $err  £cm$  SRficty,  pfarrer  jfi  fant  Urli<$,  Don  Dttngen  au$  bem* 
i4.«ptw.  SRief  biirtig,  tft  an  fant  2tyburtiu$  unb  aSalerianu«  tag  geftorben  unb  im 
prebtgljau*  begraben  toorben *.  ber  l)at  tyte  [i3ob]  Don  atnem  rat  urn  620  fl 
25  etotg  fl  faufft,  barnttt  Ijat  er  geftifft  2  f$fiter,  pfarfinb  in  fant  Ur« 
lt<$$  pfarr,  baf  fie  Dor  bent  Ijocfytoirbigen  faaantent  ftngen  unb  ntitgan* 
gen,  f o  man  bie  francfen  Derfid^t.    Ijat  ain  enrige  meg  geftifft  unb  Don  io 
benen  Don  5R5riingen  50  eurig  gulben  faufft  urn  1500  fl,  bie  fol  ju  etoigen 
jetten  atoeg  ber  fittoft  feine*  gefc$tec$t$  einnenten  unb  urn  gotten  toriflen 
armen  (eutten  [geben],  unb  an  tirc^enpeu  tyat  er  ob  2000  fl  Derfc^afft. 
fo(i$$  gett  afle$  %at  er  bei  ber  pfarr  erubert. 
25. 3uii.         1480.  [i3ia]  2ln  fant  3acob$  tag  ift  ain  grofer  Ijagef  getoeffen.   e*  ** 
finb  $ie  ftain  gefatten  ate  grog  art  bie  tyennenair,  unb  Ijat  bent  traib 
grofen  fd^aben  tljan. 

1481.  [i3ia]  Anno  domini  1481  ift  ju  fant  Ur(i$  int  mairljoff  ein  latb 
geboren  toorben ,  $at  6  fief;  getyept  unb  $at  6  tag  getebt,  $at  nic$fe  ge* 
fc^nteift  noc$  geprunfct,  noc$  mc$fe  fiberflifftgs  ber  natur  Don  im  getljan, » 
barum  man  e$  nit  tyat  mtgen  erlunen,  ob  e$  ein  ftierlin  ober  ftiKn  fei. 
[i3ib]  3acob  $auftetter  Ijat  ju  fant  3acob  6  perfon  geftifft,  aHe  \ompQ* 
tag,  $oc§jeitti<fye  feft  unb  afle  unfer  tiebe  frauen  abent  bad  salve  regina 
ju  ftngen2. 

Dad  ftrofc^netben  ift  auffgeftanben,  Dor  Ijat  man  e$  nun  getyadft3.    ^ 

5.  391.  225* :  &en  $an#  9tfi$,  ofartet  ju  fant  Urli$,  oon  Dtingen  im  iRiefc  geoflrtig,  bat  ju  etoigen 
jeiten  jrocn  fnaben  geftifft  in  fant  Utlidj*  ofart,  bie  ta  rfarrtinbt  feien,  oor  ban  fcotfetoiibigen 
faerament  [jfi]  f!ngen,  fo  man  bie  Trandcn  batmit  oerft$t,  unb  atnem  jeb!i<$en  |u  jattidjetn 
Ion  oerotbnet  10  fl.  bat  au$  funfl  oil  gofegauben  oercrbnet  unb  geftifft,  bit  unb  anberfhoa  {& 
etoigen  jeiten  }ft  fatten.  15.  am  fumptag  nadj  fant  3acobl  tag  (30.  3uli).  20.  gefei^t. 

21.  ostein.  22.  fhfftet  3.  $.  $ie  ba#  salTe  regina  jfi  f.  3.  mit  6  pcrfcnen  gft  ftngen. 

25.  6 o  au$  in  6  91.  226*. 

1.  @.  fiber  3<>$anne«  9to<$  nnb  feine  2.  Safob  $auftettet,  ein  au*^fon(t 

@tiftnngen  bad  toon  ©tcid?ete  in  beffen  bnrt^  ©tiftungen  too^lbcfanntcr  2Rann. 

(Sbition  »on  SBitttoere  Catalogue  abba-  ©.  fiber  bie  ^toierigtetten,  »el^e  bet 

turn  etc.  @.  298   SWltget^etfte.     2)ort  in  Webe  fte^enben  ©tiftnng  ben  @ehe 

ftnb  auc^  feine  ©ttftungen  anfgefil^rt  ber  S)ontinlfaner  berettet  tcurben,  ©affer; 

fond)  flatb  am  14.  Styril  1478 ;  begraben  ©tetten  @.  221  n.  244  nnb  Dgt.  fiber  bie 

tourbe  er:  ante  fores  ecclesie  nostre  fibrtgen  ©tiftungen  ^anpettera  @etba, 

{®t  UtricJ)  immediate, hoc  est  indomo  ©tiftutM3gef$.ber@t.3ug6b.II@.751ff. 

predicacionis ,  quam  vnlgares  nomi-  3.  vca<$  ©affec  a.  h.  a.  tourbe  „ba6 

nant  auf  ber  gret  ober  trebtg^au«.  SBitt-  ftrofc^neiben"  Don  einem  griebberger  auf« 

toer  1.  c.  ®.  299.  gebradfit. 


Digiti 


zed  by  G00gle 


1480—1484.  43 

SMfd&off  $an$  ju  ang$purg  Ijat  im  tljum  bie  fttterin  taffet  mit  9 
figuten  louffen  madden,  loftct  3000  ft.  *. 

1483.  [i32*]  Anno  domini  1483  nm  fant  3acofc$tag  !)at  bie  fljeure25.3uti. 
»on  tag  ju  tag  abgenomen,  unb  [man]  Ijat  ju  SugSpurg  1  f^aff  mtt  gcrftcn 

5  urn  45  creufeer  geben  unb  1  aimer  guts  9te(fern>ein8  urn  1  fl2. 

©atnacfy  ift  im  ganfeen  ©$tt)abentanbt  ain  grofcr  ftctBcnt  lomen, 
bafc  an  t>il  orten  tool  bet  brittoiC  ber  menfe^en  ift  geftorben 8. 
[i32*]  Anno  domini  1484  ift  ber  <Pretynting,  ain  meber  tyie,  berborBen 
unb  ift  ain  bocfyfteifeler  toorben  unb  ift  bei  fant  {Ratten  auf  ain  baum 

logefeffen  unb  tyat  ben  leutten  ba  geprebiget,  Ijat  ain  grofen  julauf  getyept, 
gtei<$  ai$  ob  er  tyeitig  toer.    ba  er  nun  mit  feiner  betriegerei  bit  gelfe 
fiberfam,  lam  er  toiber  gen  SugSpurg  unb  trib  ba  toiberum  ba$  toeber* 
toercf4. 
[n2b]  £ioif$en  b«n  tijumcapitel  unb  ainem  rat  Ijie  ift  ain  grofer  nriber* 

istoitl  erftanben5.  ain  rat  toolt  furfcab,  bag  ire  burgerSfinb  auff  ba$  gftifft 
ju  tljumljern  auffgencmen  tourben-  ba$  toolten  bie  tljumljern  fain$roeg$ 
all  einljellig  nit  tljon.  barumb  ift  ba$  ganfc  capitel  gen  Ditlingen,  and) 
ba$  confiftori,  batyin  gelegt  unb  tranSferirt  toorben.  in  bifer  mitler  jeit 
Ijaben  fie  jfi  SRom  ba$  anbermatt  mit  urtail  unb  re<fyt  ba  erlangt,  bafc 

20  fie  Iain  geboren*  Slugfyurger  Itnb  ju  ainem  tljomljern  auff  iren  geftifft 
joflen  auffnemen  ju  emigen  jeiten. 

2.  mit  9  materi.         5.  3n  b  91.  227*  7.  3n  o  81.  228*.         9.  931.  228* :  Anno  domini 

14S4  fa§  ber  Storing,  ain  webei  oon  9lug*burg.  ain  bo^fteifrlet,  bei  fant  {Ratben  auf  bem  baum 
unb  ptebiget  ben  leutten,  gleidj  all  ob  et  men  ain  malbbriiber,  unb  lieff  oil  void  ju,  unb  bef$i§ 
[ei]  alfo  but$  bife  gleifnerei  um  ir  gelt,  bai  fie  um  gottel  widen  gaben,  unb  ubettam  alfo  oil 
geu).  et  mai  Don  atenmftt  megen  aui  bei  fiat  }o4>en  unb  fam  mit  oil  gelfe  toibet  gen  ftugtpurg  unb 
if)  wiber  bannit  ain  mebet  tooiben.  14.  jmitrafy.  17.  gen  DiUingen,  ba  finb  fie  ain  ganfc 
jar  beliben. 

l.*Rai$©raun(beffenOuetteJfyamm),  fiber  ttli$  geit  roibcr  $er  unb  toad  ba 

©if$.  m  ©.  84  ttc&  ber  ©tfdjof  oon  geroeft  bis  in  bie  fafcflen  tood&en  unb 

fficrbenberg  in  biefem  3a$re  eiueu  filber*  toolt  ein  brfiber  tooiben  fein.'  —  9Ro(§  im 

neu  altar  mtt  Xafeln  ma<$en,  bie  ba«  3.  1537  tourbe  in  einem  @<$reiben  be« 

fciben  Gfcrtftt  barffcUten.    2)er  tffinfUer  ©ifaofs  ton  Bua«burg  an  ben  Hat$  ber 

tyefj  $eter  ffiimpfingcr.  ©tabt  ber  ©etf  aU,  ben  ba«  55o«  bem  torn 

2.  ©.  fiber  bie  S^euerung  im  3- 14®2  ©anme  farab  )prebigenbett  ffleber  betoiefen 
SRfiUc^  e.  268,  12.  ^attc,    gum    »orrourfe   aemac^t.  3a^f, 

3.  «g(.  bie  3abrb.  be«  15.  3^bt«.  in  thrift  »on  ©tabion  ©.  192.  8gl.  noc^ 
@t.*C^ron.  X  @.  369,  15.  unten  «t.  243». 

4.  3n  ber  fog.  ^eutingerf^en  (S^ron.  5.  @.  bie  C^ron.  Rector  Wttitttifl 
91.  243»  r;ct§t  e«,  na^bem  oon  feinen  @.  249, 16  unb  bie  in  3nm.  7  (ebenba) 
^rebtgten  auf  eincm  ©aume  bei  @t  angegebene  Sitteratur,  fotoie  bie  turge 
Rabeaunbe  beric^tet  ift i  'unb  ba  man  2)ariegung  be*  @at$oer&alte«  bei  ©tetten 
fant  fflabigunba  fir^en  toei^t  an  bem«  ©.  2i4. 

felben  abeut  gieng  er  baroou  unb  lam 


Digitized  by 


Google 


44  VII.  3)te  (Sffxonil  bon  Siemens  @enber. 

£>tfe$  ttribertmflens  ift  ante  urfacty  getoeffen  boctor  SBcm^art 
Slrfcat  \  bcr  17  pfrenben  unb  canonicat  Ijat  geljept,  bo  er  geftorben  tft, 
unb  mit  ben  bencficta  tft  umgangen  fiir  unb  fflr  tbie  am  rofttauf<$er ;  unb 
in  feinen  alien  tagen,  in  bem  Jar,  ate  er  geftorben  ift,  Ijat  er  ba$  cano* 
nicat  im  $o<$en  gftifft  Softenfe,  toie  ain  iunger  boran  Ijin  gangen,  ber*  5 
bient  anno  domini  1525.  unb  Ijat  nacty  im  gelauffen  an  barem  gelt  feincu 
2  brfibern,  Urtictyen  Slrfeat  burgermaifter  unb  8lntljoni,  ate  man  l?at  ge* 
fd&efet,  oh  20000  ft. 

[133*]  2lin  rat  Ijat  ba$  anbermatt  8  mann  be$  rate  ju  ainem  capitet  ge* 
fctyitft  gen  SDiflingen,  fie  toeflen  furfcab  Ijaben,  baft  on  atte  einreb  unbio 
auSjug  ire  finb  auff  ben  tlj&mftifft  genomen  toerben.    barauff  Ijat  ain 
cartel  ain  fccbad^t  begert  auff  ain  beftimpten  tag ,  inen  ain  anbtourt  ju 
geben.    ba$  ift  inen  jfigeben  toorben. 

3n  bifer  mitler  toeit  Ijat  ficty  ain  capitet  bei  ben  fflrften  um  Ijilf  unb 
beiftanbt  betoorben,  unb  tyaben  inen  18  fflrften  ire  rfit  ju  ainem  beiftanbis 
unb  botfd&afft  jugefd&itft.  barjfi  Ijat  ein  capitel  etlic$  t^um^ern  ertoett, 
bie  finb  mit  bifen  botfetyafften  auff  beftimpten  tag  gen  5fag$purg  fflr  ain 
rat  fomen,  unb  be$  d&urfurften  pfatfegraff  $Ptyp$  botfd&afft  l?at  bor 
ainem  rat  ain  lange  reb  tljan,  bag  bie  tljomljerro  toetten  fain  burgersfinb 
auff  ben  tljomftifft  nemen.  foti<$e  mainung  fei  auc$  [bie]  alter  bifer  fflr*  20 
ften,  berer  botfd&afft  l?ie  engegen  bei  im  ftanben.  unb  Ijaben  bie  tl?om* 
Ijerrn  atfes  na$  irem  gefatten  austragen  unb  finb  barnad^  mitfampt  bent 
confiftori  toiber  gen  8lug$purg  fomen  unb  mit  grofen  freiben  unb  eeren 
enpfangen  toorben  toorben. 

m  269,9.  [i33b]    £>erfeog  (Stiftoff  unb  Ijerfeog  SBotffgang  bon  3Kinc$en  finb  auff  bie  25 
fafnactyt  gen  8lug$purg  fomen  unb  Ijaben  mit  ben  burgern  geftod&en  unb 
gerinbt 2. 

M26944.  5fat  19.  tag  februarii  ift  tyerfeog  5ttbred&t  bon  ©ad^fen  mit  feiner 
fd&toefter,  Ijerfeog  Sergen  bonSBafyern  mutter,  mit  lOOOpferben  gen5fag$* 
purg  fomen,  barunber  er  Ijat  geljept  20  graben,  unb  l?at  ber  tyerfeog  fein  30 
toctyter  mitgefiert,  bie  Ijat  an  ber  fafnad&t  mit  Ijerfeog  ©igmunb  bon 
£)fterreic§  ju  SnSprugf  gar  !ofttic$  Ijodfoeit  geljept.  bie  braut  ift  ain 
folios  l?ty$  menfc$  getoeffen,  bag  man  in  atten  lanben  bon  ir  gefungen, 

2.  2).  93.  Slrfcat  ift  folic&et  jwitre^t  *in  utfa$  geweffen,  bcr  fttt  mit  gewalt  ba  ain  tyom^er  xotUm 
fein.    5lUe8  ubtige  auf  i^n  JBejiiflli^c  fe^lt  in  6.  27.  SDtefer  3lbfa|j  fe^tt  in  b,  ebenfo 

bet  ndc^iie. 

1.  8*8*.  ilBer  8em^  2fr$t  bie  Sronica  2  a^met  toeing  aef^audt  $erfcog  (£ri(lof 
netoer  gef^.  ©I.  108a.  »nb  ^erfeog  SBoIfgang  toon  93a$rn  m\U 

2.  ©91. 1484,  m.  16a,  @.  ^0fl  5Do*  fantyt  2  guberta^  mit  t^tf^ett., 
rotyee  (7.  geBr.):  'St.  26  lift.  12§  m* 


Digitized  by 


Google 


1484—1485.  45 

gcfd^rtBcn  unb  gcfagt  Ijat.    am  rat  Ijie  $at  inen  eerftcty  gefd^enft  unb  toil 
fraib  unb  eer  benriffen. 

1485:  [i33b]  Anno  domini  1485  ift  jtirifctyen  ben  Ijerfeogen  bon  3Win*  $f  *2 
ctyen  SWfcrectyten,  Sriftoffen  unb  SBotffgangen,  gefcriibero,  grofer  tiribertoit 

serftanben,  unb  fotictyer  toibertoit  unb  feinbfd^afft  ift  bifer  geftalt  auff* 
proven :  Ijerfcog  5H6red^t  ift  be$  fonb$  regierenber  furft  getoeft,  ber  $at  in 
feinem  lanbt  auffbotten  unb  ift  ffir  bie  ftat  8anb$perg  gejogen,  bie  Ijerfeog 
Sriftoff  [i34a]  $at  jfigeljBrt,  unb  Ijat  fte  betegert  unb  an  fant  peters  ftulfeir  22.  &ebr. 
getmmen1-  [jfi  bifer  jeit  ift  l?erfcog  Sriftoff  ju  StogSpurg  getoeft,  unb  ba 

10  er  f ottd^d  beroomen  Ijat,  ift  er  leibig  getoeft  unb  l?at  fctnc  biener  beriefft 
unb  mit  inen  rat  gefctytagt,  toie  er  [in]  bifer  fa$  fott  tljon.  in  bifer  mitler 
jctt,  toeil  er  in  ratten  ift  gefeffen,  ift  int  bur$  Ijer  Sftictaufen  freiljern  bon 
SlbenSperg  gen  5fag$purg  ain  abfag  unb  feinbsbrteff  jugefd^teft  toorben, 
ber  jfi  berfelbe  jeit  tyerfcog  8l(6rec§t$  Ijoffmaifter  ift  getoeffen,  toelctyen  Ijer* 

is  fcog  Sriftoff  ffir  fein  gutten  frainb  gead^t  $at2.    auff  fotic$$  am  fumptag  27.  sebr. 
xeminiscere  um  bie  12  ur  ift  Ijerfeog  Sriftoff  jfi  8lug$purg  mit  60  pferben 
auSgeribten,  unb  ben  anbern  tag  barnacty,  nit  ferbt  bon  gretyfingen,  ljat28.3ebr. 
Ijerfcog  Sriftoff  ben  bon  3t6en$perg  erfed&en,  ber  mit  ainem  grofen  raiffi* 
gen  jeug  ift  fbmen,  Ijerfeog  Sriftoff  ju  fad&en  unb  gen  2Winc$en  ju  fteren3. 

20  ba  folid&S  ber  beljerfct  fiirft  l)at  gefed^en,  I)at  er  bie  orbnung  unber  feinen 
bienem  gemac^t  unb  fid&  jufoberft  an  tyife  geftelt  unb  ift  auff  feinen  feinb 

10.  oerbrojj  in  foiled  Abel.  10.  biener:  tat.  11.  wie  er  [in]  folidpen  fefyeblidjen  faefyen  wolte 
fymblen  unb  feinem  brfiber  begegnen.  12.  im  unb  alien  feinen  bienem.  15.  n>el$en  bo<$  i).  (Sr. 
fur  feinen  gutten  ftainb  unb  ginner  a$tet.  21.  fyat  er  feine  biener  in  ain  orbnung  geftettt 

unb  ft$  felbS  jufoberoft  an  [bie]  fpifc,  unb  na$  oerpringung  aim*  furfeen  gebettS,  barmit  er  ji$ 
unb  bie  feine  got  unb  feiner  liebe  mutter  SDtaria  anbecr)tigfli$  beool^en  $at,  tyaben  fie  in  bie 
feinb  bargerenbt  unb  ir  *U  erlegt,  unb  $erjog  (Sriftoff  ift  auff  ben  oon  SlbenSperg  bargerenbt  unb 
[&at]  in  mit  feiner  aigne  $anbt  etjto^en  unb  getobt.  in  bifem  fc^armifcel  tyat  aud?  tyerfcog  (Sr.  umb» 
pra$t  bie  jtoen  ebelmann  mit  feiner  aigne  fymbt:  91.  SRorbecten  unb  fiorinfcen  iBogner,  n>el$e  bie 
erften  ftnb  getoeffen,  bie  $anb  an  in  gelegt  $aben,  ba  er  jft  SWine^en  im  bob  gefangen  ift  wotben. 
ber^og  (Er.  $at  au<$  Don  bifem  fdjarmifcel  etli$  fnedjt  unb  biener  gefangen  $im»egt  geftert. 

1.  2lm  20.  9ft8r$  1475  tourbc  ber  Xagen  toeg. 

j»if^en  ben  ©rilbem  befle^enbe  @rrett  2.  2)ie§   ifl  ni6ft   xifyia :    $ergog 

burc^  etn  ©($teb8geri($t  Betpelegt.    (Ss  S^rtfio^  ^egte  gegett  ben  5l6en8Beraer 

toutbe   unter  anberem   befltntmt ,  ba6  §>  Un  fcit  langerer  3ett  eine  fehtbfeltge 

21Ibre^tttjetterege^n3a^reatteinregteren  ©efinnung.   ©.  ^ieju  Si^otoSfv,  $erjog 

fofle,  toogegen  ^erjog  (E^rijlo^^  ©ctytofc  ^rtjlo^^  @.  161.  |—    3*  Augsburg 

tytyl,    €tabt  SSeil^etm,    ©tabt   unb  em^png  (£^nflo^^  64  ge^bebrtefe  toon. 

@(^lo6  Sanbsberg  nebjl  einer  SRente  toon  bittern  au«  bent  £eere  ©erjogJHlbre^tS, 

ja^rlt^  1400  fl  er^ielt.  2ll«  bie  toertrag«*  unter  biefen  au#  etnen  toon  vlil las  toon 

mafitgen  ge^n  Sa^re  fl^  t^rem  Snbe  2lben«berg. 

nafcrten,   rlicftc   ^erjog  2Hbrec^t   am  3.  2lu<$  bte«  ifl  falf^;  ber  W>ai$* 

23.  gebr.  1485   mit  einetn  $eere  toon  berger  befanb  fi(^  auf  bem  ^eimritt  toon 

$RHnti)tn  au«  unb  ncfym  bie  <£$rifio^  S^fln^en. 
gugef^ro^enen  ©eftfeungen  in  toenigen 


Digitized  by 


Google 


46  VII.  2>ie  (S&romf  toon  (Siemens  @enber. 

bargerinbt,  ben  &on  8lben$perg,  unb  in  au$  bem  fattel  geljept  nnb  mit 
feiner  aigne  Ijanb  erftoefcen  K  unb  barnadfc  Ijat  Ijerfeog  (Eriftoff  bic  [i34b] 
2  ebefotann ,  ben  JRorbeden  unb  fiorinfeen  Sogner ,  aucty  erftoctyen  unb 
etli<$  ire  fnectyt  gefangen  Ijintoegf  geficrt.  bet  SRorbed  unb  SBogner  tyaben 
bar&or  Ijerfcog  Sriftoffen  ju  2Rin$en  im  bab  gefangen:  barum  fyat  ber* 
ebet  ffirft  iefc  bo  toibergotten  bifen  factyenu 

3n  bifem  jar  ftnb  ju  2lug$purg  4  grog  giffen  mit  toaffer  getoeffen. 
bie  2  erften  gig  ftnb  in  junio  getoeffen,  unb  $at  ir  jebli^e  gemert  2  tag  unb 

io.  Duii.  nactyt.  bie  3*  gig  ift  getoeft  an  fant  getifcen  tag,  bie  fyat  getoeret  1  tag 
unb  2  nfid&t2.  bife  giffen  tyaben  faft  grofen  fd&aben  tljan  unb  abgemeibfcio 
grag  auff  ben  engern  unb  toiffen  toegf  geficrt*  bie  4.  gig  tyat  angefangen 
am  17*  tag  augusti,  unb  na$  2  tagen  in  ber  na$t  Ijat  fte  atfo  ju  unb 
ubertyanbt  genomen,  bag  ber  £e$  attentljatb  &a$  erbrei$  bebecft  fyat, 
unb  ber  ftaotbau  in  fctyibte  an  bem  8e$  oberljatb  $auftetten  jerriffen  [ift], 
unb  ift  ber  ganfe  Secfy  mit  ganfeem  flug  in  ben  arm  be$  8e#$,  ber  burcty  bte  i* 

25. 3uit.  &orftatlaufft,gefouffen  unfcftat]  anfant3acob$  tag  bie  ftatmaur  jerproctyen 
unb  Ijat  in  ben  fyaufern,  garten  unb  anbem  orten  grofen  fcfyaben  tfyan. 
ettictye  menfetyen,  ba  fte  am  morgen  t>on  bem  betlj  Ijaben  toeflen  auffftan, 
tyaben  fie  alfo  ligent  im  betl)  in  bad  toaffer  griffen.  ber  8e$  fyat  auff  ber 
pkiti}  bil  tucker  [ma]  fyintoegf  geficrt  nnb  auc$  bit  tuctyer  jerriffen,  tyn*2* 
toegt  gefiert  unb  jerfefeet.  toer  tyat  in  fant  SacobS  ober  fant  ©ebafttan 
capefl  toeUen  gan,  ber  tyat  bid  ju  bem  nabet  in  bem  toaffer  mieffen  n>ar* 
ten.  in  ber  borftat  Ijaben  bie  menfd^en  auf  fctyiffen  ju  ainanber  mieffen 
faren*  bie  ftatgraben  finb  afle,  mit  toaffer  erfilt,  ubergangen,  unb  ftnb 
ber  ftat  fifdfc  atte  barbon  gefd&toumen,  in  anbere  toaffer  fomen.  in  men* » 
fc^en  gebed&tnus  ift  nie  geljBrt  nocty  gefectyen  toorben  folios  grog  toaffer  ju 
2lug$purg  getoeffen  fein. 

[i35b]  Anno  domini  1486  toarb  ber  Ijergott  ober  filberin  crucifif  fyie 
jum  t^um  gemad&t,  toigt  40  rnard,  15  lott,  1  quintlin.  geftabt  afleS 
528  fl.  «o 

[i36b]  Anno  domini  1487,  ba  finig  9Watljiafc§  bie  9?e»enftat  in  £)fter* 

16.  ber  bet  ber  ©orftat  \)'u  furlaufft.         20.  au$  ©il  tfl^er  jft  lumjNti  jerriffen.        22.  im  Htfy 
wajfer.       24.  fcu  flatgrafcen,  barin  Ui  fiat  fifa  ganb  :c.       30.  3n  b  auf  SI.  235*. 

1.  Wa$  ber  fllaubroilrbigflcn  fiber-  III®.  488 ff.;  ©iirbmger,  «rteg«ge[^. 

He(erunf)  rourbe  ^.»on  $ben*berg  burc^  »cn  ©apern  k.  II  @.  143. 
ben  3)iefter  t>om  SJoffe  geflofeen  unb  i>on  2.  S3on  einem    progen  Staffer   auf 

©iegfrteb  t>on  giauenberg  getobtet;  ber  tftltam  (8.  3«U)  erjabteu  bte  3a$rbft<$er 

©oguer  uubSui^a.b  »cntHorbac^  »ur«  be«  15.3^bt«.in@t.»^ron.X^.374/8. 
ben  tjom  $er$oge  utebergcranut.  ^iejler 


Digitized  by 


Google 


1486—1488.  47 

ret*  tenger  benn  jar  wtb  tag  fcelcgcrt  Ijat  unb  nit  Ijat  lilnben  geminnen, 
Ijat  bie  ftat  3tug$purg  fatfcr  grtberi^en  ain  grofe  fumma  getfc  geli<$en, 
fcin  IriegS&otd  ju  bcffilbcn  K 

Anno  domini  1488  Ijat  man  ju  8lug$purg  bie  ctfftn  let-in  unb 

sf<$ranfen  gemac^t2. 
[i37a]   2fai  tefcten  tag  januarii  ift  ber  ro. !.  3fta$imitianu$  in  feiner  aignc  31.  san. 
ftat  ©rug!  toon  fcinen  aigen  unbertljanen  gefangen  toorben  in  gtanber 
unb  faft  uneerti<$,  it&el  unb  fc§matic$  geljalten  unb  ttacticrt  toorben,  unb 
Ijaben  in  feiner  nit,  gegentmrtiglait  bie  graben  unb  Ijerw,  feine  biener 

10  unb  Ijoffgefiinbt  gepeintget  unb  ntit  ber  pern  gefragt  bon  finig  3Raj:tmUianS 
regiment3,  bie  bon  Srugl  Ija&en  60  66fer  fcu&en  fcerorbnet,  ben  linig 
aKajimifian  gu  bertyietten,  unb  Ija&en  feiner  biener  lainen  bei  im  gelauffen 
bann  gum  erften  lectyt  6t$  in  10,  barna#  5.  e$  Ijat  fi#  ongefar  auff 
bife  geit  begeben,  bag  Slmbrofi  £>ec$ftetter,  ain  lauffmann  bon  SlugSpurg, 

is  gfi  Srugf  in  ber  ftat  ift  gelegen.  ber  Ijat  ain  freien  gugang  geljept  gu 
finig  SWajimilian,  ber  Ijat  im  bit  gefelfd^afft  geleift  unb  ergefclictyait  ge* 
nta$t,  autff  toil  getfe  gelictyen,  bag  ber  frum  finig  ber  befen  buben,  bie  fein 
ljutten  unb  toewarttoten,  ungeftiem,  auffrierig,  freffenficty  unb  muttmfltg 
leben  unb  gefd^rei  barmit  ftittet  unb  giittiger  mactyte. 

20  [i37b]  ®aifer  gribericty  tyat  am  5.  tag  mai  mit  40000  mannen  bie  ftat 
iBrugf  befegert,  bamit  er  feinen  fun  2Kajttmi(ian  au«  ber  gefenfnus  er* 
lebige  K  ©a  nun  bie  gfeming  gu  SBrugf  ^aben  gefed&en,  bag  fie  f olid&er 

5.  *£ie  b«t  man  gema$t  bie  eiftne  fettyinen  u.  f^tanfen'  in  &  weitet  unten  auf  931.  237*. 
8.  '  ubel  unb  fc&malid}'  fe^lt  in  6.  9.  u.  bem  finig  unbet  augen.  10.  gepeiniglufy.  13.  bie 
».  93c.  fyaben  60  mann  be8,  ©etloten  bfiben,  bie  Ijanb  mieffen  ben  finig  ©et&ietten  unb  fyaben 
»on  bem  finig  ad  feine  biener  gef^aft  unb  getyann,  auSgenomen  5  petfon.  13.  ongefetbt. 

19.  ba$  et  $at  geben  ben  bofen,  mutnriUigen  bfiben,  ben  60  mannen,  bie  fein  mt.  faben  verdict, 
bamit  fte  barber  geftimct  weten  nnb  baSbet  ftainblidjet.  20.  f.  ftriebrid}  mit  bilf  bed  to.  reic&8 
$at  ac.       21.  4au8  bet  gefencfnuS'  fefylt  in  6.        22.  nu.         22.  bie  butget  ju  SBr.  fadjen. 

1.  SSgt  tyiegu  ©tetten  @.  227.  captivitatis  ap.  Pez,  SS.  rer.  Austr.  II 

2.  S39U488,  Wmtblon,  SBLlOb:  'it.  @.  552  ff. ;  bie  fe&r  ctusful?rlidje  3)ar« 
32  U  fiir  24  fc^tog  fiir  btc  Ictten  t?e  filr  fteflung  in  ®enber8Chronogr.  331.2 18*ff.; 
atnS  10  grog.  f.  pro  assumptions  2t(^xtor»gft),  ©efity.  be8  $ctuje8  §a&3burg 
Mariae  (9.  Hug.);  it  33  ft  5  6  5  tyx.  S3b.  VIII  @.  94;  Wmamt,  2Kaj:imUian 
tomb  10  gennttner  tonb  9  U.  tfjfettS  art  I,  19. 

20  fettin  attcnt^alben  inn  ben  gaffett  ^e  4.  SWajcimilian  erkngte  tta($  toiert* 

filr  1  U  7  b.  f.   vigilia  Bartholomae  fyatfcmonatlidjer  (irenger  §aft  burc^  einen 

(23.  Hug.).  filr  i^n  ungiinptgen  $ertrag,  ben  er  mit 

3.  @an&  furg  Saltier  531.  124^.  —  ben  Hufjianbifd&en  abfc^log,  feine  grei* 
9Raj:imilian  tourbe  tnfotgc  einer  @m£iJ»  ^ett.  2)aS  gu  feiner  (Silebigung  au$  ber 
rung  berS3iirger  fconSriigge  am2.gebr.  ©efangenf^aft  unter  gii^rung  feineS 
1488  gefangett  gefe^t.  *gl.  §cinr.  SSaterS  ^erangie^enbe  9?ei^3^eer  (toon 
2)ei($«ier8  (S^ron.  in  ©t.^ron.  XI  20000  2Kann)  traf  erft  no^  Wctyfafi 
©.  547,  1  ff.;  „(§tft$e  geWi^t"  1.  c  biefe«  $ertrage«  in  ber  9HebeiIauben 
715,  4;    bie   3)arfteUung   Bet  gugger  ein  unb  belagerte  bie  ©tabt  (Sent. 

<S.  981  ff.    @.  bie  gfetifoeitige  Narratio 


Digitized  by 


Google 


48 


VII.  2>te  (Sprout!  toon  (Siemens  @enber. 


maty  nit  Ijaben  Khiben  toibetftanb  tljon,  autf)  i>on  nemanfc  laht  Ijilf  nit 
Ijaben  geljept,  $aben  fie  mit  gemainem  tat  bef^loffen,  bafj  fie  mit  nenet 
btenSpatfait  unb  tebetenfe  Itntg  9WajimUtan  benrifuet  tymadf  toeQen  ab* 
ttag  tljon.  unb  Jjaben  auff  bent  fltofen  mattt  eui  gtofeu,  $o$en  tinglic^en 
ftut,  !oftti<$  gejtett,  auffgetidbt  unb  in  gat  eetltcty  batauff  gefefct,  ber  ge«* 
fenftm*  lebtg  jett  unb  in,  ffit  iren  tec^ten  Ijettn  ettfinbt  unb  um  ire  be* 
gangen  itfal  gnab  begett,  baf  bet  gfittig  fintg  nit  ottein  mit  ftett^em  ge* 
mfiet,  funber  an<$  fntt  ainent  laifetUctyen  Ijetfcen  betgeben  $at,  fanber 
au$  folid^d  inen  mit  btieff  unb  figel  e$  beftett  Ijat,  unb  toel  ffit  fie  feiuen 
Ijettn  unb  batet,  laifet  gtiberi^en,  bitten,  ift  na$  folittyem  auff  ainemio 
Hainem  tSflin  au$  bet  ftat  jfi  feinem  fcatet  in  ba$  IjBt  geribten. 

3n  bifem  jug  Ijaben  bie  bon  3fag$})utg  bem  laifet  gef<$i<ft  18  pfetbt, 
180  jfifufjwtb  2u>figen1. 
2o.  no».  [i38a]  8lm  bonftag  na$  (gtijabetlj  um  nrittag  ift  be*  SWetyttinget*  $an« 
^7  betptunnen,  in  bemfelben  $au$  ift  bet  butget  ttindftuben  ju  betfelbe  jeiti5 
getoeffen.  bet  utatfetyatd  bon  ©ibetac$  fyet  ben  butgetn  ain  gtofen  toitben 
fd^tteintopf  gef$en<ft,  unb  ate  man  in  effen  toolt,  toatb  bet  Iani($  et< 
Moben,  unb  lam  bad  feut  oben  in  bad  fans,  bag  e«  neman^  ettet^en 
funbt2. 

5.  unb  alt  oil  imn  migli^  ijt  geweffen  jft  t&pn  mit  ben  $od>fhn  eeten  auff  ben  boefren  finiglWfren 
ftftl  gefefct,  iren  te^ten  natutlidjen  b.  7.  weldjen  !.  m.  al*  ain  gftttiger  fflrft  unb  ainl 

fatfetli$en,   grofen    bet^en    mit   fce1i$em    gemftt   nit   aOein   folid)en  frcffel   veqi$en   bat  :c. 
16.  'ttilben'  feblt  in  6. 


1.  ©&. 1488  (coftung  ber  ro^6  tonb 
jua$  in  glannbern  anno  bomtni  1488) 
8L  85a :  'uff  montag  naif)  bem  funtaa 
quasimodogeniti,  to>ct«  bet  toiertjetyenb 
tag  bed  monetd  ajtyriflid,  fyaUn  §er 
fiannd  Sangenrnantel,  $er  Subtoig  $ofer, 
bapb  attt  buraermaifter,  tonb  33tri($  £8<$- 
fletter,  toertoefer  fcer  flttclaufen  ©jailer, 
attten  burgermaifterd ,  uff  bcfellnujj  aind 
erfamen  rate  tonb  uff  bad  fa^ferltc^  man- 
bat  ainem  erfamen  rat  an  bem  ^ailigen 
palm  tag  (30.  2fla'rj)  nfic^Pncrganngen 
gfifomen ,  ge^iilff  tonb  rettung  bem  r8mi* 
f^en  ffinig  k.,  ber  toon  feinen  tmbertya- 
ncn  gfi  ©rud  in  glflnnbern  fanntflic^  ge* 
^attten  »irbetr  bafclbft  ^imefc^itfen  an« 
fangflic^  ^unbert  »nb  fec^jepen  fSgfne^t 
tonb  bama^  25  fugtne^t  befteflt,  bad 
mac^t  in  ainet  fumm  141  fne^t ,  tomtb 
aetytt  in  i^ebem  Befunber,  »etrn  ft  an^tc- 
fen,  fflr  f oib,  fpe^6/  f^a'ben  tonb  afle  f aqen 
all  reopen  ain  retnif$en  gulbin  tonb 
bar^u  anfangllicj  ain  ruftgulbtn,  tonb 


na^  bem  ft^  ber  xug  totfli^t  no^  etti$ 
tag  toer^ie^eu  mSc$tf  fo  ift  mit  in  afcge* 
ret>t,  attetueijl  ft  alfo  tie  ligen ,  bad  man 
bann  ir  tyebem  fcefunber  all  tooc^en  ain 
^alben  gutbin  r.  tonb  nit  mer  geben  futte, 
tont}  ft  »ie  obfteet  an^ie^en,  fo  gat  in 
bann  ber  obgef^riben  folb  an ;  ber  oberft 
rotmaifter  \\t  ffialt^er  ®umera»cr  toon 
3nri(^,  ber  fat  jwifacjen  fo(b,  tonb  wann 
ft  antjic^en ,  fo  gc$t  man  pfc^ffcrn  tonb 
trumbfc^Iager  tyebem  ain  toot^en  1V2  fiut* 
bin  bejjglei^d  bem  fainbriA,  toat^bel  tonb 
f<$reiber.'  @.  and^  bie  'cofrang  bed  jard 
ber  ^ilff  im  ftiberlannb  ^erren  SKar> 
milian  ffiBnrifc&en  funig  k.'  in  bet  ©8. 
bed  Sabred  1489.  (Wity  paginiett) 

2.  3n  ber  »8.  bed  3abrtd  1488 
flnbct  ft(^  81.  39b  outer  ber  Ubetf^ttft: 
'Sofrung  ber  pranft  ber  SKnttngen  fad 
ber  burger  trtneffifiben,  bie  toff  bonrftag 
eilfabett  nS^fttoergangen  jer  mtttemtag 
laiber  toerpronnen  ift'  eine  Hnja&l  anf 
biefen  ©ranb  bejflgn^er  (JSntt&ge.  — 


Digitized  by 


Google 


1488—1490. 


49 


8Cm  afftermontag  *or  ©arbare  finb  bie  Don  Sfogdpurg  in  fctytoabi*  x  ^t<. 
f$en  bunbt  fomen  uttb  fd^toSrcn  2  rittero  ben  bunbt  jfl  gotten1. 

Anno  domini  1489  tft  anff  ben  tir$entl)uren  ju  unfer  Hebe  gratoen 
gegen  bent  $erfa$  »ar$  bad  jintet  gefefet  tootben.    bet  fnopf ,  creufc, 

5  unb  $an,  Don  fupfer  gemad&t,  toigt  3  centner  9  lib.  bad  Ijat  man  laufft 
urn  37  fl  unb  baranff  aergutbt  116  bucaten.  bet  grSfer  tnopf  faffet 
2  fc^aff  roglen  minber  ained  bietttngd.  bent  golbf^mib  ju  aergulben  ijat 
man  jfi  Ion  geben  85  p  22  crefifcer2,.  bet  Kainen  fnS^f  ainet  faffet 
2  sterling. 

|0  Anno  domini  1490  fytQerfcog  3erg  mit  ben  graven  *on  fetingen 
$ie  ain  tag  geljept,  unb  fafc  am  rettyten  ber  gtaff  *on  ©Jirtenberg  unb 
bie  bifctyoff  *on  Sltctyftet,  {Regendpurg,  ©urotd,  bed  lingd  ton  ©etyem 
unb  t>it  fflrften  x&tf).  unb  ob  30  boctor3.  bie  marten  fo  toil  ainjug,  bag 
nu$fe  aud  bem  redjten  toarb.  ba  ribt  gtaff  3oa$im  tyimoegt  unb  nam 

I588a(erftain  unb  3Her$aim  ein4. 


2.  Xiefet  9tbf«t)  fcbj  in  b  an  anberet  eteOe,  auf  91.  240*.  [4.  ifl  ba*  bjlfrin  taawett  (!)  jura 
ttjom  auff  ben  tt)uten  gegenwarfc  tern  *J?etIac^  gefefct  Morten,  u.  bet  fupfeiin  fnopfban  unb  crtufe 
barauf  w.  3  centner  u.  9  pfunbt,  toflent  37  fl.  7.  roggel.  8.  man  feat  batan  tergult  116 
bucaten  unb  b/at  bem  golbfamib  jfi  bergulben  jft  (on  geben  85  fl  unb  22  cteufcer.  8.  *  flainen  * 
au»  b  ftatt  'tlaine'  in  a.        15.  Diefet  «bfafc  feb.lt  in  6. 


Had)  ber  ©orbereitung  bed  9ta$ee  :c. 
©I. 80t>  mar  ber  ©penber  be«ffiiibf<$toein- 
fotojed  Sunter  $and,  SWarfdjatt  toon 
©iberbacb ;  bad  gcuer  enrftanb,  aid  man 
*ben  totf  baren  nub  befeugen  toolf ,  too* 
bei  'ber  tyunicb,  ber  anff  bem  poben  mit 
feSnen  nmlegt ,  jcrfloben  toad*  unb  'ba« 
feuer  cben  in  bie  foStt  tommen' .  2>a« 
$aud  (Utrtcb  SWeuting  geb&renb)  tourbe 
toieber  aufgebaut  unb,  nadjbem  man  bid 
nir  ©oflenbuna  be«  fteubaueS  jtoei  Sabre 
(ana  in  ben  tyater  toon  bem  ©tabnpfleger 
<5brtftoj>$  ^eutinger  betoobnten  Qant 
uijammengetommen,  toon  ber  „©efett* 
fd)afr  toieber  bqoaen.  ftSfcrcl  f.  L  e., 
too  aud)  ilber  bie  fruperen  ©ifce  berfetben 
bertcbtet  toirb.  @.  and)  3Sger  @.  65»; 
bei  fecm  ©I.  200*  lautet  ber  @^Iufi: 
unb  ber  feufopf  toarb  ben  toter  ftattfnecV 
ten  am  aufltragen,  blefetbcn  bueben 
fraffenb  in  j4  bem  ©cbtoelgfll,  bem  rotrt. 
1.  2>ie  ©tabt  2tag«burg  toeigerte  fid) 
nad)  Jh:5ften,  bem  neuerria;teten  ©unbe 
betjutreten,  erlangte  au^  noa)  am  2. 3uni 
1488  torn  Haifa  bie«bej.  2)t«pen«, 
tourbe  aber  bann  trobbem  nod)  in  tent- 
felben  3«b^«  jum  ifnWtttfi  gejtoungen. 
(Sine  Knjabl  ^ierauf  bqflglid;er  @f$rift- 
ftflde  flnben  fl<^  in  berfttterallen^amm- 

etabte^coniten  XXin. 


lung  bed  «ug«b.  @tabt*?(ra)it5e8.  »gt. 
JUtt^fel,  Urf.  3.  @ef<$.  be«  fa)to«bif*en 
©unbe«  I  (©ibt.be*  lit.  »er.  in  ©tuttg., 
»b.  XIV)  @.  48  mit  «nm.  •. 

2.  S3al.  ©raun,  ©if(^.  m  e.  115. 

3.  2)te  ©erbanblungen  fanben  am 
Knfang  bed  3abre«  ftatt.  ©.  ba«  ^tc^er 
ge^Brenbe  ©tild  unter  ben  ©eitagen, 
too  bie  grofien  nt  biefem  augerorbentlia) 
^ablreicb  befudpten  Sag  getroffenen  ©or* 
lebrungen  ju  erfctyen  finb. 

4.  ^erjoa  ©eorg  b«tte  nad;  bem  Xobe 
bed  ©rafen  Subtoia  toon  fettingen  toon 
beffen  mit  bem  ©rafen  U(rtd)  toon  2Kont* 

Sort  tocrm&Wten  Xo^terSWagbalena  btren 
ixhfytii  au  ft^  gefauft  unb,  ate  bie 
©rftber,  bie  ©rafen  ffiotfgana  unb  3oa* 
Aim,  tyre&intoitttgung  toertoeigerten,  ba« 
jDttingf^e  ©ebiet  mit  SBaffenaetoatt  ein* 
genommen;  bid  Oflem  1488  toar  mit 
auena^me  toon  9?erc8beim  .bie  gauge 
®raffd)aft  in  feinen  fanben.  @.  ^i«u 
Braced  @.  420;  Ann.  Neresh.  in 
Mon.  Germ.  Script  X  €5.  30;  @trclin, 
©efd).bcr©rafen  toonOttingen©.  167ff.; 
ilber  ben  Kudtrag  ber  <5a$e  burd)  ben 
2)in(el9babter  Qfntfcbeib  Wflcr,  ®«W- 
toon  @^toaben  ©b.  V  @.  315. 


Digitized  by 


Google 


50  VII.  2>ie  Circuit  bon  (Hemene  @enber. 

[i38b]  ®a«  ift  bie  urfa<$,  baruntb  bcr  fd^tofibtfc^  bunb  gentactyt  ift  toorben : 
$erfeog3erg  bonSatyren  unberftonb  fi$,  bur$  feme  btener  an  bet  grenifc 
feme*  ffirftentljumbs  gen  ®c§n>aben  toarfc  feine,  nadft>auren  wiberju* 
truden  unb  nriber  atten  pxantf)  ju  Ijanblen  na$  fement  gefaflen  toiber  bie 
pretaten,  ft&t  unb  abet,  unb  toolt  feine  gtatfeleut  fefeen  in  bte  ftfit  8fog«*  * 
purg,  Ufot,  3Jtentingen  unb  2Berb,  bantit,  n>er  ba  in  fein  fonbt  n>o(t 
}ie$en,  am  gtatt  nemen  *.  ju  bent  tefcten  jocty  $err  Subtoig  ton  $ab$perg 
(bet  nun  am  gemattiger  ritter  an  Ijerfeog  Sergen  Ijoff  toati)  ju  SBetyffen* 
i}orn  au$  unb  pttnbett  bad  defter  JRogtenburg  unb  tljat  grofen  f$aben  ba 
unb  jocty  mit  bent  raub  toibet  gen  SBetyffenljorn 2.  w 

5Dic  bon  Sugfyurg  unb  Utnt  unb  etticty  graben  unb  ebet  lamen  jfi 
ainanber  unb[ratf$(agten,  [u>ie  fie  bent  rgrofen  getoalt  Ijerfeog  Sergen 
toBlten  nnberftanb  tfyon ;  tyeut  trudf t  er  ben  unber,  ntorgen  ain  anbern, 
tea  fie  al  am^etttg  int  nit  ttriberftanb  ttyien,  unb  f<$touren  ain  bunb  ju* 
fanten3,  all  ^ainanber  ber^olfen  ju  fein  unb  f$tcften]ain  botfd&afft  ju» 
!aifet  griberi<$en  unb  jeigten  int  it  bef$tt>emu$  an  unb  begerten,  bag 
er  [139*]  iren  bunbt  beftette.  bad  tljet  er  unb  !am  barju  au$  in  bifen 
bunb4. 

Unb  barnacty  ift  bifer  bunbt  ju  Stagtyurg  unb  auff  bent  8e<$fetb 

1.  Diefei  6ojj  feblt  in  b.  2.  $.  ©.  d.  SB.  $at  im  futgenommen,  na$  feinem  gefatlen  bur* 

feine  amptleut  bit  prtlattn ,  abel  unb  fiat  an  ben  grenifren  feme*  lanb*  gegen  6$maben  matfc 
unfccmitflid?  ju  ma$en  unb  neu  oberfait  einjfijiefren  unb  molt  miber  alte  gemonfcait  gen  «.,  U., 
97).  u.  ©.  feine  glaitfdjleut  fefcen/^bamit  bife,  bie  aul  bifen  ftaten  in  fein  lanbt  lieefrn,  ba  ten 
feinen  bienetn  ain  glait  nemen.  10.  batna$  if*  b.  8.  »•  $•*  "^er,  faft  gemaltig  an  beifreg 

3ergen  boff,  ju  ffleiffen&oten  aul  bet  flat  mit  etliefcen  ffifjfnecbten  gen  (R.  in  ba*  dofltr  jo(^n  unb. 
ma*  er  ba  gefunben  $at,  bat  er  afle*  genomen  unb  plinbect  unb  e*  gen  SBeijffenboren  gefiert  unb 
in  fatenber  bab  bem  clofUr  grofen  f$aben  jugeffigt.  12.  folium  gr.  g.  unb  jmang,  13.  beinbt. 
15.  ba  baben  fie  all  jfi  ainanbec  gef$moren  unb  ain  bunbt  gematy,  ma*  ainen  angang,  fol  ben 
anbern  au$  angan  unb  mit  mecenbei  $anbt  ainanbec  beiftan  unb  oerfcolfen  fein. 

1.  <&.  fiber  bic  ftfcerariffc,  bic  ftd^  au^  bte  SBciffcntyoracr  ©ifloric  Ui  ©au« 
§erjoa  ©cora  in  btefcr  $tit  fleactt  bte  mann,  Ducucn  inx  ©ejty.  be«  ©aucnt* 
WtoabifAcn  ©tanbe  crlaubte,  ^fipcr  1.  c.      frtege«  in  Dberfq>to>abett  I  ©.  16. 

@.  270  ff. ;  SBrunner,  ©eitr.  j.  ©eft.  bcr  3.  @.  fiber  bie  (Sntfletyung  befl  f*»a- 

aWarfgrafWaft®urgaufim31.3a^rc8bcr.  bitten  «imbe«  ?flfler  1.  c.  @.  267  ff.; 

be«  *tft.  «rei«*S3er.  f .  @*»aben  u.  5«eub.  &\M tl  L  c.  ©.  1  ff . ;  Wmann  I  ©.  55  ff . ; 

©.  88  ff.  @tSIin  UI  e.  61 8  ff.,  f otoie  bie  bcrt  auf« 

2.  fiubn>ia  toon  $abfiberg,  bcr  ^ffeaer  acftt^rte  SJiteratur.  Sgl.  auc^  bic  2Bciffen« 
toon  ©eiffenborn,  ttberflel  bic  abtei  bonier  ©ift.  1.  c.  ©.  19. 
9?o0genburg  unb  »urbc  be^alb  in  bic  4.  9M<$tgriebric$,  fonbem  fein@ofa 
2(^t  erflSrt  (3.  3an.  1488),  »%enb  bcr  aKajlmilian,  junS^fi  alfl  ©err  ber  i^m 
©erjog  toom  f^tofibif^en  ©unbc«geri(^tc  toon  ©iegntnnb  abgerretenen  2anbcrgt> 
^nm  <Sc^abcnerfaft  toerurt^cilt  nmrbc,  biete.  2)ic  SBefiStiaung  be«  8unbe«  burdj 
tt>c((^e©epintmunaau(^im3)inte(«bfi^er  SWajintUian  (auff  feiner  tatyferlicften 
33ertragt>om  10.  Sunt  1489  ©efla'tigung  SWa^ep.  crn(!u(^  befcld^e)  dd.  5.  <&q>t. 
fanb.     e.  ^iejler,  ©ef(^.  »a$ern«  m  1488  f.  bci  tfffitfet  I  @.  38  ff. 

©.  524  ff.;  ©runner  1.  c.  @.  89  ff.  SSgl. 


Digiti 


zed  by  G00gle 


U90—1491. 


51 


bur$  ben  laifer,  furften,  pretaten,  ebet  unb  ftat  gentert,  gefterdt  unb 
Beftett  ttorben  K  bag  cr  nit  attein  fftrften  $at  Ninben  nriberftanbt  tyon, 
and)  finigen, 

3»tf^cn  Ijerfeog  3ergen  unb  bent  abbt  toon  {Rodenburg  ift  ju  5fag$* 

spurg  ain  tag  geljalten  toorben2,  unb  ift  an  be*  latfer*  ftabt  ber  bif<$of 
Don  8U#ftet  atn  comntiffari  getoeffen.  ate  offt  ber  abbt  toon  SRodenburg3 
auff  ba$  rattyau*  tft  gangen,  $at  er  atoeg  unber  bent  mantel  am  Banker 
ange^e^t  unb  fetn  fttytoert  an  ber  fettten.  bent  abbt  ftnb  beigeftanben 
graff  #aug  toon  ©erbenberg,  graft  SBofffgang  toon  £)tingen  unb  etti$ 

lotoont  abet,  afogSpurg  unb  Ufot  mit  anbern  retc^ftSten. 

#erfeog  Serg  Ijat  ft$  nttt  bent  ro.  faifer  unb  Itntg  ju  3n$prug! 
toerfenbt4. 

8nt  affterntontag  nacty  invocavit  tft  ber  ro.  ftntg  3Jto$imttian  gen22^^- 
[i39b]  3lng$}>urg  lonten.  ba  tft  er  gar  eerttcty  bon  afler  prtefterfctyafft  nttt 

«bem  IjaUtgtunt,  rat  unb  aflent  toold  ber  ftat  nttt  atner  procefc  enpfangen 
toorben  unb  ift  ju  SlugSpurg  ptiben  bis  letare5*  13i*4oi5n 

3.  auff  foli$4  bafcen  bie  otyemelten  j&  fatfer  %.  ain  ibotfaafft  gt [dpi eft  unb  im  anjeigt,  »af  ge* 
fd&wwnuf  inen  b-  3.  ant&ie,  u.  wie  fie  ain  bunbt  mit  ainanber  baben  a,emad)t  unb  fcin  tnt.  gc* 
betten ,  baf  ct  (olidjm  bunbt  befiett ,  ben  bet  f.  nit  attain  b,  ai  befiett,  funbec  et  felb*  au$  in 
bifen  bunbt  fomen  ifl ,  unb  barnad)  ju  21.  unb  auff  bent  fiedjfelb  burdj  ben  faifet  mit  oil  furften, 
ptelaten,  abet*  unb  reid)ftdten  gemert  unb  aefterdt  ifl  woiben.  11.  unb  feinem  fun  SWajimilian. 
15.  baitgtum.       m.  gemeiner  px.,  aud)  ganfeen  rat  unb  etlidj.       16.  beliben. 


1.  @emeint  ift  bie  3ufammen3ie$ung 
bed  9teu$«$eere«  unb  f$tt>Sbtf<$en  ©un* 
be*$ecre«  gegen  $crjog  2ttbre<$t  toon 
©atjern  im  grilling  1492. 

2.  ©.  oben  @.  49  Stout  3. 

3.  ©eorg  2Ratcr. 

4.  $erjoa  ©eorg  bra<$te  bie  ganje 
gafien*  unb  Oflcrjeit,  Ms  ^fingflen  1489 
unter  unaetyeurem  Sluftoanbe  ant  fatfer* 
li<$en$oflager  juSmtSbrud  JU.  @.9ttej* 
lerlH©.  525  ff. 

5.  9RarimiitanS  btesmatiger  2hifent> 
$att  in2tog«burg  tying  mit  ben©erbanb* 
fangen  toeaen  ber  3fostb,fung  ber  9ftart* 
araffaaft  ©urgau  jufammen.  ©.  unten 
2>emer  ©I.  226b.  ©».  1491  (coflung  ber 
tnntgniAen  maiefiat,  bie  toff  afftermantag 
tor  tRatfae  ^erfam,  22.  gebr.)  »I.  20b : 
it.  20  ft  ber  fttnigHi^en  maiefiat  10 
trmnbetten  mtttt>oc$  yigilia  Mathie 
(23.  *ebr.) ;  it.  4  fl  jroa^en  feiner  maie» 
fiat  futtenf^tager;  tt4fl  aincm  feiner 
mauftat  fd^toegter  tonb  ainem  ^uggen« 
Wager ;  it.  4  fl  feiner  maieftat  jtoatyen 
fetb  trnmBettcn.  —  @ampftag  toor  8lemi« 


nifcere[(26.  gebruar)  »t.  21»:  ju  ernn 
ift  fein  funtgfti^en  gnaben  ain  toerguflte 
fd^eur,  aefhtnb  be^  110  gutbin,  tonb  6 
iuberla^ mit  toif^en  gef^anncft toorben; 
it.  3  U  10  6  2  d  toon  bem  attem  aetragen ; 
it  13  U  16  6  tomb  ain  a^mer  roatfd^toein 
tonb  jetragen  gettamtdt  ^er^og  Srijtofen 
toon  ©apern;  tt.  13  U  16  6  tomb  ain 
atytner  toatf^toein  tonb  gctragen  gef^anndt 
atnem  tannbtgtafen  toon  ©effen  mit 
jtoatyen  jfiberta^  mit  totfe^en ;  it.  13  U 
16  g  tomb  atn  aether  toalf$ti>ein  tonb 
jetrageu  gef^anndt  bem  iun^ern  graf 
(Sberfcarten  toonSBirttemberg  mtt  2  jfiber* 
U6f  mit  toif^en;  it.  13  U.  16  6  tomb 
ain  atjmer  roalf^roein  tonb  getragen  ge« 
fd^anndt  ainem  grafen  toon  Sn^aut,  tnit 
fanH)t  greater  guberta^  mit  toif^en.  — 
Cat  and)  Suttp.  ©runner ,  flatter  2Rar> 
mutan  I.  u.  bie  ffiei<$Sfiabt  «ttg«burg, 
?rogr.  ber  @tubien*2fafiatt  @t.  @te^^an 
(»el^e«  tint  toiflfommene  Srga'njung  ju 
©erberaer*  3Ronogra^)^ie  JJonrab  $eu« 
tinger  in  feinem  ©er^ttniffe  jum  flaifer 
aWarimittan  I"  bietet)  @.  16. 


Digitized  by 


Google 


52 


VII.  3)tc  <£$rpnif  toon  (Siemens  @euber. 


£>arnac$  ift  er  gen  9iierenberg  auff  ben  reictyftog  geribten.  bafet&en 
finb  toerfamtet  getoeffen  bet  faifer  griberictyen,  feinem  toater,  36  fftrflen 
mit  tit  prelaten,  graben,  freien  unb  toom  abet,  aucty  toil  reid^ftat1. 

3&  9tog$purg  ift  loren  nnb  toetn  faft  tljeur  gctt>cffen :  nm  1  fd^aff 
loren  4  p.  15  creufeer,  um  1  fc$aff  roglen*  aud^  fo  toil,  urn  1  f draffs 
gerften  3  fl.  15  creufcer,  um  1  fctyaff  $afcer$  2  p.  ber  toein  tft  atfo  t^eur 
getoeffen,  ate  nte  in  gebec$tnu$  bet  menfetyen  getoeft  ift  \ 

2lin  rat  Ijie  Ijat  3  mat  in  ber  tt>uc$en  ain  fpenb  geben,  atoeg  ainem 
menfetyen  1  A  ober  ain  fcrot,  1  A  toerbt.  bad  capitel  gum  tljum  Ijat  in 
ber  tmtd&en  2  fyenb  gefcen  atoeg  ainem  1  A,  ju  fant  Urlicty  Ijat  man  al" 
touctyen  ain  tyenb  geben,  ainem  menfdjen  'ain  prot,  1  Atoerbt,  ober 
1  A,  ben  Ijieigen  unb  fremben,  toer  fomen  ift.  [i4oa]  e«  ift  ain  foftd^e 
grofe  menge  tootds  an  bie  fyenb  lomen,  bag  auff  ain  fpenb  11  9Kinc$er 
pfunbt  nit  toot  ttedft  Ijafcen3. 

£)a$  Ijungertucty  ju  fant  SWortfeen  ift  gemad&t  toorben4*  » 

flaifer  griberid^  tyat  Ijerfeog  Stored^  toon  3ttinc$en  in  bie  auc$t 

4.  3fi  21.  b>t  bie  tyeure  faft  jfigenomen,  betglefaen  aufjerb>lb  au$.     man  b>t  geben  umb  1  fa. 
mit  rogfen  4  fl  unb  15  cr.,  umb  1  fa.  3.  3  fl  15  «.  6.  $.  2  fl:  H/2  fl.         8.  b>t  2  ma!  in 

bet  wu$en  —  armen  leuten  ba8  aUenmftfen  geben.         10.  ain  conbent  jfi  fant  U.  b>t  1  mat  in 
bet  wudjen  atmen  leuten  foeben]  1  pfenbt  wert  brot  obet  1  b.,  wan  [baS]  brot  jerrann.     16.  a$t. 


1.  9fla$imiUan  ritt  am  15.  2fla*rj  in 
MroBerg  ein.  @.  $einr.  2>ei<$8ter8 
(£&ron.  in  €>t.»<B&ron.  XI  563,  5  unb 
„<gfft$c  gef<$i<$t"  1.  c.  ©.  729,  5.  (Sine 
Sifle  ber  auf  bem  fflet<$8tage  Slntoefenben 
Pnbet  fty  eBenba  @.  729,  8  ff. 

2.  SBgl.  bte  £u$erif#e  gortfefeuna 
ber  3a$rB.  bid  1469  in  @t-(B&rott.  XI 
@.  505,  7;  $einr.  2)eic$$terS  (£&ron. 
1.  c.  ©.  569,  10;  bie  SBeiffen^oroer 
$iflortel.  c  €J.  29.  fta^fotgenbe  <Preis* 
ttfle  au$  bem  SaBre  1491  ifl  ber  <£&ron. 
toon  (St.  Sa'ger  SBt.  68b  cntnommen:  2)ig 
ja$r  tourb  ein  grofje  tljeurung,  toeltidje 
3  ja^r  cmehtanber  getoegrt,  unb 
IjaBeu  attertyanb  toictuatien  gegolten,  toie 
tootgt: 

3Er  — 
£r  — 
3£r  — 
3Er  30 

Ix  — 


toaiqenunblo^renbadf^affft  5 


ber  roggen 
bie  gerften 
ber  ^abern 
bie  Heft 
ber  toierling  birfc^ 
1  toeirttng  eroi8 
1  toierttng  fatcj 
1  to  ftyoebtjfcitt 
1  to  rinbtfleif^ 


P4 
P3 
ft2 

PI 
ft  —  It  14 
ft  —  3Er  7 
ft  —  Xr5 
ft  — b.  4 
ft  — b.  3 


1  to  faftfteifa  ft  — 

1  to  Waff ffeiffi  ft  — 

1  to  Wtoeinen  f^malq  ft  — 

1  to  rinbtf^matq  ft  — 

1  to  Wmeer  ft  — 

1  to  ferqen  p  — 

1  ma6  »eiu  ft  — 

1  maS  Braun  Bier  ft  — 

ba$  fummer  Bier  ft  — 

1  mafi  mitA  ft  — 

1  to  feeg  fl  - 

1  ttaffter  Bue^en  Ijofcj  ft  1 

1  ax }.  fl  — 

1  ftaffter  Biird^en  ^otcj  fl  — 

1  to  ctfett  $.  fl  — 

1  to  futfer  p.  fl  — 
farbatoonif4>e          Wue^  ft  — 

1  paax  Qt\$\pixt  fc$ue<$  fl  — 


b.  2 
b.  2 
3Er  3 
b.  12 


4 

2 

12 

2 

3 

2 


3Er  2 

2r  — 

*r36 
b.  4 
Ir2 
3Er  16 
Xrl2 


3.  3tu«fii^rli^er  ©affer;  bie  fog. 
^eutingerfd^e  (S^ron.  S3t.  94*. 

4.  SSgt.  ^amm,  Hier.  August.  II 
©.12;  ©dffer;  bie  fog.  $eut&gerf$e 
(B^ron.  331.  95b  <fta$  tefeterer  (S^ron. 
tourbe  bad  $ungertu$  guerfi  auf  ^Pna» 
flen  be8  3a^re8  1491  aufge^ngt;  bie 
Soften  fiir  ba8  Xntf)  Betrugen  an  ©etb 
68  ©ulben  uub  ein  Drt. 


Digitized  by 


Google 


1491—1492. 


53 


ti)anl,  Don  megen  bag  er  SRegenSpurg  Ijat  toon  bem  reic§  pxafy 2  unb  feme 
briiber,  tyerfeog  Sriftoff  unb  SBofffgangen,  nit  gteictyen  tail  ires  fcaterlic^en 
erbs  am  lanbt  molt  geben.  tyerfeog  Srtftoff  unb  SBotffgang  beftatten  toil 
friegS&otd  ju  rofc  unb  ju  fujs,  unb  ber  taifer  gepott  benen  toon  5fog$purg, 

5  bag  fte  Ijerfeog  (Srtftoff  unb  Solffgangen  mit  fampt  irem  tooftf  ftctyer  unb 
ungeirrt  ain  unb  au$  ber  ftabt  lieffen  jiec^en3,  ba$  toolten  bie  toon 
3fog«purg  ju  bem  erften  [nic$t]  tl)on,  bann  fie  molten  Ijerfeog  3ttbrec$t$ 
frainbfc^afft  auc§  beljatten4,  aber  boc$  gu  bem  terpen  muften  fie  bem 
faifer  forfam  fein  unb  pe  nac§  gefatfen  tauffen  a\x$  unb  einjiec^en.  laifer 

logriberid^  gepott  alien  fiirften,  pretaten,  graben,  freien,  eblen  unb  ben 
reittyftiiten,  bie  in  bem  bunb  toaffen,  bag  fie  auff  ben  erpen  tag  [i4ob] 
aprilis  anno  domini  1492  mit  atter  friegSriftung  ju  SlugSpurg  auff  bem 
8e$fefb  feien  unb  fic$  ba  toerfamlen  unb  Ijerfeog  Sripoffen  unb  2Bo(ff* 
gangen  toiber  iren  bruber  toer^olfen  feien.   unb  ber  faifer  tyat  margraff 

is  griberic^en  bon  Sranbenburg5  ju  oberopem  Ijauptmann  bife$  lj8r$  toer* 
orbnet. 

5Die  nac$gef<$ribnen  fiirften,  prefaten,  grafcen,  Ijerro,  abet  unb  ftfitw  233b. 
Pnb  auferljatb  2lug$pUTg  in  ben  biirfern  toor  bet  pat  gelegen6: 

§erfcog  Sripoff  toon  SJafyren  unb  Ijerfcog  SBotffgang,  fein  bruber. 

1.  9Regcn8p.  $at  eingenomen  unb  bem  rei$  empfietb.  3.  $.i(Er.  u.  SB.  toon  JBa^wn  $aben  toil 
friegtoold  j.  x.  u.  j.  f.  auffgenomen.  ba  $at  !.  8ft.  benen  toon  91.  gepotten,  bafj  fte  ber  ob&emelte 
futfien  biener  jfi  tofj  unb  ju  fujj  ain  fteien  aingang  unb  auSgang  geben  in  bet  flat  21.  ba*  fcaben 
fte  j.  b.  e.  nit  weflen  jftgeben,  bamit  fie  $etfrog  9.  ftainbf^afft  au$  be^alten,  bo$  §um  lefcflen 
bat  ba*  faifetU<$  manbat  ffiittungen,  u.  ifi  inen  fteiet  auSgang  u.  eingang  jfigelauffen  worben. 
12.  mit  gewa&tnettet  banbt  unb  aflet  friegStiftung. 


1.  @.gu  bem©angen  bie  gortfefeung 
bed  2Mli<$f<$en  £t>rott.  toon  2)emerunter 
tern  3. 1492.  2>er  *c$tbrief  dd.  Sing, 
23.3an.  1492  ijt  abgebrucft  bei  flrenner, 
2aubtags*93er$.  X  ©.  527  ff. 

2.  fe.  WIM$  1.  c.  ©.272,  11  mit 
2fom.  2. 

3.  2>er  faifer  crttcg  am  23.  3an. 
1492  an  ben  Maty  ber  @tabt  Augsburg 
ein  SWanbat  mit  bem  ©efe^i,  bem  #ergog 
SMfgang  gegen  $ergog  2Hbre<$t  Beigu» 
jle^en.  2ttteralien*@ammt  be«  2fags&. 
@t.*3tt(^. 

4.  tore^t  fd^ricB  toon  Sauingen  au« 
am  20.  2ftar}  1492  an  ben  9iatb  ber 
©tabt  Sluggburg,  inbem  er  ji<$  in  ber 
jlrittigen  @a^e  ju  9fce<$t  erbietet  unb  er» 
fn^t,  ni#t  rotber  i^n  gu  fein;  abgebrucft 
bei  guaaer  @.  1054. 

5.  griebri^,  ber  S(lte,  toon  2fo«ba<$* 
©avreut^. 


6.  (Sine  wSifta  ber  (auf  bem  Sedftetbe) 
gujammengegogenen  9teii$8&8tter"  finbet 
fl^  Ui  gugger  ©.  1055  ff.  @te  toeid^t 
»on  ber  ©enberf^en  ineinjelnen3«^en* 
angaben  unb  aubereu  (SmgefatyeTten  db 
unb  ermangelt  ber  Sfagabe  ber  toon  beu 
ftlBfiera  ge^ettten  (Sonttngente ,  bie  ben 
@$tuf3  ber  Slufea'^ung  in  unferem  $e$te 
bilbet.  Sluc^  w  351.  233b  bringt  (toon 
f^a'terer  $aub)  ein  foid&eS  SSerjei(^ni§, 
ba8  im  (Sin&ehten  toon  bem  bei  @enber 
abtoei($t  unb  mit  bem  guagerf^en  iiber* 
emftimmt,  aber  fid^er,  »te  aus  einigen 
rob*rtU(^en  3lnHSugen  gu  entnetymen  i(t, 
toon  @enber  beniifet  tourbe;  eine  anbere, 
mit  feinem  ber  genannten  SSergeic^niffe 
gang  iibereinftimmenbe  ?ifte  fte^t  in 
S)att,  De  pace  publica  @.  443  ff. ,  too 
and)  ©.  445  bie  guggerf^e  aufgenom- 
men  ift. 


Digitized  by 


Google 


54  VII.  2>te  (Sfrrontf  toon  (Siemens  @enber. 

SWargraff  fSriberi<$  toon  ©ranbenburg,  oberofter  tyauptmann,  $at  gc» 
fytyt  ffir  fi<$  felb*  400  tferbt,  80  tofigen,  40  jetten. 

©raff  gberljarbt  toon  SBirtenberg  bcr  toarb  au$  ju  ainem  oberen 
fyavip tntann  toerorbnet.  ber  f$t<ft  an  fcinct  ftabt  graft  #augen  toon  ffier* 
benberg  mit  500  pferben,  500  ju  fftg1,  70  tofigen  unb  80  jetten-  bifes 
jtoei  ffirften  lagen  jttrifctyen  bcr  SBertacty  unb  Dbertyaufen  unb  bic  toon 
SRierenberg  nit  tocit  bartoon. 

[i4ia]  SBifd&off  ©ertyotb  toon  3flinfe  115  pferbt,  6  to&gen,  2  jelten,  Sub* 
nng  toon  ©<$toalba  fcin  tyaup tntann. ; 

©ifc$of  toon  ©irfcburg2  70  pferbt,  350  ju  ffifc,  20  tofigen  unb  12  io 
jelten,  Sonrabt  toon  ©ctyaumberg,  tnarfc$al<f,  fetn  tyauptntann. 

©ifc^off  toon  ©abenberg3  70  pferbt,  6  tofigen,  8  jetten. 

3Rargraff  toon  ©aben4  60  pferbt,  5  tofigen,  3  jelten. 

©raff  Urltcty  toon  SWontfort,  oberofter  Ijaup  tntann  be$  abels5,  40 
pferbt,  3  jelten.  i* 

©raff  ©olffgang  toon  iStingen  anftabt  bed  ©<$en!en  toon  Stympurg, 
Ijauptutann  fiber  ben  abel  am  SWedfer  unb  $o$en,  ift  toerorbnet  getoeft 
ben  laiferltctyen  fanen  jfi  fieren,  60  pferbt6  unb  600  jfi  fu§.? 

$err  £>an$  toon;&ronfperg,  anftabtUrli<$$  toongronfperg  Ijauptmawi 
fiber  ben  abel  an  ber  SDonato,  100  pferbt,  700  jju  fug,  80  toagen  unb  *> 
20  jelten. 

[i4ib]  $err  SBitljalm  toon  Weinegl,  Ijauptutann  fiber  ben  abel  in  ©ctytoaben 
am  unbem  Hjonatotall,  80  pferbt,  600  ju  fug,  40  toagen  unb  22  jelten, 

£>err£an$3a!ob  toonSobntann,  $auptmann  fiber  ben  abelim  $egeij, 
100  pferbt,7,  900  ju.fug,  42  tofigen  unb*23  jelten.  ftnb  ju  $ferfen  ge*2s 
legen. 

Die  toon  2lng$purg 8  40  pferb,  250  ju  fug,  36  tofigen  unb  16  jelten* 
$errffiitljalm,marfc§al<f  toon  ^apenljaint,  ritter9,  unb  l?err$an$  Sangen* 

5.  700  wfigen.         ,7.  Ditfet  Safe  fefclt  in  b.  11.  brt  Mfaoft*  maif^ald.         21  Weimgt, 

ritter.       26.  'jinb  ju  $f.  flel.»  fe^ft  in  6.J 

1.  ©ei  gugger,  ffiemu.  2>att:  2500      Sfoaafcurg  (in   unferem  Xerfc  nl$t  er« 
gugtne^tc.  toSfrtt)  fcetrug  na^  gugger,  Han  unb 


2.  fflubotf  toon  @<$erenfcerg.  2)att  40  $ferbe  unb  270  gufjfaec&te. 

3.  $einrl<$m.  ©rofj.  9.  891.  1488,  ©1.  56*:  'ficr  ©il» 

4.  (Efaifiow  L  $afm  marfc$al<f  toon  ©a^m^etm  ritter 

5.  ftem  (w) :   Oberfler  ^au^tmann  ift  fcefteHt  toier  iar  mtt  7  pfariten,  folb 
ber  ritterfd&aft  toon  ©obenfee.  ain  jar  400  gulbht,  angejtannben  uff 

6.  $et  gugger,  ffttm  u.  $att:   40  mentag    fattnt    SWarlen    SWagbalenen 
$ferbe.  abent  k.  1488';    er  btente  ber  @tabt 

7.  ©ei  ffiem :  500  ^ferbe.  al«  @81bner  bi*  ju  fetnem  2obe   im 

8.  2>a«  (Sontittgent  be8  ©if<$of«  toon  3a^re  1508.  ©.  unten  unter  1508. 


Digitized  by 


Google 


1492.  55 

mantel,  [burgermatfter  unb  titter,  unb  8au$$5rlin,  ber  merger  junft* 
maifter,  finb  tyauptteut  getoeffen  unb  ber  $5rttn  borju  Inctymmaifter. 

SRBrtingen  24  pferbt,  250  ju  ffig,  30  tofigen,  4  bicften,  tyauptmann 
SRetnotb  ton  SRemngen1. 
5        SRterenberg  32  pferb,  340  ju  fug,  15  tt)5gen,L7  jeften  unb  4  bidden, 
fyroptmann  ber  ©trrtget,  it  fetbner*  • 

Mm  67  tferb,  400  jfl  fug,  8  to&gen,  14  jetten,  8  bidden2,  $aupt* 
mann  ffiityatm  ^efferer,  bet  fant  9tatlja  gelegen. 

$aU  ,18  pferb,  250  ju  fug,  8  tofigen  unb  2  bidden,  Ijauptmann 
ioaRi$el©tegmair3. 
[i42a]  (gfttngen  15  pferb,  110  jft  fag,  5  tofigen,  6  jetten,  tyauptmann 
$ans  t>on  ©untyatnu 

©indetepfiel  9  pferb,  61  ju  fug,  11  toagen,  8  jelten  unb  5  bidden, 
Ijauptmann  guj  t>on  3Jtatyenfete 4, 
i*        SWemtngen  25  pferb,  90  ju  fug,  11  tofigen,  8  jetten  unb  5  bidden* 

©iberacty  15  pferb,  60  ju  fiig,  4  toagen  unb  4  jetten5,  Ijauptmann 
$an$  ©c$ab. 

{Ratenfyurg  12  pferb,  80  ju  fug,  4  toagen,  4  jetten,  ^auptmann 
$aute  ton  2Ro«§atm. 
»        {Rottenburg  12  tferb,  81  jajtfug«,  10  toagen  unb  4  jetten,  %aupt> 
mann  Srafum  3ttofato$. 

Sinbato  6  pfetb,  120  ju  fug,  6  t»5gen  unb  6  jetten,  Ijauptmann 
$an$3Jiefcger7. 

©rnfinb  8  pferb,  40  jfi  fug,  2  tofigen  unb  2  jetten. 
»        SReitlingen  12  pferb,  81  ju  fug,  4  mfigen  unb  4  jetten,  ijauptmann 
$ainri<$  ton  3Unljart. 

$atyfyrunnen  10  pferb,  70  jfi  fug,  3  tofigen  unb  3  jetten,  tyaupt* 
mann  (Sotfrib  ©d^endf . 

1.  *unb  rittet*  fe&lt  in  6.  2.  u.  «.  $.,  ber  m.  junftm.,  bet  ift  tufcinmaijfct  gewefen.  3.  'Wort* 
lingen'  fclflt  in  &  na$  4*Rurnfettfl\  250  jfi  f. :  350.fftfjfne$t  in  ft.  30  roagtn,  8  jelten,  4  gro§ 
bigfen  fbicf*  9c§.  fin^ct  fic&  in  b  U\  bUfct  Bufoabjung  uberatl,  n>o  in  a  nut  Don  *bi$fen'j  bit 
5tebe  ifl).       4.  Wemolb  ».  JR.       8.  'bei  f.  9t.  gelegen'  fe^lt  in  b. 

1.  SRa<$  gugget,  Hem  u.2)att  &etrug      meifte). 

blc  Raffl  bet  ton  SWrbUngen  gejleu'ten  4.  Wa<$  gugger  unb  ftem  ftettten  bie 

ffnfiTneAte  350  2Hann  ;  tyt  $auj>tmann  2)infel$bu$Ier  nut  4  ©agen  unb  3  3efte, 

pteBna<$  gugger  tteint»albbon©etbing,  nac$  2>att  3  ffifiaen  unb  3  3elte;  bet 

na$  9tem  unb  3)att  Wentbolb  Don  ffiem*  $ait|)tmann  tear  §uc^«  ton  3We»cnfcl«. 
btnaen  (©mbing).  5.  SRcm:  3  3elte. 

2.  9la^  §uggcr  unb  ffiem  ftefltcn  bie  6.  SBef  gngger  90,  bet  9lem  u.  3)att 
Ulmet  5  »u$fen.  91  gugtoetye. 

3.  9la^gugaer  unb  Hem  tear  $aupt»  7.  ©ei  gugger  u.  2)att  $an«  iWejlet, 
mann   ber  fatter  SWi^et  @enfft  ((let-  bet  Hem  ©an«  SWelfeer. 


Digitized  by 


Google 


56 


VII.  2)te  (S^ronit  toon  (EUmene  @enber. 


[i42b]  Ubetttngen  15  pferbt,  121  jfi  fug,  6  tofigen  unb  6  bidden,  Ijaupt* 
rnamt  $ambert  ftuppfferfctymtb1. 

SBangen  4  pfetb,  29  ju  f%  3  tofigen  unb  3  jetten. 

Sempten  3  pferb,  40  jfi  fufc,  3  to&gen,  3  jelten  unb  4  bidden2, 
Ijauptmann  SScit  ©atler.  * 

Sauffbeiiren  8  pferb,  42  ju  fu&,  3  tofigen  unb  1  jeft,  fymptmatro 
$an$  ©ctytoefydart. 

$$na  6  ^>fcrb,  40  ju  fufc,  2  toSgen  unb  2  jeften,  tyauptntann  $eter 
8tg!3. 

8eu!ir$  4  pferb,  20  ju  fufc,  1  tuagen  unb  1  jclt.  i 

2Berb  6  ^ferb,  28  ju  fufc,  3  tofigen  unb  1  jelt4. 

©^toeinfurbt  3  pferbt,  20  ju  f%  2  tofigen,  1  jelt. 

Softenfe  3  ^fcrb,  30  ju  ffifc,  4  tofigen  unb  1  jett.) 

(Scngen  4  pferb,  30  ju  fufj. 

$fuUenborff  6  pfexb,  40  jfl  fu&,  4  tofigen  unb  1  jctt. 

S^ut  23  i&  fftg. 

{Rottoetyl  4  pferb  unb  24  ju  fug. 

aien  4  pferb  unb  12  ju  fug. 

©opffingen  2  ^ferb  unb  8  jfi  ffifc5. 


15 


3r  iebftctys  bifer  cWftet  cm  jctt: 

[i43a]  8or$,  Sempten,  JRodfenburg, 

3Jtabetberg,  Dctyfenljaufen,  {Retc$natt>, 

3»)if  alten,  ©etngarten 6,  ®  c^uff  enrteb , 

©endenborff,  ©c^tngen,  ©atetanfctytoetyt, 

Donftetten,  SBibftngen,  S5Betyfncm>. 

©utfe,  Dttenbeuren, 


4.  '4  f>:  fe&lt  in  6. 
btfunbcre  jtlt  flt^tpi. 


10.  8ufu$.  15.  3  jeltcn.  20.  ir  jebli$6  bifer  closer  tat  ain 


1.  Wa<$  Rugger  unb  Hem  jfcttten  ble 
ufcerttngcr  m$t  6  ©Ad^en,  fonbern  6 
3ctte,  na<$  2>att  6  SEB8aen  u.  6  3cfte; 
gugger  u.  3)att  nennen  Den  $am>tmann 
ffiem$att  £.,  fficm  5Rcimbre<$t  #. 

2.  ©eiguga.cr,SRemunb2>attifinut 
1  m$\t  aufgef  ityrt. 

3.  ©ci  gugger  unb  2>att  ^ctcr  Sid, 
W  SRem  $eter  gU<ty  mit  bcm  ©etfafee: 
proavi  mei  paterni  primi  sororis  Ur- 
sulae  Hainzeliae  maritus. 

4.  ©ei  gugger,  Hon  u.S)att:  33elte. 


5.  $et  &an  01.  235*  ftnbct  fty  no* 
fotgcnber  $ufafe:  2>c«  grafcn  toon  ©ft* 
tcmbcrg  ftStt  fatten,  uric  fotgt:  ©tubgart 
3  jclt,  SilMngcn  an*  3  jeltcn ;  SBato' 
Ungen,  (Sauftot,  Settcnburg,  2Rarfca<$, 
©ojppiugen ,  $errcnfcerg ,  &ir$fctai, 
©Ut&erg,  ©tfornbotff,  ftaaoft,  SBimtfen, 
©altngen,  SRiirtingen,  ffiofcufrfb,  3tara($ 
unbSBfottfccuren,  iebe*  am  jctt.  3>tefe 
Slufjaljfattg  ftnbct  flA,  Jcbo*  toon  Stem 
atoeityenb,  an*  M  2)att  @.  444. 

6.  ©ct  ^cm  81.  235*  fc^tt  bad  bd 


Digitized  by 


Goool 


e 


1492.  57 

Die  freien  tanbdfnettyt  on  fotb  ob  2000.  bcr  tro&,  frauen  unb  mann, 

ob  2000. 

SDlargraff  gribericty  t>on  SBranbenburg  Ijat  an  l?t.  freuj  tag  bent  io.  anai. 

ganfeen  $8r  auffbotten,  unb  ftnb  ju  Slugdpurg  fftrjoctyen  bid  gen  £>au* 
5  ftetten,  ba  ftab  fie  biefetben  na<$t  betiben  K 

Dife  orbnung  mit  bet  toad&t  Ijat  man  ju  Sugdpurg  getyalten  tag  unb  d  230*. 

na<$t,  ba  man  auff  bad  2ec$fetb  ift  jogen  2:  man  Ijat  atte  Maine  t$8rtac$ 

6ef<$toffen  an  ber  ftat  unb  mit  grofen  bantam  toot  termad&t.   [143*]  item 

bte  4  t$or  befefet  mit  guttem  bold,  10  erbar  mann  toon  bem  rat  unb 
tojfinften,  ttotgerift,  unb  ju  in  8  beftelter  fned^t  in  ljarnifd&  unber  ain 

jieblid&d  tljor.   ber  fcogt  unb  iebtid&er  burgermatfter  Ijat  geljtyt  8  fnectyt. 

man  Ijat  au$  tofid&ter  geljept  auff  alien  tljoren  unb  tprentadfc.   auff  jeb* 

lidfrem  junftfymd  ijaben  geu>a$t  40  mann.   toeil  bad  bold  tor  ber  ftat 

ift  gelegen,  tyat  man  toeber  frauen  nocty  mann  aud  ber  ftat  getauffen,  ed 
w  $ab  bann  grofe  notlj  tljan.  unb  toer  frembd  herein  toott,  t$mz  ju  lauffen 

ober  bie  ftat  ju  beflttytigen,  bie  liefc  man  on  toer  herein  unb  urn  fcefyerjeit 

nriber  Ijinaud. 

an  ber  mttouttyen  xanmpt  man  Ijie  auff  bem  graben  bon  SBertljactyer*  £  |Baj. 

brugertyor  bid  ju  bem  SRottentljor  bie  f$ran!en  att  Ijintoegf,  bann  man 
20  molt  bad  told  nit  bur$  bte  ftat  tan  jiectyen. 

8m  bonftog  na<$  ffl.  ftreuj  tag3  jod^en  fflr   11000  fftjfre$t,  u. jm. 

1700  pferb,  665  tofigen  unb  48  grofer  ftud  bid&fen,  atte  faft  tootgerift. 

[i44a]  Dieioeil  bad  frlegdfcofd  ift  ffirjogen4,  tyaben  bie  ton  Slugdpurg  irD  230*. 

friegdboltf  jfl  bem  (Seginger  tljor  Ijinaud  getauffen  unb  nacty  inen  bad 
25  fljor  toiberumb  jflgefd^Ioffen ,  toie  bann  bie  anber  tljor  atte  aucty  bef  ctyloffen 

1.  ben  man  fain  fcrb  nit  $at  geben.  3.  3m  Original  fftlfftlig  *an  fant  3etgenjag\  f.  9lnm.  3. 
5.  $iefef  flbfafe  fe$lt  in  b.  8.  »etma$t  unb'  »erf$ran<ft.  10.  in :  inen.  [  12.  tfcurenlein. 
13.  'fcaben  ge»ad>f  fe^lt  in  6.  16.  waffen  unb  n>er.  21.  Da*  ganfe  \}otx  ift  auferfcalb  bet 
ftat  gelegen  bei  Dberfaufen,  $ferfen  unb  SBeflenbutg,  unb  am  bonftag  an  f.  3.  tag  ifi  ba*  $5n 
auS  gepott  margtaff  Briberies  ».  S9r.  auft  bem  leger  auffbro^en,  11000  f.  ic.  22.  auSttaupt*, 
loolgtrift,  gfttl  void ,  unb  finb  auff  bifen  tag  jogen  bit  gen  $auftetten",  ba  baben  fie  ic  leger  ge. 
falagen.  23.  bieweil :  well.  neben  9lug*p.  ift  farjo^en.  23.  ^aben  bie  von  %  :  tyit  man 
bet  won  %.  Taifig,  ba«  fft§ool<!  unb  bie  roagen  jc. 

©mbcr  aenatmte  Softer  ffictngattcn;  2.  ©.  bie  gortf.  3)emer«   ©1.230^ 

bcr  8ufoatymtg  folgt  bort  no^  bit  Wottj :  (©alt^tt  130b).    S3gl.  au<$  bie  «at^tocr« 

(flc)  fatten  jfifamm  20  £fert,  137  hie^t,  orbnuna,  bte  fta^tbtenffce  in  bcr  @tabt 

4  tofigen,  48jeften.  @.  and^  2>att©.444.  Bctr.  dd.  17.«prll  in  ber  2itter.»@amml. 

1.  ©ei  Went  81.  236b  $etgt  e«  ^ier  3.  (gg  mug  ^eigen:  'ambonftag  na# 

jnfammtnfaffenb :  man  lag  (toS^renb  bes  inventio  crucis\  nSmlt(^  am  10.  2Rai, 

ganjen  3uge«)  cin  nac^t  jn  ^auflettcn,  nify,  xolt  ©enber  $at,  am  bonflag  an  f. 

4  na$t  gum  ©tabl  unb  17  tag  ju  Aauf*  Sergen  tag. 

rtngeu  im  felbt.  4.  ©.  Center  «(.230b  (ffialtyerl30b). 


Digitized  by 


Google 


58 


VII.  2>ic  (Sfcrontt  toon  (Siemens  @enber. 


11.  awai, 

D  231». 


ftnb  getocffcn.  man  Ijat  frauen  unb  mcmen  fcergunbt,  in  fcer  ftat  ouff  fete 
ftatmaur  je  gem,  ju  fe$en  ba$  $8r  ffirjte<$ent.  fte  Ija&en  am  morgen  in 
ber  4.  ftunbt  anfactyen  ffir  ju  jtedjen,  unb  Ijat  gctocrbt  mtt  ganjer  orbnung 
M$  um  jtoetfen, 

8m  freitag  ift  ba$  lj5r  bid  gen  ©tabet  jogen  *.   bad  ift  4  tag  pltben.  s 
bama*  ftnb  fie  gogen  bi$  gen  ftauffringen*  ba  Ijaben  fte  ir  magenburg 
gestagen,   ba  ftnb  fie  18  tag  pliben.: 

3n  btfer  mttler  [jeit  Ijat  bad  IriegStootcf  nictyfc  anbetft  tljan,  bann 
bag  fie  tagti$  in  tyerfcog  8ttbre$t  lembt  finb  gefatten  unb  bie  atmen  teut 
pUnbert  unb  berau^t  bid  gen  gftrftenfetb  unb  an  Slmetfee.  tyerfcog  3M6re$tio 
ift  ftttt  gefeffen  unb  nid^td  getoerbt,  aid  gang  ed  in  nit  an,  ober  [ate  ob] 
im  bie  armen  leut  [nit]  juge^iJrten.  na$  ainem  monat  iftauff  ^erfeogSergen 
ton  ©afyern  f often  linig  SDtajimUian,  toon  Sinfe  erfobert,  in  bad  $6r 
lomen.  ber  Ijat  an  [i44b]  fant  Urbandtag  frib  gemac^t2,  unb  am  fumptag 
27.  swai.bamad^  ift  bad  fcotcf  ju  fufc  toiber  Ijie  auf  bem  graben  ffirjogen,  unb  bad  is 

raifig  toblcf  Ijat  man  herein  gelauffen,  unb  ift  fiber  na$t  Ijte  pltben. 
w  im*.        ©ifd&off  grtbertcty  toon  Sugd^urg  molt  ju  3Rinc$ingen  im  borf  ber 
burger  toon  2lugdpurg  ^auren  fteuren3  tote  feme  arme  teut  unb  aigenleut. 


25.  SWai. 
D  231». J 


2.  l?abtn :  fcanb.  6.  jum  morgen*  am  freitag  ift  ba*  fcon  ju  $aujtetten  auffbroefcen  unb  jodjen  &i*  gen 
Jfauffringen.  7.  Eiefer  Safe  fe&lt  in  6.  8.  Gbenfo  'im—  jeit'.  9.  gefaflen:  gelauffen.  9.  unb 
attentat*  bie  armen  teut  plinbert  unb  mtt  grofem  taub  wiberumb  barmit  in  bie  voagenburg  jod)tn. 
10.  4bi*  gen  —  Hmerfee'  fe&tt  in  b.  11.  b,at  fain  fu§  nie  beroegt  obex  reiberflanbt  tb,an,  tfcet 

gtet<&,  at*  forbten  im  feine  untertyan  nit  jft.  12.  tatnad)  ubtt  ain  monat  tarn  fintg  2Ra$imilian 
Don  ber  ftat  fiinfc  fcerauff  au*  bit,  au$  foflung  unb  jerung  $erm  3ergen  ©on  Satyr  tn  unb  fam  in 
bie  roagenburg  unb  ma$t  ba  ain  fxib.       18.  wie  fein  aigen  tynberfeffen. 


1.  @.  bit  auSfiibrttdfre  2)arfleflung 
btefer  ©egeben!)eiten  bet  2)emer  ©I.  231* 
(2Battr)er  130b)  ff.  mit  ben  bajuge^bren- 
ben  Sfctmertungen. 

2.  2Ra$imiltan  font  ate  griebens- 
toermittter  am  17.  2flai  ins  $eer,  am  18. 
begannen  bteSSertyaubtungen,  am  25.2flat 
roaren  fte  beenbet,  toorauf  bag  $eer  un* 
toerjiiglic$  ft($  aufWfte.  ©.  r)ieju  @trie> 
binaer,  S)et  ^arn^f  um  SRegengburg, 
©crpanblungen  bc«  ^ift.  95cr.  toon  Ober- 
^fatg  u.  9ecgcn«b.,  3a$rg.  1891  t@.  193 
3(nm.  1.  Sbettba  ©.  189  »trb  auc^  toon 
grogen  ©elbfummen,  bie  ber  flatfer  toon 
©erjog  ©eorg  empfietta,  beric^tet. 

3.  3)te  ganje  (Srja^lung  @enber«  ge» 
^8rt  nnter  ba«  3a^r  1490.  —  3m  3ar)re 
1431  battc  ^aifer  ©igmunb  ber  @tabt 
Augsburg  bie  S3ogteien  ju  9Ren($utgen 
unbOttobeuren  toerlieben  (Urf.  bet  Sfinlg, 
mty*%x$i'ot  ©b.Xme.  101  Wr.  24); 


ber  SBitoof  grtebrt^i  toon  3ottem  geftat* 
tcte  p4  gleic$  bei  ©eginn  fetner  9leaic« 
nmg  im  3.  I486,  bann  im  folgenotn 
3ar)re  feinbfelige  (glngriffe  in  btefe  @^ 
re^ttgfeit  unb  fc&rttt,  al*  bie  ^ietoon  be- 
troffencnSBauero  fiebbageaen  auflebnten, 
trot}  ber  f#on  geiegentUt^  ber  betben 
erflen  g&tte  gegen  tr)n  ergangenen  fatfer» 
lichen  SWanbate  im  3. 1490  mit  SBaffen* 
geroalt  gegen  bie  Unger)orfamen  ein.  S5gt. 
ba«  ©cjretben  be«  wat^rt  an  ©iamunb 
©offenbrot  u.  Subrotg  $ofer,  wilrger- 
meifler,  toom  23.  3uni  1490  roegen  ber 
Sertefeung  ber  9lec^te  ber  ©tabt  unb  be« 
Sanbfriebend  toon  ©cite  bed  $if$of* 
bur(^3ufammenberufung  ber@emeinben 
ju  Srrtngen,  SWcn^ingen,  ©obtngen, 
9Ber)ringeu,  Smtingen  n.  OiJgglngen  ju 
etner  ©erfammlung  ttac^  ©obtngen,  too* 
felbfl  benfelben  Solf  toon  «n»ringen, 
¥ftegcr  ju  $e(m^ofen,  ate  $au^rmann 


Digitized  by  VjOOQlC 


1490  (1492). 


59 


bo*  tooft  ain  rat  nit  befc$ec$en  Ian.'  ba  gebott  ber  bifd&off  im  Sttget^ 
feinen  aigen  leutten  auff,  unb  jod&en  tnit  getoapnotter  tyanbt  gen  2Rin* 
<$engen.  ba  ber  bon  2lng$pnrg  pauren  foti<$$  beroamen,  namen  fie 
bafetben  ben  tir<$off  ein  unb  befd&irtneten  ftc$  baraus.  ba  nun  ain  rat 

sfotid^&emam,  befd&foffen  fie,  bafc  ber  Ijatb  tail  be$  ftatoot<f$  [au$jie<ft]; 
men  bad  (ofcietreff,  on  nnberfctyib,  nemanfc  anSgenomen,  er  toer  arm  cber 
rei$ ,  jung  ober  alt,  ber  foil  au$jie$en  unb  ben  pauren  ju  $itf  font  en. 

8fa  fant  STOargretten  tag1  urn  mittag  frnb  ju  ©eginger  tyor  au$*  12.  3uiu 
jcgen  18  fanen  mit  iren  jnnftntaiftern,  4060  mann,  on  alte  orbnung, 

10  »ie  bad  fd&matfM^unb  [us*]  ftnb  unber  inen  getoeffen  bte  burgemiaifter 
Ijerr  $an$  Sangenmantet  unb  §Utebranb  JRibler  unb  anber  met  bed  ratd. 
ir  et(i$  toaffen  faft  tool  mit  $arnif$  angelegt,  etftcty  p(o§,  ir  et(i$  giengen 
auc$  in  tangen  babtyemetljer,  ate  ob  fie  in  bad  bab  toolten  gan.  nun  toad 
aber  bifer  tag  flberaud  feinbtlicty  tyifcig  unb  ^aig.    barum,  bafc  fie  iren 

"grofen  bnrft  lefiin,  muft  man  inen  etlid&e  t>ag  toein  nad&fteten2.  ba  bie 
ton  Hugdpurg  fd&ier  bid  gen  3ningen  toafen  fonten,  ba  lam  in  botfctyafft 
entgegen,  bag  bur$  mittetyerfon  ain  jett  tang  toer  ain  frib  gttnad&t. 
trann  ber  btf$off  mit  feinen  2Hgetyer  pauren  mit  ben  Don  Sfagfynrg  ain 

7.  ber  fol  on  atte  einreb  auft)ie$en,  unb  jot  tain  perfon  fur  bie  anbere  gebaltcn  werben.  8.  'ju 
©fftinfltitbot'  fcblt  in  b.  9.  fenlad).  10.  on  ain  orbnung,  ro#et  wit  bal  fi<&.  11.  $U* 
pranbt  ftibler.  12.  plot,  on  alien  barnifa.  |13.  nu.  14.  fiber  afle  ma§  fafl  bijjig  unb 
baifc ,  baf  fie  nu  toolren  ju  burft  ftabeiu,  barumb  miijr  man  inen  ttlidj  ©after  mit  toein  natfcin 
fteren.  17.  ain   anftatl  unb  auffaub  gema$t  bife*  diegl.  18.  '^Ige^er*  feblt  in  b. 


geje^t  u.  bie  $etrfd)aft  bed  ©ifc$of«  an- 
erfamtt  toerbeu  follte,  in  ber  Sttteralieu* 
©atmnlung.  —  2)cuter  ©I.  224*  erjfi$lt 
biefe©egeben$eit  furj  mit  folgenben  feor* 
ten:  Huff  fant2Rargretten  tag  (12.  Suit) 
fctt  bet  bifd)off  t>ou  Hugdpurg,  graff  »on 
Sprat ,  ain  (janbel  mit  ettli4en  bauren 
p  ©<$toaubmend)ingen ;  alio  jfigeu  bie 
ton  Hugdpurc ,  toann  bie  bauren  faffen 
fcinber  benen  t>on  $uad£urg  unb  toU$en 
in  fttc^off  ju  SRenqiutgen;  alfo  jfigen 
bie  Don  fcugdpurg  mit  breu  bauffet  man* 
nen  unb  tauten  bid  oberfralb  Snninacn, 
ba  toarb^  »crri^t  tm  fclbt,  man  jod?  bed* 
felben  tag  totber  herein.  S3gl.  bie  (Sqa^< 
lungSBalt^r«inbengortfciungcn  unter 
1490  unb  bad  ©^retben  bed  ftatyd  in 
ben  ©tilagen. 

1.  3)er  8lat^  toar  ft^on  fcorfcr  ben 
©etoegungen  btr  ©ifd)8flid)en  aufmcrf* 
f«m  gefolgt,  tcic  folgenbe  SRotij  jeigt: 
©31.  1490;    fant^flag    *or  SWagbalene 


(17.  Suli)  ©1.39b:  'it.  6fl  1U  9g 
^aben  toer^ert  $er  ffiil^alm  5^arf*aU, 
rittcr,  33rig(5onbelman  unb  Sucad  gug* 
get  2  tag  tool  mit  16  pfftrrtten  ju  «i?t» 
tingen,  aid  f^  befc^en  ^aben,  toad  ber  bi* 
fcfcof  ffimemen  »ottt'  —  2)ad  2)atum 
@enberd  (fant  SWaria  3Wagba(ena'  ift 
\a\]6)y  ed  mug  part  beffen  yt\$m:  'an 
fant  SRargretten  tag',  n>ie  and)  Ski* 
t^er  $at. 

2.  ©91.  1490.  coftung  ber  toffrur,  aid 
ber  bif^of  2Rau$ingeu  berannt  part  t>nb 
gemaine  jlatt  mit  76  ^farttn  t>nb  bet? 
1400  jefu^  ogjod)  ottb  toiber  toinnbig, 
nad)bem  bte  fa($  gert$t  »arb.  fam^pag 
»or  3Ragbalene  (17.  Suli)  ©1.  39b;  it. 
49  U  18  6  t>mb  prot,  Dad  man  bent  toolcf 
frinaufi  fflr  bad  tor  fd^tdt. —  it.  6  $2  U 
5  6  &mb  toein,  ben  man  fytnanft  furt  t>nb 

bie  gefetten trunden ,  man  gab  in 

nit  alien  jetrincfen.  —  it.  1  to  (tad^ar 
©agen  toein  (jinaug  jefilren. 


Digitized  by 


Google 


60  VIL  2>ie  Gfyronif  bou  (Elemcn*  @cnbcr. 

fc$fo($t  Ijette  getyan,  fo  toeren  bie  t>on  HugSpurg  all  gu  tobt  gfd&lagen 
toorbeu,  Don  toegen  bag  fie  en  afle  orbnung  (ate  ain  trofc)  jodfren  imb 
ungefctyidft  Icut  ju  bent  ftreit  unb  fed^ten  toaffen  nnb  be$  bifctyoff* 
bauren  ftard  manner  unb  IriegGteut  unb  gecrbnet  unb  gerift,  ate 
tooften  fie  bie  f$(a$t  tljon  unb  mit  ber  t$at  anfad&en.  auff  foti$$  finb  5 
afle  burger,  arm  unb  reid&,  burdfc  ba$  SRottljor  ttriberumb  gen  Slug^urg 
e  in  jo  gen.  aflein  SBifljatm  Srfcat,  ber  ain  f$tt>eren  l)arnifd&  Ijat  angetyept, 
ift  toon  grofer  Ijifc  am  nriberferen  im  ftibtin  unber  bem  JRottent^or  ge« 
ftorben. 

d  225*.  [i45b]  9lte  ber  betttenfolb  umgabt  nac$  ber  brei  Ijatfigen  finig  tag  unb  10 
in  unfer  liebe  grauen  fird^en  tft  fomen 1,  ftactyen  2  frauen  ainanber  mit 
mefern/  bafc  fie  pfatteben.  ba  muft  man  bie  fird^en  toiber  ©eid^en. 

d*  22$"  ^m  mcnta8  to  ofterfeirtagen  ift  ber  IjaUig  bifd&off  fant  ©imprest 
er^ebt  toorben2,  unb  l)at  feinen  tyaifigen  leib  in  ainem  fupferin  fard^  in 
ber  procefc  urn  ba$  cfofter  ber  re.  finig STOajimUian  mit  Ijerfcog  Sriftoffeni* 
unb  SBoIffgangen  unb  bifttyoff  griberid^en  Don  8lug$purg  tragen  unb  bar* 
nac$  in  ba$  $0$  ftaine  grab  gelegt,  fcerfd&loffen  unb  t>ermac$t,  ba  er 
nocty  aereert  toirt;  unb  auff  benfetben  tag  l)at  bifd&off  [griberi^]  and)  ben 
altar  neben  feinem  grab  in  feinem  namen  unb  eer  getoeid&t,  in  beitoeffen 
be$  !inig$,  t>U  furften  unb  grofer  Ijerrn.  20 

©ifd&off  griberic$  Ijat  Ijie  $iuber  fant  8amprec$t  ben  torenlaften 
gepauen3   unb  ba$  ausbereit    unb   au$gefc$ibt  Ijolfc  barju  auff  bem 


1.  getfan:  tfain.  3.  ungefa.  Icut:  oil  untaugenlufar  1.  3.  ber  bifaoff  aber  fat  ftartf  tnaner 
unb  ftiegl&elcf,  bie  fatten  ir  f$(a$torbnung  f<fan  na$  attem  Bortail  gernaty,  all  molten  fte  im 
fft&flapfen  bie  feinb  angxeiffen.  6.  'burger,  arm  u.  rei$*  fefat  in  6.  9.  unb  ®ilfalm  9tt^at 
tft  unber  bem  fflottentyor  in  ba*  portftiblin  gefiert  worben.  bafelben  ijl  er  geftorben,  t>cn  toegen 
ber  grefjen  fafc  unb  famere  be*  barnifa,  ben  er  an  fait  gefapt.  10.  Siefer  fcbfafc  fnbet  fxif  in 
6  an  anberer  ©telle  (91.  252*>)  unter  1493.  12.  toeidfan  ober  reconeitieren.  13.  am  affter* 
montag.  16.  €tatt  biefer  Women  (dr.  u.  SB.)  flefa  in  ftjnur  'farfeogen  von  Safaen*.  17.  *fa$ 
jiaine'  fefat  in  b. 


1.  ©ei  SDemer  ©I.  225*  (ffialtyer  »arcn  im  3a$re  1491  aufaefunben  wor- 
129*)  lautet  ber  Hbfafc:  'Urn  8  tag  na<$  ben  (f.  btcgeierltyfelten  bet  ber@r$ebnng 
ber  $ailigen  3  ting  tag  (13.  3an.),fo  be«  8etc^nam«  in  ber  <peutingerf($ett 
man  ba«  foill  brelbt  In  (Sgi^tcn  (SBal-  Gtyron.  ©I.  99*)unbfoHtennun  ineinem 
t^cr:  at«  ber  effetumgat)  toon  unfer  frauen,  @arg  belgefetjt  tocrben.  2Hefe  geietli^* 
ba  fta<$cn  2  roeiB  cinanber  btatrig  in  !eit  »urbe  angefefet  auf  ben  23.  Wpxil 
unfer  grauen  ftr^en ;  man  mufl  bie  fir*  1492,  an  toel^em  Xage  fie  unter  ^d^fter 
^en  toetyen  im  jar  1492.'  (Sinen  ganj  ^raAtentfattung  »or  fi^  giertg.  ®.  ben 
fi^ntt^en  ©orfall,  ber  ft$  in  ber  Stixty  au^fa^rti^cren  ©cri$t  bei  ©emer  ©I. 
ju  ©t.  Ulric^  am  ©et^nadbt«tage  1493  228*  (Salter  ©I.  130»).  ©gl.  ©raun, 
jutrug,  erjfitlt  ©itt»er.  ©at.  ©affer;  Utri^ftofter  ®.  383  fl 

bie  fog.  ^cntlngerf^e  (Jtyron.  ©t.  91*.  3.  ©gl.  ©raun,  ©if<$.  Ill  ©.  148. 

2.  2>te  ©ebeine  be«  $dtigen  ©impert 


Digitized  by 


Google 


1492—1493.  61 

2e$  $erab  gefiert.  bet  Katnft  baum  ift  2  fl.  toerbt  getoeffen  unb  bar 

grSft  4  p. 

fu«»]  Sin  mefe  mit  jtoifcel  $at  jfi  2fag$purg  ate  bU  gotten  ate  9  mefcen 

mit  rogten. 
s        9m  frettag  na<$  be$  tyaiftgen  creufc  erfinbung$tag  finb  bie  ctofter*£  gyj; 

frauen  ju  font  iRicfou$  mit  iter  f)ab  unb  gut  in  bie  ftat  in  ber  turn  gfir* 

ftenfetb  $off  gefloctyen  *. 

©ie  bon  2tug$purg  tyafcen  bem  ro.  linig  STOapmiltan  24  pferbt  gen  d 233* 

©trafjfcurg  gefctyidt,  bie  finb  12  touctyen  bei  im  betiben.  $err  ffiityalm 
lomarfd^atd  Don  ?apen$aim  ber  ift  ber  bon  SfogSpurg  unb  funft  anberer 

27  rei($ftSt  Ijauptmann  getoeffen3. 

Anno  domini  1493  ^at  man  Ijie  gepauen  bie  maur  aufer^atb  ber 

ftatgrSBen  gegen  bem  fartoeg  bon  bem  SRottentyor  bid  ju  bem  @$ungbogen 

unb  bie  maur  flberjtoetc$$  ^erbi^afb  bon  bem  OMatertljor  bte  jfl  S38cr* 
i*berj>rug!ert$or3. 

§erfcog  8(brec$t  bon  3Rinc$en  Ijat  bur$  f einen  comiffari  §anfen *  235b. 

Ditel  alte  bife  au$  3lug$purg  gen  STOeringen  [u6b]  lauffen  foberen,  frauen 

unb  mann,  bie,  in  feinem  lanb  geporen,  jfl  «ug^urg  geljeirot  Ijaben  unb 

fca  finb  burger  toorben.    ir  oH  finb  tinb$toei$,  frauen  unb  mann,  gen 
*>«ug$i>urg  fomen,  ba  erjoctyen  unb  reic$  toorben,  bie  fi$  ba  oerljeirot 

fytben.  bife  ftnb  all  citiert  toorben  unb  jit  STOeringen  erf<$inen,  ju  toelctyen 


1.  unb  bat  bat  auigefgibt  falfc  fiberjwer$  geftimert  unb  rau<$»etgl  auff  bem  S<d?  gen  ttugipurg 
geftett.         3.  $at  all  oil  gegotten:  (at  man  bje  all  tyeur  geben.        5.  Xiefex  fcbfafe  fte&t  in  6 

an  anberei  §teUe  (91.  252b)  untet  1493.  6.  farenb  gftt.             7.  §od;en  unb  geflc$en. 

12.  mauc  an  ber  flraf.            13.  'gegen  ben  fabjweg'  fefrlt  in  b.  16.  comiffaii:  amvtman 
unb  biener.           IS.  oei^eitct. 

1.  @.  btc  gortfefcungeu  Bel  2>c«  $ftfte  1.  c.  @.  320.  —  2>cmcr  ©I.  233» 
mer  L  c  (©att&er  81. 131*):  2)c«  jars  am  famftag 

2.  Stxita  SRarJmilian*  gegen  Statl  na$  ©artbolomei  (25.  Bug.)  [Aidten  bie 
VIE.  ton  §rantrel<$.  @.  fiber  ba«  93er*  loon  Bugtyurg  bem  remifqen  ftng 
fatten  bed  fatoabifaen  $unbe*  bqfigli^  2Rartotilian  24  pferbt  gen  ©trafburg, 
bex  t>om  flaifer  gejorberten  $ilfe  &orjfig»  unb  f)tx  SBtlbalm  marfqakf  tta«  unfer 
lu$  Wer  1.  c.  ©.  316  ff.  $auptmanu  benet  unb  frabtmau  fiber  27  rel<$flett,  bie 
bet  fteiftgen  bet  ©tfibtef<$aar  tear  ©i(-  in  bem  bunt  toaren.  unb  bie  ftctt  marten 
Wm  SKarfAatf  toon  ^a^en^eim,  ber  bem  ting  ain  farb  jfi  eren,  tea*  rott  unb 
6tabt  Sngdburg  Wiener.  <&x  toottte  in  flcrflri^  mit  farben,  gab  unfer  ^abtman 
©traSbnrgmitbcnfibrtgen^ontingenten  au«,  unb  toaren  aud  12  tou^en.  ba 
Ujlammentreffcn.  (©.  bad  ©c^reiben  f^an(ften  bie  gemain  flett  au«  bem  bunt 
«Btu)elm  9^arf^al!«  t>om  17.  ©ej>t  1492  bem  ^ern  ffiil^alm  marfAald  8  toergiat 
bei  «lfirtel  I  ©.  135.)     Slnfang«  2)ec.  beefcr,  bie  geflunben  100  fl. 

tomrbe  ben   »unbe«ftSbten  mitaet^etlt,  3.  ©ei  ©after  unter  1494.  Uber  bad 

bag  ©ityelm  SWarf^alt  mit  bem  ©ta'bte-  Obktert^or  f.  ^ofmann,  2>ie  K^orc  ber 


t)o(t  t>on  bem  JWuiac  toeggeritten  fci  nnb      @t  «.  k.  1.  o.  ©.  47. 
M  nic^t  linger  pabc  anftalten  laffen. 


Digitized  by 


Google 


62 


VII.  2Me  GBronif  toon  Cftemend  ©euber. 


236*>. 


©iopotb,  fird&enpfleger  bafelben,  gefagt  l)at,  Ijerfeog  Stbrec^t,  ir  lanb* 
furft,  Ijab  gefd&afft,  bafc  afle  bife,  bic  au$  feinem  tanbt  burtig  flnb  unb  on 
fein  toiffen  unb  toitten  ju  SugSpurg  burger  feien  toorben,  toriberumb  in 
ba$S9atyrtanbt  jiec^en,  an  bife$  ort,  ba  er  gcborcn  fei,  toet$er  abcr 
nit  barein  toefl  jiectyen,  bog  cr  um  f otictye  ubertrettung  bcm  fflrften  pug  5 
[ti)ut]  unb  nac$  feinem  nnflen  mit  im  abfcm  *. 

Slin  rat  Ijat  folios  lauffen  bef$e$en,  bi$  jfi  Icfeften  bic  junft- 
maiftcr  unb  anbcr  be$  rats  auc$  citicrt  ftnb  toorben.  ba  fyit  erft  ain  rat 
ju  2lug«purg  fein  botfctyafft  jfi  Ijerfcog  SUbrectyten  gef^idt  unb  ft$  mit  tm 
aertragen.  » 

5Da  Ijerfcog  3crg  ben  ©atyren  Ijerfeog  8Ibre$t$  fymbtung  mit  bcnen 
t>cn  2lug$purg  bemomcn  Ijat2,  Ijat  cr  im  auc$  nac^gcbotgt  unb  afle  [117*] 
bife,  [bic]  in  fcincm  fanb  gcborcn,  burc$  feinen  comiffari  §ainri<$  SWedel* 
fotoer  gen  gribbcrg  citicrt,  bcr  &or  jcitcn  burggraff  »a$  geweffen  unb 
arm  toorben  unb  flife  ftc$  ju  tljou  alte$,  tt>a$  benen  toon  Slugtyurg  leib t* 
»a$.  unb  er  fd&efet  ain  grofc  gelt  au$  bifen  leutten.  ju  lefeften  citicrt  cr 


1.  jft  SWeringen  Dot  bcm  pfltflfr  bafelben,  3>iepolb  &ii$ei. 
fdjtfft.  3.  on  vtrtoittuna,  trel  natOrli$tn  fcmtnl* 

eraanjt. 


2.  el  twte  b.  V.  gebott  unb  fit- 
•butter',  fe^lcnb  in  a,  tvurbe  aui  6 


1.  ©enberd  Ducflc  Bert^tet:  Anno 
1493  unterPueub  ftc^>  $er  fcergog  2lIBre($t 
toon  9Rflnc$en  bur#  tin  getoattBaBer,  ben 
er  Bert,  bet  fried  $and2)ittel  (forsan  2)i<$« 
tel)  unb  forbert  afle  bic,  fo  ji#  mit  Baud 
unb  B«>f  aud  feinem  lanb  $te£er  in  bie 
pattfcugdtourg  gefefct  fatten,  unb  forbert 
nur  bie  retdjen  Binaud,  bie  man  erfaren 
unb  ertunbtgen  mo*$t,  fo  fnaBen  unb 
mcibteintoeid  Bie  auffomen  toaren  unb 
ftd?  mit  bienpen  alfo  geBalten  fatten,  bag 
he  bur*  fctff  irer  Berrn  unb  freunb  gefur* 
bert  unb  rcicfr  toorben  toaren ,  bife  forbert 
man  aen  SDWringen  in  bad  f^Iog;  ba 
toad  ju  berfelBen  jeit  pfleaer  einet,  ber 
2eBerdtirc$er,ber  fagt  incn  bfe  meinung,atd 
B«rjog  «lbrec^t  Baben  toolt:  nac^bem  unb 
fte  auS  feincm  lanbt  obcr  ^erfc^afft  [otyne 
fetn]  to  iff  en  unb  totflen  (jejogen  toeren, 
bag  fte  je^t  toiber  ^incin  gugen  ober  aber 
mit  feinen  gnaben  ablomen  foflten,  bed 
fie  fcergunft  betten.  atf  o  lied  man  bad  ge* 
fAe^en  $ie  jfi  Hugd^urg ;  man  ffat  ir  gar 
m  ^inaud  geforbert,  tarn  au$  jute^t  an 
etttt($e  bed  rat^d.  ba  ritt  man  gu  bent 
^erjogen  unb  fcertraeg  fi$  mit  im.  (9Ran 
gebt,  aud  ben  in  ber  SSorlagc  ftc^enben 
©orten^eBcrdtir^er,  ^Peger"  ifl  Bei@en* 


ber ©lo^olb^ir^en^fleger.getoorbett.  @. 
bie  SSariante  ju  3. 1)  —  &pntt<$  Beri^« 
tet  fiber  biefe  @a#e  btc  ©eBer^rontf 
©I.  120»,  bie  tyrcn  ©ertt^t  mit  ben  ©or- 
ten  fc^ltcgt:  'O  got,  ttlf ,  too  torn^td  Bin 
juletft!'  —  @.  im  UBrigen  ben  flBer« 
nac^fien  HBfafe  Bei  @enber  neBft  ber  bajn 
ge^iJrenben  Hum. 

2.  2)ie  Duettefagt:  2)arna(B  unber* 
fluenbt  fi^  tynoQ  3erg  au&  atfo  jft  tBon 
unb  fait  and?  ein  gtoaltBaBer,  $ain| 
SWedlocper,  ein  Burger  fconHugd^urg,  ber 
toad  jfifcor  alBie  Burggraf  getoefen  unb 
toerborBen  unb,  voa^  er  ber  Part  gu  un» 
raBt  mS^te  tfcuen ,  bafetB  t^at  er.  bifer 
erforbert  auc^  gar  toil  leit  Butaud  nnb 
f^eftt  [©1. 236*]  ir  toil  umB  grof  gelt,  p 
letp  forbert  cr  ein  Burger  Binaud ,  Bted 
ber  fte$tinger;  ba  ritt  man  au$  gu  B«^og 
Sergen  unb  toertrfieg  M  umB  afle  fatBen 
mit  im,  unb  toarb  gert^t.  barna^  uam 
man  fetrt,  bed  9Recfio$erd ,'  fon  auf  gum 
fSlbner,  ban  er  toa9  toot  Befannt  unber 
ben  xt\$tn,  ate  Sanaenmantt,  9le^Itnger 
unb  ^ertoart.  man  pert  ben  alten3ttccno« 
(^er  ben  lop\  aBgef^Iagen,  er  ^att  ed  au$ 
toot  umB  bte  Part  toerbient;  aber  bie 
freinbft^afft  flBettmcg  in. 


Digitized  by 


Google 


1493. 


63 


amen  be$  rats,  ben  SRed&linger.  ba  fctyidet  autty.erft  ain  rat  etltd^  be$ 
raw  ju  $erfcog  3ergen  unb  bertrugen  fi<$  frainblicty  mit  int.  bcr  Wlt&tU 
latocr  tft  bet  SangeumSntet,  $Rec$linger  unb  $er»art  gefi^ter  frainb  ge* 
toeffen  *.   nattybem  fic$  ain  tat  mit  Ijerfcog  3ergen  bertragen  Ijat,  ift  fein 

5  fun  $ainric$  SKedefiatoet  ber  bon  Slugfyurg  felbner  toorben2. 

Staifergribertdfr  Ijat  fenger  geregiert  bonfaiferSlugufto  [an]bann  fain 
anberer  laifer.   et  Ijat  53  iat  unb  5  monat  getegieret3  unb  ift  am  men* 
tag  an  utifer  fiebe  ftauen  gepurt  abent  ju  8infc  anbcc^ttgWid^  mit  bet*  7.  ©ept. 
fectyung  ber  Ijod&toirbigen  facrament  geftorben  unb  ju  SBien  in  fant 

io©tepljan$  firemen  begraben  toorben.    er  $at  ben  to>o(f  an  ainem  fug  ge« 


2.  unb  wai  ber  SW.  benfat  btm  9t.,  $.  unb  fi.  mtt  frainbfaafft  wrtoanbt.  7.  liefer  fcbfafc 

ift  in  &  mit  btm  na$ften  jufamtnengejogen  unb  lautet :  fluff  f.  flfr.  befin<f  nu#,  ber  bad  faifertum 
S3  [jar]  unb  5  monat  geregiert  tat  unb  Iain  faifer  tor  im  fo  tang  geregiert  &at,  ber  am  montag 
an  unfer  liebe  frauen  abent  irer  gepurt  anbe<fctigfli$  geftorben  »a#  u.  an  f.  Uliclau*  tag  [2)1.  255*] 
i&  SBien  burcfc,  feinen  fun  9Ra;imilian  garr  $erti$,  befungen  i»arb  in  bei[fein  ber  potfe^afften] 
afler  criftenlufrer  (inig  u.  furften  u.  be*  bapjM,  au$  ir  oil  perfonli^  ba  roafien,  fcaben  bie  ton  %. 
gefttdt  b.err  $anfcn  Sangenmantel  unb  fieen&arben  9te<$linger. 


1.  ©affer  fe^t  biefed  ©orgeben  bed 
$erjogd  ©eorg  gegen  ebemaligc  8anbcd« 
untertbanen,  bie  in  Slugdburg  fegbaft  ae> 
toorben,  bereitd  in  bad  3al?r  1487,  voopxn 
wtfere  SRotij  au<*  hi  toertoeifen  ift.  ©91. 
1487,  f.  na$  liec$tmeg  (3.  gebr.),  81. 
23*:  it.  29  fl  2  liber0  2  g  baben  toerjert 
8.  ©offenprot  unb  Ulrii  $o<$fietter  gen 
2aunbdbut$u  fcerjog  ©eortgen  toon  ber  lut 
»eaenf  bie  erforbert  8  tag,  mit  regt  tonb 

glatt  geUt.  ©alb  barauf  fam  ed  ju  beat 
i  unferetn  Xerfc  ertoa'bnteu  8ertrog: 
$erjoa  ©eorgd  toon  8a$ren  Urt.  fiber  ben 
toon  ipm  mit  ber  ©tabt  Augsburg  ge» 
marten  ©eralei<$,  feinc  Untcrt^anen,  bie 
JI4  ju  H.utctoergelaffen  ^aben ,  betreffeub 
dd.  2anbdr)ut,  2)ienfiag  na$  2Raria 
©eb.  (ll.@ej>t.).  $em>artf<$c  Urf.* 
©ammlung. 

2.  $einri($  Sttecfelotoer  (SDiecelober) 
lafet  «$  aid  ©Blbner  ber  ©tabt  toon  1488 
an  bid  in  bie  breigtger  3a$re  toerfolgcn. 

3.  2)ied  ftimmt  ungefSbr,  mean  man 
griebri^d  fflegierungdjeittoom  Sage  feincr 
&a$I,  2.  gebr.  1440,  an  rennet,  grieb* 
ri^,  ber  an  2ttter«braub  litt,  mufite  ein 
@<^ettfel  abgenommeu  toerben;  infolge 
eine«  proben  2)ia'tfe$IerS  toerf^Iimmerte 
P*  («n  3nfianb,  am  19.  Bug.  (ba« 
2)atum  @enber«  fottte  tauten :  *am  mon- 
tag'na^  Mariae  assumpt')  flarb  er ,  78 
Sabre  alt.  ©.  fiber  grtcbri($«  le^te  8e- 
f<^jtignnaen  unb  Seiben  3.  ©riinbed, 
Hist  Fria.  et  Maximiliani  in  (S&ntel, 


fcfierr.  ©ef^i^tfiforf^er  I,  72  ff.;  <£u«- 
^inian,DeCaesaribus  (ed.l601)@.412; 
^rou«,  SWajim.  toertrauti^er  8rieftDe(^fel 
mit  $rfif(^enf  @.  83  ff.  8ei  2)emcr 
©1.234b  (SBaltber  81.  132*)  beigt  e«: 
3n  bifem  jar  1493  ba  bef^idt  faiffer 
griberi^  fill  boctorc«  unb  artjet ,  »ann 
im  toa«  ain  fug  crbottet  bid  $  bem  fnie. 
[235»]  am  7  tag  juni  ba  geng  man  ain 
freifegang  ju  2inft  toon  bed  faiffer*  megen, 
unb  barna^  am  fanulag  (8.  Sunt)  f^nit 
man  bem  faiffer  gribcrid?  ben  fug  ab 
unber  bem  fnie,  unb  baiUet  im  n>iber  ju. 
—  3n  bifem  jar  am  mentag  for  fant 
©artblameg  tag  (19.  Bug.)  flarb  faiffer 
grtberi($  ju  2in|},  ain  b«  toon  (&fierreu$, 
nnb  b^tt  bad  remif^  rei$  geregiert  53  jar, 
unb  er  »arb  ertoelt  na(^  (fyxxfti  gebfirb 
ba  man  jalt  1440  jar  mm  remiJAen  fing 
am  13  tag  a^riU  unb  »arb  fatffer  am 
19.  tag  bed  mermen  anno  1552  jar.  bar* 
na$  an  fant  (Snbriffen  (30.9^oto.)tag  maib 
er  befungen  ju  SBien  gar  foftli($.— -  @.  bie 
£obedangeige  9Rarimiliand  an  ben  ftatb 
ber  @tabt  fflugdburg,  dd.  3nndbrucf 
25.  Slug,  bei  gugger  @.  1074.  @benba 
finbet  fi^  eine  audfiibrli$e  ©ef^reibung 
ber  Ceid^enfeierli^feiten  in  Sugdburg; 
fiber  bie  in  SBien  fiefre  ®.  1075  ff. 
unb  bei  9RftlIer,  5Rei(^dtagdtbeater  u.  «. 
2Kaj?itnilian  ©.  184  ff.  8gl.  au*  Sit^* 
nottodt>  VIII  @.  177  ff.  u.  bie  2tnmcr« 
fungen  bant. 


Digitized  by 


Google 


64  VII.  2>ic  (tyrontl  Don  Gfetnetrt  @enber. 

$ept  unb  im  fauffen  beu  fu§  abfd&neiben,  unb  [man  fyat]  im  in  nit  $0$  gnfig 
abgef d^ntbten ,  ba§  anbetd  au$  &<**$  IM]  $a*  gfc^Iagen,  ;bafc  man  un 
bad  anbet  mall  ben  fufc  fyrt  mieffen  abfd^neiben,  baran  ift  cr  geftotben. 
6.  Dec  [u7b]  2ln  fant  SWicofoud  tag  Ijat  linig  SKajimitian  fcinen  tyettn  tyettn 
Datet,  faifer  f$ribetic$en,  ju  ©ten  foftficty  tauffen  befingen.  unb  nac$bem* 
fotictye  eettictye  befindtoud  ettofd&en  ift  but$  falfctye  leer,  au<$  Don  gtofed 
cofted  toegen,  au<$  ubetd  Ijaudljaben  toegen  ber  na$!omenben  ffitften,  xmi 
\$  lurfcltd)  befctyteiben,  tote  bife  befmdtnud  geljatten  ift  tootben,  unb  toad 
petfonen  unb  botf<$afften  batauff  lomen  ftnb. 

Dcd  bapftd  botfd&afft,ber  catbinatJRatymunbud,  bifd&off  jfi  ®ut<$  ic.1.  » 
[i5ob]  ©anner  ber  tanbt,  toie  fie  getragen  ftnb  tocrben : 
bad  tanb  Don  bet  (Snng  —  fffybutg ;     Styrot  —  Stain ; 
?ljitt  —  ^Jottenato ;  ®teit  —  ftetnben ; 

SBinbifd&mardf  —  ©utgato ;  alt  Sftetteicty  —  neu  6ftettetc$; 

[i5ia]  (Sffeg  —  Cmpdputg ;  $unget  —  bad  rBmifcty  teic$.         is 

Stem  bie  15  pfetben  finb  mit  fd&toatfeem  t&ti)  Detbedft  getoeffen  unb 
bad  lefeft  mit  fc^toatfeem  famat. 

Stem  nad&  iebem  bannet  ttflg  man  2  fd^tend  tied^tet,  nacty  iebem 
Ijetm  2,  nac$  bem  fd&ift  2,  na$  bem  pfetbt  2. 

Stem  ained  iebed  tanbd  bannet.  Ijefot,  fctyilt  unb  pferbt  futten  unb  20 
ttugen  bc^fetten  lanbd  ebe(. 

Stem  bed  reid&d  bannet  $at  getragen  Ijetfcog  $aintic$  Don  ©ad&fen2, 
ben  Ijelm  Ijetfeog  <£intid&  Don  ©taunfetytoefyg3,  ben  fctyitt  matgraff  Sacob 
Don  ©aben4;  gtaff  $aintid&  Don  gfitfteubetg  unb  gtaff  Stiftoff  Don 
SBetbenbetg  Ijaben  bad  to§  jogen*  » 

Stem  man  Ijat  gefytyt  133  totgen. 

£)ie  ttaget  Ijaben  angeljept  tang,  fd^toatfe  xid  unb  gtofc  toppen  an 
Ijelfen. 

©edgteid&en  fyaben  fa^^en  augeljept  unb  t8d  bife,  fo  bie  bannet, 
fctyilt,  $e(m  unb  pf  etb  gefiett  unb  ttagen  Ijaben,  audgenomen  bie  ffttften,  so 
bie  bed  teid&d  bannet,  fd&Ut,  Ijelm  ttugen,  bie  fatten  tang  HagmSntel  an 

16.  it.  man  fct  16  pferb  fleftert,  ftnb  mit  fanxufrtm  tfi$  beibcdt  gtweffen  jc.       22.  du6)  von  6. 
23.  Cring  ».  »r.        25.  «u.  gr.  d&r.  ©.  ©.*  ft^lt  in  b.  jofltn:  fltflert.  26.  *3tem  — 

133  torgen'  fe^lt  in  b. 

1.  2)te  ^ttfjS^ung  ber  ttcrf^iebenen     $eqog  H(brc^t«  bed  8e^et)ten. 
©otf^aften  auf  ©f.  148—  150»f  bie  craft  3.  Sri^  L 

gugacr   1.  c.  erfefcn   toerben  Wnnen,  4.  Safob   Don  ©aben,    ein  @o$n 

tDuroe  im  Xejte  »egaetaffe«.  (5^riflo^^«  I. 

2.  ^>einri^  ber  §rontme,  bet  @o^n 


Digiti 


zed  by  G00gle 


1493—1494.  65 

unb  Hagtappen  ouff  ben  ruggen  [i5ib]  geljendft  unb  auff  bem  Ijaupt 
fcfytoarfc  fyut  mit  jtyflen  umgebunben. 

3tem  cben  in  bcr  fird&en  finfc  gebrunnen  674  fetfeen. 

3tem  oB  bcr  bar  343  ferfeen. 
5        3tcm  auff  bcr  bar  finb  gefegen  3  tucfy :  am  fcfytoarfcer  famat  mit 
aincm  grofen,  gulbin  creufe  bon  aincm  gulbin  ftucf,  barunber  ain  toeiffer 
bamaft,  aber  mit  aincm  creufe,  barunter  ain  fctytoarfc  tuc$. 

3tem  auff  ber  bar  ift  getegen  fd&toert,  apfet,  jcpter  unb  bie  faiferlicfy 
Iron  mit  bem  fyiittin. 
io        Stem  man  Ijat  gefungen  2  ampt,  ba$  crft  ber  bifctyoff  bon  ©alfeburg, 
ba$  anber  ampt  bon  unfer  licbe  frauen  Ijat  gefungen  bcr  bifctyoff  bon 
33efyerin  \  ba  tljet  man  ba$  fd&toarfc  famatin  tucfy  ab  ber  bar. 

3tem  bet  bciben  ampten  finb  bifefyoff,  abbt  unb  prBbft  in  iren  Ijabiten 
unb  in  iren  inflen  gegentoirtig  getoeffen,  unb  nac$  bem  (efeften  ampt  mit 
15  ber  procefe  unb  ben  ctyorljerro  be$  ftifts  jft  SBien  jfl  ber  bar  gangen  unb 
subvenite  gefungen. 

2Ran  Ijat  ob  800  meffen  gefefen  unb  l?at  ainem  ieblictyen  priefter  3 
feeder  geben.   fumma  fummarum  ber  ferfcen  1271. 

Sflan  Ijat  ainem  lintg  jtoo  botfetyafft  geftett  unb  funft  nun  aine. 
2o[i52a]  Anno  domini  1494  ift  imfumer  jS  2tug$purg  ain  grofer  fterbent 
gefoeffen2. 

©ant  Sttori^en  firctyentljuren  Ijat  man  16  fepefy  Ijecfyer  gemad^t3; 
ber  fnopf,  ber  auff  bem  tljuren  ftabt,  faffet  12  mefeen,  2  biertmg  rogenS. 

Urn  fant  9Kic$ete  tag  Ijat  ain  rat  ben  Secfy  toon  §auftetten  bei  fant  29.  ©cpt. 
25  ©ert>aci  unb  fant  SRictaus  Ijereingraben4,  jfi  bem  erften  mit  ben  pfliigen 

2.  mit  fappenjipflen  umbbunben.  7.  mit  aincm  gulbin  crcufc.  12.  Diefet  9lbfafc  wurbe  in 
unferem  lejte  in  bet  ftaffuna,  bet  £anbf#t.  6  aufeenommen.  16.  gefungtn  unb  gebett, 

21.  fciefet  ttbfafc  in  6  Winter  bem  in  a  folgenben.  22.  SWorifccn  tauten.  unb  ba3  jimct 

batauff  gefefct.  23.  unb  gabt  barein  W\2  togen  mefcen.  24.  93ot  biefcm  flbfafc  fommt  in  b 
tin  anbetet,  bit  in  a  tteitet  unten  folgtnbe  Stotij  »on  bem  fluftreten  bet  „$ransofen"»tftanftjeit 
entfcaltenb.  'urn  fant  2fti$e!d  tag*  fe&lt  in  b.  25.  'toon  $aufletten  bei  fant  6eroaci 

unb*  fe^It  in  6. 

aSeS^rhn  (in  llngarn)  8jH.  toon  3.  SDemer  SBl.  236*>  (2Batt$er  331. 

132t>) :  'S)c«  iar$  foarb  ber  buren  ju  fant 

2.  ©$.    1494,    fantyjtog   toor  #a*  SKorifeen  ^ed^er  gema$t  unb  ain  nen 

tacrine  (22.  ftotoember)  931.  49*:  'it.  306  ta<$n>er<f  gema^t.1  9la%  ber  <£$ron.  toon 

gulbin  tomb  be$  (Btanfeen  Ijatofc  betym  (5f.  Sa'ger  331. 69*  rourbc  in  btefem  3«^re 

rotten  turn  tonb  gann^e ^ofrattin,  barein  au$  'ber  gtoggent^nrm  mit  etnem  neuen 

man  bie  tetot  tegen  rourbet,  bie  ben  ae»  ganglein*  gejtert.    S3gt.  ^amm,  Hier. 

prectyen  ^aben'.  —  SSgl.  bie  ©&ron.  $etn*  Aug.  II  @.  12 ;  bie  ^eutingerfae  (S^ron. 

rtc$  S)et^«Ier8  in  <Bt^xon.  XI  €>.  580 ;  SBl.  100*. 

bie  Xn^erf^e  gortfefeung  b.  3a^rb.  Ms  4.  $gl  bie  SBeber^rontf  331.  120*. 

1469, 1.  c.  €J.  506,  8.  SDemer  berid^tet  unter  1495  tyieritber  «(, 

€tabtfc^ronifen  XXIII.  5 


Digitized  by 


Google 


66 


VII.  2>te  (Styronif  ton  fclemend  Scnber. 


aud  bem  ©pitat,  barnadfr  bur<$  taglitoer,  bamit  man  bad  gut,  bad  man 
ben  33enebtg  pringt,  auf  bcm  8ec$  bon  $auftetten  gen  Sfogdpurg  per  anff 
ben  fleffen.  man  Ijat  ben  (euten  aind  taitd  bon  tren  gfitten  genomen  unb 
nemantd  ni$fe  barffir  geben. 

Anno  domini  1495!auft  ein  rat  4  gfirten  unb  marten  ain  gofcatfer* 
ls.suni.baraud,  unb  an  fant  93eitd  tag  toarb  er  getoeid&t1.  bie  !ir<$  rnarb  av&* 
bauen  bid  an  bad  gefoelb  1499. 

§and  Sang2,  ein  burger  $ie,  Ijat  5  fun  unb  5  t5c$tem,  unb 
ber  iungft  fun  SDiatljeud  toad  18  iar  alt.  ber  fam  in  fintg  9Ka$imiftand 
canfeetet,   ber  praty  fie  aQe  auff  burcty  tytf  Ijerfcog  3ergen  ben  ©atyren,  to 
ber  atne  feiner  fcfytoeftern  jfl  ainem  bulen  Ijet3. 
[i52b]  JKnig  2Ka$imUian  joc$  bon  SBurmd  and  bem  retctyjtag  gen  8ugd« 
purg 4.  ba  !am  Ijerfeog  3erg  bon  ©atyren  ju  im  unb  ^anbloten  ba  fie  betb 

3.  6tatt  be*  qjaffu*  4bama#— auf  ben  fleffen'  fceifjt  el  in  b  nuc  4ba§  man  bie  batten  barauff 
fcereinfieite  \       7.  bt«  an  ba#  gewelb  :  on  bal  gewelb.       It.  Xiefer  fcbfafr  feblt  in  6. 


237*  (SBafttyer  133*) :  (3u  biff  cm  iar  in 
bet  rouctyen  t>or  fant  ©alien  tag  (16.  Oft.) 
feng  man  tyte  an,  benSecty  herein  jfi  graven 
burtty  bie  gaffen  Bet  @t.  SRiclajj,  bap  man 
bie  fUfj  unb  bad  gutt  mectyt  herein  fieren 
bid  iu  bem  @$ttribogenbor.  unb  in  ber 
umdjen  for  roeid)enne$ten  ba  liejj  man 
ben  Secty  etntyer  unb  ma<$t  ain  groffe 
ftatnen  brugg  ba  iiBcr  ben  Secty.'  8gl. 
^amm ,  Hier.  Aug.  Ill  @.  102  unter 
1495;  ©affer  unter  1495,  »ie  aud)  bie 
meijhn  anberen  (Styronifen.  @.  tytem 
flra'njlerd  Buffafe:  2)er  $o<$abla6  bet 
Slugdbura  in  ber  Stagdburget  $ofi« 
jeituug,  Satyrg.  1882  ftt.  198. 

1.  SDic  beftctyenbeu  fiitc^Bfe  crfcricfen 
fic$  jur  Slufnatyme  ber  ioten  aid  ju 
Nein,  toedtyalb  man  jur  Stntage  eined 
neuen  bet  ®t.  @te^au  faritt.  2)emer 
81.  224b  (Salter  132b):  *2)ed  jatd  fauff. 
ten  bie  &on  Slugdpurg  4  gerten  bei  bem 
Sugendlanb  tytnbcr  fant©teffan  ju  ainem 
go&ader  unb  liefjen  bie  baum  audreiten. 
unboin  ber  erften  faftrouctyen  feng  man 
an  ju  mauren,  unb  an  fant8eife  tag  n>arb 
et  getocutyt  mit  groffen  eren  unb  marb  bie 
ftattbier  baran  gefefet.  ber  etft  meuftf,  ber 
barein  gelegt  tcarb ,  toad  ain  bu<$f$etet, 
tyiefj  $annd  $aimtyoffer,  ben  man  nannt 
ben  $loberer,  unb  toad  ain  gut  gefell. 
—  2)ie  fir#  warb  audgemactyt  bid 
ait  [bad]  gftetb  auf  bem  gotjadet  im 
1499.  jar.'  Woti)  genauere  SIngabcn 
finben  fitty  in  ber  fctyton. ,  Cod.  germ. 


9fr.  567  (3Rftn($enet  ©t..8iBI.)  81. 
214»,  roona^  ber  8eginn  bet  2Jtaurcrar« 
beiten  auf  ben  'funften  tag  bed  mfrfeen' 
fiel ,  ben  'borftag  in  ben  4  tagen,  unb 
Martin  Sledlin ,  ain  toebet ,  feget  ben 
erften  ftain  nad)  mtttag  umb  aind1.  Urn 
roegen  bed  neuen  flirtS&ofed  nth  bem 
3)omcabitet  nid)t  in  Conflict  \w  tontmen, 
f^Iog  ber  Watty  mit  biefem  am  26.  9iot>. 
1494  einen  SSertrag.  @.  bie  $un?te  bed- 
felben  bet  8raun  III  @.  142.  Jum  8au 
ber  StaptUt  in  bem  neuen  ©ottedatier 
ma^te  bie  @tabt  unb  bad  2)omca*ttt( 
laut  cinem  8etgletctyc  com  16.  3R5rj 
1497  einen  33orfd)ug  unb  toerbfanbeten 
bafiir  roed)felfeitig  bie  fallenbcn  D^fer 
unb  SUmofen.  8raun  ©.  143. 

2.  ©.  fiber  btefen  Sotyann  Sang 
©tctten,  ©efctyl.  @.  121.  fiber  SWatttySud 
Sang  unten  @.  75  Slum.  3.  (Si*  roar  ge> 
boten  tm  3. 1468. 

3.  2>iefed  ©ertyaltnig  fdbeint  jiemft^ 
offenfunbig  getnefen  ju  fein.  <S.  bie 
3immetfctye  Ctyronit  II  @.  419,  24  ff. 

4.  aftajimtlian  bra^  ni$t  umnittel* 
bat  nacty  bem  @<$Iuffe  bed  fBotmfet 
92ei(tydtaged  (8etot)  loon  SBormd  auf,  fon* 
bem  crfl  2J2ttte  9h>t>embet,  na^bem  et 
in$feif$en  autf)  anbetma'rtd  getoeilt.  8gl. 
@tftin,3ufentyaItdorte&.2ftaxtoiiiiandI. 
fett  feiner  «fleintyertfctyaft  1493  bid  m 
feinem  Xobe  1519  in  ben  gotfety.  3.  b. 
@efc$.,  8b. I  @.353,  354.  80m  1.3an. 
bid  20.  gebt.  1496  if!  er  in  fcugdbutg 


Digitized  by 


Google 


1495-1496. 


67 


in.  geljaim  mit  ainanber.  nactybem  er  Iain  fun  nit  Ijette,  fo  toer  et  bcr 
tnainung,  bafc  er  burcty  &apftti$e  bifpeufafc  tooltc  fetne  totter  ©ijabetlj 
j&  ber  ce  geben  fetnent  fctymefterfuu  pfatfegraff  JRuprectyten  unb  in  ju  ainem 
eTben  feine*  tanb$  madden *.  fotid^d  lfi§  im  ber  re.  finig  gefaUen.  unb 

5jo#en  jfi  Slugfourg  fie  beib  mitainber  Ijintoeg!  gen  Sltc^aim.  ba  bef$lof? 
ber  ftnig  unb  Ijerfcog  im  fegerer  in  ber  pfarrlird&en  mtt  ainanber,  bag  fie 
betb  mtt  atnanber  bapft  Htejanber  urn  bie  bifpenfafe  molten  fd&reiben,  ate 
bann  6efc$e<$en  ift. 

$ie  ftnb  erfttidj  bie  franfcofen  auffgeftanben 2. 

10        Anno  domini  1 496  ift  finig  9Wapmifian  um  ttctytntef*  gen  2fag$purg  2.  *br. 
lomen 3,  unb  toenig  barnac$  ift  bed  ro*  !inig$  fun,  tyerfcog  $$Uity>*  bon 


1.  tain  manli$tn  erfctn.        2.  bur$  ain  Mtyenfafe  bapjl  SUtjanbct*.         3.  feinrr  fawtjUt  fun. 
4.  feint*  lanW:  frine*  furftentyumb*  unb  allel  feint!  gfltt.  &  factaftei.  9.  bit  flag 

btt  franfrofen. 


na<$genriefen,  am  21.  gebruar  in  5>onau* 
to5rt$,  bom  18.— 22.  HRa'rj,  fotoie  toom 
16.  Styrtt  fci«  13.  3uni  toicber  in  Hug* 
Burg.  (Sbenba. 

1 .  Son  eiucr  berartigen8erfta'nbiguna 
bed  $erjog$  ©corg  mtt  2Ra$tmilian  ift 
ntyttbetannt.  3nbcmaml9.@cpt.1496 
au«aefertigten  Xepameut  bed  $erjog« 
tourbe  fflr  ben  gall,  bag  biefcr  fcinc 
m5nnli$eu  <$rbeu  mefcr  befomme,  fetne 
£o$ter  (Slifabcty  aid  (Stbin  beflimmt; 
al«  tfinftigct  ©ematyl  berfelben  tourbe 
Subtoig,  Btoprccfct  ober  griebricty,  ber  erfle, 
britte  ober  totertc  ©o$n  be«  iSfa'tatf^en 
£urjftrpen$$tttypbejet($net.  ©ie  tourbe, 
na^bem  bie  toegen  ju  na$er  8ertoanbt« 
febaft  ber  8erlobteu  —  fie  toaren  ®e- 
jtytoiperfinber  —  notytoenbigc  J>a>pti<$c 
2>ityen«  erfolgt  tear,  am  10.  gebruar 
1499  mit  ^faljgraf  Surety  tocrmatyt. 
SBie  toenig  SWartmuiau  mit  bem  Xcfla- 
mente  ©eorg«  etntoerftanben  tear,  ift  an9 
bem  Umftanbe  erfi<$tli<$,  ba§  er  berettt 
am  23.  2Rai  1497  bem  burc$  baffetbc  ju« 
ua<$p  bena<$t$ciligten  $erjog  2llbre$t 
(toon  ber  2Ratw)ener  Siuie)  urfuubltc$ 
*erfm)erte,  tyn  in  feiuem  9lcc^te  al« 
natfirliAer  (grbe  toabren  au  tooflen.  ©. 
Sttqler  III  <5.  571  ff. 

2.  @.  unter  ben  gortfefcuugen  ju 
SWulic^  bie  au«ffibrli<$crcn  Motion  We- 
rner* ©I.  236b  (Salter  81.  133»,  ttem 
81.  207*) ;   ©affer  unter  1495.     2)er 


8atfer  erlicg  dd.  2Borm«,  16.  Sua.  1495 
an  ben  9*at§  ben  gemeffencn  8efc$l,  bad 
fatten  toon  ©(tytoeinen  innertyatb  ber 
@tabt  ju  tocrbleteu,  toeit  'baraus  aflerlei 
fraufycit  unb  fonberlt$  bad  fteber  ber 
pefiilcnfe,  fo  laiber  jctjo  an  toil  enben  ge« 
mainen  lauf  $at,  erma^fen  mBc^t*. 
8runner  1.  c.  @.  20  91nm.  ** ,  too  bie 
8erorbnung  toollfta'nbig  abgebrudt  ift. 

3  Sal.  @.  66  Slum.  4.  891. 1496f 
©c^annaungen  81.19* :  famftag  toor  (Sr- 
barbt  (2.  3an.):  it.  3  ^  17  g  1  b  tomb  8 
tanntten  toein  tonb^etragen  gef^anndt  ben 
Striken  toon  ©etgbria^;  it.  1  U  18  g 
2  b  tomb  4  fanntten  ^em  (Saf^arn*  toon 
SBaUbenfel*;  it.  1  ^  18  fj  2  b  tomb  4 
fanntten  far  2.  gettfer;   it.  16  U  14  6 

2  b  tomb  ain  atymer  toalf^toein  gef (fymnd t 
^er^oa  Hlbrad^t  toon  8atyern ;  it.  16  to 

14  I  2  b  tomb  fonil  toein*  ^er^og  Solf* 
ganng  toon  8at>rn;  it.  2  U  18  g  tomb 
6  fanntten  (er  Sacoben  toon  Sannbato; 
it.  3  to  17  g  1  b  tomb  8  tannttcn  graf 
3lnt(;oni  toon  Hrembera;  it.  12  ft  1  to 

15  g  tomb  ain  lagel  SNuftatet  iWaluifier 
jc  7  p  minus  1  ort,  ain  lagel  9lainfal  je 
6  fl  minu«  1  ort  ber  ro.  funnlgflic&en 
maiepat  gef($amt(ft ;  mcr  14  to  18  g  2  b 
tomb  ain  atymer  toa'lf^wein  and)  bamit 
aef^anndt  mit  6  jubertacfc  toif^en ;  mer 

3  to  batoon  jetragen;  it.  16  to  4  g  2  b 
tomb  ain  atymer  toa'lf^toein  (erftog  (gri^ 
toon  ^ratonf^toetgf . 

5* 


Digitized  by 


Google 


68  VII.  2>ie  Gfyroni!  toon  (Efemen*  @enber. 

fflurgunbi  *,  mit  faft  aincm  gtofen  ratfigen  jeug,  mit  m(  grofen  Ijerrn  audj 
gen  2fog$purg  lomcn  jfl  feinem  Ijerrn  Dater. 

©a  bin  ic$,  Siemens  ®enber  Don  Saugingen,  ber  bife$  i&df  ge* 
fc^rtben  unb  gemactyt,  gen  font  Urli$  Ijie  in  bad  cfofter  fomen  unb  [Ijafce] 
ben  orben  angelegt2.  * 

24. 9?c».  Anno  domini  1497  an  fant  ftatljeriua  a&ent  in  ber  9.  ftuubt  ber 
nacfyt  ift  ®i$  $fefferfin$,  ber  fifd^er  junftmaifter,  ljau$  fcerpruuen,  unb 
[i53a]  $at  im  ba$  feur  aingetegt  ainer,  ber  barber  fein  hted^t  ift  gemeffen. 
unb  ift  im  fein  Ijau$  unb  ailed,  toad  barin  getoeffen,  fcerprunnen  unb  bar* 
ju  4  junge  finb,  unb  fein  frau  ift  grofc  fctytoanger  getoeft,  bie  ift  ju  oberoft  to 
in  bem  ljau$  mtt  ainer  magt  aud  bem  feur  Ijerafc  geforungen  unb  ire  Kebe 
finb  ijat  mieffen  Ian  fcerberben.  ber  ©i$  ^fefferlin  ift  nit  Ijie  getoeff en- 
nit  lang  barna$,  aid  bad  ^aud  ift  toiber  gepauen  toorben,  ift  ber  tnectyt, 
ber  bad  feur  Ijat  eingetegt,  geftorben  unb  ift  im  in  bem  Ijaud  umgangen. 
Ijat  im  me  teibd  antljan  geftorben  unb  unru  gemactyt  bann  t>or  in  bem  ** 
(eben ,  aid  mir  ©t$  ^fefferlin  felbd  offt  Ijat  gefagt  unb  Ijat  fflr  in  ml 
meg  ju  lefeu  beftelt  unb  &on  Ijerfeen  fcergeben.  barmit  Ijat  er  in  aud 
feinem  ^aud  practyt3. 

1,  'mtt  oil  grofen  Ijerten  au$'  fe$It  in  6.  2.  3n  b  folgt  $ier  no$:  na$  pfingflen  (22.  3Rai) 

fat  ber  ro.  tinig  unb  [tin  fun  ^J(?itippu*  10  fftber  falfe  auff  ben  ftronfaff  lauffen  fiercn  unb  nag 
a»e  flRariad  jeit  ain  tyimelfeur  gefcept ,  unb  farfcog  fltyilipp  unb  fein  abet  ju  tret  maflen  umb 
bad  feuet  banket,  bad  getegt  bolfc  wad  3  ctaffter  weit  unb  fat  95  jtil  an  ber  b^cfa.  ttt$*fi 
Styilippd  banket  mit  Urfula  9teitbartin,  etwa  $anfen  iReitfartd  burgermaijhr  Don  Ulm  totter. 
5£>iefcr  3u(ajj  in  b  lommt  in  a  aid  eigener  fcbfafr  unten  auf  91.  155*  ©or.  5.  Xitftt  ttbfafc, 

ber  in  a  fe&lt,  wurbe  au#  b  (91.  263*)  in  ben  Xejt  aufgenommen.  7.  qjfeffertind  baud,  bed 
flfaerd,  mit  allem  bem,  bad  barin  ift  geweffen,  ift  pul»er  Berprunnen.  8.  'unb  bat  im  b.  f. 

eingelegt  — fnec&t  ift  gewefen'  ftebt  in  b  weiter  unten.  11.  ^erabgefptungen  unb  taum  barvon 
temen,  unb  faben  alfc  bie  finb  ff'xnttx  incn  oerlauffen  tterprenen  unb  nit  fflnben  tpelfcn  i  foltgd 
feuer  fat  bem  6.  $f.  eingelegt  fein  aigner  fnegt.  bifer  Tnedjt  ift  nadj  feinem  tobt  in  bed  €i| 
^fefferlind  bflud  umbgangen  unb  fat  t>il  ungeftimigfait  in  ber  nadjt  getriben,  barab  atted  band* 
gefunb  me  beftbwert  ift  geweffen  alfo  tobt,  bann  dot  im  leben,  unb  b,at  im  oil  me|  lauffen  lefen 
€ij  <Pfeffertin,  bid  er  in  jum  lefeften  aud  bem  neuen  erbauen  faud  fat  pragt. 

1.  eigcnt^ttmlt^cr  fficlje  flnben  fl^  eijcn?feffcrrtn«^att)6,barinn4!iiibtoct- 
in  ber  8w.  fetne  (Stntragc  fiber  bem$a>  brunncn  flnb  v>or  ©arfuffcrtor  uff  ban 
joge  fclbfl  aema^tc  ©ejd&ctttc,  fonberu  araben;  it.  1  p  Ion  4  fnct^tcit.*  2)«mct 
nur  flcinc  $o(icn  far  Scute  au9  fctner  ©I.  238*>  (ffiatt^etj©!.  133b) :  ^g  jar$ 
2)ienerf(^aft.  Unter  bem  28.  2Ral  fic^t  am  22.  taa,  notoember«  toer^ran  ain  ^u8 
ein  (Stntrag,  au«  bem  ^erttorge^t,  bag  for  ©tretfingert^or  auff  bem  graben  for 
$an*  Sangenmantel  unb  3lnt^oni  8lu»  ben  barfuffern,  unb  toer^runnen  barin 
bolf  na$  Ulm  gefanbt  tourben,  um  ben  3  finb  unb  aUeft,  bad  ba  »a«,  bag  ni^« 
$er)og  toon  ©urgunb  (^il^)ju  laben.  ausfamm,  toann  bie  frau  unb  bie  magt 
©runner  1.  c.  @.  23  9Cnm.  *.  ©g(.  au#  nacfet  famen  barton,  unb  er  $ie$  ©tr» 
unten  ©.  71,  22.  tu«  ^fcrllin,  ain  ftfaer,  ber  »a«  nit  ^ie 

2.  8kl.  bie  (Sinteituna  ©.  V.  ba$  mal  an  ber  mittoucty  for  fant  Satya* 

3.  $m.  1497  ©1.53b  VigiliaKathe-  rine  tag/  gaft  atte  (S^ronifen  beric^ten 
rinae:  (3t.  92  U  coft  bie    ^runfl  an  toon  bicfem  Sreignifi,  fo  bie  tocn  Clemens 


Digitized  by 


Google 


1496—1498. 


69 


Anno  domini  1498  $at  §an$  SBnfcelmann,  Burger  jit  3tug$purg *, 
am  afftermontag  bor  fant  2Rorifeen  tag  Ijerr  §an$  Seimlin,  bicarten  jfl  is.  sept. 
fant  2Kortfcen,  bet  933ertac$erj>rugf  au$  bifer  urfa<$  erftoctyen  mit  ainem 
fdfrtoert :  Ijerr  Sacob  Senfeetetanu,  bezant  jfi  fant  9ttorifeen,  Ijat  am  pfarr 

5  ate  ber  re<$t  tetyentyerr  Ijerr  $an$  Seimftn  berttcfyen2,  bann  er  toa$  ber 
fittoft  btfe$  gefc$tec$t$,  barumb  im  bie  (eljenfctyafft  juge^ort.  bad  ttriber* 
fpra$  $an$  Senfeetotann ;  bann  toietoott  [i53b]  er  fic$  befanbt  junger  ju 
fein  bann  fein  bruber,  fo  toere  aber  fein  brfiber  in  ainem  gaifttictyen  ftanbt/ 
barumB  fBrte  im  bte  tel?enfc$afft  nit  jS,  unb  toott  Ijerr  §anfen  Seimfin 

to  t)on  ber  poffeffion  treiBen.  ba  famen  fie  mitainber  fiir  bad  confiftori.  ba 
getoann  ber  Seimtin  bad  urtait  §anfen  Senfeefatann  ab.  unb  auff  bifen 
tag,  aid  er  ben  Senfcetmann  tooft  in  bann  tljon,  ift  er  bon  im  erftoctyen 
toorben,  unb  ift  in  aflen  firemen  unb  ctBftern  bad  interbict  geljatten  morben 
bid  auf  fant  3Katljeu$  bed  Ijaifigen  Sbangeliften  tag*  §and  Senfeetmann  21.  ecpt. 

15  ift  ber  lefeft  bifed  gefctytectyts  getoeffen  unb  ift  in  bem  Satyrfonb  geftorben3. 

£)a$  ftaine  crucifij  jfi  fant  UrKcfy  auff  bem  ftrd^off  ift  gefefct  tt>or*  d  251b. 
ben  unb  burc$  2M<$ior  ©tunfcen  bejatt  urn  fant  Sflicfyetd  tag,  unb  tyat29.s«pt. 
ed  maifter  (Sregori  ©rljarbt  gemactyt4. 

Urn  fant  2D?artindtag  ift  bie  Ijttfein  taffet  ju  fant  Urti<$  auff  bemn.  wo». 

2ofrueme§aItar  auffgefefet  toorben,  unb  ift  maifter  Slbotffen 6  barum  geben 
toorben  350  fl. 

2.  meatier.        3.  2Betberprucf.         4.  4mit  atnem  ftytocrt'  fe&U  in  6.       na$  'fant  aWorifren'  in 
6 :  biefe«  £anfen  tfcnfcelman8  brfiber.  5.  0eli<$en.  10.  unb  famen  mit  ainanbet  in  tad 

re$t.       12.  in  ban  toerfunben.         13.  4unb  d.'  fcljlt  in  6.         19.  SWartinSfeft.        &o$  fcilfein 
taffel.       20.  ftiemefj  obet  pfaretS  altar. 


3ager  331. 70»,  (o  bte  ©&ron.,  cod.  germ. 
9£r.  567  ber  @taat8*93tBt.  in  2Riinc$en 
£H.  214a,  ^0  ba$  toon  2)emer  angegeBene 
2>atum  33ef*8ttgung  ftobet;  BefonberS 
au8fityrli<$  @enber$  Chronographia 
VIISBt25bff. 

1.  $on  ben  brei  33ruberu  SafoB, 
©eorg  unb  Soljann  t»ar  ber  erftere  2)e* 
d)ant  Bei  @t.  SHortfe,  bte  Beiben  tefcteren 
fomnten  ati  ftatystyerren  toor ;  jebo<$  gab 
Sotyann  beretts  tm  3atyre  1484  fein  33ur* 
gerre<$t  auf.  ©tetten,  ©ef$f.  €>.  114. 

•  2.  2>ie  ^Bnfeetmann  Befafjenfltr^en* 
fafe  unb  2*o8t«re<$t  in  3Biggen«Ba^  Bei 
^em^pten.  ©tctten,  eBenba. 

3.  ©anj  furg  Beri^tet  ilBer  btefe 
SegeBenBeit  Center  $t.  238b  (©alt^er 
©t.  134»),  ettoctf  an8ftt^rli^er  fRetn 
m.  209».  SSgt.  ©enten«  3iiger«  (£^ron. 
S3(.  70b;  bte  Sangenmantelf^e  (5$ron. 


»(.  27a;  ©affer  adh.  a. 

4.  Center  St.  251b  (SBatt^erl34a): 
2)a8  jteintn  fretfe  ju  fantUrttc^  rtd^t  man 
auff  an  fant  tlrlt<$8  aBent(3.3uti)  jmtf^en 
3  unb  4  auff  bem  ftrctyoff.  ba8  Ue6  atn 
fauffman  madden,  fytefj  SWet^er  @tunfe. 
e8  ift  gemeic^t  unb  tyaiftum  barinn.  — 
S)iefer  aJMtytor  @tunfe  »irb  totelfa^  at« 
„©utt&a'ter"  »on  ^tr^en  unb  ^tiJftern 
genannt.  —  uBer  ben  ^iinftter  ©regor 
(Sr^arb  f.  ^au^tfa^U*  ba«  toon  ©erBerger 
3ufammengetragene  in  ber  3«tf$r.  b. 
§ift.  SSer.  f.  @cBt»aBen  unb  ^euB.,3a^rg. 
1887  @.  102  ff.  ©enber  nennt  t^n  in 
fetner  Chronogr.  S3b.  VII  »I.  29* :  In- 

Seniosus  magister  Gregorius  Erhart 
Imensis  nunc  Augustensis. 

5.  SWeifter  flbotf  ©au^er?  Sraun, 
Utrtyftofier  @.  22.  S)er  WtifKer  foil 
nac$  biefer  Dnette  5  Satyre  an  ber  ^Safel" 


Digitized  by 


Google 


70  VII.  2)ie  tyxouit  toon  (Siemens  @enber. 

14. 3tbr.  Anno  do  mini  1499  am  bonftag  nac$  bet  efc$erigetmta>n<$en  Ijat  ain 
feurftraU  mit  plifcgen  unb  tljurnen  in  bcr  9.  ftunb  ber  nadft  in  ben  [iwa] 
gfiginftanbtljuren  gestagen  unb  intoenbig  atte  gmec^t  fcerprinbt,  unb  ift 
bie  maur  ganfc  beliben  on  attc  fcerlefeung.  auff  bife  jeit  §at  e$  gef<$neit, 
unb  ift  ain  grofer  tolnb  getocffen  Don  nibergang  bcr  funncn1.  5 

13.  c«.        2faff  font  ©imprests  tag  ftnb  atte  gtoetb  in  fant  Urtic$$  tircty  au*« 
gemactyt  toorben  toon  maifter  ©urtfljart  ffingetberg 2. 

3Me  $Sufer  $piw$  «bter$,  9M$tor  ©twtfeen  unb  2ttt<$e(  Don 
©tetten  ftnb  gepauen  toorben. 

Suff  bent  reictyftag  jfi  SBurms  ift  befd&foffen  toorben  bur$  atte  ftenb,  10 
bag  im  ganfcen  ro.  reic$  5  tar  (ang  atte  menf$en  ein  jin$,  tribut  unb 
fteur  fotten  geben,  unb  ntit  bifem  ge(t  fol  man  ain  IjBr  ttriber  bie  £ftrgfen 
fatten  unb  bcfBfbcn  unb  ba$  famerfrictyt  audljatten.    ba$  toolten  bie 
©c$ti>ei$er  nit  tljon  unb  fagteu3,  fie  toeren  fret  unb  Ijetten  Iain  ffirften, 
ber  fiber  fie  Jjerfc^et,  unb  toa  fie  linig  9Ka$imilian  in  irer  oberfait  toolte  1* 
Ijinberen  ober  na$tai(  jufiegen,  molten  fie  in  ate  toott  ju  tob  fctytagen,  ate 
fie  fein  fcorfaren  jfl  tobt  gefd^tagen  tyetten,  unb  namen  bem  ro.  finig  Don 
ftunbenan  ein  8  bogtei,  bie  atoeg  bem  $au$  Don  £)fterreic$  Ijaben  jftge* 
ffixt  barumb  Ijat  in  finig  SWajrfmifian  [i54b]  abgefagt,  unb  tut  ganfcen 
ro.  reicty  atte  ftenbt,  ffirften,  prefoten,  graffen,  freien,  ebel  unb  ben  reity  20 
ftatten  auffbotten  unb  $ttf  begert. 

2.  $at  eg  bie  in  bet  9.  flunb  in  bet  na$t  faft  feinbtlicfc  pli^fttt  unb  burnetfc,  u.  &at  ain  feuerfhafl 
in  ben  $o$cn  tauten  S.  gefc&lagen  unb  ju  ef$en  aQe  intoenbig  inbei  ocn  oten  $erab  bil  auff  ben 
boben  oerprenbt.  4.  on  alle  flunfren  unb  alien  faaben.  9.  fctefer  fcbfafr  ,  fefclenb  in  a,  if)  au* 
6,  91.  265b  erganjt  tooxben.  14.  f.  f.,  no$  farcn.  15.  oberfait:  ftetyatt.  19.  abgefagt 
unb  jfi  $ilf  etfobert  aQe  gaijllwb  unb  t»eltli$  fflrjten  unb  ftenb  be#  to.  rei$l. 

acarbeitet  baben.    ©enber  bemcrtt  uo($  raanu,bie£$orcuub©efefiigungen9fagd« 

m  fciner  Chronogr.,  ©b.  VII  ©1.  29* :  burgd  jc.  1.  c.  ©.  34  ff. 
magister  A.,  qui  in  uxorem  duxerat  2.  @.  ©raun,  Utricj&flofier  @.  22. 

Bororem  supradicti  Gr.  Erharti.    @.  3.  2)ie  ©c^toeijer  toetgerteu  ftct>«.  ben 

fiber  Bbolf  $)auc^er  j.  ».  »obe,  3abrfc.  auf  bem  ffiormjet  «a^«ta«e  (1495)  auf 

b.  f.  ^te«6.  ihmftfammlmtgen,  3a^rg.  totcrSa^rebetotuigten^gemetnen^fnttrif 

1887,  ^>cft  1  unb  »gt.  untcn  ©1.  246*.  ju  beja^en,  »ie  fte  aud)  anberc  ©ef^lfifie 

1.  S(m  fteitag  naA  ©alentini,  »a8  biefe«  ffieic^Stagefi  nt^t  anerfannten ;  ben 

ber  15  tag  bed  ntonet*  februarii  anno  jc.  ^au^tanlag  Aum  ^riege  boten  jebo^  bie 

1499  na^t«  in  ber  jetyenben  ftunbt  (att  ft^on  lange  etne  bebro^li^e  Oeftalt  an> 

ba«  toetter  in  ben  turn,  jenannt  ber  ?fig*  ne^menben  ©trcitigf etten  jtoifepen  bem 

ingtanb,  gestagen  unb  tft  au$  toon  oben  ©if^of  toon  (Styur  unb  ben  @raubilrtb» 

ai>  big  in  grunb  auggebronnen.  got  f$td  nem  mit  bcr  tirotiWen  ?anbe«regierung. 

e9  fftro  jegut!    8latb«becr.  @.  69.  —  @.  $ic§u   im   aUgemeinen   Ulmann  I 

S)emer  ©t.  251»   (SBaltber  ©L  140*):  @.  649  ff.  --  (Sine  fcug«burger  OueOe 

'^b).  15.feberer#iftam  freitag  tnbenfter'  fiber  bie  na$fotgenben  ^riegdereigniffe 

tagen  in  ben  fafiett,  ba  fcJ^tug  bad  »ilb»  bilben  bie  ©eric^te  bed  SBitbetm  toon 

fiir  in  ben  Sugindlanb   bei   ber  na^t  $a^>^en^eim  an  ben  9tat^   ber  ©tabt 

3toij$en  9  unb  10,  unb  wad  ain  falte  9tugdburg  in  ber  2ittcratten«©ammt.  bed 

nacpt  unb  ffytib  barjfi;  ber  buren  ^rann  Sugdb.  ©tabtar^itod. 
gar  aud/  @.  fiber  ben  Sugindtanb  $off- 


Digitized  by 


Google 


1499.  71 

©te  bon  2lugdpurg  Ija&ett  jfl  mitterfaften  bem  ro.  Knig  toiber  bie  io.<warj. 
©<$toel>fcer  jS  $ttf  gefc^idt  250  fuj$tne<$t.    ber  tyauptmann  ift  getoefen 
3et8  Scanner  K  ain  eoelmann  aud  ©atyren,  ber  anber  fttuptmann  3erg 
Stttp&,  ain  firfner,  bet  fenberi($  2Kic$el  greffemnair2.  am  aff terntontag ».  «phi. 

s  na#  quasimodo  tyofcen  bie  bon  Slugdpurg  bife  raiftgen  gef <$i<ft :  $err  2BU* 
$atm  ton  ^apenljaim  rttter,  Jjauptmatm,  14  pferbt3;  $$tttty>  bom  ©tain 
ju  $twgen,  6  pferbt4;  gribericty  bon  $Re<$berg,  6  pferbt;  §and  ton 
9tott,  6  ^>f crb ;  SBifljalm  unb  $and  SJogt  bon  Sanbdperg,  8  ^fcrbt;  2Ba(« 
tinger  ton  Saubdperg,  2  f>ferbt ;  San$  SRaoendpurger,  2  f>f erbt ;  Sonrabt 

io9toM>a$,  aKein.  ain  toag  aud  bem  ©pitat  mit  4  roffen  Ijat  gefiert,  toad 
Ijerr  SBifljafat  marf<$at!  Ijat  jfigel?8rt,  mtt  rottem  tntif  be<ft.    item  ain 
toag  mit  4  roffen  $at  ben  anbem  gefiert,  toad  in  Ijat  juge^rt. 
[i65a]  Die  bon  Sugdpurg  IjaBen  bem  ro.  Knig  an  fant  SKargretljen  tag  12.  sun. 
aBer  110  fugtned^t  ju  $Uf  gefctyuft,  unb  auff  bifen  tag  aucfy  ift  ber  6urger* 

'*maifter  Ijerr  $and  8angenmantel  mit  12  pferben  ate  ain  $auptmann  bed 
Bunbd  mit  inen  Ijintoeg!  jogen  unb  Ijat  mit  im  gefiert  4  tofigen,  mit  rottem 
touflin  tuc$  oerbedt,  bie  fyaben  gefiert  6  jelten  unb  anberd,  bad  man  in 
ber  toagenburg  Bebarf .    an  fant  SWorifeen  a6ent  ift  ber  oon  2fag$j>urg2i.e«pt. 
Iriegdbote  aud  bem  ©c^toetyfcerlrieg  toiberumB  Ijerfymn  fomen.     ber 

io^erftog  toon  STOafylanb  Ijat  bifen  Irieg  gericfyt,  a6er  bo<$  mit  bed  linigd 
f<$aben5. 

Der  ro.  Knig  unb  fein  fun  ^Hippd  fhib  jfi  pftngften  1496  Ijie  ge*  22.  roai. 

3.  3n  a:  3.  Xframer.  5.  bie  na<$gef<$ribnen  jft  rofj  bem  Rnig  jft  bjlf  gef$i<ft.  7.  *jfi  2)tingen' 
fcblt  in  6.  8.  (Rot.        10.  (5.  ».  Happacb  1  pferb.       12.  item  2  wagen ;  ben  ainen  wagen 

mit  4  rofen  bat  man  aul  bem  €pitai  genomen,  mit  ainem  rotten  tfi<$  oerbetft,  ber  bat  bem  mar* 
ftold  fein  bingUufc  ««ftat;  ben  anbern  wagen  mit  4  rofen  bat  ain  rat  beftelt,  ber  bat  ber  anbem 
ebelteut  bingla$  gefiert.  17.  'wutlin'  fct>tt  in  b.  18.  anbere  notturftige  bing  jft  ber  fricgi' 
rtjhtng.  19.  am  affiermontag  vor  fant  SRorifcen  (17.  €ept.)  ift  ba#  triegloold  adel  bifer  flat 

wibei  gen  %.  fomen.    *ber  r)er|>og— be#  f.  faaben'  febtt  in  b. 

1 .  @.  bat  ©eftoHmtg«Brtef  33r pr Xan»  Wrt ;  nur  ift  flatt  $an«  3Sogt  toon  ?anb8* 
ncrt  d.  d.  grcitag  toor  ©onntaa  Dnafl-  Berg  »u  fcfecnionrabSogt;  bet  cr»a^ntc 
mobo  (5.  Storil)  1499  tin  «ug«b.  ©tabt-  Sattin0ert)cl6t(^rifl.2fialtin9cr.  etntge 
%\4fa.  Ong.»Urf.  ber  ©enatmtcu  trateu  at«  flSnblge  ©Mb* 

2.  2Ri$el  greffenmeier  (gric«^amer,  ncr  in  ben  2)tcufl  ber  ©tabt,  toit  ?auj 
Steamer,  gricfenmatr  jc.)  ftnbet  flt^  in  9tat>en9)>urger,  ber  Bid  fiber  bie  23?lttc  ber 
ben  ©aurcd&nunaen  aid  ©tabtfSIbner  Bi«  jtoanjiger  3ft^te,  $r)ili^^  toon  ©tein,  ber 
Snbe  ber  ^anjtger  3at)re  aufaefiibrt,  Bid  1509  nnb  $<m*  »on  9lott),  ber  Bid 
38rg  ^rc^)«  (^reBd)  Bid  1504.  (@.  iiBcr  aeaen  bad  (Snbe  ber  jioanjtger  3a^re  aid 
ben  Hnfana  biefer  feiner  ©tettuna  unb  folder  toerfolgt  tocrben  lann. 

ftine  urforuuglicfa  ©icnftlei^nng  ©affcr  5.  2)er  griebe  »urbe  am  22.  ©e^t. 

unter  1490.)  1499  in  ©afel  aBgefaloffen ;  barin  »urbc 

3.  ©.  oBen©.  54  Hnra.  9.  ben  (Sibgcnoffen  ber  ©efit}  i^rer  SSuber 

4.  liefer  nnb  bie  golgenben  fhtben  BcftStiat  unb  bad  &anbgeri$t  im  Xtyux* 
W  in  ber  ©W.  bed  3a$red  ©I.  104*  ff.  gau  flberlaffen. 

aid  fur  ben  tfrieg  BepeDte  «eifige  aufge. 


Digitized  by 


Google 


72 


VII.  S)tc  (Sfcronit  toon  <£(emcud  ©cnber. 


weffen  *.  ba  t)at  man  10  fuber  Ijotfe  auff  ben  gronljoff  gefiert,  unb  na# 
abe  2Karia  jcit  ain  $imef$feur  geljebt,  nnb  Ijerfcog'  ^ttiw  unb  fetn  abet 
tyaben  3  matt  urn  ba$  feur  banfct,  nnb  ftnb  ba  all  trumet^er  getoeffen,  unb 
t)anb  ba  06  10000  menfetyen  banfet.  e$  n>a$  9  Haffter  toeit  unb  95  gett 
an  ber  l)5c$in.  ber  Ijerfeog  banfct  mtt  Urfuta  ;Kettljartin,  etoa  f>anfen* 
SWeitljartS  burgermatfters  toon  Ufm,  totter2. 

29.©ept.  [i55b]  Anno  domini  1499  um  fant  2Hi<$et$tag  $at  man  auff  ®egmger 
ttjortljuren  bie  5  toergutbten  fn6^>f  gefefct3. 

2Un  tat  Ijat  bef$toffen,  bag  Ijinffiro  bon  eeren  toegen  nit  mer  offen* 

i6.  ott.  Htff  nac$  after  geroonljait  [am]  fant  ©alien  tag  bife  perfonen,  bte  uneerftdfr10 
t)anbten,  ausgertefft  toerben  auf  bem*Perta($,  funber  [man]  fot  fie  in  ber  ftifl 
feberen  unb  inen  fagen  unb  gepietten,  bag  fie  au$  ber  ftat  gangen.  toer 
aber  foti$$  nit  tt)ette,  benfefben  fott  man  offenlicty  auSrieffen  unb  bie 
ftat  berbieten4. 

i3.2>«c.        2fn  fant  Sucia  tag  ju  nactyfe  in  ber  6.  ftunb  l)at  man  Ijte  offentic^15 
beriefft,  tt>er  bie  fteur  nitljab  geben,  bag  er  fie  geb5.  »; 

6.  ©a,!,  ofcen  6.  68,  Sot.  j.  3.  2.  8.  '5  ©etaulbten'  fcfelt  in  b.  10.  'nadj  alter  a,e*on< 

\)a\V  fe&lt  in  b.  [11.  ba§  fcftren  unb  bflben  nit  me  bie  flat  foil  o{?cnti$  tverben  cat ct ten 

u.  [fie]  aulaaiefft  [werben]  auff  bent  $erlad). 


1.  ©gl.  oben  ©.  67,  10. 

2.  2>cmcr©l.237b(gBalt$et©U33*): 
2)ed  iard  road  ber  remif$  ling  tyie  unb 
fttt  fiirpten  unb&erren,  unb  f am  pcr^erfeog 
Wftyjp  toon  SBurgunbi,  bed  remifcjjeu 
fing  2KarJmiftan  fun,  na%  ^prtgPen 
(22.  SWai)  unb  mil  4  $unbert  pferben.  unb 
an  fattt  3o$anne3  baptifte  abent  (23.3uni) 
lieQ  tyerfeog  Wltyb  mad&en  toon  ©ur» 
gunb  auff  bem  grontyoff  ain  fibentfeur, 
load  10  fuber  tyotfe  barbei,  unb  mactyt  ed  bie 
Pemmung,  unb  road  unben  9  Haffter  loeitt 
unb  an  ber  tye$  95  jeitt  fctyettter  bid. 
bad  fionb  4  tag  auff  bem  grontyoff ;  unb 
am  funtag  barnacty  (26.  3uni)  tyett  ber» 
feib  ^er^og  ^bilMty  ^^n  ©urgunb  ein 
fctyetnbami  taffen  Iaben  auff  bem  &off 
toon  burgern  unb  fttyted&ten  Icitten.  ju 
bem  famen  ob  10  bauffent  menf<$cn, 
bte  ba  afifatfcen  [931.  238»]  umb  bafe  ave 
Maria  jeitt.  ba  nam  ber  tyerfeog  ^P^ili^^ 
ain  feben  jtmdfrauen,  bie  road  bed  SRc^tt« 
tyarfe  boater ,  ber  auff  ain  jeitt  burger* 
matflcr  teas  jft  Ulm  unb  road  bigmatd 
an  ^cr^og  3ergen  ^off  toon  2ant#fit,  bie 
nam  cr  bet  ber  $anb,  unb  aKe  &erren, 
ritter  unb  fnec^t,  namen  jetliner  ain 
frauen  ober^  juneffrauen  uub  ffirt  t$  jS 
oem  tyotfctyauffen.  ba  gab  ber  ^erfeog  toon 


SBurgunb  ber  iundfrauen  bad  lte$t,  road 
ain  rointtiec^t,  in  bie  tyanb.  ba  jint  fie 
bad  f oran  r)in ,  unb  ba  bltcjj[en]  auff  bte 
brummetcr,  unb  banjjten  bretmat  umb 
bad  feur  unb  fyetten  ain  guten  mutt  ic. 

3.  toft.  1499  ©I.  47b,  fantyfiagtoor 
(ggibii(31.«ug.}:  It.  6  fl  3  to  4  6  2. 
!ejjeif($mib  toon  roegen  ber  ^etmfianngen 
uff  ©oggtnger  t^or.'  ® .  cine  Slnjafcl  fiber 
btefed  X^or  jufammengetragener  3)aten 
bei  Hoffmann,  S)ie  jfctyore  jc.  @.  25,  roo 
erroa'&nt  roirb,  bag  ber  9lat^  bad  2$or  tm 
3.  1498  burdfr  ben  3Kater  «bbt  bemalen 
lieg. 

4.  S3at.  bie  ffiebcrc^ronif  81. 123 ». 
Uttia^rti^  geroiJ^nlic^  jrotfaen  <&t  ©at* 
lenXag  unb@tmoniduub3ubae,  rourbe 
eine  5inja^(  anrilt^lgcr  ^crfBnU^feitm 
—  fog.  @t.  ©aHenleute  —  unter  beni 
©cta'ute  ber  ©turmglotfen  aud  ber  @tabt 
toerroiefen,  mei^end  ntit  ber  ©efttmmuitg, 
bag  ftt^  bte  3ludroetfung  auf  brct  3a^re 
erfhecle.  ©.  ^ie|u  ©uff,  S3erbre^en  unb 
$erbre$er  ht  ber  xroetten  $8lfte  bed 
14.  3^btd.  in  ber  Jettfar.  bed  ^ift.  ©er. 
f.  @#roaben  unb  9Teuburg,  3a^rg.  1877 
€J.  181  unb  200. 

5.  2)te  @teuer  rourbe  in  Bugdburg 
In  ber  8?egcl  um  ©t.  ©atten  Za&  (16.0ft.) 


Digitized  by 


Google 


1499—1500. 


73 


8ln  fant  Sucta  tag  Ijat  8au$  §ew>art  auff  bcm  $erla<$  feinen  Bruber  J*-^ ; 
3Watljeu$  §ertoart  n>etten  erftectyen1.  barbor  ift  getoeffcn  ain  toeBer,  bcr 
in  mit  gotte$  Ijtff  crrebt  unb  Bet  bcm  teBen  Beljatten  $at.  bcr  Ijat  bifem 
toeBer,'  bcr  in  Bet  bent  teBen  fiat  Betyatten,  nit  me  bann  1  fl  gefctyenft. 
s  man  fegt  feinen  Bruber  8  tag  auff  ben  tljuren,  bamit  n>a$  bic  facty  au$* 
gerictyt, 

[i56a]  Anno  domini  1500  fd&rtB  lintg  3Jia$imUian  ain  reictyftag  an*  alien 
ftenben  auff  fant  SflatljtaS  tag  gen  2fag$j>urg  jfi  fomen2-  24.  &«**. 

2lm  montag  na$  tyerrnfafnactyt  ift  lintg  2tta$tmilian  unb  Ijerfeog*  .s»fos. 
io3crg  toon  ©afyren  mit  atnanber  lomen3. 

£>erfeog  SttBrec^t  bon  ©actyfen4,  margraff  grtbericty  bon  ©ranben* 
Burg5,,  l?erfeog  $ainrtcfy  &on  33raunfc$toefyg6  unb  Ijerfcog  §ainricfy  toon 
2Kec$elBurg7  finb  lomen  an  unfer  (teBe  frauentag  ber  berfitnbung.  25.3Rats 

3lm  bonftag  barnacty  ift  graff  gribericty  &on  fant  ©eberin,  carbina(26.warj. 
15  be$  titeU  sancti  Theodori,  mtt  70  pferben  gen  SlugSpurg  lomen.  cr  ift 
ber  rBmifctye  lingin  unb  be$  l?erfcog  bon  2flafytanb$  geftyter  fratnb  ge* 
n>effen, 

2Kan  Ijat  ©tanca  Sttaria,  ber  ro.  fingtn,  in  ber  $8($tn  ain  gang  w  210*. 
gemactyt  bon  ber  ^fatfe  Bt$  in  bie  JljomproBftei,  471  fc^rtbt  burcty  ben 
2°garten*  bifer  gang  ift  in  ber  tenge  tang  getoeffen  73  pretter,  unb  iiBer* 

3.  *mit  jotted  $ilf  gerebt  u.*  fefclt  in  6,       4.  1/2  gib.  jit  len  gcf#.       6.  8.  $.  bat  man  batnadj 

8  tag  gefangen  gelegt,  batmit  ifl  et  gefttafft  geweft.  8.  jfi  fomen:  jefein.          16.  bet  ift  bet 

to.  finigin  JBlanca  Wlaria  geflptet  ftainb  geweffen.  19.  von  bet  $faty  but$  ben  gotten  unb 
tnet&alb  bet  jktgtaben  bi#  ju  bet  <Ptobjlei. 


„bc[<$rteben"(fcfigefekt)unb  urn  ©t.Sftico* 
U\x*  (6.  2)ec.)  crtyoben. 

1.  $ei  ttem  »L  210b  tautet  bcr  2tb. 
fafe:  1500  bctte  2Katycu$  #ett>art  fet* 
jten  bruber  2uca8  $erroart  auf  bcm  SBer* 
la$  beinalj  erfioctyen;  bartoor  n>a8  em 
tocber,  bcr  errettet  in,  gfc$a$  an  fontag 
toor  @ant  Sinic  tag  (6.2)ec.) ;  bcm  ttcber 
tomrb  nur  etn  tyatber  gutben  gefctyenft. 
bcr  2ftatt&eu8  §ert»art  mufic  8  tag  in 
eifen  tiegen. 

2.  2)er  auf  ben  25.  gcbr.  au8gef$ric* 
bene  9letc$Stag  nmrbe  erft  am  10.  9tyrtf 
erflffnet. 

3.  2)cmcr  SBt.  249b  (Salter  135*, 
«cm  S3I.  210b):  2)e$  iar«  am  2.marcii/ 
tt>a«  ber  gait  mentag  in  bcr  fagnacH  rttt 
$tc  ^e  aug^nrg  ain  bcr  remifcty  fing 
SWajimitian  unb  mit  tm  cttlt^  ^crren 
unb  30$  ain  am  toetnmarcft  in  be«$bter« 
^au«.  ritt  ncben  im  tycrfcog  3erg  toon 
San^fitt,  an  bcr  anbem  feiten  bic  bott» 


fctyaft  au«  @^angen,  unb  rttten  im  en» 
gegen  toon  Ing^^urg  fyer  §ann§  Sangcn^ 
mantetl,  toai  alt  burgermatjfcr  unb  ^aubt* 
mann  in  bem  fc$t»ebif($en  bunt,  aui" 
2ubtt)ig  goffer,  alter  burgermatfter,  aui 
@i^munb  ©offntyrott,  berjeit  burger^ 
maifter,  unb  fittberb  ^ibler,  autf)  burger* 
maifter,  unb  |>ann8  iBimet,  ^aumaifter, 
unb  3arau«  SSclffcr ;  n>a«  au^  ber  btf<$off 
btc  toon  Slugfi^urg,  graff  grtbert<$  toon 
3oren.  fam  bcr  fing  urn  6  ur  na^mitag. 
ba  bauct  man  ain  aang  toon  bcr  ^falfc  bid 
in  bic  2)ombro^)(tct  ber  fingtn. 

4.  9Hbrec$t  bcr  ©e^crjtc,  +  12.  ©ept. 
1500. 

5.  griebri^  bcr  lite  toon  2fo«ba$* 
SBa^rcut^. 

6.  §einri($L,  bcrfctcrc,  toon©raun- 
f^itoeig'SBotfcnbiittct. 

7.  $elnric$   (V.),   bcr  griebfertige, 
©o$n  be«  $erjog«  3Jlagnu«  II. 


Digitized  by 


Google 


74  VII.  2>te  (tyronif  ton  (Siemens  @enber. 

jtoerd&d  $at  er  geljept  23  pretter.  bedgteictyen  au$  ber  boben.  fumma 
fummarum  atter  pretter  1679s1.  [i5eb]  naget  unb  eijfen  unb  bic  tagtoerdfcr 
Ijat  bcr  Itnig  unb  btfd^off  gribericty  bejaft 

i.  aipui.        ©ifd&off  ©erctytotb  bon  2ttinfc  ift  an  ber  mitnmctyen  na$  letare 
fomen.  bent  ift  ber  ro.  finig,  carbinal  unb  afle  fftrftcn  engegen  geritten.  * 

4.  aprii.        am  famftag  baroacty  ift  Ijerfeog  SHbred^t  Don  aJftnd&en  fomen.   ban 
ftnb  au#  afle  obgemelten  engegen  geritten. 

w  245b.  Sftatljeud  Sang,  ftnig  aRa$imitiand  can^ter,  ift  mit  18  pferben  ge» 
ritten2.  ber  Ijat  bon  ainem  bapftlictyen  tegaten  jumegeu  pra#t  bie  t$unt< 
probftei  ju  Slugdpurg.  bad  toolt  bad  capttet  ba  nit  jugeben  unb  jeigten  io 
an,  fie  toeren  barffir  gefreit  Don  bem  ftul  ju  Worn,  bag  fte  Iain  geboren 
Sfogdpurger  ftnb  auff  iren  ftifft  nenten  fotten3.  bad  capitet  ift  offt  au$ 
ju  bem  ro.  finig  gangen,  in  gebetten,  bag  fein  mt.  fte  barbei  Ijaubtljab, 
(jat  er  fie  nit  toeflen  er$8ren,  funber  getoeft,  bag  fein  canfcler,  ber  Sang, 
tyomprobft  pteib.  im  (jat  (jerfcog  3erg  bon  ©atyreu  grofen  beiftanbt  t$atn» 
bon  toegen  feiner  fd^toefter,  bie  in  ber  fingin  frauenjimer  »ad. 

w*  24$:  t157*]  2ta  patmabent  ift  ju  bem  2$um  in  ctyor  ju  bem  ampt  gangen  ber 
carbinal  gribericud,  Ijerfeog  3erg  bon  ©atyren,  Ijerfeog  SMbred&t  bon 
©actyfen  unb  Ijerfcog  §ainrid)  bon  Sraunfd&toetyg 4.  baroadfc  ift  fomen 
ber  preceptor  oon  SWemingen,  Ijerr  ©ebaftian5  bed  ro.  linigd  captan,  unb2** 
ljat  mit  im  geftert  SWatljeud  Sang  in  ainem  d&orrodf  toie  ain  tljumljerrn 
unb  Ijat  in  neben  bie  ffirften  in  bad  obergeftiel  geftett,  ber  ift  bid  na$ 
ber  toanbfang  bei  inen  geftanben.  bawacty  Jjaben  bie  obgemelten  ffirften 

1.  na<b  ber  lenge  an  bm  feitten  ^at  folidjer  gang  23  bretter  gebept,  bie  jaU  aUer  bilfciner  bretter 
bife«  gang*  frit?  geweffen  1679 ;  bie  bretter  afle  bat  ain  rat  bejatt,  abet  nagel  unb  eiffen  unb  bie 
toerctleut,  au$  taglenet  bat  ber  finig  TOaj  unb  bifcfcoff  $riberi<b  bejalt.  4.  mitnmeben  n*4 

oftern  (22.  April).  5.  bie  ffirften.  6.  am  fampftag  naefc  letare.  'fomcn*,  ba*  in  a  fc^tt. 
aut  b  erganjt.  7.  bem  ift  ber  finig  u.  aOe  f.  entgegen  geritten.  8.  SW.  $.,  ain  burger  ».  9. 
10.  ba*  molten  bie  tbombcrrn  nir  jugeben  u.  fagten  k.  13.  ba§  er  fie  unb  ir  geftiffr  in  iwn 

fretyeiten  $anb§ab  unb  beftyirm.  15.  pleib  unb  fei  on  aUe  roiberfprecbung.  15.  barjft  bat 
im  berjog  3erg  von  ©apren  mit  afler  vermigenlicbait  gebolfen,  bann  ber  Sang  tyt  ain  famfter 
bei  ber  finigin  im  frauenjimer,  bie  bet  berfeog  3erg  fafl  lieb.  19.  }ft  biefen  furfhn  fam  bcr 

preceptor  v.  W.  :c.       21.  wie  bie  anbern  t^om^erm.        22.  in  bag  obergefKel:  in  frfil. 

1.  Kent  931.210*:  '@rfn(3Ka$imtttan«)  S5er^ltni(fe  gu  «aifer  2J?ajimtltan  L  im 

genta^el  bet  3RaUanbhi  Bant  bie  jtett  ein  15.  n.  16.  comb.  3al?re«&er.  be«  r)tfl 

gang  jue  bem  fiJnig  in  be«  bif$of«  garten  Jhei«»©er.  im  9leg.«53ej.  @$n>afcen  u. 

»on  ber  2)om^robilet  auf  ber  itattmaur  iReub.  @.  37  2fom.  22. 
Return;  bet  gang  brau<$et  1679  bretter,  2.  @.  biegn  oben  ©.  66f  9. 

»a«  471  ((%rit  tang;  bretter  nnb  eifen-  «   ^   cmnr:*  1  A  ,»  0io  ia  ««k 

»erc«  ftdt  bie  Part,  aber  bie  tpcrKdt  [ait  ^&'A^1*  ' 

ber  Wnig  unb  ber  bittoff.'  fiber  anbere  m*  ®*  7'  "•  ^  „0  w        A      0 
(f^Stere)  fftr  ben  Salter  bergeflettte  Urn-  -*.  «gl.  oben  ©.  73  2(nm.  4  n.  6. 

bauten  an  unb  in  ber  2)omi>ro£ftet  f.  5.  ©ebaftian  be  ©ont«. 

^erberger,  (Sonrab  $eutinger  in  Jeinem 


Digitized  by 


Google 


1500.  75 

ben  Satigen  [in]  biefcljomprobftei  gefiert  unb  tin  ba  bie  ^offeffion  eingefcen. 
ba$  $at  bie  tljumljerrn  fyd)  berbroffen,  unb  ant  affterntontag  barnac$i4.*j>tii. 
$aben  bic  tl>oml>errn  ben  8attgen  gen  Wont  citiert.    auff  biefetben  jeit 
ffct  bie  probftei  1600  fl  aufjfiljeben  gefytyt.    in  nactybotgenber  mitter  jeit 

s  ffat  fid)  ber  gang  {olivet  geftalt  ntit  ainem  cajritet  bertragen  unb  [ift]  ju 
ainem  tyontprobft  angenonten  morben,  bag  er  auff  feinen  aigen  f often 
unb  fctyaben  ju  Worn  jumegen  prfictyt,  bag  ber  bapft  ju  enrigen  jciten  bife 
probftei  nit  nte  jft  berfeictyen  $ette,  ate  er  bte$er  geljept  $ette,  funber  ba« 
capitel1.    ba  er  nun  erlangt  ffat,  bag  lainer  ba  fol  t$om*  [i57b]  probft 

to  n>erben ,  er  fei  bann  ba  ein  tljomljer,  ^aben  fie  bie  gilt  nte  bann  fatten 
tait  geringert  unb  bent  capitet  jftgeaignet,  unb  ift  bent  tyontyrobft  bei 
700  fl  gilbt  berorbnet  toorben,  int  unb  feinen  na^Ionten  jfi  etoigen 
jeiten1.  1)at  int  aucty  ben  gemalt  genomen,  bag  er  nit  fobief  pfrenben  jft 
mteictyen  fyit,  ate  bte^er  ber  tijotnproBft  geljapt  Ijat. 

is  ©arnac$  ift  ber  Sang  aucty  tljomprobft  jfl  Eoftenfc  toorben,  Jjat  auc$ 
toit  pfarren  iibetf omen  unb  l)at  bad  defter  SSitringen  fant  Sernljarb*  orben 
in  ber  contntenbat  gefttyt,  ba  afle  rinbt  unb  gilt  eingenomen,  feinen 
fatoeftermann  ju  ainem  gubemier  Ijineingefefct.  barnacty  ift  er  bifctyof 
ju  ®ur$  toorben,  barna$  erfc&ifd&off  $  ©affcburg,  jft  tefcften  carbinat* 

*>priefler  be«  titete  Sancti  Angeli3. 

£)ie  tag  unb  jeit  atter  f&rften  unb  $errn  einjiectyen,  ir  nanten,  tag 

2.  4$oeV  fe&lt  in  b.  4.  ob  1600  fl.  •nadjfolgenber'  fe^ft  in  6.  5.  jft  bem  t&em  $ie 

attaint.       0.  unb  ifi  im  bie'  i&ompro&ftei  mit  foti<$em  unterfaib  gelaufftn  worben.         11.  rinbt 
unb  gilt  geminbnt.  i  jfigealgnet :  dnjexfrn.  14.  un*  &at  im  jSrlid^c  gilt  gelauffen  ju 

gemeincn  iaien  700  gib.  unb  etlit&en  pfrenbm  jfi  oerleit^cn  ben  gewalt  audj  genomen.         17.  bie 
aMei  a&  $.  f.  8.  erben ;  'in  ber  comm.— flefefct'  fe&lt  in  6.       17.  unb  anber  probftcun. 

1.  @.  ba«  unter  8ermittfang  2Rar>  riid&tigtften  ,#frunbenfreffer  unb  (Sourti* 
mttian*,  bed  erjfcifcfcof*  ©ertyotb  um  fauen".  <5r  touffte  fi$  bie  $ro£fid  S338rb* 
SWainj,  be«  $enoa«  ©eorg  toon  ©atjern  fee  lunb  bie  fcbtei  String  in  tfanrtyen, 
unb  anberer  9tctc^8ffirften  juflanbe  a,e»  fotoie  augerbem  noc$  eine  gauje  ffaja&I 
tommene  bteSbcjfiglic^  ©tatut  (bejtattgt  toon  ipfruuben  in  £>fterrei#,  ©teiermarl 
toon  ^>jl  Klqcanbet  VI.  am  15.  gebr.  unb  ^Srnt^en  ju  toerfdtaffen;  im  3o^re 
1500  unb  emenert  toon  ^aj>p  3uliu«  II.  1503  wurbe  er  abminiftrator  unb  <£oab* 
am  26.  9loto.  1503}  bei  ©raun,  «if^>.  jutor  toon  ©urf,  im  3a^re  1505  ©tfc^of 
III  @.  143.  toon  ©urf ,  1511  Gatbinal,  1514  (Soab- 

2.  <S8  tourbe  in  bem  angejoaenen  iutorbe^erjBif^ofdtoonSaljbura,  1519 
Sertrage  beflimmt,  bag  bie  ©iilten,  3infe,  (5qblWof  toon  ©atjfcura.  ®gL  uber  i^n 
Lenten  unb  ©flter  ber  ^ropflet  brm  *a-  ©tetten,  SebendBef($reioungen  }ur  Gr- 
pitet  eintoerteibt  »ilrben,  »oaeaen  biefe«  ttetfunaunb  Cr^altung  Bilrgerlt^er  Xu- 
toerbnnben  ift,  bem  2)om^ro^|t  Sang,  »ie  genb,  II  ©.  73  ff;  »eit^,  Bibl.  Aug. 


iebem  (einer  ^a^fotaer,  400  fl  unb  eben-  Alph.  V  ©.  25  ff. ;  Alph.  VI  @.  208 ; 

bemfetben,  fotange  ertm  gcipii(^en@tanbe  Alph.  XII  ©.  155 ;  3«uner,  (S^ron.  toon 

blicbe,  no^  tuettere  400  ft  ju  Beja^Ien.  @ahBnrg  IV  @.309ff.;  Utmann,  SRa^ 

Lee.  144nnter3iffer3.  jcimttian  I  e.  810  ff. 
3.  9Rattyaue  Sang  »ar  einer  ber  be- 


Digitized  by 


Google 


76 


VII.  ®ie  (Styronif  toon  Siemens  ©enber. 


unb  jeit  ju  befctyrei&en  tft  ju  fang,  barutnb  toil  i($  lurfeticty  befd^reibcn  ber 
ftenb  namen,  bie  auff  bcm  reid&ftag  finb  gcmcffcn1* 
[iss*]  Der  ro.  linig  perfontu$  —  ©erctytotbus,  bifctyoff  ju  2ttinfc,  perfon* 
li<$  —  ijerfeog  griberid&  Don  ©actyfen,  <$urfurft,  perfonli<$2  —  utargraff 
Soactyim,  c$urfiirft,  perfonticty,  l)at  $ie  fcine  teljen  enpfangen3  —  bif($off  5 
Don  £8len 4  Jjat  gcfd^tdt  graft  ©umperten  Don  Sftuenaur,  abminifttator  ju 
©oberporen  unb  boctor  2lbatn  Seder  —  bifctyoff  Don  £rier5  boctor 
9ttc$arb  ©raman,  bezant  ju  SBeffel  —  pfaffcgraff  ^iti^S6,  #urffirft, 
Sotyanfen  Don  2Ker$ljaim — gribericty,  carbinat,  perf  onlic$  — Ijerfeog  Srenft 
Don  ©ad&fen 7,  erfebifctyoff  unb  prima*  ju  2ftatybenburg,  perfonfid^  . —  10 
Ijerfeog  $ljtttyp$  Don  ©urgunbi8  tyerr  tauten  Don  Stcc^tcnftctn,  ritter  — 
bifctyoff  8eontyarbt  Don  ©atfeburg9  boctor  ©ebaftian  3lfung  —  tyerfcog 
3erg  Don  Safyren 10  perfonltcty  —  ^crfeog  Sttbrectyt  Don  ©a^rcn11  perfon* 
liif  —  l?erfeog  SUbrectyt  Don  ©a$fen  unb  fein  fun  tyerfeog  3erg 12  perfon* 
tu$  —  fyerfcog  3erg  unb  l?erfeog  §ainric$  Don  ©raunf($metyg 13  perfonlid^  15 
—  utargraff  gribericty  Don  ©ranbenburg  unb  fein  fun  SaftmiruS  u  per* 
fonticty —  [i58b]  Ijerfcog  §ainric$  Don  SWectyetburg 15  an  ftabt  feineS  Dater* 
perfonlicty — l?erfcog  3Hang  Don  9Bec$etburg  perfonticfy  —  tyerfeog  2Bifl)a(m 
Don  ®itf<$  unb  ©crgen 16  perf  onttdfc — Ijerfcog  Don  ©atyren  au$  ffiefterreicty *  7 
l)at  gef  d^icft  maiftcr  ^etern  Dom  ©tain,  licenciaten — l)er|og  Urticty  Don  2Bir*  20 

2.  ba8  einreitten  a  tier  furften  gen  2lua,$purg  ju  befc^tciben  unb  ire  botfefcafft  ifl  ju  lang.  barumb 
toeil  i$  nu  allein  itc  namen  anjeigen.  3.  f.  SWayimilian  perf.  ».,  crfcbiftyoff  jfi  SWenfe 

perf.  5.  ber  alfo  b,ie  fein  lefcen  empfangen  tyat.  erfcbifdjoff.  7.  2Bie  in  ber  ©enberfdyen 
Chronographia;  in  6  jle&t  jlott  '21.  Seder'  (n>a8  ri$tig  ijt)  'iRidjarben  ©raman  beefcent  ju  2Beffel\ 
<5.  unter  4bif$off  »on  Xrier'.  7.  erjjbifaoff.  8.  SG^ie  in  ©enter*  Chronogr. ;  a  nennt  fiatt 
feiner  51.  Sccfer.  6.  unter  'bifcr)off  »on  ©olen\  9.  $r.  carbinal  sancti  Theodori.  •  10.  'perfonli^' 
feblt  in  6.    11.  'fitter'  febjt  in  6.      12.  crfcbifaoff.      17.  'an  flabt  feineS  »ater*  perf.'  feblt  in  6. 


1.  %t.  btc  Untcrf^rtftcn  ber  Bet  bem 
9tei$8tag«f$tu6  anwefenben  ©tSnbeober 
beten  SBertretet  in  bet  SReuen  jc.  ©amm» 
lung  ber  $Ret<$$s2ttf$tebe  II  @.  90  ff. 

2.  griebri$  ber  SBeife,  ^nrf.  fett 
1486. 

3.  Soa^tmL,  ^urf.  Jeit  1499;  ilber 
ben  @m^fang  ber  Setyen  f.  unten  35(.  170b. 

4.  Hermann  IV.  toon  $effenf  (Srj« 
Btf^of  fett  1480. 

5.  Solemn  II.  toon  Saben.  ©tibif^of 
fett  1456. 

6.  «Ptf  1*W  fc«  ^uftt^tige,  ^urfiirft 
fett  1476. 

7.  (Srnft,  etn  jilngerer  JJ|^jc  8 
ri^S  beg  SGBetfen,  ©rjbtWi 

8.  «p^tlipv,  ber  ©ol)n 

9.  2eon^>arb   toon 


fctfd&of  fett  1495. 
\  0.  ©eorg  toon  33atyern*8anb8$ut. 

11.  mbxtdft  toon  S3a^ern^iln^en. 

12.  mxt$t  ber  derate,  bet  ©tifter 
ber  SUberttntfc^en  Sinic ,  unb  fein  ©o^n 
©eorg  ber  93&rtige. 

13.  ©crjog  (§ri<$  I.  unb  ©ergog  $etn* 
ri($I. 

14.  griebri^  ber  Witt,  3Karfgraf  toon 
SnSba^  unb  SBabrciitB.  ^ailmir  SrE* 
^rinj  in  ^utmba^. 

15.  §ami$  V.,  ber  ©o^n  be§  §er^og§ 
SOiagnus  II. 

16.  ffitt&dm  III. 

17.  So^ann  I.f  ©rof  toon  ©pon^eim 
«  ber  Sinie  ©tmmern«©pon^etm,  ber 

©o1)n  grtebric^s  L,  be§  $unb6rilcferfl. 


1500.  77 

tenberg 1  $at  gefctyidt  feinen  canfeler  boctor  ®regori  gatnparter  unb  $anfen 
toon  $ellerftain — lanbtgraff  toon  ^>cffcn 2  $eter  toon  Dretytyac^  —  margraff 
Sriftoff  toon  ©aben 3  tyerr  $ermann,  ritter  toon  ©ad^f  enljaim —  margraff  toon 
SWantua 4  petf  onli# — be$  Iinig$  toon  $tyf  pania  Botfd^off  t  —  be$  finigS  toon 

*granifreic$  botfctyafft  —  ftmg  Hibrectyts  toon  $olan  botfc$afft  — '  ftnig 
8abi$lauen  toon  Unger  botfctyafft  —  be*  linigS  toon  SRaplafc  botfc^afft  — 
ber  93enebiger  botfctyafft  —  bifctyoff  Corenfc  toon  ffiirfeburg 5  p erfonltc^  — 
bifctyoff  ®abriet  toon  Hictyftet  perfonlicty  —  bifd&off  griberid^  toon  Slugs* 
purg  perfonli#  —  bifd&off  toon  ©abenberg  Jjat  gefctyiclt  tyerr  SScttcn  Xx&ty 

10  fef ,  tljomptobft,  unb  tyerr  3crgcn  toon  Stympurg,  tljomljerrn — [i59a]  bifctyoff 
toon  ©afel  Ijerr  $anfen  toon  $alftat,  tljomljerrn  unb  rat  —  bif<$off  toon 
gretyftngen  SRupred&ten  toon  ^ullacty,  rat  —  bifd&off  toon  ©peir  atn  bot* 
fc$afft  —  bifctyoff  toon  ©trafburg  fein  botfctyafft  —  btfd&off  toon  ©ridden 
perfonlicty  —  bifctyoff  toon  fcrieft  perfonli(§  —  an  ftabt  be$  ganfe  teutfctyen 

«  orben*  §err  $an$  Slfcelmann,  cometJjer  jfl  ^lomentall  —  bifd&off  toon 
©ten  —  bropft  toon  (Sltoangen  Ijerr  3crgcn  toon  ©ctytoofberg,  ctyorJjern  — 
abbt  toon  ftempten  perfonlicty  im  namcn  toil  clSfter —  abbt  toon  ©eingatten 

—  abbt  toon  flatyftaim  —  abbt  toon  ©almerfd&toetyl  —  abbt  toon  ©d&uff en* 
rieb  [alle]  p erfonlicty  —  abbt  toon  SWeld  unb  anbere  p relaten,  aucfy  tooni 

20  abel  unb  ftSten  au$  Dfterreid^  toon  ber  Bfterreictyifctyen  lanbt  toegen  —  ber 
furft  toon  SlnJjalt —  graff  3oa#im  toon£)ttngen  —  graff  Urlid&  toon  2Ront* 
fort  —  graff  $aug  toon  ©erbenberg  toon  toegen  aller  gratoen  toon  ©er* 
benberg  —  [i59b]  graff  §an$  toon  ^fannenberg  —  graff  Slbotyl)  toon 
SRaffato6  —  graff  $$iliM>$  toon  SWaffato7  —  graff  ©jttetfrifc  toon  3o(rn 

25 —  svetff  ©ttyalm  toon  $ennenberg  —  graff  ©olffgang  toon  gilrftenberg 

—  graff  $oty  toon  SWanffelben  —  graff  $ainrtd&  toon  $arbeg!  —  graff 
SReid^art  toon  ©efterburg  —  graff  SfticlauS  toon  ©aim  toon  toegen  aller 
gratoen  ant  SRIjein. 

5.  aiit  botfaafft  von  f.  £ubtoia,cn  jfi  Qranftci^.  10.  Xiefei  ©ifaof  ftc&t  in  6  bintet  bem  von  »afel. 
11.  *u.  tat'  febjt  in  b.  13.  Xcr  ©.  ton  €»eiet  ftttft  in  b  bjntei  bem©.  von  €tra&butg.  3n  6: 
Sp.  fctnen  ftojfmaificr  ^ottmonn  &u$*.  Sot  ©cm  9.  oon  ®rijen  fte&t  in  o  (in  a 

f client)  '3obanft  oon  Dalbutg,  bifdjoff  }fi  ffiunnl  pcrfonUc^'.  15.  I)it  Qkrtutuna  bel  o.  Drbcnl 
0e}t  in  6  Winter  bem  9.  ton  Sicn ;  c#  frei&t  in  6 :  an  bc«  oo^maiflet*  tcutf^  orbcnl  in  ^ic^ffcn 
flabt  b,«n  $.  Vbclman,  c.  [oon]  SlomcntoQ.  17.  'im  namcn  oil  ct.'  fe&lt  in  b.  20.  bet  abbt 
oon  9R.  mit  anbern  prelatcn  u.  abel  bet  oflerrei^if^e  lanbt  in  grofer  anjaU.  26.  *a,t.  ^. 

o.  SR.'  flept  in  b  b.intei  4gt.  ^.  ».  ^aibcd*.  27.  'fli.  W.  ».  ©.'  pcb,t  in  6  $int«  'gr.  ^oi) 

0.  a»an#fclben'. 

1.  Ulric$,  ©erjog  t>on  ©ilrttemBcrg,  5.  3)ie  9lamcn  bet  im  ^a^folgenbctt 
ffit  ben  ht  ben  3«^rcn  1498— 1503  aeacn  aufgcjS^tcn  ©iWSfe  flnb  au«  bem  8le- 
feiner  9Winbeti^rlgfeit  elite  Wegeutftyift  giiler  unter  ffiilrjiurg,  3Li<$ftet  ic.  jn 
eingefetottoar.  erfc^ett. 

2.  feilfrctm  II.  6.  «to(f  III.  *en  ^aflau.©ie0baben. 

3.  (S^ripo^  I.  7.  Ww$  ^o"  ^affa«.3bpetn. 

4.  grance«co  II. 


Digitized  by 


Google 


78 


VIL  2>ie  Gfamtt  bon  (Siemens  ©enber. 


Die  reictyftfit  unb  fretftfit. 


«n  ftabt  alter  retctyft&t  bed 
f$m&bif$en  bunb$  $err  $an« 
Sangenmantet,  Ijauptman,  burger* 
matftet  juSlugSpurg1. 

StogSpurg  [fd&tclt]  ©tgmunb 
Ooffenprot,  burgermaifter. 

SiHen  $arttnann  fconffitnbegl. 

©trasburg  griberid^  Sdod, 
titter,  unb  $anfen  ffiiUjalm  t>on 
9tot»e#. 

ffiurtn*  $an$  3otter. 

@p etyr  tyaui  $>itpranbt  bur* 
germatfter. 


graneffurt  $an$  jum  Sungen. 

Utmboctor3Katljeu$  SKettyart, 
burgermaifter. 

3Kttyaufeu  $an$  SRatyfe.        5 

$agncm>  £)iepolb  t>on  $a$U 
prunn,  burgerntaifter. 
[ieoa]  Sofatar  3erg  SRingfin,  bur* 
germatfter. 

Sfturnberg  Sfotljoni  2#fcel  unb  10 
©otffgcmg  Smljoff  mit  32  pferben. 

8ubed    $arttmg    S9ercfu>o(t, 
fecretari. 


©tyetftat 

ftatyferfperg 

SWinfter  in  fant  Sergentafl 

©jingen 

SBetyjenburg  am  Styein 

SRoffen2 

©irdljaim 

Offenburg 

Sflortljaufen 

©ottingen 

Sfttngen 

SRegenfourg 

SWrtingen 

$ati 

2)berlingen 

©mfinb 

SKemtngen 

SRauenSpurg 

SSiberad) 

Dindettytyel 

Stauffbeuren 

ffierb 

ftempten 

©impfen 

Dfna 

^futtenborff 

SBangen 

8u!ir# 

©ud^oren 

SBetyl 

SRottenburg  or 

1  ber  £auber 

ffiinjftaim 

©(tymeinfurbt 

SBetyffenburg  am  SRorgfen 

Oengen 

©opffiugen 

25 


SKen. 


2.  aUer  fiat.       10.  'SRurnbtte'  fttfct  in  6  Winter  »2ub«d\        21.  tta$  $aB  tfl  in  b  bie  9tttyen< 
fol«e :  tibcrlingen,  Qmunb,  ftautnipurg,  8ibera$,  $all,  SWtminge  n,  EindclfpiU,  tfaufbturen  ;c. 


1.  8gt.  bie  nene  ic.  ©atnml.  ber 
9tei$«.*Sfc$iebe  II  ©.  91. 

2.  9to«$eim,  etne  bet  fog.  jefa  freien 


9tei<W&bte  bed  <51fa6e«,  fiibtt*  ber  hi- 
WcJft.  ©trafiburgil^en  @tabt  2Wol«$eim. 


Digiti 


zed  by  G00gle 


1500.  79 

Sin  bcr  mitogen  Dor  bcm  palmtag1  ift  8Manca3Karia,  be$  to.  finigS  8.  »*rii. 
gemactyel,  nac$  ber  comptetjeit  gen?lug$purg  fomen,  [ieob]  unb  finb  tr  fiir 
2Berberprugertl)or  engegen  geritten  afle  fiirftcn  unb  ftenbt,  unb  bie 
prtefterfctyafft  mit  bent  IjaUigtum  in  ber  procefc  cngcgcn  gangen. 

s  SSor  bcr  fingin  ift  gcrittcn  l?erfcog  3erg  unb  Ijerfcog  Sllbrectyt  &on 
Satyren2,  l?erfcog  Sttbrectyt  &on  ©ad^fen,  Ijerfeog  3erg 3  toon  Sraunfdjtoetyg 
unb  margraff  gribericty  toon  ©ranbenburg ;  neben  bcr  ftngtn  ift  gcrittcn 
ber  carbinat  unb  bifctyoff  toon  3Binfc.  baroacty  bic  anbcrn  fflrftcn.  barnacty 
finb  gcrittcn  18  jundfraucn  attff  toeiffen  pferben*  barnacty  7  toSgen  mit  iundf* 

io  fraucn  an$  bcm  frauenjimer.  baroacfy  anbcr  tofigen,  bic  furtcn  be$  frauen* 
jimers  ffaiber  unb  bingfocty.  bic  fingin,  ba  fie  lomcn  ift  ju  unfer  (iebe 
grauen  firctytljir,  ba  ift  fie  toon  bent  pferbt  abgeftauben.  ba  Ijat  fie  Ijerfcog 
Serg  ton  ©atyren  unb  l)erfcog  Sllbrectyt  &on  ©ad&fen  unber  ber  tl?omljerrn 
Ijimet  unber  ben  armen  in  Ut  firctyen  in  ben  ctyor  geficrt.  bic  fingin  unb 

15  atte  jundfrauen  finb  in  fcfytoarfc  beflaibt  getoeffen  [ieia]  unb  [trugen]  am 
$ate  law  en  unb  auff  bem  fyatyt  f  appenljut  mit  f<$8nen  fctymucfen  unb  grofc 
gulbin  fetljiuen  an  bem  l)afo  be$  Sangen  fctytoefter  bie  toa$  bic  alter  loft* 
Kctyoft,  bann  tyerfcog  3crg  toermoctyt  e$  tool!4,  bifctyoff  gribericty,  ber  n>ei$* 
bifd^off  unb  [ber]  abbt  &on  fant  Urlicty  in  iren  inflcn  unb  Ijabit  enpftengen 

20  bie  fingin  im  cfyor*  barnacty  &on  ftunben  an  fang  man  ba$  te  deum 
laudamus,  unb  bifctyoff  gribericty  etlic§  cofledft  barauff.  baroacty  fiirt 
man  bie  fingin  in  bic  23)omprobftet,  ba  lag  fie  ju  Ijerberg*  fie  fam  Don 
grciburg  gen  SlugSpurg. 

Sing  SKajimiKan  toa$  ber  fingin  au$  engegen  gcrittcn,  er  rit  aber 

25  Don  ir,  am  ©anbberg5  fcoget  ju  baiffen,  unb  fam  erft  in  ber  10.  ftunbt 
burc§  ba$  (Seginger  ttyor  gen  2lug$p urg. 

9lm  afftcrmontag  nacty  quasimodo  tyat  ber  ro.  finig  in  unfer  ttebe  2s.5iptii. 

2.  in  ber  6.  fhwbt.  gen  51.  fomen :  jfi  91.  cingeritten  ju  SGBerberpruger  tyor,  unb  ir  finb  ic. 

8.  erfcbijtyoff  ».  2Rtnfc.  barnacfc:  na$  bcr  fingin.  10.  7  ttagen  mit  junctftauen  wnb  eblcn 
frauen.  11.  bama$  ttiber  oin  ttogen,  barauff  »a$  ber  finigin  unb  ire8  frauenjimerS  flaineten. 
12.  $rauenfir$en  tir^tbirr.  14.  'unter  ben  armen'  fe^tt  in  6.  15.  unb  $at  bie  fingin  unb 
ir  frauenjimer  atle3  f$»arfce  flaiber  angefcept,  fawarfc  taj>pen  am  fytlS,  fawarfc  fcfttt  auff  bem 
^aupt  mit  faonen,  tofHt$en  gefdjmucfen  unb  gulbin  fctbtn  am  fyil*  fcangen.  18.  SWatyeu* 

S.  fawefler  ubertraff  mit  fofili^ait  bie  anbern  j  unci  frauen  bed  frauenjimerd  aUe  fcurdj  milte  furft- 
li(^e  barrelling  ^er^cg  3ergen8  »on  ®al)ren.  23.  25iefer  le^te  <5a^  fe^>U  in  6.  26.  auf  bic 
baifj.       25.  10.  ft.  in  ber  na$t. 

1.  2)a«  2)atum  ifl  ric^tig.  SSgt.  ba«  2.  @.  bic  bamaU  Bctdts  in  2fog«* 

@^reiben  bc8  3o^.  ?Rciffc  unb  Solemn  burg  anttcfenben  $er[iJnU^!eitcn  in  bcm 

jitm  3ungcn  an  ben  9?at^  bcr  @tabt  angcfiH>rtcn  ©rtcje. 
granlfurt  toom  9.  f^rll  1500  to  Sanffen  3.  $crjog  @rt$  ».  ©raunf^n). 

II  @.  637  Wx.  796.   @.  bic  bet  flihttflto  4.  @.  oben  66,  10. 

toon  ber  @tabt  toere&rten  ©c[(^enfc  bet  5.  2)cr  „©anbberg"  ifl  6  km  »eft(. 

©runner  1.  c.  ©.  24  2(nm.  *.  toon  3lug«Burg  Bet  @t^ac^. 


Digitized  by 


Google 


80  VII.  2)ie  (Sfamif  toon  Siemens  ©enter. 

grauen  firemen  graff  8eonIjarbten  toon  ®8rfc  befungen,  be*  §erf($afft  er  ate 
bcr  red^tgefi^t,  natfirli$  erb  geerbt  ^at  1.|  -  [i«ib]  btfd^off  griberid^  toon 
8lug$purg  Ijat  bad  feetampt  gefungen,  nnb  ift  man  in  folictyer  orbnung  $fi 
opfer  gangen  g3  3  aftfiren:  gu  bem  crftcn  ber  to.  ftnig,  gu  ieblictyem 
attar,  unb  ate  offt  cr  er  gu  ainctn  altar  gteng,  gab  tm  ber  graff  toon* 
SRaffato  1  P  ifi  opfern.    botfd&afft  toon  §tyfoania,  bifctyoff  toon  SWinfe, 
Ijerfcog  9l(bre$t  toon  ©atyren,  Ijerfcog  2Hbrec$t  toon  ©ad&fen,  Ijerfeog  3erg 
toon  ©afyren,  ntargraff  fjribericty  toon  ©ranbenburg,  bif#off  ©abriet  toon 
Sictyftet,  Ijerfeog  §atnru$  toon  Stted&etburg.  ber  anber  opfergang  tft  ge* 
toeft  tote  ber  erft.    barnacty  Ijat  Ijerfcog  3erg  toon  ©atjren  unb  Ijerfcog  io 
£>ainric$  toon  ©raunfd&toeijg  bie  fingin  gu  ben  3  altaren  gu  opfcr  geftert, 
unb  Ijat  ir  ir  Ijoffmaifter,  Ijerr  9Mau$  toon  gtrmian,  atoeg  1  ft  geben  gu 
opferen.  barnacty  tyat  man  tragen  bte  fanen,  fctyitt  unb  Ijefat  unb  gu  (eftften 
ain  rofc  geftert,  mit  fd^toarfcem  touflin  tucty  bebedft  bte  auff  bte  erben,  unb 
toornen  an  ber  plaffen  Ijat  e$  angeljefft  getyept  be$  graffen  toon  ®5rfc15 
toapp en.  unb  bife,  bte  fctyitt  unb  Jjefat  tragen  unb  ba$  ro§  geftert,  Ijaben 
fange,  [i62a]  fd^ioarfee  Ilatber  angeljept.  bife  orbnung  l?at  man  gu  3  maten 
getyalten.  natty  bem  anbern  opfer  Ijat  man  ba$  rofc  bei  ber  facraftei  au« 
ber  ftrctyen  geflert  unb  in  ber  lirctyen  bte  fctyift  unb  Ijefat  auffgeljemft  mit 
fampt  ben  fanen.    na#  bem  feelampt  l?at  ber  bifd&off  toon  £rteft  ba$*> 
ampt  toon  unfer  fiebe  frauen  gefungen  unb  be*  linigs  canterei  mit  tru* 
metljen  unb  orgfen.  e$  tft  ain  barJjfiuSttn  auffgemactyt  gemeffen,  barauff 
finb  geftedfet  100  prinnet  lerfeen;  beSgleictyen  bet  ben  aftSren  Ijaben  au$ 
toillerfcen  geprunnen.  fumma  afler  ferfcen:  324.  auff  ber  bar  tft  ge* 
(egen  ain  fd&toarfc  touflin  tucty  bi$  auff  bie  erbe  mit  ainem  toeiffen  bamaftin25 
creufc.  bie  ftiel  unb  a(tdr  finb  atte  umljendft  getoeft  mit  fctytoarfeem  touflin 
tficty.  bad  ift  afles  armen  teutten  burcty  gotyoiflen  geben  toorben. 


1.  $at— lauffen  beflngen.  n>elc$e«  fcerfaafft  unb  gfit  aOe*  n.  2.  ftatt  *Ttd?tgeftpt'  in  b: 

ber  net^f*.  3.  *  man  *  ergfinjt  aul  b.  4.  ift  man  altoeg  [juj  3  attaren  }fi  opfct  gangen. 

6.  bem  gab  ber  gt.  o.  51.  adeteeg  ain  golbgulbin  in  bie  ^anb  jfl  opferen.  er|b.  v.  3W. 

7.  $.  «.  ».  SWine^en.  8.  *3erg,  ^.  jft  IBa^ren'  in  b  vox  4b.  9ltbt.  ».  ».'  10.  3n  b  weiter 
unten :  jft  bem  anbern  mal  ift  man  gleicft  roiber  in  folicr/tt  orbnung  jfl  cpfer  gangen.  13.  ben 
fanen  mit  bel  graffen  wappen.  W&d)  ^elm'  in  b:  ainer  nad)  bem  anbern  in  langen,  f^n>ar^en 
tlagflaiber.  14.  erben  :  erbe.  17.  Differ  €afc  fc^lt  in  6;  ogl.  bie  Bar.  j.  3. 13.  18.  dbenfo 
biefet  6a0.  *anbern'  fe^It  in  b.  22.  mit  bed  finig*  canterei,  bufannen,  )ingen  u.  orglen. 
22.  uber  bie  bar  ift  auffgericr)t  ge»effen  ain  ^au#Iin.  23.  ba  ^aben  gebrunnen  100  terpen.  25.  ain 
roeif,  langd  (einifc^  tud?.  bamafiin:  famattin.  26.  creufe:  unb  barunber  ain  ftfetoarfe  toullil 
tft*.       ba*  geftiel. 


1.  @raf  Seon^arb  toon  ®8r$,  bec  Icfetc  relAen  SrbtoertrSgen  jufotge,  an  9Wajt» 
ber  ®tafen  toon  ©8rj,  tear  am  12.  Sfyrtf  mtltan.  83a(.  ju  ber  tlr^li^en  geier 
1500  geftorben ;  fcine  ©ebiete  flelen,  jar)t.      ©raun,  »i$.  Ill  @.  139. 


Digiti 


zed  by  G00gle   . 


1500.  81 

Dietoeit  bet  retctyftag  ffat  getoert,  ift  Ijie  am  rat  auff  ber  tyerrn  trind* 
fiuben  ju  rat  gefeffen  unb  bad  Mc$t  auff  bcr  lauffteut  ftfiben. 
[i62b]  8lm  rat  tyat  ben  mefcgern  gebotten,  bog  man  bid  fant^acobdtag  in  25.  sua. 
bifcm  ret^ftag  1  fib.  od&fenflatfc^  gcb  urn  1  creufcer  unb  1  fib.  fieftotfefy 

*  urn  5  fatter. 

©clang  ber  ret^ftag  Ijat  getoert,  ift  bad  traib  in  bifem  lauff  ge« 
meffen:  Ijaber  21  grof$,  gerftcn  20  grofcty,  loren  12  %,  roglen  8  fj, 
atn  lib.  mtt$fc$matfc  8  A,  ain  Ijon  7  X,  ain  Ijenn  17  A,  ain  loppan 
24  A1. 

»«>  Son  ainem  rat  ift  au$  gefefct  toorben,  baf  man  urn  ain  flaifc^mal 
ben  toirten  fot  geben  18  A;  »a  man  aber  Ijennen  unb  Rennet  barjfi 
gibt ,  fot  man  21  A  geben;  toann  aber  fain  flatfctytag  ift  unb  ju  anbern 
ri($ten  ain  effen  mit  fifteen  gtbt,  fot  man  8  creufeer  geben ;  toa  man  aber 
tretertet  effen  bon  fifteen  gtbt,  fot  man  geben  9  creufeer  unb  nit  baruber. 

15  atner,  ber  in  ainem  tyaud  j3  Ijerberg  (igt  unb  attetn  ba  fein  rojj  ftett  unb 
fd^taufft  unb  anberfttoa  jfi  ti\tf)  gabt  unb  bad  futter  fetbd  tyette,  ber  fot 
1 1  A  geben.  toann  er  aber  ben  Ijaber  ntmpt  bom  tmrt,  ba  er  ju  Ijerberg 
ttgt,  7  A ;  toann  er  aber  [iesa]  jfi  ttfety  gabt  bei  feinem  tinrt  unb  anberft* 
ma  ben  $aber  nimpt,  fot  [er]  geben  11  A  unb  ainer  attein  on  ain  rofc 

•202  A  ju  fc$tauffgett. 

ftintg  3Ka$tmtttan  $at  in  bifem  retctyftag  bifed  manbat,  befigtet  mit 
bem  grBfern  ftget,  offenttcty  auffgefctytagen  fotid&er  form  unb  gefiatt:  ju 
bem  erften  $at  er  berbotten,  bag  nemantd  urfacty  geb  ju  auffrur  ober  unter 

1.  $ife  mitle  jeit  be*  rei$4tag.  fo  bit  futflen  auff  tern  Wat&au*  flnb  in  bie  tat  gangen,  ic.  9.  oon 
font  Wltpp*  u.  3acobltag  [1.  SRai]  bi*  auff  font  3acobl  tag.  4.  ain  pf.  fitflaifdj  unb  falbfl.  umb 
2  b.  6.  aU  long.  7.  ift  bal  foten  am  aUertyciiroften  wrfaufft  toorben.  Wun  folgt  in  b:  tti  ait 
umb  1  b.  'f.  12 |'  fefclt  in  b.  11.  ba§  ain  gaft  bem  wirt  umb  ain  fleifd?mal  fol  geben  ic. 
12.  unb  fo  man  nit  ftoifa  tft  effen.  13.  fo  fol  man  umb  1  mall  geben,  ba  man  ainetlei  ftfa 
gibt  }ft  anbern  fpei#,  8  tttufrn.  14.  treietlci  flfa  gibt.  ober  efctoa*  batubet.  20.  3tem 
toan  ain  gaft  aflein  rooltc  in  ainem  &au4  }fl  fcetbetg  fein  unb  [nit]  barin  effen,  no$  fein  tog  ba 
fiellcn ,  fo  fell  ain  petfon  ain  na$t  jft  fcfclaffgelt  geben  2  b.  —  toan  ain  gaft  aflein  ober  mit 
feinem  fne$t  in  ainem  fcauft  jfi  feerberg  leg  unb  feine  tofc  aud?  ba  flalte  unb  anbetfhoa  ju  tifd? 
gteng  unb  »ben  fcaber  felbl  umb  fein  gelt  aufet^alb  feiner  b«berg  fauffte,  fo  fol  er  umb  bie 
ftalmie  unb  ffttaffgelt  geben  tag  unb  nad?t  lib.;  toan  abet  bet  gaft  ben  b,aba  nimpt  oon  feinem 
baufaitt  unb  gabt  jfi  tiftr)  in  ainer  anbette  fcetberg ,  fo  fol  er  fut  t)ai  unb  flto,  flalmie  unb 
ftr)laffgelt  geben  7  b. ;  man  aber  ainet  in  feiner  frerberg  |ft  tlfeb  gabt  unb  anbetfhoa  ben  fcbet 
nimpt,  fo  fol  er  tag  unb  nadjt  fur  ^ai  unb  flto,  flaflmie  unb  fdjlaffgelt  geben  11  b.  21.  2>a# 
nadjgefdjtiben  m.  b^t  f.  m.,  mit  feinem  gtofen  ftgel  beftglet,  in  bifem  teidjftag  cffenlid?  lauffen 
anfe^Iagen  an  bet  ftrebtb,itt  }ft  unfer  Hebe  grauen. 

1.  fficbcttfitoiiif  53(.  123t>:  im  on»  r)uen  7bev  ain  ^enn  14  be,  ain  to^aim 

fana  be«  rei^«tag«  gaft  ain  f$aff  fern  42  be,  atn  pfunb  o^fcnfleif^  1  ft.,  ba« 

•  2  g,  bcr  rogg  8  6,  ber  ^aber  14  Uty  fatbunbffif(ai|^5^r.,unbtt>ieberfaifer 

miW,  bie  gerften  20  Wt^mif^  3  air  ju2Rid)ae(i«[29.ee^t.]n>egfio^,^ar}enb 

umb  ain  be.,  atn  tf  unb  fc^matj  8  be.,  ain  afle  fadr>  one  bad  flaifc^  \xoai  gelt  gegclten. 

Stabte^rcnifen  XXIII.  6 


Digitized  by 


Google 


82  VII.  2>ie  (Siftonil  toon  (Sfcmeu*  @cnber. 

men  fetbs  auffricrig  feien;  toeft&er  aber  folid&S  fibertljrebt,  ber  fot  feinem 
marfd&aldf  fiberanbttourt  toetben,  unb  batnacty  fetnet  iibettrettung  na<$, 
u>ie  f .  mt.  &et>elc^  geben  mirt,  geftrafft  (fo()  toerben.  item  atte  freiung,  ben 
firemen,  ctfjftew  unb  anbern  gegeben,  fol  in  bie  jeit,  folang  bet  ?ei$ftag 
toert,  auffgeljef  t  fein  tyie,  unb  nemants,  ber  ubertribt,  lain  freiung  Ijaben.  * 
item  toann  in  ainem  Ijau$  ain  feur  auffgieng  obev  unber  ben  burgero  ain 
auffrur  umrbe,  fol  Iain  ftember  gaft  au$  feiner  $erberg  gan  bei  Derfierung 
to.  liniglid&er  mt.  gnab  unb  tyutb,  aw$  ^dd^fter  ftraff.  item  ain  ieblicfcer 
frembet  gaft,  toann  er  fetnet  Ijerm  bienft  Der*  [ie3b]  fractyt  Ijette  unb  mit 
feinem  Ijerrn  an  bie  Ijerberg  lomen  toere,  baroa#  nit  me  fotte  barau*  unb  10 
ijtu  unb  tyer  auff  ber  gaffen  umgan ;  toefctyer  abet  folicty*  fibertrebt,  n>a« 
ftanbs  ober  toirbe  ber  f ei,  ber  fol  on  afleS  mittet  bei  Derfierung  afler  gnaben 
feinem  marfctyatd  fiberanbttourt  toerben.  item  er  Ijat  aucty  bei  obgemelter 
ftraff  Derbotten,  bafe  nemant*  ff  iCe  bann  bie  Dom  abet  unb  funft  an  lament 
ott  bann  auff  ber  Ijerm  trindfftuben.  « 

io.«*>rii.  9lm  frettag  Dor  bem  fatmtag  Ijat  ber  ro.  linig  in  aigner  f  erf  on  ben 
reid&ftag  auff  bem  SRatljauS  angefangen1  unb  feffton  geljatten.  barbei  ift 
getoeffen  bifctyoff  Don  SDttnfe,  Ijerfeog  3erg  unb  SUbrectyt  Don  ©apren, 
Ijerfeog  Sllbtec^t  Don  ©actyfen,  tyerfeog  $ainrid&  Don  ©raunfetytoetyg,  mar* 
graff  ftribericty  Don  ©ranbenburg,  Ijerfcog  Don  2Re$etburg,  Ijerfcog  Don  20 
Oiilcty2,  bifd&off  Don  2lugSpurg  unb  toil  graDen,  Ijerrn  unb  anbere  ftenbe. 

7.  suni.  3lm  fftugftag  Ijat  bifctyoff  ftribericty  jum^om  ba«  amft  gefungen  in 
beitoeffen  bifet  fiirften  unb  Ijerrn,  bie  in  foUctyer  orbnung  finb  geftanben 
unb  ju  offer  gangen:  [i6*a]  linig  3Ka$imilian,  ber  carbinat,  bifctyoff  Don 
2ttinfc,  fyerfeog  griberidj  Don  ©ad&fen  d&urfurft,  bifd^off  Don  3Ratyben«2> 
burg3,  Ijerfeog  Sltbred^t  Don  ©afyren,  l?erfeog  3erg  Don  ©atyren,  margraff 
gribericty  Don  ©ranbenburg,  Ijerfcog  §ainri#  Don  2Wec$etburg,  bifc^off 
Don  SBirfeburg,  bifd&off  Don  aid&ftet,  botfd&afft  Don  $tyffania,  botfd&afft 
Don  Sftaftag,  botfd&afft  Don  Unger.  nad&bem  ber  linig  unb  atte  fiirften 
finb  ju  offer  gangen,  ftnb  ber  treier  linig  botfetyafft  ju  ber  fingin  gangen  30 
unb  Ijaben  fie  unbet  iren  armen  gu  offer  gefiert.  bie  lingin  ift  ba  mitten 

4.  3t.  afle  freiuna,.  buret,  fini*  unb  taifet  geben,  ba  fl<&  bie  uberttetter  mecfyen  auffent&alten, 
aud?  an  geweicr)ten  ortm  unb  flatten,  fotlcn  bie  jeit  be*  teid^jlagl  auffgtbtpt  fein.  6.  3t.  tvan 
ain  baud  printt  wurb.  13.  ber  fol  en  a.  mittel  all  bifet,  ber  crimen  lese  maiestatis  be^angen 
r^it,  feinem  m.  uberanbtmurt  werben.  14.  ba§  nemantl  nit  fol  fpiUen.  21.  natr)  %9uW  in  b: 
bifc^off  bon  %id>jtet.  24.  ftriberid?,  carbinal.  25.  drneftuJ,  b.cr^og  }ft  6ac^fen  unb  er^biftr)off 
}fi  OWaljbenburg.       26.  %.  b.  SWinc^en.       O.  bon  fianb*b«t.      29.  liefer  Safe  feblt  in  6. 

1.  @.  ben  53cr.  ilBct  biectftcn  »cr.  2.  ©itr)etmlll.  toon  SilU*  u.fcerg. 

r^anblungen  bc«  SRetd^dtaged  bei  3anffcn  3.  @.  oben  <S.  76  3fam.  7. 

H  @.  638  Wr.  798. 


Digitized  by 


Google 


1500.  83 

in  bent  $or  toor  bem  finig  geftanben  in  ainem  gftiet ,  mtt  gutbtn  tftd&ern 
umljendft.  bte  tingtn  $at  angeljept  am  famarfcen  famatin  rod  unb  ain 
fc$toarfc  famatin  baret  auff.  bet  Knig  $et  an  ain  gelen  bamaftine  ffianp* 
pen  unb  ain  fd&toarfc  baret  auff  mit  ainem  fofttid&en  franfe.    an  aflen 

&  orten,  ba  bie  ffirften  geftanben  finb,  ba  ftob  tofttid&e  gulbine  tied&er  anff* 
gema$t  getoeffen.  [mb]  bed  finigd  cantetei  $aben  bad  ampt  gefungen 
mit  tnan$er(ei  trumetljen,  ^feiffen  unb  orglen. 

3fa  unferd  Ijerru  fronteictynamdtag  ift  afle  ptfefterfd&afft  unb  pfaws.  3unt. 
Dold  mit  item  Ijoctynrirbigen  facrament  mit  ainer  procefc  in  unfer  tiebe 

10  grauenftrd&en  (omen*  bafelben  $at  man  ain  gemeine  proceg  angefangen 
unb  ift  bur$  ben  gronJjoff  gangen  auff  ben  ^ertac$.  ba  finb  afle  fenfter 
auff  ber  $falfe  mit  gulbin  tied&er  gegiert  unb  um^endt  getoeffen.  bafelben 
ift  geftanben  bie  ro.  lingin  mit  irem  frauenjimer ;  bif#off  fjribericty  $at  bad 
$od&to>irbig  facrament  tragen.    barauff  ift  gangen  tyerfeog  fjribericfy  bon 

is  ©ad^fen  t>or  bem  (inig  mit  ainem  ptoffen,  aufgeljeptem  fd&mert.  barnadfc 
ber  finig,  carbinal,  ffirften  unb  $errn  in  iter  orbnung  in  grofer  anjafl, 
afle  bife,  bie  auf  bem  reid&ftag  finb  getoeffen.  ba  ,fmb  au$  gekoeffen  bed 
finigd  unb  afler  ffirften  ttyrumetljer,  pfeiffer  unb  baugenfd&fager,  bie  Ijaben 
mit  irer  melobei  unb  tljon  afle  tyerfceu  ju  freiben  ertoedft.  auff  bem  $er* 

aotacty  $aben  fu$  bie  proceffen  getatlt,  unb  ift  ain  iebtid&e  procefc  miberumb 
in  ir  pfarr  unb  firemen  gangen.  ber  finig  unb  tingin  tyaben  bad  ampt  ju 
bem  ^aUigen  Sreufc  ge$5rt. 

[us*]  3n  bifer  geit  ift  ain  poftbot  gen  Slugdpurg  fomen,  ber  tyat  fjerfcog 
SUbrectyt  Don  ©ad^fen  anjeigt,  toie  bag  fein  fun  $ainri<$  toon  ben  grief  en 

25  jfi  ©reningen  in  ber  ftat  belegt  fei.  ba  tyat  Ijerfeog  2ltbred&t  toon  ftun* 
ben  an  ju  2lugdj>urg  unb  anberfttoa  fanbdf  nectyt  angenomen,  mit  benen  ift 
er  mitfampt  Ijerfcog  $ainric$en  toon  @raunf$roetyg  ju  2lugdpurg  aud  bem 
rei$ftag  Ijimoegf  jogen,  jfi  ertebigen  feinen  fun,  unb  Ijat  im  bad  glait 
geben  ffir  bie  ftat  §inaud  ber  ro.  finig,  afle  ffirften  unb  Ijerrn  mit  grofen 

to  eeren.  barnac$,  aid  tyerfeog  SHbrectyt  feinen  fun  l)at  ertebiget,  toil  feiner 
feinb  jfi  tob  gefctytagen  unb  bad  griefenlanbt  im  geljorfam  gemad&t,  bar* 
nac$  ift  tyerfcog  8ttbred&t  toon  ftunben  an  frandt  loorben  unb  Ijat  ftd&  auff 

1.  3nmitten  be*  $crt  finb  auffgemacfet  geuwfifen  tofilty,  gulbin  teppidj.  ba  if)  bor  be!  ro.  finigl 
ftanbt  bie  to.  tinigin  geftanben  in  ainem  f<fcn»arfcen  famatin  rod  unb  piret,  unb  bet  ro.  finig  tjet 
an  ain  gelen  bamaft  unb  anff  bem  paret  ain  foftlicfcn  franfc.  7.  $at  mit  aflen  fettttnfpiUen 

baft  ampt  oolpnufct.  11.  ba  ift  man  bafelben  aulgangen  mit  ainer  gemeine  proce§  bur$  ben 

gron^of.  16.  barauff  ber  ro.  (inig  unb  anber  ffirften  unb  btnn  ic.  in  ainer  grofe  |afl,  audj 

bit  cantetei  btft  tlnigl  unb  anbetet  ftlrflen  mit  ttumettet  unb  aflem  feitenfpifl.  21.  b.aben 

banu*.  23.  ain  pofl.  24.  f.  fun  ^er|og  (frkb;  bon  bemn  im  9tie<Ianbt.  25.  belegt  fei.  auff 
folicb^  if*  fcerfeog  %.  von  ftnnben  an  auffgetoefen  unb  ^at  ic.  27.  3n  ft  »eiter  unten :  mit  im  1ft  au^ 
|u  H.  bintoegt  jod?en  fein  to$terman,  t-  ^ainrid)  v.  9r. ;  ber  ift  bor  ©reningen  erfgoffen  worben. 
31.  unb  ba*  fftrjtentyumb  ^riellanbt  wiberumb  erobcrt  unb  im  unbermirfli^  gema^t.  32.  in  fuTfctn 
tagen  batnac>  ifi  ^.  9.  tram!  worben  unb  bafelben  geflorben.    *He#  llbrige  feb,It  in  b. 

6* 


Digitized  by 


Google 


84  VII.  2>te  (tyront!  toon  (Stentend  ©enber. 

ain  fc$(o§  lauffen  fteren,  ba  ift  er  ba  geftorben  unb  tobt  gen  @a<$fen  ge* 
ftert  roorben1. 

SKargraff  griberic$  toon^JBranbenburg  ift  $ie  bet  SBityafat  SRemnten 
bet  fant  9ttartin  betyauffung  jfi  Ijerberg  gelegen  unb  $at  am  funqrtag  toor 

2i.3um.3o^anm«  baptifte  afle  ffirften,  graven  unb  toil  abete,  afle  bife,  bieauf* 
bent  retc^ftag  finb  getoeffen,  21  tif#,  jfl  bent  ntittagntal  jft  tifc$  getaben, 
[i65b]  unb  bie  4  burgewtaifter 2  unb  toil  burger  unb  ire  frauen,  7  tifdfr, 
unb  Ijat  in  geben  18  effen,  barnacty  Ijat  er  bafelben  ain  banfe  geljept. 

35arna<$  ift  ntargraff  gnbericty  in  bie  SRofenato  geritten.  bafelben 
Ijat  finig  2Ra$iutiltan  ain  fctyieffen  ntit  ben  armproften  auffgeri#t  urn  4  io 
eten  fantats  unb  anbere  30  ftoineter.  barunt  $aben  toil  ffirften,  graven, 
ebef,  burger  unb  ljanbtoercl$(eut  gefd&offen.  barnacty  Ijaben  fte  ntit  fctytoerten 
ntit  ainanber  gefctyirmet.  ba  $at  ntargraff  gribericty  Iain  Ijingetauffen,  er 
ift  in  angangen. 

2i.3uni.  Unt  bie  8.  ftunb  gegen  ber  nactyt  ant  fumptag  toor  3otyanni«  baptifte,  ts 
ate  ber  ro.  Knig  au&  ber  Btofenato  l?at  feeflen  toriber  in  bie  ftat  rettten, 
Ijat  ntargraff  griberid^  geailt  unb  ift  toor  bent  linig  in  bie  ftat  lomen  unb 
tyat  aflem  feinent  $offgeffinbt  in  ail  gefctyafft,  toon  ftunben  an  auff  je  fein 
unb  Ijaim  j6  jiectyen  unb  Ijat  batoor  feine  tft$  unb  tofigen  l?tntoegf  gefd^idtt 
an  bifes  ort,  ba  er  toott  fiber  nactyt  fein.  unb  ift  ber  ntargraff  toon  feiner* 
Ijerberg  ausjogen  ba  mitten  burcty  ben  ©auntartt  unb  gron^off.  unb  ba 
ntargraff  tjribericty  ift  lomen  [i66a]  bi$  ju  ber  fcljomprobftei,  ift  e$  I.  mt. 
gefagt  toorben.  ba  Ijat  er  eiflefe  graff  Gfytteffrifcen  toon  3°fat  m$  xm  8C* 

5.  'am  fumptag  ber  3obanni*  baptijte'  fefclt  in  a  unb  nntrbe  ou*  b  erganjt.      'alle  bife'  fefclt  in  6. 

6.  in  fein  fcerberg  —  gelaben.  8.  effen :  ri$t.  10.  4mtt  b.  armpr/  fe^lt  in  6.  11.  unb 
empfer  geben  4  elen  fameM,  unb  ftnb  nod)  funfl  30  fleinetter  barjft  geweffen,  barumb  bat  ber 
fing,  alle  ffirften  unb  »om  abel,  aua?  oil  burger  u.  i).  gef$.  12.  barnaefc  &at  man  gar 
maifterlicfc  mit  ainanber  gefairmet >  ba  &at  m.  ftr.  fain  nit  fcingelauffen,  er  ift  in  angangen  unb 
$at  mit  im  gefairmpt.  15.  'am  f.  o.  Sot),  bapt.'  fe$lt  in  h.  17.  t).  m.  9r.  ben  finig  fireilt 
unb  ift  jc.  10.  feine  fodj,  feller  unb  fameier  von  9.  ^inwegt  gef#.  23.  ba  warb  el  ber 
ro.  finig  geroatr. 

1.  SKbred&t  Don  ©a<$fen  nxrc  toon  $er$oa  <5ri<$  toon  ©raunfatoeig  unb  9fa» 

2fta$imittan   atd  erB(t$er  ©ontoetneur  bcter  feincn  in  grander  feefagertcn  ©o^n 

unb  ?ote|tat   toon  griestanb  etngefe^t  ju  entfeften  unb  ba«  8anb  mit  Ku«na^mc 

toorben;   tt>%cnb  bie  meiften  ©eBtetc  ©rBniugenS  loteber  ju  untcnocrfen.  6r 

fi$  fiigten,  (eiftete  ©rSningen,  ba«  ft$  parb  furjbarauf  out  12.@ctot.  juSntben. 

in  ben  ©*u^  bed  $lf$of*  toon  Utrecht  ©.  Jteju  Sirtcncron  II  e.  342  ff.  u. 

beaab,  ^artnfidigen  «Biberftanbf  ber,  a(8  @.  457  9h.  221 ;  Utmann  I  ©.  632  ff. 
wtyrenb  ber  KBwefen^elt  Klbred^ts  beffen  2.  SHe  j»el  ©ilrgcrntetfter  bed  Sabred 

@o^n  aJetnrH  bur<^  m  grofie  @trenge  1500  toaren  ©igntunb  ©offenbrot  unb 

bad  93clf  reigte,  im  Sapre  1500  ju  einem  ajil^olb  9tieblerf  bie  bed  toor^erge^enben 

jefa^rlHen  aufftanb  ftt^tte.  2)cm  raf$  (bie  atten)  ajand  Sangenmantel  u.  Sub* 

tn  griedlanb  erfd^eiuenben  2Ubre<$t  ge«  totg  ^ofer. 
tang  ed,  mit  $Ufe  feined  ©c^loiegerf otyned 


Digitized  by 


Google 


1500.  85 

fctyidft,  bag  cr  bor  fcinem  toegfjied&en  ju  bcm  ftnig  font.  ba$  Ijat  mar* 
graff  gribericty  on  bcrjfig  tljan  unb  ift  alfo  in  feinem  tjarnifcty  ju  bcm 
finig  gangen.  ben  fyat  ber  finig  frainbticty  enpfangen  unb  faft  frainbtid& 
jugefyroctyen  unb  gebetten,  bag  cr  ju  2lug$purg  pteib,  cr  toette  in  ganfe 

ftftngftid&e  mit  bencn  bon  SRierenberg  berrid&ten1.    atfo  ift  cr  auff  bifes 
mat  ju  SlugSpurg  ptiben  unb  l)at  fcinc  bicner  ttriberumb  beriefft  l)ie  ju 
pteiben.  barnacty  am  actyteten  3o$anni$  baptifte  ift  margraff  griberi<$  1.  smi. 
bon  SlugSpurg  Ijimoegf  gcrittcn  bifcr  mainung,  bag  cr  benen  bon  SKiern* 
Berg  l)at  toetten  abfagen  bon  7  tljiiren  toegen,  roetctye  bic  bon  SKieren* 

io  berg  in  feinem  tanbt  auff  fcin  grunb  unb  boben  bauen  Ijetten. 

3Me  bon  Sftierenberg,  ate  fie  14  toucan  ju  2lug$purg  toaffen  getegen, 
finb  fie  am  fumptag  nacfy  fant  $eter  unb  ^aufetag  tyintoegf  jogen  l?aim  5.  ami. 
mit  bifem  urtait  bom  ro.  Itnig  unb  aflcn  fiirften,  bag  fie  fetbs  gutnrittig 
bie  tprcn  ttriber  aty redden.    [i66b]  ate  bie  gefanbten  tyaim  gen  Sternberg 

15  finb  fomen  unb  aincm  rat  anjcigt  Ijaben  ba$  gegeben  urtait  bon  bem  ro. 
finig  unb  alien  fiirften,  bag  fie  bie  tljiiren  fotten  ttriber  abbrectyen  — 
ba«  Ijat  ain  rat  unb  gan|e  gemcin  freffenticty  nit  toetten  tl)on ,  baran 
toeflen  fie  fefeen  at!  ir  (eib  unb  gut  unb  $aben  ttriber  gefd^idtt  $  bem 
Itntg  unb  fiirften  ir  botf<$afft  auff  ben  reid^ftag  unb  fi<$  anbotten,  fie 

20  toetten  margraff  gribcrid^en  ain  fumma  getfe  geben ,  bag  er  bie  tljfiren 
taug  ftan.  ba$  Jjat  ber  margraff  nit  tl)on  toetten,  funber  bag  bem  urtait 
getept  toerbe.  unb  finb  bie  bon  Sftierenberg  ju  SlugSpurg  mit  bifem  ab* 
fd&ib  tbiber  l)aim  jogen,  bag  fie  bem  urtait  nacfyfomen.  ba  Ijaben  bie  bon 
3lierenberg  an  fant  8oren|en  tag  bei  ber  nad^t  bit  tagtcner  beftett,  bag  io.  siug. 

25  fie  bie  tljfiren  umroerfen.  ba$  ift  bef<$ec$en  biefetbige  na<$t.  unb  Ijanb 
barnacty  bem  gemeinen  bold  ffirgel)atten,  ber  nrinb  t)abe  bie  tpren  urn* 
getoorfen  K 

2.  on  oerjug :  »on  ftunben  an.  alfo  geflifflet  unb  gefport  jc.  4.  geb.,  au$  geratten. 

5.  ganfe  tool  afttli$  oeni^tcn  unb  »ergtei#en.        20.  bag  er  inen  »erginn,  bie  tauten  ju  pleibcn 
laufien.        21.  funber  »oljte$ung  bei  urtailS  fcegert.         26.  ber  gemein. 

1.  3)er  9ftarfgraf  Beffogte  fi$  taut  Sctbe  «Parteten  marten  auf  bcm  2foa«* 

ehtem$3unbe8aBf($iebtooml5.3uml499  Burger  Xage,  too  juerft  bur<$  bie  fbntg* 

Bet  flfityfet  I  @.  353  bariiBer  'bas  fty  lityn  Mtyt,  bann  bnrc^  bic  @tattbc  cine 

bit  t>on  S'ittmberg  ilber  gema^ten  unb  ©d^n^tuttg  bc«  ©trettes  tocrfn^t  rourbc, 

angenommctttoertragnttbpinberrugf  unb  bic  gtiJ&tett  Stttflrengunjcn  ben  $roceft 

in  aoroefen  fctner  gnaben  unberfianben,  ju  getoinnen.    5tm  1.  Sl^ril  toaren  bie 

uffer^alb  irer  flat  nnb  an  ort  unb  enbe,  9£iitnoerger  ©efanbten   (Sunfe  Sm^off, 

ba  toorp;  roiltya'nn,  ^o^e  unb  niebere  ge*  ^nt^onixefeet^octorSctf^erunb^einr. 

rid^t  unb  atte  oBerfait  feiner  fiirjU.  gna«  SBotf  mit  metyr  at«  120  ?Pferben  n*4 

ben  fein,  bret  turn  ju  Batoen,  unb  ^aBn  SlugsBurg  aufgebroc^en.  $einri$  ®eic^» 

nemtic^  ben  atnen  turn  t/efeo  Bi?  ainer  ter«  (5$ron.  in  ©t.*(5^ron.  XI  @.  614, 

mannS&8$tn  iiBer  ben  grunb  auggefiirt.'  16.  5(m  6.  3uU  lamen  fte  roieber  ^eim. 


Digitized  by 


Google 


86  VII.  2>tc  <£$ronif  toon  (Siemens  ©enter. 

©ant  UrUctyd  feft  ju  fant  Urli<$  ift  folid^er  geftalt  Ijod&jeitttcty  ge$at* 
ten  morben :  bet  ben  3  befperen  finb  getoeffen :  bet  Btfctyoff  toon  SWinfe, 
bet  Bifd^off  [i67a]  toon  SWatybenBurg,  Bifctyoff  toon  ©irfcBurg,  Bif#off  toon 
5U$ftet,  Bifctyoff  toon  SBurmd,  Bifd&off  toon  Sfogdpurg,  Ijerfcog  gribericty  toon 
©ad&fen,  tyerfeog  2Kang  toon  2Kec$elBurg  unb  toif  anber  ffttften,  Bifd^off,  * 
4.  3uh.  pretaten,  gratoen  unb  Ijerrn.  on  fant  VLxlify  tag  ift  ber  ro.  ling  mtt 
alien  fiirften,  Bifctyoffen,  pretaten,  gratoen  unb  ftenben  Bet  bent  ampt  ge* 
toeffen,  bie  auff  bent  reictyftag  finb  getoeffen.  ed  finb  aud&  ba  getoeffen 
afler  fintg  unb  anbem  Ijerro  Botfctyafften,  toefctye  bed  ro.  linigd  marf^ald 
aflen  bte  ftenb  in  bie  ftiet  jft  ftan  gegeBen  $at,  aud^  nacty  bem  ftnig  into 
fotictyer  orbnung  jfl  opfer  finb  gangen.  bed  finigd  canterei  $at  bad  ampt 
gefungen  mtt  orgfen  unb  tljrumetljen.  nactybem  icty  in  bent  ampt  bad  etoan* 
geftunt  gefungen  Ijet,  gieng  Ijerr  ©eBaftian,  bed  finigd  cappfan,  preceptor 
ju  aRemingen,  jS  ntir  unb  nam  toon  mtr  bad  etoangeliumBftcty,  baraud  i$ 
ed  gefungen  l?et.  bad  muft  ic$  toor  mit  ainem  toeiffen  feibin  tud^  crebenfeen.  u 
bawad&  gieng  tyerr  ©eBaftian  mit  bem  etoangeliBucty  unb  feibin  tu#  unb 
gaB  ed  toriber  bem  Bifd&off  toon  Sugdpurg  [i67b],  crebenfct.  baroacty  gieng 
ber  Bifctyoff  toon  9lugdpurg  mit  bem  etoangetiBu$  unb  feibin  t&$  Bid  ju 
bed  linigd  ftftt.  ba  gieng  ber  erfeBifctyoff  toon  SKinfe  and  feinent  ftul  unb 
nam  bad  etoangeti6u<$  toon  bem  Bifd&off  toon  2lugdpurg,  bad  im  ber  Bifd&off  *> 
toor  crebenfcet;  mit  bem  feibin  tud&  fur  er  uBer  bad  etoangeli,  bad  man 
im  ampt  gefungen  $et,  unb  luffet  barauff  bad  feibin  ttu$,  barnacty  gieng 
ber  erfebifd&off  ju  2Kinfc  mit  bem  Bu$  fur  ben  fintg  unb  neigt  ftd)  toor 
jit  3  malen  ganfc  Bid  auff  bie  erbe  toor  bem  fintg  niber  unb  crebenfcet 
im  bad  bud)  mit  bem  feibin  tud)  unb  IjSB  bad  Bftcty  in  Beiben  [ljenben]  $od&  » 
toor  feinem  Ijaupt  auff,  unb  luffet  ber  finig  bad  Bucty.  baroa#  ift  bad 

6.  fluff  fant  Uriicfy*  tag  if*  bet  to:  f.  mit  alien  ftirften,  finigli^en  botf^afften,  graffen,  prelaten. 
ftenben  unb  abel  in  fant  Urlidjl  fir$en  tomen  gfl  bem  ampt.  bafelben  fat  bei  finig*  marfaald 
ain  jcbli$en  in  bet  orbnung  geftelt  Inad)  bem  ro.  f.,  wie  im  gepfirt  bat,  be*glei$en  if)  man  aud? 
ju  opfer  gangen ;  aUel  geftieU  if)  mit  bel  (.  teppi*  foftli#  umbbendt  geweffen.  13.  ba  bal 

ev.  ifl  gelefen  wotben.  13.  ift  — ju  bem  pulbrett  gangen  unb  fat  bal  evangelibfidj  genomen, 

bataul  ber  biacon  ba  ba*  eo.  gelefen  fat.  16.  ber  ^at  e<  b.  0r.  *.  %.,  ber  bil  fflr  f.  Uil. 

altar  toal  gangen,  in  feine  banb  gegeben  unb  baibor  mit  feinem  feibin,  weiffen  tft$  Abet  bie 
gef^rifft  btl  eo.  gefaren  unb  crebenfet ;  bamadj  fat  b.  9.  bal  eoangelibftcfe  offen  in  beiben  $enben 
(bor  feinem  an(it)  in  bie  bo$e  ©or  feinem  angefi^t  auffgeb.ept  unb  ift  mit  bem  bft$  unb  wtifftn 
«eben^tfi4>  ftiert  bil  ju  bem  ort  gangen,  ba  ber  t.  geftanben  ift.  22.  ba  ift  eon  ftunbenan 

b.  er^b.  o.  9W.  au*  feinem  ft.  gangen;  ba  ^at  ber  b.  bal  ev.  creben^t  unb  barna^  bal  tucb,  ge« 
fuffet  u.  mit  gepurlic^tr  reberenfe  bal  bfi^  bem  er^b.  o.  SW.  in  feine  benb  geben. 

L.  c.  @.  618,  25.  @.  fiber  bie  in  Slugs-  'bie  t^urntetn  n^ber  )u  »«ffen'.  L.  c. 

burg  geffi^rten  SBettyanblunacn ,   fo»ie  ©.  621  Ktim.  1 ;  'am  tftnfctag  (6.fcua.), 

bte  fibrigen  fid?   baran   attft^ttegenben  ba  ed  nod^  ein  ^atbe  ftunb  ju  etm  in  bie 

Xaaungcn  1.  o.  ©.  618  Knm.  4.    $nt  na^t  ^cf,  murbe  ber  <£ntf$tug  audge* 

5^ng.  entf^Iofi  jic^  ber  SRiimberger  9Jat^  Wrt.  L.  c.  621, 5. 


Digitized  by 


Google 


1500.  87 

hutf)  ttriber  in  fotictyer  orbnung  enpfangen  unb  tragen  toorben  auff  ba$ 
putyret.  in  fotictyer  orbnung  ift  au<$  ein  paten  &on  ainem  hty  fur  ba$ 
osculum  pacis  getragcn  unb  iiberanbttourt  toorben  unb  bent  finig  bar* 
gereictyt  ju  luffen  tone  ba$  e&angetium.  fotictyer  geftatt  Ijett  man  e$  au<$ 

5mit  ber  lingin;  toann  fie  bet  bent  ampt  tft,  fo  gibt  ntan  ir  bie  pateneu 
ju  luffen,  aber  ba$  e&angett  nit. 

[i68a]  Sin  fant  Urti$$  anient  l?at  maifter  ©urd^art  ntit  ainer  fctynur  n.  3uu. 
unb  pfeitteu  ben  neuen  ctyor  ju  fant  Urticty  ausjirdflet  unb  bejeictyuet,  tote 
ntan  ben  grunb  graben  fol,  unb  tft  fiir  ben  atten  $or  gen  ber  gaffen  toarfe 

10  gegen  orient  22  fc§u$  toeitter  l)inau$gefaren*  unb  au$  gefctyefft  be$  ro* 
finig*  Ijat  ntan  tag  unb  nad^t  mieffen  graben,  bi$  man  ain  redden  gutten, 
beftenbigen  grunb  tyat  funben  *.  an  fant  3ttargretl?en  abent  Ijat  man  burc§  12.  sun. 
ben  atten  ctyor  ain  btyir  geprocfyen,  bag  ber  finig  unb  fflrften  barburcty  unb 
ju  bem  neuen  d&or  migen  gan,  unb  l)at  2  ftieg  in  ben  grunb  be$  neuen 

isd&orS  gemactyt,  bamit  ber  finig  unb  furften  ben  erften  ftain  ju  tegen  tyinab 
migen  gan.  unb  tft  ber  grunb  auff  beibe  feitten  mit  prettero  gefyriffen 
toorben,  barmit  er  nit  emfatt  unb  nemanfc  befctyebige,  unb  mit  tepptd&en 
bid  in  grunb  nab  um^endt  getoeffen. 

Die  2  erften  ftain  ift  ainer  7  f<$u$  fong  getoeffen  unb  3  preit.  in 

20  ainem  ftain  n>a$  ain  runb$  tyotl  ausgetyauen,  barein  ift  gefefct  toorben  ain 
aiftafliner  fopf  &ot  mit  rottem  toetfetytoein.  auff  bem  [i68b]  anbern  ftain 
ftonb  gefd^riben : 

Jesu  Christo  sacrum.    D.  Maximilianus  Ro.  Cesar  Augustus  ad 
3  Idus  Julias  a  fundamentis  lapidem  hunc  primum  posuit  Anno  MD  2. 

25  3Mfe  ftain  Ijat  man  gelegt  in  grunb  gegen  auffgang  ber  funnen,  gegen 
ber  gaffen  nmrfc  fiberjtt>erc§  Ijinber  bem  ctyorattar. 

Sin  fant  9KargretJjen  tag  urn  bie  9.  ftunb  ift  finig  9tta$imitian  gen  13.  sun. 
fant  Urticty  lomen  mit  atten  furften,  gaiftlictyen  unb  toetttid&en,  graven  unb 
Ijerrn,  fo  auff  bem  reid^ftag  l?ie  finb  getoeffen3.    ba  [ber]  erfcbifctyoff 

2.  bet  ift  mit  bem  e».  bfi$  gangen  u.  [&at  tt)  tragen  jur  ben  ro.  t.  unb  I? at  flcr)  ju  trci  malen  bid 
auff  bie  fnie  geneigt  u.  bad  budj,  wit  oben  gecrebenfct,  bem  f.  jit  tuffen  ge&en.  barnacfc  mit 
alien  cerimonien  u.  orbnung  ift  bad  e».  &ft$,  Bon  ainer  perfonn  »on  ber  anbern  enpfangen 
auff  bad  pulbtet  tragen  worben.  4.  'unb  u&eranbtnmrt  —  ebangelium'  fe&lt  in  6.  6.  aUein 
audgenomen,  ba§  man  ir  bad  et>.  &ftd)  nit  $at  jft  fuften  tragen.  24.  S)ie  lefcten  brei  2lbfafce 

feblen  in  6.  29.  3n  b  fte&t  nod) :  bafelben  $at  man  bie  firemen  roeden  w<\6)tn  unb  bie  erften 
ftain  ju  bem  $orr  roeUen  tegen. 

1.  ©on  bent  aanj  fcefwberen  3nter»  fflr  ben  ©an  aufforbert.  ©rann,  Ulridfc 

effe,  ba«  ber  itatfer  fflr  ben  %an  ber  Itojler  @.  23  ff. 
neuen  ^ird^e  fagte,  geugt  ba«  @d^reiben  2.  ©.  ©rann,  Utri^ftofler  @.  389 ; 

beffetben  toom  20.S(ua.  1500,  in  toefl&em  ©runner  1.  c.  @.  25  Slnm.  **. 
er  atte  gftrpen,  @tSnfce  nnb  Untert^anen  3.  2>te  $an^tntomente  biefer  @run^ 

to  9fct<$$  ju  „©itf  unb  $anbrei$ung"  flcinXegUng^f cicr  flnb  in  t>ier,  t^ctl«  gtetd^^ 


Digitized  by 


Google 


88  VII.  2)ie  Gtyronif  aon  (Siemens  ©enter. 

Serctytljotb  toon  SDlinfe,  am  graff  ju  $eunenberg,  feme  pontificalia  $at 
angetegt,  tyat  man  fotid&er  orbuung  ain  procefc  gemad&t:  ju  bem  erften  flnb 
gangen  bie  fanen  unb  fd^iiler ;  bamac$  epiftter  unb  etoangelier;  baroa<$ 
bcr  erfebifctyoff  toon  9Kenfc,  bcr  toor  after  an  ainem  ftcclcn  gieng ;  barna<$ 
fein  capstan,  graff  ffiitljatm  toon  $onftain,  [in  ainem  ctyorrodf,  bcr  $er*s 
nacty  bifctyoff  ift  toorben  ju  ©trafburg,  bcr  trug  be$  toon  SWinfc  btfc$off« 
ftab ;  [i69a]  barnacty  ift  bcr  to>eid&bif($off  toon  SUd&ftet  *  gangen,  bcr  ijieig 
toeid&bif  ctyoff  tt>a$  ju  greijburg,fo  lag  bifctyoff  gribertcty  ju  ©tttngen  an  fleffen 
hand,  neben  bem  toeid^bifd&off  finb  gangen  in  iren  inflen  ber  abbt  toon 
f ant  Urlicty 2  unb  ber  abbt  toom  Ijaitigen  Ereufc  jfi  ©erb 3.  barnadfc  ift  gangen  10 
ber  £runtoifc,  bed  Ijerfeog  toon  ©ad&fen  marfctyatd4,  mit  ainem  trimet  in 
ber  Jjanb;  bawacty  ain  grofe  anjafl  ber  gratoen,  atoeg  2  mit  ainanber; 
tarnad)  bed  finigS  Ijerotb;  barnad^  tyer  ffiifljatm  marfctyald  toon  $apen* 
Ijaim  mit  bem  ptoffen  fctyoert;  barauff  ber  ro,  linig  in  ainem  fctytoarfeen 
bamaft  unb  neben  im  gribericty,  bcr  carbinat;  bamadfc  bie  anbem  fftrfteu,  i* 
at  in  irer  orbnung,  atoeg  2  mttainanber ;  nad&tootgenb*  bie  pretaten  unb 
abet,  ba  man  nun  im  prebigfym*  fiir  bie  bljir  fam,  ba  ftonb  ber  Knig 
unb  atte  fiirften  ftitf,  bafetben  fegnet  ber  erfcbifd&off  toon  9Kenfc  bad  fatfe, 
toeid^toaffer  unb  ef$en,  barmit  bie  firemen  jft  u>ei$en.  ba  foti<$$  getoeic^t 
toad,  ba  gieng  ber  toeictybifd&off  mit  bem  contoent,  [i69b]  fctyiitern  uub  attar*  *> 
biener  in  ainer  procefc  in  bie  lirctyeu  mit  ben  fanen  unb  tt>ei#et  bie  fird^en 
in  fant  Urticty*  unb  fant  Slfra  eer.  ic$  unb  Ijerr  3acob  toon  2lnbetatt>  $aben 
bem  toon  SKinfe  gebient.  ber  ift  in  ber  anbern  procefc  gangen  in  garten 
ju  bem  grunbt,  ba  bie  erften  ftain  jfi  meid&en,  metctyem  ber  linig  unb  atte 
fiirften  unb  Ijerrn  Ijaben  nactygetoolgt.  ba  ift  ber  bifd)off  toon  SKinfc  niber* » 
gefeffen  unb  [ljat]  bie  ftain  getoeictyt.  barnacty  ljat  man  fie  in  grunb  gelauffen 


1.  in  btfeb>fflic$e  Claibcr  angelegt  unb  ain  infel   auffgefefct.  3.  bie  f$.  unb  (ber) 

convent.  5.  'in  ainem  c&orrocT  febjt  in  6.  8.  4an  fleffen'  fe&tt  in  6.  9.  *in  tren  inflen' 
fe&lt  in  6.  11.  Xrumwifc.  17.  u.  ba  man  in  l>a#  prebig&au*  tarn.  18.  ban  ba* 

felben  fag  ber  erfcb.  t>.  3R.  unb  tteicfyt  bal  [.,  waffer  u.  ef$en.  22.  ba  nu  foli$*  geweify 

ill  worben,  ljat  man  ti  in  bie  Krcfcen  tragen;  barauff  fraben  gefolgt  bie  fanen,  fouler  u.  etlicb.  bei 
concent*  u.  ber  wt\i)h.  to.  %icb,(iet  mit  feinen  bienern  bel  altar! ;  ber  fyat  angefangen  u.  bie 
fir$en  gewei^t  in  bie  eer  fant  U.  u.  f.  VL.  25.  all  ber  erfeb.  t>.  3W.  mit  bem  f.,  ro.  u. 

efc^cn  wutyn  ift  freest  geweffen,  ba  ift  er  auffgeflanben  unb  gangen  in  garten,  ba  bie  ftain  finb 
gelegen,  bie  man  bat  fotten  rcei$en  unb  in  grunb  legen,  bem  ift.  ber  f.  unb  bie  anbern  fuifttn 
roie  oben  nad>ge»elgt. 

jeitigen,  t^eKfi  fotten  nac^gebitbeten,  in  1.  (£a«^ar  XoBretf^. 

neuercr  3cit  refiauririen  unb  im  (S^ore  2.  tfonrab  WlMixt. 

ber  ^irc^e  angebra^ten  ©itbern  barge*  3.  Sbaxty.  $Bu$«&ortt.  • 

flettt.  ©runner  1.  c.  @.  26  Slnm.  *.  4.  Sreroifc. 


Digitized  by 


Google 


1500. 


89 


unb  an  bife$  crt  gefegt,  ba  fie  foflen  ligen.  [barnacty]  ift  bcr  ro.  fttrig  unb 
carbinal  $inab  gangen  unb  tyaben  fie  mit  atner  feflen  unb  mertel  ju  ain< 
anber  gemaurt1;  unb  in  bifer  jeit  Ijat  ber  bifd^of  &on  Sttinfc  toil  oration 
unb  benebeiung  geforoctyen,  unb  ift  ber  ciftaflin  fopf  mit  bent  rotten  toein 
5  in  bad  lo<$  bed  ftainS  gefefct  toorben.  barnacty  finb  fte  aus  bem  grunb  in 
bie  firemen  gangen  unb  [l)aben]  ba  bad  ampt  getySrt;  barnacty  ift  Jeber* 
mann  an'fetn  ^erberg  gangen. 

Die  SJenebiger  Ijaben  ain  botfd&afft  mit  15  pferben  gen  SlugSpurg 

auff  ben  reictyftag  gefd&idtt.  bie  tyaben  toiber  bie  SSrgien  toon  bem  retcfy 

to^iff  begert  unb  ftcty  er<  [no*]  botten,  bem  ro.  ret<$  unbertoorfen  ju  fein. 

fte  ift  aber  mit  ungnaben  abgef$afft  toorben,  bafb  au&  Slugdpurg  jfi  jied^en. 

bad  Ijat  bie  botfetyafft  nit  geren  tljan. 

ftinig  3Kaj?imtfian  Ijat  mit  tyerfcog  gribericty  &on  ©actyfen  unb  Ijerr 
fcbam  SEeringer,  rttter,  tyerfcog  3etgen  toon  ©atyren  rat  unb  biener,  mit 
isptoffen  armen,  attein  ain  fctyilt  Dor  im,  fcfyarpf  gerinbt2. 

SWargraff  3oa<$im  &on  SBranbenburg,  d&urfitrft,  ift  an  fant  9Jiagba< 

1.  $a  nu  bit  jwen  erften  ^ain  finb  gewei^t  wotben,  ber  ir  jebli^er  7  f$u$  ifl  lang  getoeffen 
unb  3  f$u$  bteit,  $aben  bie  weTdmaijter  bie  ftain  in  ben  grunb  binabgelauffen  an  bifel  ort,  ba 
man  fie  bat  foOen  bjntegen,  am  anfang  bed  $ot#  gegen  auffgang  ber  funnen,  unb  waffen  jwo  ftieg 
gemadjt  in  ben  grunbt  unb  allentalben  mit  teppi<$en  umbbtneft.  ba  ift  ber  ro.  finig  binabgangen 
unb  ber  carbinal  unb  baben  bie  (eden  unb  mertel  in  bie  benbt  genomen  unb  fcanb  bie  {tain  jftfamen 
gemaurt ;  batnad)  baben  fie  ain  criftaflin  fopf  »ol  rot#  wein*  genomen  u.  babtn  in  in  ain  \c6)  ge* 
fefrt,  ba#  in  bifem  ftain  barju  gemac&t  ift  geweffen ;  bama$  b,at  man  ain  ftain  barauff  gelegt, 
baran  geftfctiben  ifl  geweffen,  wer  bife  ftain  (jelegt  bat;  na<$  foli$em  ift  ber  ro.  t.  u.  afle  furflen 
in  f.  U.  d)orr  gangen  u.  baben  bad  ampt  ge&ort.  b-  8riberi<$  Don  6a$fen,  ber  cfcurffirft,  n>ai 
auff  biefelben  (jeit]  all  arm  an  gelt,  bag  er  felb#  fagt  jft  ainem  ebelman:  M$  \)ab  nit  1  baUer, 
idj  bit  bid),  lei$  mir  1  gib. ;  all  frum  idj  ain  furft  bin,  iif  toil  in  bit  wiber  geben'.  ben  gib.  legt 
er  im  grunb  in  ain  beeftn,  bet  ba  ftonb.        14.  Xerringer, 


1.  @.bte3nf($riftber#elIeBet©run« 
tier  1.  c.  25  Hum.  **.  @ic  folltc  gum 
Bteibenben  Bnbtnfen  bee  €>($afcfammer 
be*  tftofterfi  ge&iJren,  ifl  aber  tangfi  bar* 
aus  cntfc&munben. 

2.  ^em8t.247b:<2)err8tnif^eftnt9 
fyrtte  an  montag  nati)  [ant  Utri($8tag 
(6.  3uti)  faarfcf  gerenbt  mit  ^crjoa'gri* 
btxid)  )oon  ©arcn,  gf^a^  auf  bem  zStin* 
marf^t  mit  anfae^enben  f^tlben,  unb  fiet 
feiner,  unb  bie  rBnigin  »a«  in  be«  @tun» 
)en  ban«  unb  fadje  juc.  er  ranbt  auc^ 
mit  graf  SBotffen  bon  gilrftenberg,  unb 
ber  graf  flelf  aber  man^ncb  ben  Wnig, 
bag  er  nit  fief,  er  rant  an$  mit  einem 
jtSringcr,  etnem  rittcr,  ber  mad  an  $ergog 
3eraen  toon  ©a^ren  ^of,  im  ganjen  far- 
nif($  toon  fued  auf,  ate  n>ann  fie  in  ein 
fetbtfheit  molten ;  fie  ^etten  au$  ctfig  f^itt 
toor,  unb  bie  tferbt  maren  nit  Bebeft,  unb 


ba  fie  trafen,  fieten  toil  fificfy  toon  inen. 
bama^  ranten  anbere  na^  bem  (5ntgr 
mot  ir  14.  ber  Biftoff  toon  (Sifiatt  ^atte 
einen  ^iepgen  Biirger«fon  Bei  fic^  an  ^of, 
ber  tyieg  ber  Utftatt,  ein  gar  partner  mann 
juen  ftec^en ;  ba  molt  ein  ^en  au«  Ofler- 
xtiti),  Stnbreae  toon  Ste^tenfietn,  nun  mit 
im  fieten,  unb  gatt  100  gulben  mert.  atfo 

!ia$en$,  unb  fe^tten  Befb  au«  groffer  ge« 
e^itlifeit.  fie  famen  jum  anbern  mat  ju- 
fammen,  unb  jum  brttenmat  fieten  fie 
Beib,  jue  bem  toierten  mat  fta^  bcr  VLU 
flatt  ben  fcrren  cA  unb  jum  5.  mat  flad) 
er  in  aBer  ab.  ba  mott  ber  Utfiatt  nimmer, 
ba  Bat  bcr  ^crr,  aBer  er  mott  nit  me^r, 
ba  murb  ber  (err  gomig,  unb  man  forest 
unraH'  ©gl.  tt«tfc,  «fcit.  jur  2).  ©ef^.r 
©b.  I  ©.  349 ;  bemnacB  mar  ber  5Rame 
bed  etegcrg  ©it^etm  Utfiat. 


Digitized  by 


Google 


90  VH.  2>te  <£$rontl  toon  Siemens  ©cnber. 

22.  3uu.  tena  tag  mit  1 100  pferben  gen  SlugSpurg  lomen.  bem  ift  engegen  geritten 
bcr  ro.  tinig,  carbtnal,  ^erfcog  griberi<$  toon  ©a<$fen  unb  bic  bifctyoff 
[toon]  SBirfcburg,  8li<$ftet  unb  Slugtyurg. 

it.  5tu9.  2ftargraff  gribericty  toon  ©ranbenburg  ift  am  afftermontag  na<$  fant 
Sorenfcen  tag  toon  feined  bruber*  fun  toegen,  margraff  3oa$im,  toiberumbs 
mit  300  ^fcrbcn  gen  SlugSpurg  lomen  \  unb  Ijat  am  jeblid^cr  bom  abet 
unb  ber  margraff  fetbs  aucty  atn  toeiffen  feibin  fanen  gefiert,  unb  baran 
atn  fctytoarfcer  Ijan  gemalt,  mit  bifer  gefd&rifft :  'n>er  btc$  unfer  l?ane,  toer 
bi<$  unfer  fyme!'  ber  margraff  filrt  an  feinem  toeiffen  fanen  atn  gutbtn 
Ijanen  gemalt  mit  ber  obgemette  gefctyrifft.  to 

i2.  «ufl.  [i7ob]  8n  fant  §tjlaria  tag  Ijat  margraff  3oa<$im  fott<$er  orbnung  fetn 
leljen  enpfangen.  auff  bem  SBeinmatdft  toor  bem  £)an$au«  ift  ain  binin, 
ber  bljtr  gletcty  am  $)anfcljau$,  auffgemactyt  getoeft  unb  ba  ain  ftnigflictyer 
ftuf,  mit  gufoin  tie<$ern  foftlicty  umljendft,  unb  bie  erbe  mit  rottem  famat 
bebedt,  be$gteic$en  ber  furften  fife,  unb  ift  toon  bem  pflafter  Ijinauff  ain  i* 
bine  gemad&t  getoeft,  bafc  man  barauff  tyinauff  bi$  ju  bem  lingtttd^en 
ftut  $at  funben  reitten  unb  gan. 

Der  ro.  Itntg  Ijat  ficty  in  bem  $)an#jau$  finigf  (i<$  beMatbt  unb  laifer 
Sarete  Haiber  angetegt  unb  fein  Iron  auffgefefet,  bie  man  im  toon  Sfteren* 
berg  Ijat  pra<$t,  unb  tft  atfo  gelrSnt  aw  bem  1)anfeljau$  gangen  unb  auff  20 
fetnen  fingl(t<$en  ftfit  gefeffen,  unb  $u  fetner  gKngen  Ijanbt  ber  erfebtfd&off 
toon  Sttinfc  unb  jit  ber  gered^ten  fymbt  Ijerfcog  gribertd^  toon  ©a<$fen,  bie 
Ijaben  ire  rotte,  d&urfiirfttid&e  purpurftaib  toon  bamaft  angeljept.  Ijerfcog 
grtbertcty  $at  toor  bem  ro.  finig  bad  ptofc  fcfyoert  tragen,  Ijerfcog  3erg  toon 
©atyren  ben  apfet,  margraff  gribericty  bas  jepter.  [17 ia]  barnacty  ber  erfc*25 
bifd^off  toon  9JHnfc,  Ijerfcog  SHbred^t  toon  ©atyren,  Ijerfcog  toon  9ttec$el* 
burg ,  erfcbifd&off  toon  SWaijbenburg ,  bifd&off  toon  ffiurntf,  btfd^off  toon 
2)rt<$f  en ,  erfcbtfctyoff  toon  Irier  botfctyafft,  botfctyafft  toon  $tyfpania  unb 
9?aptafj,  Ijerfcog  2lntIjoni  ©aftaft  }u  SKaijIanb. 

1.  1100  pf.  au«  6;  in  a:  m.  11  pf.  7.  'feibin'  fer/lt  in  6.  10.  3n  b  folgt  no#  bic  9lotij :  am  freirag 
ooi  unfer  liebe  frautn  faibung  tag  (14.  Vug.)  iji  margraff  ftribcricfr  $ie  roiberumb  fcinrocgf  gerittcn,  unb 
fcat  bcnfelben  gan^n  tag  Abet  regntt,  alfo  man  mit  f$apftn  bcttt  goffen.  12.  binin :  ain  ^odn 
brugf.  13.  bi'x  bet  b^ir,  bet  obetoften  ftapfitn  bcr  flieg  %it\6).  13.  unb  bat  b.  t.  3  fUpflen 
}ft  fcincm  fiul  micffen  auffgan,  unb  ift  ba  aflc  ort  mit  gulbin  ticker  umb^ndt  geroeffen  unb  bic 
crb,  ba  bcr  f.  u.  furften  ftnb  gefeffen,  mit  aincm  rotten  famet  beberft;  'betgl.Hty'  fe^lt  in  b. 
17.  £cr  6a(>:   'unb  ift  von  bem  pflafter  — unb  gan'  fe&ltin&.  18.  *!.  bcflaibt'  ff bit  in  6. 

20.  'gefront*  fc^lt  in  6.  23.  bic  b.  '«  r.  ^urfflrftcn  fl.  ange^cpt.  25.  'm.— jeptet'  febU 

in  6.       26.  %.  o.  3Rind>cn. 

1.  Sai.obcn®.  85,  7.  ©onber  «n-  toom  17.  Hug.  M  3anf[en  II  @.  662 

htnft  grtcbti($«  am  11.  Hug.  'mit  300  9h.813;  gricbtt^^cffcwarSoa^imlv 

j>r)erbbett,  »ol  gcrofl  unb  mit  aroffcm  Jhtrfiltjt  fcit  bem  9.  3att.  1499. 
Watte'  berl^tctba«  @^reibcn3o^.wct?ffe« 


Digitized  by 


Google 


1500.  91 

3n  bifer  mitler  jeit  $at  ft<$  ber  raifig  jeug  toor  fant  UrlictyS  firemen 
toerfamtet.  margraff  3oa<$imS  raiftger  jeug  $at  f<$toarfce  Haiber  ge^ept 
unb  margraff  &riberi<$$  rotte,  beS  gratoen  toon  3<rfm  »eif  unb  fcfyoarfc. 
e*  ftnb  funft  auc$  anber  graven  unb  bom  abet  ba  getoeffen  mit  300  pfer* 

»  ben.  unb  afle  bife,  bie  bent  margraffen  Ijaben  juge$8rt,  $at  tr  iebtid&er 
atn  toetffen  fanen  ge$ept  mit  bem  branbenburgifd^en  toappen.  bifer 
ganger  raiftger  jeug  bat  ft$  in  jtoei  tail  getaift,  unb  bet  atn  tail  ift  an 
bet  fre$ten  Ijanbt  neben  bem  SBeinftabel  tyerab  gerinbt  bis  ju  bed  bon 
©tetten  fytus,  ba  fetben  Ijaben  fie  ftitt  geljatten,  unb  in  bemfetben  fytuS  ift 

tontargraff  3oac$im  ju  Ijerberg  gefegen,  unb  Ijaben  10  grog  auffge$ept 
fanen  gefiert;  bet  anber  raiffig  jeug  ift  an  ber  g(ingen  feitten  neben  bem 
©einftabetljerab  gerinbt  bis  ju  beS  goffers  $auS  unb  [l)at]  2  grofc  fanen  ge* 
pert,  ber  ain  ganfc  rot,  ber  anber  toeifc  unb  f<$»arfc.  [nib]  ba  nun  fotictys 
atteS  georbnet  ift  getoeffen,  ba  ift  graff  Styttelfrifc  toon  3olrn  mit  4,  mar* 

15  graff  3oa$imS  rfit  mit  12  pferben  fflr  ben  ro.  finig  geritten  unb  $at  ba 
ain  furfee  reb  toor  im  getyan  unb  ift  bamatty  toiber  ju  bem  raifigen  jeug 
geribten.  barnacty  ift  beriefft  toorben,  bafc  jebermann  aus  bem  toeg  ftanb, 
bamit  nemants  toon  bem  rennen  befd^ebiget  murbe.  ba  folios  bef<$e$en 
ift  ba  ift  ber  ratflg  jeug  mit  ben  2  fanen  auff  ber  gtingen  Ijanbt  barge* 

20  rtnbt,  toaS  fie  aus  ben  roffen  Ijaben  migen  treiben,  bis  jS  bem  fingilictyen 
ftut  unb  Ijaben  umBrt  unb  ftnb  toiber  gerinbt  an  ir  toorigS  ort.  folios 
Ijaben  fie  jfi  3  ma(en  tljan;  barna<$  $aben  fie  urn  baS  ©an$auS  gerinbt 
unb  bama<$  abcr  an  ir  alts  ort,  atfo  $at  and)  gerinbt  ber  ratflg  jeug 
auff  ber  fre^ten  Ijanb. 

25  3lad)  fotictyem  ift  margraff  3oac$im  auff  ainem  toeiffen  pferb  in 
feinem  ctyurfurfttictyen,  rotten  Haib  unb  lapptn  gma<$  geritten,  unb  megen 
ba|  er  baS  fteber  $et  unb  am  aitften  finger  barju  frand  toaS.  jur  red^ten 
Ijanbt  rit  neben  im  margraff  gribericty  unb  jfi  ber  gtingen  graff  (Styttetfrifc, 
unb  na<$  im  fftrt  man  bie  10  grog  fanen.  [ma]  ba  fie  nun  fflr  bie  prugf 

3o!amen  beS  lingltid^en  ftul,  ftonben  fie  toon  iren  pferben  ab  unb  gingen 


1.  jcit:  twil.  ber  margraffifdj  t.  J.  3.  Qr.  btener.  graff  (Sittelfrifcen  bon  3out. 

5.  ain  jcblUfcr*  Ux  jc.  8.  an  b.  frefyen  feitten.  bjnabgeritten  ('neben  b.  ffleinjt.'  feblt  in  6). 
9.  bi#  }fi  SltyeU  b.  €t.  ('$aur  feb.lt).  11.  fanen:  paner.  12.  'neben  b.  SB.'  fe&lt  in  b. 
12.  €impre$tt  $off«*  b«,  &a  baben  fie  ftitt  gebalten,  bie  babtn  jtoei  auffgebepte  panet  gef. ;  ber 
atn— to.  u.  f^wat^'  fcblt  in  o.  16.  bor  bent  tingli<ben  ft&U  getban:  t^an.  17.  barauff 
bat  n.  betitfft  afletn  ©old,  ba«  ba  an  bet  gaffen  ift  geflanben,  ba§  $6)  jeberman  fflrfe^  bamit 
neroan^  bur<^  bai  cennen  bed  raifigen  |eug#  bef$ebiget  werbe.  19.  jeug:  ^auff.  fanen: 

panncr,  bat  atn  ift  gctoeft  flan^  rott  unb  ba#  anber  toei§  u.  f^toar^.  auff  bem  gl.  ort 

bargerenbt.         24.  'atfo  bat  au$—  b.  ft.  ^anb*  feblt  in  6.  25.  ^engft.  26.  fappen  unb 

piwt,  mit  laffhn  unberffettert.  26.  gma*,  ffl§  fflr  ffig.  29.  kgro|'  fe&Jt  in  6.  30.  ba  m. 
3.  mit  m.  fr.  u.  gr.  ft.  ift  fomen  bii  jfl  bcr  ftieg. 


Digitized  by 


Google 


92  VII.  S)ie  ©&ronif  toon  ©(emeus  ©enber. 

ain  toenig  ^inauff  unb  fnicten  mit  beiben  hue  miff  tie  crb  niber  unb  ftonben 
barnacty  auff  unb  giengen  aber  3  fctyribt  fxir  fictyunb  fttietenaber  ntber .  bar* 
nac$  ftonben  fie  toiber  auff  unb  gtcngcn  bid  gar  fur  ben  faifer,  ba  er  fa§,  unb 
fnteten  toiber  ntber  unb  ptiben  alfo  htiet,  bid  man  tm  afle  tetyen  litf).  unb 
aid  [oft]  im  ber  Itntg  ain  letyen  ltd),  lag  tm  ber  erfcbifttyoff  Don  3Kinfe  fein  & 
pftify  unb  atb  &or,  unb  [ed  erfofgte]bed  margraffen[anttourt]barauff.  bar* 
uacty  toarfen  [fie]  benfelben  fanen  unber  ben  raiffigen  jeug.  baroacty  nam  ber 
margraff  ain  anbern  fanen  in  bie  fyanbt.   ba  toarbt  im  aber  ber  atb  unb 
pflicfyt  fcorgetefen  unb  ber  fan  an  bem  anbern  ort  unber  ben  raifigen  jeug 
getoorfen.  foli<$d  ift  befd&ed&en,  bid  [man]  9  fanen  nacfy  ber  tetynfetyafft  Ijat  io 
fjinab  getoorfen.  ber  10*  fan  ift  boben  betiben,  nit  toetfc  ic$,  aud  toad 
urfacfy  ed  befd^e^cn  ift.  nacfy  f  otid&em  ift  ber  linig  unb  [bie]  fiirften  auff  bad 
3Dan$aud  gangen  unb  tyaben  ba  ire  ttaiber  abjocfyen,  unb  ift  Jebermann 
an  fein  Ijerberg  geritten.  [i72b]  margraff  Soad&im  Ijat  fein  c$urffirftfi<J)  Itaib 
nit  abjocfyen,  funber  ift  barin  tyerabgangen  unb  ift  Ijinber  margraff  gri*  is 
bertd&en  auff  bad  ro&  gefeffen,  unb  ftnb  alfo  beib  auff  ainem  ro&  in  ber 
4.  ftunbt  nad&  mittag  in  margraff  Soad&imd  tyerberg  geritten.  bamacty  Ijat 
man  angefangen  ju  rennen  unb  fted&en.   bie  lingin  mit  irem  frauenjimer 
Ijat  in  bed  ©tunfeen  tyaud  jugefed&en, 
22.  Aug.        3fat  fampftag  fcor  fant  SBarttyofated  tag  ift  ber  ro.  linig,  alle  fiirften  20 
unb  ftenb  ju  ainanber  auff  bad  SRatljaud  lomen  unb  [Ijat]  ben  reid&ftag 
befefytoffen 1 ;  unb  toietoot  &U  fiirften  ba  finb  getoeffen,  ift  bocfy  ni<$fe  and* 
gerid&t  toorben  noc$  befctytoffen,  benn  attetn  georbnet,  bag  7  Jarfang  etfictye 
fiirften  unb  ftenbe  gu  9iiewberg  reftbieren  fotten  unb  atte  quottember  tf>* 

1.  ain  wenig  jfi  bem  tinglic&en  flfit  bjnauff.  2.  unb  [jinb]  aber  ain  wenig  bafj  bjnauff  gangen. 
4.  unb  [jinb]  nod)  3  flapflen  bjnauff  gangen  u.  fur  ben  finig,  ftyent  in  fctnem  flfil,  roi&erumb 
niebettniet  unb  nit  me  auffgeflanben ,  bid  im  aHe  feine  1.  geli^en  f.  worben.  6.  aid  im  ain 

lebjn  gelidjen  tfl  worben,  bed  lanbd  fanen  b,at  m.  3.  in  bet  b,anb  getyept,  unb  aid  oft  ber  ro.  f. 
folidjd  beflett  bat,  b,at  ber  er&b.  ».  9Jc.  efcwad  »or  bem  m.  gelefen  u.  na#  ber  oerlefung  $at  ber 
m.  baTauff  antwurbt  geben  jc.  8.  u.  [&at]  in  fo  lang  barin  be^atten,  bid  ber  erjjb.  ».  Wl.  bad  jura* 
ment,  pflicfyt  unb  aib  bifed  legend  oerlefen  b,at.  10.  foli^er  geflalt  ifl  mit  ben  anbern  fanen  ober  pancr 
aud)  befd^ed^en,  bid  man  9  fanen  $at  b,erab  geworfen  unber  b.  r.  j.  22.  nit  tt).   ic^,  toad  bie 

urf.  ifl  geweffen,  ober  »a  ed  ifl  bjnfomen.  134  b,aben  —  bie  tinigtU^e  unb  c^urfurfllid^e  f(.  ah* 
joi^en  u.  iter  $erb.  jfigeritten.  15.  u.  ifl  bie  flieg  b,erab  gangen  u.  ifl  alfo  in  ben  tlaibem  jc. 
16.  auff  bem  ainigen  pferbt.  19.  in  2Hel$ior  6tun^cn  &.  20.  ifl  ber  to.  f.,  aUe  f.  u.  fl. 
bad  le&flmaU  in  bifem  reicb^flag  in  ratten  gefeffen.  unb  wiewol  ed  ifl,  ba§  ain  grofe  menge  von 
alien  flenben  ifl  b.  ie  geweffen ,  ifl  bod?  ni$fe  anberd  bef^loffen  worben,  ban  ba§  7  jar  lang  bad 
famergericfyt  fol  jft  K.  gejjalten  werben  u.  bed  reicb,d  b,enbei  ba  audgerkbj  toerben,  unb  foUen  atlc 
quottember  etlidb,  cb.urf.  u.  f. ,  wie  ed  fie  an  ber  jail  u.  orbnung  trifft ,  mit  etli^en  prelaten, 
graffen  unb  anbem  flenben  ba  ain  quottember  lang  reflbieren,  u.  wan  ain  quottember  oerget, 
foUen  aber  anber  anflan,  bid  bie  orbnung  gar  fccrumb  fompt,  bamad^  fol  man  ed  roiber  »ornen 
anfa^en. 

1.  @.   ben    8tet^«tag8abfc^tcb   dd.      tag$a&f<$tebc  II  @.  63  ff. 
1 0.  ©e£t.  in  ber  fteu  en  @ammt.  ber  9tci^«« 


Digitized  by 


Google 


1500.  93 

ge&qclot  fotten  toerben.  bie  foflen  auSrid&ten  afle  $enbel  bad  to.  reicty 
antreffcnt l.  bie  crftc  quottem&er  foflen  reflbieren  fctfctyoff  oon  2Wtnfe, 
pfaffcgraff  $$tttw«,  margraff  3oa$tm,  $erfcog  gribertcty  oon  ©actyfen, 
<$uxfurften,  (SrneftuS,  erfc&ifttyoff  jft  SWatybenburg,  be«  d^urfflrftcn  oon 

5  ©a<$fen  bruber,  Ijerfcog  8lt6re($t  &on  STOtnctyen,  abbt  [173*]  oon@<$uffenrteb, 
graff  SBolffgang  &on  iSttngen,  ftat  SlugSpurg:  burgerotatfter  Subtoig 
goffer,  ftat  (£5ten:  am  boctor.  unb  tft  atfo  getaift  getoeffen,  bag  bie 
erft  quoitember  mtt  ben  fflrften  unb  ftenben  gen  SRierenberg  fcerorbnet  in 
bet  4.  quottember  atoeg  totber  Ijat  fcornen  angefangen.  fmb  atfo  !.  int., 

io  alle  fflrften  nnb  ftenb  jfi  SlugSpurg  abgefctytben  fton  bem  ret<$ftag  mtt 
fltofem  toften,  unb  [Ijaben]  gar  nttyfc  au$gert$t. 

Unt  fant  Urltdj*  tag  tyat  [man]  40  negta^Kmten  um  1  bucaten  4. 3u«. 
geben  unb  1  negettn  um  7  be. 

[Der]  btfetyoff  oon  ffitrfcburg  unb  ber  btfefyoff  oon  Slt<$ftet  finb  am 

15  fumptag  Dor  fant  Slfra  tag  Ijtntoegf  jo<$en.  i.  *uq. 

£>erfcog  gribertcty  Don  ©actyfen  ift  mtt  fetnent  brfiber,  bem  bif<$off 
Don  SDiatybenburg,  Ijtntoegf  &o$en  am  freitag  Dor  fant  ®artljotonte$  tag.  21.  %h. 
Die  ro.  Kngin  tft  an  fant  ®ttgen  tag  mtt  toatnetten  augen  jft  8lug$<  1.  e«pt. 
purg  Ijimoeg!  jottyen  gen  ffierb  unb  ^erfcog  3erg  mtt  tr. 

20        Der  ro.  Kntg  $at  ju  SlugSpurg  auff  bem  ret$«tag  12000  ft  fd&utb 
gentad^t2.   folictye  fctyutb  Ijaben  bie  $errn  Rugger  angenomen  unb  bejalt. 
barauff  ift  ber  ro.  fintg  an  fant  SKangen  tag  $ie  [mit]  bem  ©attafc,  Ijerfcog  e.  eept. 
Don  SWatfanb,  ^intoegf  jogen  gen  Onfprug!3. 

2.  3n  bifem  ret^flag  ifl  man  tagH$  in  bie  rat  unb  a,emeintlic&  biejfurflen  all  gangen.  bit  erflen 
qucttember  bat  jft  *R.  mieffen  tefibieren  ©.,  eifrb.  jft  3W.  jc.  5.  'be*  cfcuif.— brftbeT'  fefrlt  in  6. 
6.  fflolff  to.  6.  9.  loan  bie  3.  auottember  ift  aulgangen,  fo  $at  bie  otbnung  wiber  vornen 

angefangen.  11.  *ftnb  alfo— u.  gar  ni$fc  au#a,erid>t*  fefclt  in  6.  15.  Dteftr  unb  bet  nS^fte 
Vbfafe  (fefclcnb  in  a)  murben  aui  b  aufgenommen.  18.  JBlanca  SWaria,  b.  ro.  f.  mit 

Qtefcm  toainen  unb  leib,  all  ungeren  ift  fle  Don  V.  }o$en.  21.  f.  m.  ift  bie  bin  $anbtttert* 

leuten  f^ulbig  geteeffen  12000  gib.,  biefelben  faulb  fpben  bie  9uggeT  bejalt. 

l.@. bit fficgtauntfrOrbmmg, Anno  25.  «ua. ,  btc  tfBtttght  ant  2.  €>ej>t. 

1500  auf  b«tn  «d^«tagc  ju  «ttgfpurg  bit  ©tabt  tocrticfc  Id  3<mffett  II  @.  662 

aufgettytet,  in  Ux  „9ltutn  u.  tooflft.  9h.814.  »gt.  au^  @tfittn,  «ufcnt^attfi» 

@ammtung    ber    9iei$9abf$iebe"    II  ortc  icl.  c.  ©.  360.  3Kaj?imiIian  ift  bort 

©.  56  ff.  unb  togt.  SKttEer,  WeiA««Xaafi«  juerfl  toicber  na$a,enriefen  am  24.  Ott. 

etaat  (Stafigabe  t>om  3.  1709)  @.  14 ft. ;  ju ^flmbcrg,  atfo  na$  fo  tanacr 3»iWen- 

guggcr  @.  1131.  jeit,  bag  cr  untcrbeffen  toofyf  in  3nn«« 

2.  Hu^  bie  ©tabt  Ue^  bem  *8nig  hxnd  aewefen  fcin  fCnnte.  —  2>ie  Chro- 
1000  p,  toet^e  tym  bnr*  ben  ©iitger-  graphia  @cnber«,  ©b.vn©(.71b  beri^- 
meiper  @iamnnb  ©offenbrot  na^gefanbt  tet  audfii^rli^er:  Regina  Ro.  Blanca 
tourben.  ©runner  1.  c.  @.  29  9nm.  *.  Maria  in  die  sancti  Egidii  de  Augusta 

3.  @.  ba«  @^reiben  3o^.  9leiffe«  an  recessit  et  Werdeam  adiit,  cm  rex 
ben  9fat$  ber  ®tabt  grantfurt  d.  d.  Maximilianussalvumconductum  extra 
9.@e^)t.f  ttona^  £8nig  IWajctmilian  am  urbem  dedit,  similiter  Antonius  Maria 


Digitized  by 


Google 


94 


VII.  2>le  Cfcrontt  toon  (Siemens  €>enber. 


23.  Dee. 
42.  Bee. 


D  312». 


7.  ©ept.        2tot  montag  nac$  fant  SWangen  tag  ift  bcr  erfebtfctyoff  son  SKenfc  unb 

bic  anbern  furften  jft  8ug«purg  Ijintoegf  geritten. 
u.  Ho».        Urn  fant  9Harttn$  tag  ift  ba$  ftaine  pflafter  $te  bet  fant  SWorifcen 

gcmad^t  toorben1. 
e.  Ho*.  [n3b]  2ln  fant  Seonljarb*  tag  Ijat  ju  SfagSpurg  am  feline  grofe  letttn  an* 5 

gefangen,  ate  in  menfctyen  gebectytnus  ntc  geljSrt  ift  toorben,  unb  fttt  ge< 

toert  bid  an  bie  mit&u$en  na$  fant  23joma$  tag2;  barna$  am  bonftag 

Ijat  e«  angcfangen  unb  Dif  tag  nun  faft  gcrcgnct 3. 

Sim  19.  tag  maicii  in  bcr  tartou$en  Ijat  man  ain  »eber  gefangen 

unb  fein  toetb,  ber  Ijiefc  ber  STOatter,  ^etten  etltc$  ju  inen  gelaben  amio 
2.  sw«tj.fumptag  letare,  bie  Ijetten  ain  fafbsfopf  unb  ettt<$  flaifcty  geeffen.  unb 

am  3  tag  aprilis  ftatt  man  ben  Scatter  fftr  bie  ratftieg  unb  f<$rie  oben 

$erab  in  aus,  bag  er  tyttt  ftotfcty  geeffen,  unb  qu«  gnaben>erbutt  man  im 

bie  flat,  abet  fein  toeib  tiefc  man  auS,  ban  fie  Ijet  ain  grofen  baucty4. 

Sflad)  bem  retd&ftag  fieng  bie  tyeuren  an,  unb  gait  1  f<$aff  loren  24  j$  * 

unb  1  pfunb  f$ma($  11  b.,  unb  maffen  afle  bing  tyeur. 

Anno  domini  1501  an  fant  ©tepfymS  tag  ift  am  morgen  ain  gtofer 

regenbog  getoeffen. 


26.  Dec 
1500. 


2.  Diefcr  «fa>  (fefctenb  in  a)  ift  auf  b  aufoenommen.  3.  vot  f.  9R.  t.  6.  ain  fcltdjcr 

rauer,  taltbet  winter  angefatlen.  14.  fciefer  flbfafc  ml  bet  nac&fte  (fe^lent  in  a)  ift  aui  b 

aufgenommen. 


et  Galeatius,  fratres  ejus(!)  duces  Me- 
diolanenses,  etduxdeMechelburg.Ge- 
orgius  autem,  dux  Bavarie,  [non]solum 
movit  extra  urbem  Augustanam  sed  e- 
tiam  usque  Werdeam  reginam  prosecu- 
tus  est.  Is  dux  Georgius,dum  ae  Augu- 
sta abiret,  indutus  fuit  grisea  tunica, 
circa  collumhabens  cornuvenatoris  et 
super  manumferensaccipitrem.  regina 
invita  madidis  oculis  de  Augusta  re- 
cessit  in  curru  aureo  et  cum  ea  sedebat 
magister  sue  curie  Nicolaus  deFirmian 
baro  etpulcherrima  iuvencula  8  anno- 
rum  ex  Ulma  oriunda.  post  illam  in- 
cesserunt  in  equis  14  virgines  pedis- 
seque,  deinde  8  currus  cumyirgmibus 
et  mulieribus.  Regina  mansit  in  Wer- 
dea  perunum  mensem,  in  tempore 
illo  mandavit  Ro.  rex.  Max.  per  ma- 
gistrum  curie  regiae  Nicolaum  Fer- 
mian,ut  sine  omni  remedio  omnesltali 
a  viro  usque  ad  mulieres,  qui  erant 
in  curia  regine,  sub  pena  capitis  de 
curia  illius  abirent  neque  ulterius  ser- 
vitio  regine  uterentur.    et  hoc  man- 


datum  factum  fuit  in  die  sancti  Mau- 
ritii.  [22.<Se£t.J  Deinde  facta  fuit  stuba 
in  navi  pro  regina,  in  qua  maneret,  dum 
per  Danubium  in  Austriam  deducere- 
tur.  in  die  itaque  sancte  Ursule  [21. Oft.] 
regina  navem  in  Werdea  preparatam 
conscendit  stubamque  intravit  et  in 
Austriam  deducta  est  tunc  etiam  tem- 
pore, cum  regina  ex  Werdea  in  Austri- 
am vellet,  Maxi.  Ro.  rex  affuit  et  ex 
Werdea  Norimbergam  urbem  adiit 

1.  ffttm  ©t.  248b:  '1500  ttmrb  bie 
fit($  jue  fant  SRaurijien  mit  [Breiten  flci» 
nen  gepflaftert,  unb  bad  $att  getyan  ber 
3m$off  unb  ain  finger ,  ber  bei  bem 
fontg  ift  ma^^tnmaifter  aetoefen/  8gl 
ifyamm,  Hier.  Aug.  II  @.  12. 

2.  8gt.  $etnrte$  &ei$9(er  L  c. 
€5.  626,  3. 

3.  (Sbenba  €5.  625,  27. 

4.  2)tefe  ©egebenfcit  fanb  erfl  im 
3afre  1505  ftatt.  ©«.  1505  f.  post 
quasimodogeniti  (5.  ttyril)  ©1.  55»>: 
It  17  g  3  bit.  bem  robler  toom  SRoltcr 
Scruff  jefurn.' 


Digiti 


zed  by  G00gle 


1500—1501. 


95 


3to  ber  crftc  faftrouctyen  tyat  ^falfegraff  $$ttiw>*  fein  gema<$el,  frau 

attargaretljen,  Ijerfeog  3crgen  toon  ©atyren  fctytoefter,  ju  ftatybetberg  gar 

$erft$  befungen.   auff  btfe  befindnuS  tyaben  bie  toon  8lu8$purg  gefctyidt 

9fatljont  ©ad),  ainen  bed  rat$,  ainen  toon  fyerm,  unb  boctor  Sonrabt 

s^eutttngcr  mit  6  pferben !. 

6$  tft  jfi  SfagSpurg  am  grofe  ttyeure  bed  traibS  getoeffen.    im  an* 
fang  bed  tard  tyat  man  1  fctyaff  mit  roglen  geben  nm  3  p.  ba  gepott  auiD  299*. 
rat,  n>er  f oren  Ijat  mer,  bann  er  in  ainem  jar  toerprauctyte  [unb]  toerfauffte, 
bad  faufft  ain  rat  um  fotidf  gelt,  unb  ntaffen  fie  ed  aud  um  17 1  unb  gaben 
to  ainem  nit  fiber  jtoen  mefcen2. 
[174*]  2lm  fumptag  letare  ift  Ijie  ain  bunbdtag  geljatten  toorben.  barauff  tft2i.gw&rj. 
perfonticty  fomen  ber  ro.  finig,  Ijerfcog  SlE&rectyt  toon  SWinctyen  unb  Ijerfcog 
Urfic$  toon  ffiirtenberg3.  ju  bem  ro.  finig  ift  pfalfegraff  Subtoig  mit 
30pferben  genSlugdpurg  fomen,  pfalfegraff  $$Utw*,bt*  ctyurffirften,  erft 
isgeporner  fun4. 

Um  fant  ^J^ili^d  unb  fant  3acobd  tag  ift  bad  traib  in  foticfyem  1.  aaai. 


1.  frinen  g.  2.  4jft.  $.'  fefclt  in  6.  4,  'ainen  be*  t.  —  »on  term'  fefjlt  in  6.  5.  'mit 
6  pf.'  fe^lt  in  6.  6.  *e*  ifl — flctoeffrn*  fe&lt  in  6.  7.  *&at  man'  cigftttyt  au#  ft.  rogfen : 
foren.         8.  mc  ban  er  in  ainem  j.  in  feinem  b.au#  mige  Betptaufyn.  9.  bet  fol  e*  ainem 

cat  ja  fauffen  geben ,  unb  ift  folic&i  offenli^  beriefft  woiben.  foli<fc*  foten  fcat  ain  rat  aflti 
faufft  unb  bat  e<  tyznati)  foli<fr*  felbl  ben  burgern  Ian  aulmeffen  1  febaff  umb  2  gib.,  bat  aber 
ntmanfe  uber  2  mefcen  nit  geben.       13.  $f.  fiubw. bet  ifl  ba#  erfi  mal  gen  %.  fomen. 


1.  3Hc  ©emafrlin  be*  JJfaljgrafen 
Wltyp  be*  3(ufri$tig«t,  9Jcargaret$a, 
cine  ^meftet  be*  $erjog*  ©eorg  be* 
ttei<$en,ftorb  ju  $eibelberg  am  24./25.3a» 
nuar  1501.  —  ©9*. 1501,  fampftag  na$ 
letate  (27.  2RSrj),  81.  28*:  <3tem  41  fl 
2  6  1  b  batt  tocrjert  boctor  ©etottinger  mtt 
fantyt  Sfotyont  ©a$en  in  15  tagen  geen 
$a^belberg  jfi  ber  pfalfcgrSfin  be|tngfnu« 
tonb  ifl  be*  $a$en  re^tgellt  babc^.' 

2.  ©gl.  2)emer  nntcr  ben  gortfefc- 
nngen;  ipfaff,  ©cf<$.  b.  ©t.  ©tuttgart 
©b.  I  e.  240 ;  $einri<$  ©ethers  (Efrron. 
iti  @t..(£$ron.  XI  ©.  634,  24;  3orn* 
Cfcon.  toon  ©orm*  (©ibl.  be*  ©tuttg. 
litt.  Set.  ©b.  43)  €>.  205;  btc  ©ctffen. 
Corner  $iftorie  1.  c.  ©.  39.  2)emer 
©U98»(SBaltber  ©t.  135*,  Went  ©(.210b): 
'2>«  ratt  &te  (leg  Befc^en  ol*  foren  ^ie 
auf  ben  tejien  nnb  ma^t  bte  orbnung : 
mel^er  pnrger  foren  $ett,  mer  bann  er 
auf  1  jot  Bebetjt,  gab  bie  flatt  bemfetben 
^urget  17  6  gKinc^er  fiir  ain  Waff  unb 


gab  au*  ber  gematn  al»eg  ain  fdjaff  umb 
2  ft ;  bo^  gab  man  tainem  menf^en  mer 
ban  2  metoen,  barum  brang  man  fcr'. 

3.  ©9i.l501@.t>or8ctarc(20.5Wfir}) 
©I.  20b:  'It.  19  U  6  fi  2  b  t>mb  ain 
atomer  toSlf^toein,  b«t°S  ^(bre^ten  toon 
©a^rn  ic. ;  it  1 9  U  6  6  2  b  bmb  [ain]  aim  er 
n>a'lf$feetn  fcerfeog  ©Iri^en  toon  935irt- 

temberg; ;  it.  19  U  2  6  2  b 

umb  ain  a&mer  ma'tfe^mcin  tonb  jetragen 
tunigfli^er  maieftat  mit  fampt  2  9tainfat 
l&geln.'  ©gL@tarinr  $ufent$aft*orte  I.e. 
@.*361;  hWtt  1.  c.  ©.  433.  aWaxi. 
milian  ift  bann  fiir  biefe*  3a^r  noc^  in 
ber  3dt  toom  26.  SfyriC  bi*  1.  3Rai  at* 
in  flugebnrg  antoefenb  na^gemiefen 
©tfilin  1.  c.  ©.  361 ;  ©mnner  1.  c. 
@.  29. 

4.  ©ffi.  1501  am  baitigen  ofterabent 
(10.  tyrtt)  ©(.  20b:  %  18  to  1  6  1  b 
tomb  32  t.  (fannten)  tfaflfcgtaf  8ubtoig 
toon  ^a^belberg.1 


Digitized  by 


Google 


96 


VII.  2>ie  tyxouit  oon  fclemend  ©enter. 


gelt  gctocffcn:  lorcn  1  f$aff  4  fl  30  be.,  rogfeu  3  fC  7  be.,  anberljatb  lit. 
&rot$  urn  1  creufcer.  ift  audf  gtofcr  mangel  an  fleifcty  gemeft  *. 
».  «u8.        ?ln  fant  Sorinfcen  abent  Ijat  e$  faft  angefangen  jfi  regnen,  a{$  toer 
e$  ain  to>afferpru<$  3  tag  unb  nad?t  anainanber  unb  3  touttyen  on  unberfaufc. 
barunt  ftnb  atte  flieff enbe  toaffer  au$pro<$en  unb  fiber  ir  gftat  gangen  unb  s 
[ljaben]ba$  erbrei<$  bebedt.  juStogtyurg  ift  toaffer  in  benprunnen  auffgan* 
gen  in  bit  Ijfiufern,  unb  finb  bil  letter  ntit  toaffer  &of  toorben.  ber  8ec$  ift 
in  fant  ©ebaftian  !ir<$en  gangen  unb  in  bad  borf  8ec$$aufen,  bie  ©er* 
t$a$  gen  fant  9iat$  unb  Dberljaufen,  bie  ©incfet  gen  fant  SBotffgang 
unb  in  bie  bfiber;  bie  ©indet  unb  ffiertyacty  ift  ain  ffafc  unb  ©offer  io 
getoeft2. 

[n4b]  ©abft  SUejanber  ber  6.  Ijat  ben  carbinaf  unb  (egaten  SRatymunbum 

bed  titefe  Marie  nove3  ntit  ber  rBmifctye  gnab  ame«  Jubilieriar  in  teutf<$e 

24.  xcc  (ant>  gefd^idt 4  unb  am  criftabent  ift  er  jfi  Slugfyurg  eingcritten.  bent  ift 

1.  (Si  i(*  aflentalb  in  bem  €$wabenlanbt  groft  t&eute  genxffen  an  Um  ttaibi  t*  bat  bje  gotten 
ain  fcfraff  foten  umb  fant  $&.  u.  3.  tag  25  f  15  b.,  ain  faaff  rogfen  17  §  22  b.  jc.  2.  m.  am 
Haifa  unbtr  bet  mtfca,  a,en>eff«n,  von  n>egcn  ba§  totnigi  ft$  ifk  genxffen.  4.  1ft  $te  ain  toaffci* 
pru<$  gcnxffrn  b<#  $imeli  unb  oon  tiefft  b«  «b  auffgangen.  7.  b«  in  ttliften  fcaufein  unb 

loUxn  ijt  bai  wafftt  auffa,ana,«n  wie  in  ahum  bninnen ;  ti  ift  alt  ain  gro§  waffe  i  atlcntalb 
gftteffen,  all  tain  menf<&  oot  gebaty  obet  a,<$ert  $at.  9.  Dberbaufen,  bafc  man  forest,  folity 
wafftr   nmtbe  fant  ®olffa,ana«  tit$cn  unb  ba#  bab  bafclben  umbrcifien.  14.  am  »ei$en« 

na#t  abtnt. 


1.  ©.  untet  ben  gortfefcungen  ad  a. 
1501. 

2.  Center  ©t.  300b  (SBatt&et  ©I.  135b 
ofyte  2>atum  unb  gang  furj):  '2)ed  jard 
an  bent  13.auguft,  an  einent  frettag,  ant 
ntorgen  $uBted  an  jfi  rengnen  unb  fteret 
Bid  auf  famftaa  mittag.  ba  toarb  ber 
2e<$  unb  SBertaaj  fo  grog,  bag  f ofliA  grog 
f  <$aben  belt,  bie  man  me  gebauc$t,  tn  ber 
flatt  graBen,  Bei  £len<fert&or,  au$  an 
ber  ntanr  auf  bentfetBen  graBen;  au<$ 
Ilagt  man  fout$  voaffcrfc^ettcu  toeitt  unb 
ferr,  bag  fern  nie  fain  man  geba$t,  unb 
fiunb  ilbet  in  ber  tt>elt\  SJgt.  Anon, 
farraffo  hist  rer.  Ratisp.  Bet  Ofete  II 
@.  520»>;  bie  ffieigen^orncr  ^Iftoxte 
1.  c.  @.  39. 

3.  Carbinat  3laimunb,  ©ifc^of  Don 
©urf,  bet  toorjugfitoctfe  mit  ber  ©erffln» 
bigung  bee  3uBUa'unt«  (auc^)  in  &eutf$* 
(anb  Beauftraat  tear.  Cat.  untcn  ©enters 
gortfe&ung  »(.  300*  (ffiattyer  »(.  135b 
ganj  fnrgj. 

4.  Center  ©1.  293»  (©att^er  135*): 
'Stent  be«  jar«  an  bent  24.  becemBer,  ift  auf  • 
ben  toetyenne<$ten  aBent,  ^at  angefangen 


ba«  anabenjar,  unb  bett  man  auf  bie  gut8 
bin  Bort  ju  9tomr  ift  barna^  einganaen 
1500  jar.  unb  »erct  ain  aanfe  far. 
unb  jo*  fin  foW«  gen  »om  beim  Batfi 
Utejanber  unb  remifc^en  ling  2Ra|t- 
mittan;  fagt  man ,  bie  gulbin  port  ton 
for  im  500  Jar  nie  offen  getoefen'.  2He 
fficBtrc^roni!  ©I.  124»  Berieftet  bietgu: 
'9ln  iuBetjar  Bat  ber  Bapft  bi«  iar«  in 
Xcutfd^lanb  aelegt.  ba  (am  ain  carbtnat 
Wapmunbu«  be  wofc^eta,  (^e^raubi  (.  ^ie» 
*u  et.'(£^ron.  XI  @.  500  Hunt.  2)  mit 
wtyftttcfan  Bulla  $er.  ber  Betrog  furften, 
$errn,  Burgermaifter ,  rat  unb  gmainb 
mit  feiner  pra^ttic^en  n>ei«r  bag  $u  ber' 
tt>unbem  toad,  id)  mag  gteid^  ntd^t  t>on 
bem  faufeentoercf  f^reiBen :  toer  ^atB  fo* 
bit  in  ftod  leget  aid  ainer  bermainte,  bag 
er  gen  ftont  tocrjern  mueft,  ber  $et  fo»il 
berbient  aid  ainer,  ber  felBft  perfonti^ 
gen  9lom  jogen  toad,  o  bu  ^ette,  dare 
n>ar$ait,  tote  Btft  bu  fo  toenig  berftanben 
ttorben!  (ainem  Betctytoater  borft  nie» 
manbt  ni^td  geBen,  tourben  toon  bem 
carbtnat  unbeaten,  attain  barumB, 
bag  man  befter  mer  in  ben  ftocf  teget.  ed 


Digitized  by 


Google 


1501. 


97 


engegen  gangen  mit  ainer  proceg  bifctyoff  gribericty  unb  atte  prtefterfctyafft 
fampt  ainem  rat  unb  grofe  menge  bed  gemeinen  fcoldd.  am  criftag  in  ber». a>ec 
12.  ftunb  ift  jfi  bent  anbern  atte  priefterfctyafft  unb  bad  gentein  bold  mtt 
bem  tyaUtgtum  in  unfer  fiebe  grauen  firctyen  fomen  unb  Ijaben  ba  bie  gnab 

&  bed  iubifierjard  mit  ainer  folemnitet  auffgerictyt,  unb  tyaben  ba  ber  tegat, 
auc$  bifctyoff  gribericty  unb  ain  tat  ainljettigfli<$  mit  ainanber  befctytoffen, 
bafc  bifed  gelt,  bed  in  ber  gnab  gefeft,  fot  toeber  ber  bapft  no<$  linig 
SKafimilian  berieren  noc$  unberfa<$en,  funber  ed  fol  ju  gemeiner  $Uf  ber 
criften^ait  toiber  bie  Ifirden  beljalten  toerben.  ju  ben  ftSden  unb  trfid&en, 

*°  baretn  man  bad  gelt  l>at  getegt,  Ijat  ber  toeictybifttyoff  anftabt  bifd&offd 
griberittyd  fctyliffet  geljejrt  unb  anber  mer  Ijerrn  unb  ain  rat  Ijie  jft  3lugd« 
purg.  [n5a]  bifed  gelt  ift  nit  prauctyt  toorben,  tone  ed  befdjtoffen  unb  ux* 
orbnet  ift  getoeffen  K  funber  graff  Styttelfrifc  &on  3<>frn  unb  $and  3acob 
Don  Canben  ftnb  lomen  unb  Ijabeu  in  namen  bed  ro.  finigd  3Kajtimtfian 

15  bie  fcfytiffet  ju  ben  ftflden  unb  trudgen  begert,  barin  bad  gelt  gelegen  ift.  bad 
l)at  man  nit  toctten  tljon.  ba  finb  fie  in  unfer  tiebe  grauen  lird^en  gangen, 
unb  tyaben  bie  ftBcf  unb  trudgen  an^  ber  erb  geriffen  unb  auff  ain  farren 
gefaben  unb  auff  ain  gefeflig  ort  axi^  ber  ftat  gefiert2. 

2.  am  mi$cnna$t  tag  na<$  tifa  in  ber  12.  ftunbt.  3.  'ju  bem  anbern*  fefclt  in  b.  (Sbenfo 
'unb  bad  gemain  ttolcf.  5.  m.  afler  f.  unb  fyanb  ba  mit  gemeinen  Tat  jc.  6.  'ainfcetligtlUr) 
mit  ainanber'  fefrlt  in  b.  8.  no$  ro.  finig  ober  Iain  anberer  furft.  'gemeiner'  fefctt  in  b. 
11.  'anftabt  b.  St.'  fe&lt  in  b.  12.  fclidjl  gefamlot*  gelb  con  ber  gnab.  15.  bat  gelb,  von 
ber  gnab  gefallen,  eel.  iff.  16.  ba  ftnb  fie  jftgefaren  unb  fcaben  au8  aigem  gewalt  bie  trft$cn 
unb  fled  au*  ber  firemen  genomen  jc. 


warb  ain  fot$  un[egli(b  gut  toon  alien 
menf<$en,buraerunbbauren,in  bifen  fiocf 
gelcgt  bag  atnem  bartoor  graufen  folt  ju 
jfyretben,  unb  tourben  julctjt  batauf  un» 
aing.  jeber  toolt  jutoil  baben,  alfo  bag 
ain  rat  be[orget,  eg  gieng  autetft  nber  ine 
binaug,  nnb  toil  toea  barin  ffimenten 
mfift,  bamit  gmaine  fiat  bet  friben  be* 
leiben  mSt^te  3c.1 

1.  ?Cuf  bemXage,  ber  im  December 
beg  Sabreg  1503  ju  Ufm  ftattfanb,  toer* 
langte  Sttajimilian  toon  alien  €5ta'nben 
bad  am  %bla§  gefattene  ©elb,  urn  fid)  ba- 
mit nadj  Huftrag  bee  tytyfted  tllejanber 
gegen  bte  Ungldubigen  ju  riiften;  an^ 
an  bie  ©tSbte  in«befonbere  crgieng  biefe 
ttufforbernug,  unb  uoarfo  na^briidli^, 
bag  biefe  naa)  anfangti^er  SSeigerung 
(vie  bie  fibrigen  ©ta'nbe)  enbli^  naty 
gaben,  gegen  bag  faijerli^e  (grbieten,  ge 
f$abto«  ju  fatten,  »enn  fie  toom  ^a^fle 
ober  anberen  be«t)afb  gebannt  toflrben. 

€tabte^r)roni(cn  XXIII. 


@.  bag  ©Areiben  Ungelter«  toom  12.3)ec. 
1504  bd  <ii4>fel  I  @.  490. 

2.  $terauf  begiet)t  fi^  folgenber  <Sin« 
trag  in  ben  8tatb«becreten :  '^tuff  afftcr- 
montag  JC.ben  24.tag  januarii[1503]^att 
berr  3acob  toon  Sanbato  auff  bte  crebenfe 
toon  tn.  mt.  auff  t;ne  unb  barren  @^mon 
toon  Unger^at^  (autenbt  bad  jubetlgelt 
teiber  begert  unb  barauff  bie  quittung 
unb  toertroftung,  n>ie  t?m  ^>unb  ange* 
fb*ben  iPo,  nberantnjflrt ;  ba«  ^m  auc^ 
fttedr)t  jugeben  toerben  bie  trflben  gen 
Siebentann  jufueren.  barauff  ain  rat  9m 
ji  antteurtt  gcben,  ain  rat  laff  acfd)eben, 
tt)a  bie  fn.  mt.  bie  tril!)en  beben  laffe,  aber 
bie  fnet^t  tourb  ain  rat  gu  ben  truben  ju 
bela^ten  nit  leiben,  fonber  toott  !n.  mt. 
fnec^t  baben,  bad  laff  ain  rat  au$  ge< 
f^eben.  unb  ob  tjcmanbt  anbern  anber 
brieff  geben  tourben  toon  fn.  mt.  bag  ban 
ain  rat  mit  anbern  brief  en  aucb  fiirfeben 
toerb ;  bad  b«t  b*rr  3acob  toon  fn.  mt. 


Digitized  by 


Google 


98 


VII.  5>ie  (S^roni!  toon  (Slemend  €>enber. 


©ie  pfarrfircfy  $ie  jS  fant  3ergen  ift  gar  au$gemac$t  toorben  K 
21. 3>ec.        Urn  fant  23joma«  tag  Ijat  l?ie  ain  fatfcfctyeib  1 P  unb  26 be.  gotten, 
c  3an.        Anno  domini  1502  an  ber  brei  tyailtgen  linig  tag  am  morgen  in 
ber  7,  ftunb  Ijat  e$  gurnet  unb  ptiftget  tote  tnt  fumer. 

Die  jimerteut  tyaben  STOatjcen  ^emmttter  $ie  toiberumb  jfi  ainem  & 
junftmaifter  ertpeft.    bem  toarb  toor  bon  bed  ©ctymarfcen  megen  rat  unb 
rcd^t  toerbotten.  man  rebt  bit  barju,  ba$  jft  auffrur  [n5b]  btenet  in  bem 
boffet.   ba  rebt  man  fo  bit  mit  im,  bag  er  felbs  bartoon  ftonb2. 

2lm  31 .  tag  mai  Ijat  ain  rat  Ijie  angefangen,  rug!if<$  prot  jfi  ba$en. 
ba$  tyaben  fte  ;2  jar  tang  ausgeben,  ainem  menf<$en  2  ober  3  taib,  bar*  "> 
na$  er  Rub  $et.    unb  man  Ijat  jeicfyen  au$geben,  funft  Ijat  man  nemants 
fain  brot  geben.   man  gab  1  fcfyaff  roglen  urn  3  fl3. 


D  249b. 


D303» 


4.  mprgenS  ju>if$en  6  unb  7  uren.         *n>ic  im  fumer*  fcfylt  in  6.        5.  Dicfct  Slbfajj  jlctt  in  6 
weiter  unttn,  (fnbe  6.  304*>,  6.  305*.  8.  ba  t?ie§  in  ain  rat  babaimat  pleibcn,  barmit  roarb 

bie  fatty  nriber  gtflill.  9.  fciefct  Wbfafe  flefct  in  6  an  anberct  6teUc  (91.  304»).         12.  man 

gab  1  Itib  urn  6  b. 


au#  angeuomen\  1.  c.  @.  34  ff.  ©et 
2)emer  ©l.  301b  (Stoltbcr  ©(.  138b)  Xautet 
ber  entft>rc($enbe  &bfafc :  '8bj.  24.  fenner 
1504  nam  ber  Sacob  ton  Canbato  ben  ftocf 
mit  bem  gelt  aud  unfer  §ratoenftr(ben, 
barin  bad  gelt  toa9  toon  ber  genab,  bie  in 
1501  toad,  unb  toolfe  bem  ting  [bringen]'. 
—  (Stn  ber  @tabt  audgebanbigter  !al[er» 
liefer  ©cbablodbaltungdbrief  toeaen  bed 
Subelgelbed  dd.  gragenftein,  18.3anuar 
1504  citiert  bei  ©tettenl  ©.258.— fiber 
ben  in  bem  mitgetfcetltenSRatbdbucbtoermerf 
ertoSbnten  ©tmon  toon  Ungerdbacb  f.  Ul« 
mann  I  ©.  817,  fiber  Safofc  toon  Sanbau 
unter  ben  gortfejjungen  :c,  1492. 

1.  9*a<b  ^^amm,  Hier.  Aug.  II 
©.  405  begann  ber  SReubau  im  3.  1496. 
©gl.  ©affer-2Bcrlt($  ©.  244. 

2.  ©ereitd  am  2Betbna<btdabenb  bed 
3a$rcd  1498  nntrbe  im  Dfatbe  anf  bad 
©erii($t  bin,  bag  Sflarr.  fteumiller  in  ben 
SRaty  getoa'blt  toerben  foKe,  bef<$loffen, 
'bem  junfftmaifter  unb  anbern  raten  je« 
fagen  badjq  fein  jeroelen  mueffig  fken 
unb  in  jfi  ainem  jtoelffer  nit  angeen 
taffen  juuen.'  ftatbdbecr.  @.  66.  ©gl. 
3Jliittd$  @.  261 ,  3.  -  S)emcr  249^ 
beri^tet  unter  1502:  Stuff  beSmat  unb 
jar,  bed  bad  neu  jar  ^ug#  ba  toaxb 
getoettt  SWarjc  ftetomttter  ju  ainem 
gunftmatper  (unb)  ber  jimmerlettt;  bem 
toarb  ratt  unb  re$t  toer^otten  im  1478 
jar,  ttjann  er  ainer  »a«,  ber  gefan» 
gen  tuad  mit  bem  ©(tytoarfeett,  ben  man 


bandt;  barnm  »arb  im  ratt  unb  re$t 
toer^otten  ewigti^.  bo*  auff  batum  be« 
jarfi  »ar  ber  totber  getoettt,  »ann  ain  ratt 
fagt,  man  me^t  in  mot  in  alien  eren  roiber 
nemmen.  barju  rebet  bie  gemainrauc^  ett< 
li^  aud  ben  retten  pi  befer  reb,  bag  ed 
ain  ratt  anfam.  ba  toarb  mit  im  gerett, 
bag  er  abftenb,  ttann  ed  n>er  [ju]  bejorgen, 
man  tourb  in  toiber  ^aim  f^icfen.  ba  batt 
er  erfl,  bag  man  imd  entUeg.  barum  flenb 
er  alfo  bartoon,  »ann  ed  toarb  ainem  ratt 
furge^altcn,  ed  tuer  im  nun  10  jar  tocr- 
gotten,  abcr  ed  toad  auff  ain  jeitt  toer- 
botten. 

3. 83gt.  S)ei(^dlerd  fibton.  in  @t.-<S&ron. 
XI  e.  634, 24  ff.  S)emer  bert^tet  ©l.  303»: 
Sluff  bad  jar  gait  bad  f$aff  foren  4  fl  jc, 
ber  t  eren  5fl  retnifdj  umb  fant  Urbanudtag, 
ift  25.  mai,  (Slfeff er  8  be.,  ftccfertoein  7be.f 
baber  35  grop,  unb  xoa$  groffer  mangel 
in  effenben  bingen  aid  flefa> ;  bennen  gft 
9  fr.,  bnter  ju  9  be.,  audb  1 1  be.;  b«b  au^, 
3erg  2)ienner,  felb  faufft.  roai  ber  ting 
Sftarinulian  bie,  unb  voaS  ain  aroffer 
ftreit  bie, jena  jtoifeben  margraff  gribe» 
ricb  toon  ©ranbenburg  unb  ber  toon  9He» 
renberg.  —  ©I.  305» :  fluff  bed  jar  toad 
fer  beur;  ed  gait  ain  fctyaff  roggen  3  ft 
a$t  tag  toor  fant  3acobd  tag.  ©at.  au<b 
©emeiner,  <£(>ron.  to.  ^cgendb.  IV  ©.  61. 
2>te  S3Jeber«bronif  ©I.  124»>  berityet:  ©ig 
jard  ift  cin  groge  tfceurung  albie  unb  im 
gangen  lanb  getoefen.  ber  leren  gait  ain 
(cbaf  4  fl  30  3Er,  ber  roggen  3  ft  40  Jr, 


Digit! 


zed  by  GoOgle 


1502. 


99 


$te  in  bet  flat  $(atterl)au3  finb  100  armer  menfctyen  gemeffen.  Ijat 
in  ain  befunber  Ijaud  gepauen l. 

8m  montag  in  ^fingftfetrtagen  fid  jfi  Slugdpurg  unb  gefd^ei&d  urn  ie.  m\. 
bic  ftat  ben  tag  unb  nac$t  ain  faft  bidet  fctynee,  bag  er  an  bit  orten  bad 
sfoten  auff  bem  fetb  nibertrudt  bid  auff  bie  erben. 

Diefetben  touctyen  Ijat  man  1  fctyaff  rogfen  geben  urn  4  ft  unb  bie 
ne$ften  nmctyen  barna$  urn  3  fl2. 

<Sd  finb  5  mann  gen  2lugdpurg  lomen,  barunber  toad  ain  prtefter,  d  259-. 
Ijetten  leinine  Haiber  an,  funben  nit  teutfc$,  Ijetten  ain  fttid  urn  ben  feib, 
10  [giengen]  barfufc  unb  bartyaupt,  auffent  nictyfc,  bad  (ebenbig  toad  gemeffen, 
[i76*]  Ijtetten  ain  ffrengd  teben,  Ijetten  ain  regeL  man  Ijiefc  fte  bom  @a<f 3, 

Der  ro.  Knig  SWajtimUtan  toad  Ijie4.  ba  ^iett  man  im  ain  burgerd  d  2^. 
banfc 5.  ba  gieng  jebermann  barju.  unb  ain  jimetmann  bet  (einet  fein 

1.  X>ufa  ttfefafc  flefct  in  ft  vox  bem  lefrten  in  a.            2.  bit  &at  ain  tat  terft$cn,  bii  fie  toiber 

finb  gfunb  werben.          4.  fo  ain  grcfei,  bidet  fanee.  8.  Dicfcr  %b\a$  jlebt  in  b  na$  bem 

na$ften.       9.  leinnete.       10.  'gienam'  erganjt  au#  6.  affen.       13.  man  bielt  bem  ro.  tinig 
bie  ain  banfr  auff  bem  $an|)baul. 


bet  fcaber  1  fl  43  Jr.  ba  gab  ain  e.  rat  in 
bie  erbern  junftcn  feren  aus,  atttoegen 
ain  mefcen  umb  15  3Er ,  unb  toer  fcabfcafft 
»a«,  bem  gab  man  m$t*.  bie  junft* 
maifter  mfifien  ben  fornmaiflern  }>oliten 
barnmb  auSgeben.  aber  fcrnajb  pet  ain 
c  tat  in  bet  berrn  ^of  bei  f.  SDiaurifcen 
angefangen  ju>ac$en  unb  ben  atmen 
^anbmercfetn  jebem  ain  n>o$en  uoen  laib, 
bet  iebet  4  pfunb  getoegen ,  amen  umb 
8  pfenning,  geben.  fcerna<$  toutben*  nie* 
manbe  geben,  et  bet  bann  finber.  unb 
ttmrbeu  fur  ben  betrfig  jaifyn  andgeben. 
fonft  buoo^ro  bie  bafen  anberbalb  pfunb 
nmh  4  b.  ba  molten  bie  beden,  fo  bem 
tat  buo<$en,  aucr)  nur  anbetbalb  pfunb 
*>a<$en,  beffen  toatb  ain  e.  tat  ubel  jfi» 
friben  unb  leget  all  bie  becfen,  fo  batan 
f($ulbia  toarenb,  in  bie  eifen  k. 

1.  SDemet  81.  305*:  2lu<$  toa*  bet 
grog  toetag  no$  bet  fcfatteren,  toaf  [en]  bei 
100  roenf^en  in  bem  $laterbau«,  warm 
fitt  guter  leit,  gaben  in  bad  $(attetbau6 
grog  almfiffen,  unb  ftenb  iibel  in  po($« 
beifo}  lanben  an  fill  erten  bet  bente  fcalb 
unb  plateren  fytlb. 

2.  ©gt.  oben  @.  98  2fam.  3. 

3.  Husfityrlifyr  ®enbet«  Chronogr. 
©b.  VII  ©1. 76*.  2)emct  ©1.259*  (2Bal- 
tbet  ©1.  138*  uutet  1502)  unter  1503: 
2)e*  jar*  im  ajprill  toaren  5  man  tyt, 
barunber  ain  }>riefter,  funben  nid)«  beifdj, 


brugen  tocigleinen  tlaib  an,  ain  frrtd  umb 
ben  leib,  par^abt,  parfug,  fretfe  in  ^an« 
ben ;  agen  nio>«  bann  brott,  erbtg,  mug 
unb  l&aben]  in  ber  n>u^en  3  tag  gar 
ntcb^geffen,  lagen  auff  fainer  feberen. 
ettlic^  faaten,  c*  meren  ier  fltt  in  ?am« 
parten,  bruuefen  fain  toein  unb  fagten, 
fte  tctten«  umb  ben  namen  3efu.  fie  pet» 
tent  tnieling  unb  tuften  offt  bie  erben  in 
ber  fiir^en.  e9  toaren  (eitt  barunber,  reid) 
gewefen,  fie  namen  fain  gelt.  ©gl.  ©tumpt 
©(^toeijer^ronif  ©.  251a  unter  1501 ; 
©afferuntcr  fcemfclben  3abrc;  bie  2an* 
genmantelfd^e  (Sfrron.  ©I.  360i>. 

4.  aKajimiltantoobntecinemumbiefe 
3eit  in  Sugdbura  abge^altenen  ©unbc«* 
tagebeiunb  praftoierte  perfBnlicb  bem  auf 
ber  bif$ftftt$en  ?falj  abge^altenen  ^am< 
mergeric^t.  ©91.  1502  f.  &or  (g^aubi 
(7.  $Zai)  ©I.  22«:  'it.  4  fl  3  U  1  g  1  b 
umb  32  fannten  gef$encft  fo.  mtv  trager* 
Ion  unb  t>on  2  lageln  mtt  S^ainfaf .  $gl. 
audi  ©runner  I.e.  @.309(nm.*.  ©talin, 
^lufent^altdorte  toeifi  SWajimiHan  in  bie* 
fern  Sa^re  toom  1.— 14.  Wlai  unb  oom 
15—20. 3uli— (5nbe  Qkpt.  al*  in  «ug«« 
burg  antoefenb  na^.  ?lufent^alt«orte  1.  c. 
@.  361.  ©gl.  ^artopretbt,  ©taat«  fttdft* 
bed  eammer«©erio>t«  II  ©.  167. 

5.  ©«.  1502  f.  am  ^ailigen  pfingft- 
abent  (14.  3Kai)  ©I.  40b :Ht.  i  fy  u  g 
2  b  tomb  13  U  ferfeen  gum  tannfe  ttnb 


Digitized  by 


Google 


100 


VII.  £>ie  Qtyrontf  toon  (Siemens  ©tuber. 


D260» 


ajct  unber  ben  banf !,  bic  flcl  Ijinab;  ba  tyiett  graff  $$ittypen  Don  SRaffato* 
bicner  ba  nut  ainem  mauleffel,  bcr  toarb  an  atnem  fft§  Dertc^t.  ba  muft 
bie  ftat  bem  graffen  ain  rofc  fc$en<fen,  be$  loft  60  fl,  tootten  fie  anberft 
mit  frtb  fein3. 

6$  finb  Ijte  unb  anberfttoa  frauen  unb  utannen,  iungen  unb  alien, 5 
auff  bie  tyemetter  unb  frauenfetytair  fd^n>at^e  unb  rotte  crenfc  unb  anbete 
jaid^en  bed  tetben*  Srifti  gef  alien4,  unb  nacty  4  ober  6  ober  8  tagen  finb 
fie  on  alien  nactytait  Don  in  feffc*  toiber  Ijintoeg!  gangen  ongetoefctyeu,  toie 
ic$S  felbs  offt  gefecfyen  Ijab. 

<£$  finb  Don  SBenebig  gen  Stugfyurg  brieff  fomen,  toie  23  fctyiff10 
toerent  aM  Salacut  gen  Sifabona  lomen,  bie  fyefceret  fftrten.  bie  merfart 
tljet  ber  tinig  Don  Portugal,  bann  er  tange  jar  Ijet  gefuctyt  mtt  [n6b]  grofer 


5.  Dicfa  Hbfafc  fitftt  in  b  an  anbem  Stent  (am  Cnbe  »on  91.305*,  ttnfang  91.  30M>);  tr  fce# 
ginnt  mit  ben  ffiorten:  'in  bifem  unb  na$»oIa,enben  jar  finb  $ie  unb  anberjhoa  u.'  8.  ongt* 
n>ef$en  unb  on  alien  faaben.  10.  5Diefcr  H&fafc  |te&t  in  6  wetter  oben  (81.  305*). 


auf  bae  ban*;  It.  1  U.  19  g  2  b  tomb 
confect  jum  tannfe;  it.  88  frei&er  bem 
trumeter  unb  pfeiffcrn  toom  tannfc  toub 
bem  fnaben\  ©al.  ©affer. 

1.  2)cmer  ©I.  258*  (SBaft^er  137») 
uttter  1500:  <Ss  gab  ji<$  auff  bad  jar  im 
fummer,  bag  man  bem  ting  ain  banfe 
toollt  baben  auff  bem  $anfef?au9  bet  tag. 
ba  »a«  ain  jimmerman  geotbnet  auff 
basbanfcen  mitanber  jimmerleitten,  toad 
nit  toon  tyinnen,  fottten  cttoas  mactyen. 
ba  ffit  tm  fein  tyatben  $tnab  unb  flcl  bed 
graff  $bi(fyt>*  toon  ftaffau  feincm  maul- 
bier  in  ain  fug,  bag  mans  abnemen  muft. 
tuolten  bie  toon  2fog«purg  mit  lieb  fein, 
fdjancften  fie  im  ain  tog,  geftanb  60  fl. 
abi  9.  ma  ret  tm  1503  jar  toarb  bad  rog 
fafft  toon  (Snbrig  ©ranter. 

2.  ©ffi.l502f.toor©eorgtt(16.Styrtl) 
©I.  21b:  'it.  3  U  17  g  1  b  tomb  8  famt- 
ten  geftfcencft  graff  ^tyltyfen  toon  ftajfato1. 

3.  ©ffi.  1503,  fam^ftaa  nac$  mvo- 
cavit  (ll.iWarj)  ©I.  49b:  'it.  60  gulbin 
(gnnbrcfj  ©rannbern  fftr  ain  pferb,  bamit 
graf  WlipS  toon  SRaffato  in  fflnigltcber 
matyt.  famererampt  toereert  tuorben  ift. 

4.  SMefe  9fca$ri($t  ge&Brt  unter  1503. 
Center  81. 259*  (2Balt|er  531. 138b  unter 
1502):  3u  ber  jcit  be«  jar«  \)0&  ic$  ge* 
fec$en  freifc,  bie  fteten  toom  tyimel  in  lelrnn 
geh>ani,ettoan  7  ober  lOfrcife,  nnb  factyen 
geleid)  als  mit  atner  falbenbinten  gemadfrt, 
mer  alfo  unben  ftatt.  unb  ^fiben  tyt  an 
umb  ben  auffertag  (25.2Wai)  bet  regierung 
fing  SJia^imtlian  unb  bc«  oapft  3nnocen* 


dug  bc«  fiert[ten]  (foil  fcetgen  UlejcanberVI. 
f  18.  Hug.  1503)  bes  namens,  unb  ae- 
fdjacb  nement  nic^s  bartoon,  unb  fteicn 
burc9  bie  letoatt  ^tnein,  inen  gelei$  als 
auffen  auff  toeib  unb  mansbilb-  ©l.259b: 
Stem  t$  ^ab  auf  19.  tag  pracfynonat 
(19.  3uni)  im  lo503  tar  [gefec$en],  bag 
ainem  buben  ju  aim  toammag^emmet 
grog  als  jtoeu  jtoerebfinger  brait  unb  atner 
&mer$$anb  meitt  freib  gefallen,  tnaren 
araufarb  unb  etlic^  flatn.  auf  5.  tag  be$ 
brac^monats  fenb  gefaQen  rotte  (reiser 
auf  ain  fcjlair  atner  frauen,  ^aijt  Hnna 
@temtfferin ,  ain  ^udcrin,  bei  17,  unb 
bas  ^ab  ic^,  3erg2)iemer,geft^moren  un« 
berfeffel,  gefec^en  in  $fagtyttrg,unb$anb 
abgenommen  in  ae^t  taaen;  bas  gelciA 
facb  ettltc^  famm  bl6(jtro^fcn,  er^rditen  fiq 
unb  tt>aren  ctlicb  alfo  baran  -f,  etlic^  jemen* 
gefloffen,  ^lutfarb;  namen  toon  tag  ju  tag 
ab  unb  tourben  bundel,  [260s]  toaren 
febon  am  erften  rott;  fie  fenb  getoefen,  als 
id)  gefec^en  $<&,  ganfe  ^lutfarb  unb  fc^en 
rott.  S5gl.  bie  ^eutingerlc^e  (B^ron. 
©I.  103b;  Farrago  hist.  var.  Ratisp. 
bet  fcfele  II  <&.  520;  §oroart  de  epi- 
scopis  Ratisp.  bei  JDfelc  I  @.  226;  bie 
2anb$$uter  Watbscbron.  in  @t.*5lrron. 
XV  ©.  348, 11 ;  £emr.2)ctysler«  Sbron. 
in  ©t..(5^ron.  XI  @.  662,  8.  9 ;  bic 
$ieraufbe&.  Hufjeic^nung  Hlbrec^t  2)flter« 
in  ffieliquten  toon  «lbr.  2)ttrer  (Wbg., 
<&ampt)  @.  149;  ©emeiner,  (Efrion.  toon 
9legensburg  IV  @.  71. 


Digitized  by 


Google 


1502—1503. 


101 


orfait  unb  loften,  bis  er  ben  toeg  gen  ffiafacut,  fca  bet  pfeffer  toegft,  er* 
tenet  Ijat.  e*  ti>a«  ben  ©enebiger  faft  totber *. 

$te  bed  Ijaittgen  SreufeS  fircty  ift  >urc$  profcft  SBctt  gatfler  am  nec$> 
ften  tag  nac$  misericoidia  angefangen  toorben  ju  bauen  unb  in  bifent  jar  n.«*ru. 
5au$  auSgtyauen  toorben.  bife$  baud  baiter  unb  bit  taglener  ftnb  baran  ju 
tob  gefaflen,  &on  »egen  ba§  bed  frift  unber  inen  proven  ift2* 

Anno  domini  1503  ift  ju  8lugSpurg  unb  anberfttoa  ain  fdft  latter,  J>  ™*. 
fcfyntyfer,  langer  winter  getoeft8,  unb  ift  tyemacty  gebolgt  ain  faft  warmer, 
Ijifciger,  birer  fumer,  bann  toon  bed  tyaUigen  creufc  tag  bid  nac$  fant  9Seitd  \i™{~ 
10  tag  Ijat  ed  Iain  tropfen  nit  geregnet,  unb  ift  bad  erbrei$  fo  bljir,  IjiJrt 
unb  trutfen  getoeffen4,  bag  bed  grafc  unb  afle  frfl^te  ber  erbe  finb  abbor* 
net  unb  gar  toemg  ^aberd  toorben. 

S5er  toein  ift  ganfc  tt>oIfaCI  getoeffen,  ain  mafc  urn  3  be. ;  ain  fcfytff 

3,  %uQ  bicftr  *tfa|>  fteftt  in  b  mxttx  o&en  (91.  303*).  4.  na$  ofletn  14  tag.  'in  bifem 
jar*  fTg&n}t  au«  b,  5.  unb  til  tagtoxifer  bit  fallen  au$,  ba|  fie  bi#  auff  ben  tob  front  lagen. 
9.  ain  Wig",  truefner,  toarmer  fritling  unb  fumer.  aeufr  tag  erfinbung.  10.  •nit'  fe&lt 

in  b.  11.  baramb  iji  fafl  aUel  abbornet,  wa#  au#  bem  erbteUfc  fcat  foUen  »a$f<n;  bo*  ata§, 
ec  e#  re$t  getoa^fen  if*,  ifl  tt  aUe#  abbornet  geweffen,  belglei^en  au$  ber  t>aber.  13.  umb 

3  ober  4  b. 


1.  ©al.  bett  audfflbrlt<$eren  Strict 
in  ben  gortfefcunaen  bet  Werner  ©1. 
260*  (ffialtber  ©l  138b)  untCt  1503. 
@.  bieju  tm  aflgemeinen:  Dai  Diarii 
di  Giorgolamo  Priuli  im  Archivio 
Vencto,  Venezia  1881  ©.  155  ff.  : 
I  Portoghesi  nell  India,  looraud  ju 
erfe&en,  mit  *oet<$  gefpannter  &ufmerf» 
famfeit  man  in  ©enebig  bie  jjafaten  ber 
^ortugtefeu  na<$3nbien  unb  i$re  (Srfolac 
beobadjtete.  ©gl.  and  3ntn.  51  unb  52 
ju  Sucad  ttemd  £agcbu$  L  c.  <&.  84. 

2.  ©enter  ©1. 301b :  'fluff  mentag  in 
bet  farttou^en  (21.  SWarj)  loarb  ber  erft 
pain  gelegt  an  bem  !ot  ju  bem  baitigen 
ifceifc,  unb  mad  for  getoefen  ain  atte  ge* 
toelbte  fflr<$.  bie  tte|  ber  hxopft  ju  ber 
ffit  abfcred&en  in  ber  fafnaAt  (an  $  faben 
abjebTeifrett).  bei  ber  jeit  piefi  ber  bro^fl 
ter  geitt  gadter.  ber  baut  au$  fid  im 
tlofter ;  er  bett  groffen  tuft  jfi  bauen.  ^teg 
feiu  toerdmaifter  ©nrdart,  »a«  au$  ber, 
[bet]  fantUtri$*  fflrc^en  bauet.'  —  ftem 
©L  249»:  '3n  bifem  jarerlaubt  ein  rbat 
prob^  ©eiten  gum  Jheij,  bag  er  mBcj^t 
anf  bie  36  jar  ben  je^enben  famlen ;  er 
brad^  in  bifem  jar  umb  oftcrn  bad  gottt' 
bau«  unb  bie  ftn$en  bie  auf  ben  grunb 
ab  unb  Iie«  bad  auf  Jein  gotobaud  un* 
coften  toon  neuen  aufbauen,  tote  ed  Jefet 


ifi.'  ©ei  ^amm,  Hier.  Aug.  m  6.392 
flttbet  fi*  unter  1504  bie  Ueotij:  Tunis 
templo  adjuncta  usque  ad  locum  sus- 

Sensarum  campanamm  dejicitur  et 
enuo  ad  altitudinem  60  pedum  evecta 
ad  modum  jam  antea  contecti  templi 
cupro  tegitur  infixa  summo  fastigio 
deaurata  cruce.  —  ©aftber  (©(.  240», 
w  ©(.  218b)  beri^tet  unter  1507: 
<$ed  jard  toarb  audgepauen  [bie]  baitg 
(Ereu^er  firc^  t»n  ainem  brobfi,  ^iep  ber 
©eit  gacHer,  unb  ^auet  bie  toon  bed  go^ 
baud  gelt  nnb  famlet  nit  baran.  er  (ieg 
an$  ntemanb  fain  loa^en  barein  ma$en, 
»eber  in  gleffer,  nocb  in  bie  getoelb,  unb 
»arb  angefangen,  ati  man  tjalt  1502.1— 
3)er  JJfter  aenannte  ^ropfi  ©ett  gacfler 
fianb  an  ber  @^e  bed  JHofterd  toon 
1488—1517. 

3.  Sfcmer  ©(.  258b :  '?luff  bad  jar 
1503  t»*s  (alt  8  tag  im  merben,  bag  ain 
$5rter  tointer  tarn,  loaf  [en]  aue  bing  beur.' 
©1.  294*:  'ed  b<tt  auff  bad  jar  ain  naty 
tutnter,  toad  auff  5  tag  marci ;  ber  macbt 
berten  bann  unb  fap  (alt;  ttaren  bie 
leri^en  jfi  frie  (ommen  unb  erfrueren  [er, 
unb  toad  faft  ain  fraud e  jeitt  auf  bad  jar.' 
©gt.  $elnr.  ©ei^dlerd  (Sbron.  in  ©t« 
Gbron.  XI,  660,  6.  10. 

4.  ©gl.  ^einr.  2)eHdlerd  S^ron.  in 


Digitized  by 


Google 


102 


VII.  2)ie  (tyrontt  t>on  fclcmend  ©enber. 


foren  urn  3  fl  30  be,  rogfen  urn  3  fl,  gcrftcn  2  fl  60  be,  Ijaber  1  ft;  am 
fib.  fttymalfe  8  be. ;  [i77a]  ffiu  obcr  fcfytoein  unb  bie  Ijennen  finb  faft  ge* 
ftorben.  man  Ijat  am  frametboget  urn  14  be.  geben,  ain  Ijafen  urn  60  ober 
70  be.,  ain  foppanen  urn  1  fl1. 

d  2ssb         JRumet,  ber  toeber  junftmaifter,  ift  in  bet  ©ctymutter  ertruncfen 2. 5 
Die  »on  SlugSpurg  l)aben  bei  bent  flafeenftabel  ain  f)au$  gebauen  bon 
neuem3,  ba§  man  barin  bidden  giefc,  unb  tyaben  besfetbig  jar  fiber  100 
bidden  (auffen  gieffen,  40  f<$u$  fong4.  Ijaben  and)  Ijinber  {ant  ©tepftm 
ain  ^ufoertljuren  lauffen  mac^en5. 

d  307b.        am  12.  tag  novembris  Ijat  (man)  Ijie  mit  ausgeredftem  fanen  lauffen  io 
ain  tat  betieffen  ain  emigen  frib  jttrifttyen  bem  Itnig  STOajcimilian  unb  fintg 
bon  Sngettanb  unb  atter  iter  beiber  nactylomen,  Ijaben  fie  ainanber  mit 
bem  aib  beftett6. 

30.  «e».        Urn  fant  Snbri*  tag  gait  ber  foren  2  fl,  rogfen  10  unb  11  ji,  Ijaber 
16  grofcty,  framettoogel  14  be.,  ennbte  28  be.,  Ijaffen  17  creufeer7.  is 

w2i3b.        3n  bifem  jar  finb  3  babft  in  6  toud^en  getoeffen:  SUejanber  ber  6., 
@nea«  $iu«  bon  ©eni$,  ber  febt  nun  18  tag,  bamac$  n>arb  3utiu$  er* 

1.  forcn  urn  3  fl.  rotten  umb  2  fl.  unb  60  b.  2.  3n  b  folgt  frier  nod):  4umb  fant  (infer i# 
tag  gait  ber  forcn  2  fl,  ber  rogfen  10  unb  11  §,  ber  fraber  16  grofdfr.  bit  fd)nuin  ober  fauen  k. 
3.  tramattoogef.  4.  ain  t.  umb  >/«  fl-  3n  b  folgt  nod)  'bie  frennen  fafl  tfreur'  unb  gebt  ooran 
'ain  enbten  umb  8  creufcer*.  5.  Diefer  flbfafe  ftebj  in  b  toeiter  unten  (991.  306b).  b.  ».  j.. 
ain  frutner  maun.  6.  Xiefer  flbfafc  flebj  in  b  nad)  bem  oorlefcten  fcbfajj.  15.  Ditfct  fcbfafc 
fcb,lt  in  6;  ogl.  oben  Storiante  ju  3.  2. 


et.«<tyron.  XI  ©.662, 18;  ^Jfaff,  ©ef$. 
ber  ©tabt  ©tuttaart  I  @.  241. 

1.  2)emcr  8t.  305»:  '3n  1503  jar 
gait  bad  forcn  umb  ft.  (Snbrcg  tag 
(30.  Wot>.)  10  6  9Rto($er,  au<$  11  g,  toen 

2  fl,  tyaber  16  grog,  toarcn  fcennen  bcur, 
ain  fromattfogct  ju  4  ftcifecr,  entcn  )u 
8  fr.,  $afen  iu  15  fr.,  au<$  17  fr.,  toad 
add  gcfiigelbeur.  ed  fhtrbenfUI  fcennen, 
lappon  unb  anber  geflaet.' 

2. 2>cmcr  81. 258b  (Sattter  81. 138»): 
4  Sluff  bad  jar  auf  1 2.  tag  bed  monafc  marci, 
a^ad  auf  ben  anbern  funtag  in  ber  faflen, 
erbrand  ©imau  Pummel,  toa*  auf  bad 
jar  alter  juuftmaifler  in  ber  mebcrjunft, 
in  ber  ©((mutter  bei  8ibet,  bem  gott 
aenab!  ber  toar  funben  auf  16.  tag  marci 
tm  1503  jar.  »a«  bie  ©((mutter  alfo 
grog,  bag  fte  fiber  tooften  faren  auf  ain 
fc$ifffe,  fic(  mit  ieren  4  perfonen,  unb  bie 

3  !amen  au«.'  —  9fca<$  ber  2Bebex((ronif 
n>ar  ©hnon  Pummel  Bn>b*lfer  in  ber 
SBeberjunft  feit  1493,  In  ben  3a&ten 
1496,  1498,  1500,  1502  itcucr  3unft- 


meifler,  in  ben  ba)toifcr)en  lieaenben  3a^ 
ren,  fo»ie  im  3*9rt  fcined  5;obe«  alter 
3Mtftmeiflet. 

3.  8gl.  ©afferuntet  1501. 

4.  8gt.  (Staffer  unter  1502. 

5.  ^gi.  ®ajfer  untet  1503. 

6.  «l>n(i*  2>emer  81.307b;  bie  8er» 
(finbigung  bed  griebens  gef^a^  le^terem 
na«(  „auff  bem  8etla^". — 2)er  ffiaty  toon 
Sugdburg  »irb  ein  glei$e6  ©o^reiben 
betommen  fyobtn  to\t  ber  toon  grauffurt, 
bem  ^3nig  9Rajimi(ian  dd.  3nndbru(f, 
25.  ©e))t.  mitt^citt,  er  $aU  mit  ^outg 
$einri<$  toon  Snglanb  grieben,  greunb* 
f$ajt  unb  8linbnig  gemac^t,  tote  ber  ein- 
gef^loffene  3ette(,  beffen  Sortlaut  ber 
%at(  Sffentlicr)  foffe  toerfttnbtgen  laffen, 
bed  mtfom  ent^alte.  Sanffen,  «cic*«. 
cortefp.  H,  2  ©.  676  ftr.  851.  2)ic  fu. 
blication  biefed  3^ttett  fanb  in  grant* 
furt  am  26.  9?oto.  1503  part.  (Sbenba 
©.  677  9h.  854. 

7.  8g(.  oben  ©.  101,  13  unb  bie 
8ariante  ju  ©.  102,  2. 


Digitized  by 


Google 


1503—1504. 


103 


toctt  *.  [i7?b]  ate  bapft  3utiu$  ju  SRom  gehtfnt  ift  toorben,  ftnb  ba  in  ber 
^ern  guggern  band  ob  bed  bapfts  »a^cn  bifc  ber$  auffgefc^lagen  ge* 
toeffen : 

Ecce  renascentis  supplebit  Cesaris  annos 
5  Julius,  hunc  precibus  Roma  benigna  colit2. 

$etfeog  3erg  bon  Satyren  -ift  an  fant  finbrte  tag  anbec$tig!(ic$  &er*  30.  «ro*. 
fctyeiben  ju  3ngotftat,  an  ben  arfeet  gelegen  geftorben,  unb  [e$  tourbe]  fein 
ingetoeib  ba  begraben  in  unfer  tiebe  grauen  fird^en  unb  fein  teib  ju 
Sanb^fit  bei  fetnen  borfarn 3. 

to        Anno  domini  1504  $at  bev  to.  linig  SWofimitian  auff  bet  tyailigen 
tret  finig  tag  gen  8lug«purg  ain  guttictyen  tag  angefefet  jttnf<$en  pfatfcgraff  6. 3«n. 
9topre$ten  bom  9tyein,  Ijerfeog  3ergen  toc^termann4,  unb  Ijerfeog  3l(* 
bred&ten  unb  SBolffgangen  &ou  STOind^en ,  bie  ntit  ainanber  jangten  urn 
baS  tanbt  unb  l)erfeog  3ergen  fctyafc  unb  atte  aertaufne  %ab  unb  gut. 

15  auff  bifer  tagfafcung  ift  bet  to.  finig  fetbs  gefeffen  unb  bei  fan  bet  erfe* 


5.  t>tx  ganjt  fcbfafc  feljlt  in  b. 


12.  •vein  9tyein,  —  to^termann'  fe^It  in  b. 


9.  Cftcnfo  Nefti  «bfa|>. 


11.  'tag'  tTganjt  au#  6. 


1.  2tynli<$  ftem  ©1.  213*>.  3Heran« 
berVLftarbam  18.3lua.  1503,<piudIIL, 
ge»fi(>lt  am  22.©ej>t.  biefed  3a$rcd,  ftarb 
am  18.  Dtt.  1503,  3utiud  II.  tourbe  er- 
totylt  am  l.SRoto.  1503;  bie  ArSming 
fanb  ftatt  am  27.  SRoto.  1503. 

2.  Hubert  m  biefer  geier  toerfafjte 
<$ebt$te  f.  in  ©enberd  Chronographia 
Vn  ©I.  98»ff.;  bad  in  unfern  £e*t  anf* 
aenommene  2>ifHd)on  finbet  fic$  bort 
©I.  99*. 

3.  $erjog  @eorg  ftarb  am  1.  3>ec. 
moraend  na$  7  U&r  im  neuen  ©c^loffe 
ju  3ngo(fiabt,  toa'fcrcnb  er,  in  etnem 
©tu&le  fte&cnb,  ber  SWeffe  beittofcnte. 
©ein  Xob  nmrbe  bid  jum  5.  2)ec.  bet* 
[c^tDteacn,  am  6.  nmrbe  bie  Seicbe  na6) 
8anb$utaebra($t,  am  9.  bort  beigefefct. 
Stealer  III  6. 581,  »o  Hnm.  4  bad  tolty 
tiafie  Dnettenmaterial  angegeben  ift.  — 
fiber  fcine  „©ejingnud"  berfd)tet  ©enter 
©I.  303b  (Salter  gan*  furg  ©I.  138*>): 

$bj  16.  jenuer  ibefang  1504  ber  bifdjoff 
$tc  nnb  bad  fajHtett  fcerfcog  3ergen  toon 
2anfe$utt,  ber  mad  bob.  barnadj  17.  jenuer 
befana  in  ber  abt  ju  (ant  Urlt($  $ie  $er» 
lic$  ju  fant  Urli$.  barna<$  18.  jenuer 
befangen  in  bie  toon  Hugdburg,  ain  er« 
famer  rati  gu  ^arfieffer,  aae  tag  mit  ge* 


letter  gloggcn  in  alien  barren,  unb  fttn> 
b[en]  aEmeg  an  ber  Hag  bie  12  rett,  bie  i?ie 
toaren  gfi  ber  jeitt  bon  ber  ferricbtnufe 
totQtn,  auti)  toat  &ie  ber  fc^mebiH  bunt 
bon  ftetten  unb  toon  abet.'  ©on  ber  ©e* 
fingung  in  ©t.  Ulria)  unb  bei  ben  ©ar« 
fiifjern  bert^tet  au$  Sa^ntx,  de  bello 
Bav.  in  fcfele  II  @.  392.  —  ©e^r  in- 
tereffante  (Sinjel^eiten  fiber  ©erjoa  ©eorg 
unb  feine  tefeten  5£age  pnben  ficb  tn  ©en« 
berd  Chronographia  ©b.  VII  <S.  104  ff. 
4.  @.  fiber  biefen  Xag  SRiejlcr  III 
@.  587  ff . ;  ©immet,  SDer  Sanbd^uter  (grb- 
folgefirett  in  ben  Sa^ren  1503—1505 
(3a$redber.  ber  iheid^eaifc^ule  in3lugd* 
burg  1881)  ©.  15 ff.,  »o  nac^  etnem 
<Sopiatbu$e  bed  Stugdburger  ©tabtar^i* 
toed  fiber  bie  iu  Hebe  fiefcenben  ©er^anb* 
lungen  bcric^tet  toirb.  Bntoefenb  tearen 
bamald  auger  ben  fheitenben  giirfien  ber 
(Sqbifc^of  toon  attains ,  bie  ©ifctyJfe  toon 
Hugdburg,  (Sicfcfiett  nnb  (S^ur,  ©ertreter 
bed  ftbwa'bifc^en  ©unbed  unb  eine  3ttenge 
toon  ©rafen,  bittern  unb  $enen.  — 
2Ka;imittan  lam  am  30.  3anuar  uad) 
Hugdburg,  3abnerl.  c.  ©.393;  ©c^rci* 
ben  Ungeltcrd  bei  £lfi>fet  I  ©.  497.  ©. 
and;  nod?  bie  $iefyer  ge^brigen  ©tucfe  in 
ben  gortfefeungen  unter  1504. 


Digitized  by 


Google 


104 


VII.  2>ic  Gtyronif  toon  Clemens  ©cnber. 


bifd&off  Don  attinfe1,  margraff  griberi<$  Don  ©ranbenburg 2,  fcrfeog  Ur* 
ti<$  Don  ffitrtenbetg3,  [ber]  bifd^off  Don  3li<$ftet4,  bifd&off  Don  2tugfoutg5 
unb  anbere  ffirften,  graDcn  unb  Ijerrn.  [m*]  tfatfegraff  SRityred&t  ift  gen 
atagSpurg  lomen  mit  feinem  brfiber,  bif^off  ^Utypen  Don  gretyfingen6. 
D308*>.  $erfcog  3ttbre#t  Don  SKtmtyen  ift  lomcn  gen  Hugtyurg  mit  toctbs 
unb  linben,  2  fflncn  unb  3  t5c$tern,  unb  fetnem  bruber  Ijerfcog  ffiofff* 
gangen7,  bamtt  ber  Itntg,  fo  er  feiner  f<$tt>efter  !inb  Dor  im  fe<$,  au$ 
Uebe  unb  frainbfctyafft  geraifet  unb  geurfa^t  tourb,  in  ber  jufored&ung  be$ 
lanb$  inen  beijuftan.   tyerfeog  Sttbred^t  (ag  bei  Urli$  Hrfeat  ju  ^erberg 

7.  •(jeurfa4)t  wimV  fd^eint  na$  'finis'  bur<b  tin  $ftfe$en  in  a  ju  flefctn  unb  wuibe  auf^claffen . 
7.  »ot  im  fed) :  anfea)en  wen.  9.  ba§  et  me  Uebe  unb  naigung  Jjette,  auff  irem  tail  jfi  fein 

nriber  pfalfegiaff  91. 


1.  8ert$olbtoon$cmteberg,  +  21.2>cc. 
1504. 

2.  2Rarfgraf  griebri$  Don  3ln«ba<b« 
8at>reutb. 

3.  2>emer  81.  309*>:  Hm  4.  feberer 
ritt  $ie  em  ^erfeog  Ulrub  toon  Sherten* 
Berg  bei  150  tferbteu,  $ett  be*  ^oa« 
Sllbrecbt  boater;  bo$  toas  bie  ^oc$jeit 
nit  auf  bag  maal  getoefen.  —  ©abina, 
$.  Sllbrecbt*  £o<bter,  tear  erfi  feit  bent 
3abre  1511  mit  §.  Ulri<b  toerma'blt. 

4.  ©abriel  toon  (St>b,  1496—1535. 

5.  griebri<$  toon  3ottern,  f  8.  9W5rg 
1505. 

6.  8tt.  1504  f.  na<$  scolastica 
(I7.gebr.)8l.30*:  'it.  13  U  tomb  ntein* 
bern  toongretyfingen  f<benndn>eitt';8l.29b; 
'it.  13  U  umb  meind  an.  ^ern  berfeog 
fflu>re$t*  toon  8a*>rn  f$enndn?ein  unb 
tragerlon.'  2>emer  81.309b;  <2lm  4.fe* 
berer,  Ift  auf  fant  Hgeten  abent,  h>a«  fun- 
tag,  rfitt  b"  ain  tyerfeog  fflu>re<bt,  be« 
berfcog  Sergen  botbterman,  bed  pfalfc* 
graffen  fun,  bei  100  pferbten  mit  im/ 

7.  89i  1 504  f .  conuereionie  Pauli  (?) 
(27.  3an.)  8L  29b :  <it  21  ft  13  g  1  b 
umb  mein«  berrn  tyerfeog  WBret^td  ge« 
mabel  f^endiu  tonb  fflr  tragerlon;  it. 
13  U  4  6  2  b.  umb  berfcog  ©olffgannge 
faendln  tonb  tragerlon'.  2)ie  gtoel  ©Bbne 
tllbre<bts  toaren  ffittyelm  unb  Subtoig, 
bie  brci  Softer  (Sibonie,  <Sibtytte  uttb 
©abine.  Wa$  bent  <§<$reiben  Unaelter* 
toom  2.  gebr.  1504  bei  Slityfel  I  @.  497 
fam  fclbred&t  am  30.  3anuar,  beffen  ©e- 
mabltn  mit  brei  grSuleht  am  na*(bften 
£aae  na<b  8ua«bura.  —  2)emer  81.  308b 
bertajtet:  '«bj.  31.}enuer#  was  auf  mit. 


tou$  for  tie^tmeg  tag,  ber  toa*  an  einem 
freitag,  ritt  b»<  ain  umb  4  ur  b^og 
Wolfgang  toon  3Rin$en  unb  fur  bcS  ^et« 
feogen  filbrecbfe  ^ausjrau,  ^ieg  ^une« 
gunbt,  teas  bes  remtfeben  fing  9Rar> 
milian  f(b»efter,  unb  prac^t  mit  ier 
3  jung  ^erren,  ier  fin,  au$  brei  frelin, 
ier  baberin,  unb  toad  for  nie  bit  ge* 
toejen.  au$  fam  $tt$oa  Sllbre^t  toon 
SWtn^en  felb,  unb  fajj  ber  ling  ju 
feiner  f(b»efler  in  f^Utten,  unb  toareu 
binaus  gerttten  engeofen  ber  bif<$off  toon 
^ugs^urg  unb  gar  flu  anber  barren,  bet 
1500  tferben.  alfo  go^  fie  ain  In  be« 
^tblersbaus  aimSBeinmardt,  unb  ba  ag 
fte  ju  nacbt,  unb  b«tt  man  ain  banfe,  unb 
rannten  2  unb  flaxen  2,  ber  ain  ^ett 
ftedfaeug,  ber  anber  fd^artof.  atfo  f$and* 
ten  bie  toom  fapitel  8  fdjaff  ^aber,  urn  2  fl 
geftattel  unb  20  fanten  mtt  tocin,  f^and« 
ten  bie  toon  9ugS)>urg  toein  unb  ftfd^ 
unb  1  toergulten  febeiren  bei  100  fl  toert. 
bandt  bernatb  ^erfeog  Sllbre^t  felb  fflt 
fein  ^ausfrauen  unb  bandt  au6)  auff  ain 
neus  ber  f$and,  bie  man  im  ban  bett 
auf  fein  ^o^eitt.  unb  goc$  bie  ber^ogin 
auff  gen  bem  alten  (fant)  ^kter  Smboff 
unb  I?erfeog  Hlbre^t  jfi  bem  Urli<b  ?lr(jett, 
ber  toa«  auf  ba«  iar  ermcHt  gu  burger* 
maifier  jum  erflen  mal.  bie  f$endgef($acb 
attain  ber  frauen  unb  ben  finbeit,  toann 
berfeog  Hlbred&t  u?a«  barfor  Wr^U^  tie 
getoefen.  rett  au^  b«^og  ^Ibrecbt  felb 
unb  gebac&t  ber  f^and  auf  feiner  bo^jettt; 
toolt  ber  bie  f^and,  tear  ein  fdbetr  bei 
100  fl,  nit  annemen,  man  mufi  bei 
900  fl  barein  [81.  310b]  Don  ba  nam 
er*  an.'  (8gl.  biqu  2Riilicb  @.  376,  7). 


Digitized  by 


Google 


1504.  105 

unb  fein  frau  unb  ftnb  barneben,  bet  $eter  3mI)off .  pfatfegraff  9?u^)>rec^t 
tag  nit  roeit  bon  $erfeog  SKbred^t  ju  tyerberg.  ba  marten  Ijerftog  9tttyre<$t$ 
t>om  9t^ein  ebefleut  an  feinem  ^off  ain  bag  bol  Ifoiner  bidden,  toof  ber* 
ma#t,  bor  fafnad^t  unb  triben  e$  mit  ben  fteffen  bor  inen  bi$  jfi  bem 
*$au«,  bo  Ijerfeog  3lC6rec$t$  frau  unb  finb  ju  Ijerberg  tagen.  ba  jinbten 
fi($  bie  bid&fen  felb*  an,  bann  fie  toaffen  jflgeri^t  burtty  ain  toerdflid^S 
feur,  unb  marten  tiberaus  ain  grog  tneflen  unb  bumten,  barbon  bie 
ijerfcogin  unb  ire  finb  faft  erfc$ra<fen,  «nb  jo^en  gtei<$  be$  anbern  tags 
barnac$  Ijie  $tntt>eg!  gen  3)iin<$en. 

io[i78b]  $erfcog  SRupred&t  begert  bie  ftat  3ngotftat  unb  ade  ft5t,  merdft, 
fttyUfer  unb  bbrfer,  n>a$  barob  tat  ©atyrtanb  Ijerauff  ligt  ntit  afler  ober* 
fait,  au$  in  ©d&toaben  unb  ba$  ganfe  9iorg!en  unb  ben  fd^afe  ju  SBurcf* 
Ijaufen.  Ijerfcog  2Ubrec$t  n>o(t  tyerfeog  {Rityrectyten  afleS  geben  unb  tauffen, 
toad  er  begert,  on  aflein  bie  ftat  Sngotftat  nit,  bie  toott  er  lurftab  nit 

15  geben.  ba  (egt  fi$  ber  bunbt  bon  ®$tt>aben  entjtoifd&en  unb  tooft  ber 
bunbt  fe(b$  Ijerfeog  2l(bre<$ten  geben  Ijunberttaufent  gutben *,  bag  er  pfaffc* 
graff  SRityre<$ten  bie  ftat  3ngolftat  Keg,  bantit  fie  be8  loften  bertragen, 
ten  fie  mieften  auff  bad  friegS&ottf  tegett,  tea  e«  nit  gerid^t  tmtrbe,  im 
tyitf  ntitjutaiflen  ate  aim  bunb«gnoffen.     l?erfcog  SHbred^t  ftonb  auff 

20  feint  fiirnenten  unb  toolt  foli<$«  nit  tljon. 

$)a&  aber  nit  gericfyt  ift  foorben,  ift  bad  bie  red^t  aigentt<$,  grunb* 
li#  urfacty  getoeffen  jttrifctyen  beiben  fitrften:  ber  ro.  linig  3Jla$iinilian 
tpolt  fur  fetn  intereffe  Ijaben  unb  bem  Safyrtanbt  unb  beiben  fitrften  en* 
jied^en2  Sopffenftain,  SRottenberg,  ftirctyberg,  ffietyfljoren3  unb  anbere 

2s^crfd^afften.  au$  Ijet  ber  ro.  lintg,  [n9a]  ba  er  mit  bem  finig  bon  Unger 
tyat  friegt  unb  ©tufoefyffenburg  betegert  l)at,  l)erfcog  3ergen  bad  lanb 

2.  b-  9R.  lag  jfl  fceiberg  bei  tytUx  3m ^ off  unb  am  ne^flen  barbei  jum  llrlidfo  Brjjat  lag  ju  betberg 
b.  %..  mit  »eib  u.  tinben.  4.  9ln  bet  fa*na$t  gotten  bie  ebelleut  ton  »f.  JR.  fcoff  oil  flainer 

H^flen  in  ain  ^ii^inS  vaf  funbfllid>  eingematy  u.  5.  u.  tyaben  et  —  getoalglet  fur  ber  f). 

betberg.  6.  barin  ifl  gennfftn  ain  !unbfili<^  gtmatyt  fcur,  ^at  (i^  barnadj  felfe*  anjinbf, 

unb  finb  bie  bi^fen  im  vai  angangen  unb  fcaben  ain  gro§  bombern  unb  fnetlen  gtmadjt,  batab 
bie  b*  mit  wen  td$tern  vafl  etf^roden  ift.  11.  fiat  unb  merit,  feat  berauff  ligt  Ml  in  ba£ 

€$wabenlanbt  u.  bad  gan^  flotgen  unb  ben  f<^a^.  14,  •turjab'  fe^lt  in  6.  17.  bamit 

fie  vertragen  feien,  im  jfi  friegen  tMt^oIfen  )U  fein  aud  bunb«  pflid^tung.  21.  3)a#  ifl  abet  ain 
aigentlic^e  utfadb  geweffen,  ba§  pf.  9t.  u.  t?.  91.  nit  babtn  funben  oemint  tverben,  ba§  bet  ro.  f. 
audi  atn  intereffe  ^at  tveflcn  ^aben  unb  von  i).  3.  feligen  fuTjkntfcum  b,at  tocUen  tnjudjtn  unb 
tm  felbl  }ueignen,  wie  et  bann  bema^  l?at  gdban :  5f«»ffenflain,  9).,  A.,  98.  u.  a.  b,.,  aud?  Dberen^ 
Hi  ex  b.  3.  vetfefct  ^tt,  ba  er  »ot  6tu!roeiffenbiitg  lag  le. 

1.  »gl.  ®affcr  utttet  1504.  f>d  ^iejjet  in  ©.  590. 

2.  @.  btc  toon  SW«imttian  filr  fetn  a.  4fttf|Uin  a/3.,  ^attenbera  a/3., 
^Jntcrcfff  toertangten  ©cbictc  anfgefu^rt  _  ^tr^berg  unb  ©eiffen^ow  in  ©^toaben. 


Digitized  by 


Google 


1 06  VII.  3Me  (S^rottit  toon  (Siemens  @enber. 

Oberenns  aerfefet;  ba$  toott  cr  am$  umfunft  einnemen  unb  Iain  loffung 
geben.  pfaffegraff  $Rupre<$t  to>a$  au$  fein  nit  gar  med&tig,  funbcr  er 
ntuft  i>erfoffl  tljon  ben  ebetteutten,  bie  im  Don  feinent  sater  toaffen  $* 
geben;  bie  tootten  be$  linigS  furf<$tag  nit  annemen.    ber  pfatfegraff 

7.  «pHi.  SRityredjt  afc  ant  oftertag  ju  fant  Urlicty  mit  bem  linig  ju  morgen.  unb  s 
be$  anbern  tag*  barnadj  rit  er  ju  StugSjmrg  tyintoegl  gen  Sanb^ut 1. 

SBenig  tag  barnacty  Jjat  ber  ro.  finig  pfalfegraff  SRityredjten  unb 
fyerfeog  2l(bted)ten  am  beftimpten  enbtfid&en  rec^tag  gen  SlugSpurg  gefefct. 
barauff  ift  Ijerfeog  SKbrectyt  fomen,  aber  Don  pfalfcgraff  9?uprec$t$  toegen 
ift  nemants  erf<$inen.  ba  ift  ber  ro.  finig  ju  fri<$t  gefeffen  unb  Ijat  fyerfcog  io 
3tfbrec$ten  jugeft>ro<$en  unb  geurtaift  [ate]  ain  erben  be$  ganfeen  tanbs, 
afler  fcerlaufne  tyab  unb  gut,  toaS  Ijerfeog  3erg  Dertauffen  tyat  [i79b]  barnacty 
ijat  ber  ro.  linig  ju  2lug«purg  pfalfegraff  SRuprectyten  unb  afle  feme  tyetfer  in 
bie  aucfyt  ttyan2.  er  tyat  aber  nid^fe  baruntb  geben  unb  tyat  aflentalb  bie 
[tat,  fctyfiJffer,  merdt  unb  bflrfer  eingenomen  unb  [ben]  fctyafe  ju  ©uresis 
fyaufen  mitfampt  alien  ffoineter  in  fein  gtoalt  pradjt  unb  anjeigt,  ba§  er 
ber  re<$t  natiirticty  erb  fei ,  ber  im  teftament  feineS  f$tt>ec$er$  fyerfeog 
3ergen  fcerorbnet  fei  ju  ainem  erben  feineS  lanbs  unb  afler  toertaufne  fyab 
unb  gut. 

©obalb  ber  linig  pfatfcgraff  SRfyrecfyten  Ijat  in  bie  anift  ttyan,  an  20 

1.  awai.  fant  Wltyp  unb  3acob$  tag,  ift  er  ju  Slug^urg  ijintoegf  jogen  gen  SBerb3. 
bafelben  ift  be$  f<fyu>abif<$en  bunbs  friegS&oldf  serfamtet  gen>effen,  1500 
pferb  unb  5000  ju  fu§.   mit  benen  ift  ber  linig  jogen  in  ba$  ©<$u>aben* 

1.  u  in  fun  ft  einnemen:  fiei  lebig  tyabcn  on  atlc  lofung  unb  bejatlung,  unb  [foatjaudj  alfo  alicS  nad; 
fcinem  n>iUen,  au8  aigem  furnemen  aingenomen  u.  gefymblet.  5.  u.  fein  br&ber,  b.  ju  $r. 

5.  tyat  —  ju  mittag  in  f.  U.  fl.  ba$  morgenmat  geeffen.  8.  gefefct ;  ba  »el  [er]  erfennen  mit  urtail 
unb  redjt,  wen  renter  erb  fei.  10.  auff  folidje  citacion  $at  &.  91.  ainen  fcinet  rat  gen  91.  ge)d)ic!t, 
aber  pf.  JR.  tyat  nemantS  gefct/icft.  gerid?t.  12.  u.  nad?bem  man  pf.  JR.  ju  3  malen  geriefft 
bat  u.  nemanW  »on  feinetwegen  erfdjinen  ift,  \)at  er  burd)  ain  enblid?  urtail  erfunbt,  ba§  t?.  %. 
ain  erb  fol  fcin  atlc«,  ba8  b-  3.  oerlauffen  ^at.  14.  act)t.         ba8  fyat  pf.  JR.  nit  gead)tet  u. 

(;at  atlcntalb  »o!cf  auffgeiicmen  unb  tyat  it. 

1.  Watf)  einem  @^reiben  $an«  2an*  f^to&btfc^eu  55unbe«  an  ftdj.  SBiirbinger 
genmantels  an  (Sfi^ngen  d.  d.  12.  2fyttt  II  ®.  203.  ®.  bie  befefeten  Orte  bci 
toerltefi  ©erjog  9lupre^t  bie  @tabt  am  8ticjlcr  III  @.  600.  —  @ine  3(ng«bur0cr 
1 1 .  Styrll.  ^l^fcl  I  ©.  503.  Ouette  f flr bie  SBegefcen&eiten Wefc*  ^riege« 

2.  2)er  (Sntfd^eib  pel  auf  bem  Xani*  bilben  bie  Sttefe  (Sonrab  ^enttngers  an 
^anfe  ju  Augsburg  am  23.  Sfyrit;  am  ben  (gr^btf^of  Sertt^olb  to.  9Jlaing  bom 
4.  <mai  1504  erfolgte  bie  2t($tung  9tu^  19.  2Kat,  25.  SKai,  2.  3uni  n.  11. 3unt 
re^t«  nebft  fetnens2ln(>angem  unb©au^t»  1504,  bie  bem  3«g«  be«  $ai[er8  toon  ben 
lenten  al«  2anbfrieben$bre<$er.  ©uibignngen  an  ber  2)onan  bt«  jn  ben 

3.  9fio^  am  1.  2ftat  traf  SWajcimUtan  droberungen  im  ©ebirge  folgen.  @. 
mit  Jperjog  Sltbre^t  jn  Su^enbofen  bet  #erbergei-,  Sonr.  5?euttnger  k.  tm  15. 
yHfyatf)  jnfammennnb  jogbiebeiS^onau*'  u.  16.  3a^re«ber.  ©.  35. 

n>Brty   f!(^   fammelnben  Sru^en   bed 


Digitized  by 


Google 


1504. 


107 


tanbt  unb  fyat  fyerfeog  2lflbre<$ten  eingenomen  bie  ftfit  $i)$fteten  unb 
©unbetftngen  unb,  ffir  fcin  mt.,  im  fetbs  ju  flatten,  bie  ftfit  8augingen, 
SBetyffentyoren  unb  ®ir<$6erg.  bawa<$  Ijat  bcr  ling  ba$  !rieg$bol<f  in 
ba$  Satyrtanbt  gefcfyidt  on  etticty  fenladfr  mit  Inec$ten,  barntit  er  in  bad 
sgffaj*  ift  jod^cn,  ^falfegraff  $$Uify>en  ju  befriegen1. 
[i8oa]  3Me  toon  2lug$purg  tyaben  Ijerfeog  2lt6rec$ten  ju  IjUf  gcfd^idt  400 
fuglne^t  unb  30  pf erbt.  fyerr  $an«  8angenmantet  ift  [ate]  oberofter  Ijaupt* 
mann  Don  aincm  rat  fiber  bad  iriegS&otd  gefctyidt  toorben.  ber  tyat  fi$ 
atfc  bet  Ijerfcog  Sltbred^t  geljatten,  bag  er  im  na<$  bent  frieg  l)at  gefdjendft 
io  bad  borf  (Sgftngen2,  unb  $at  int  ain  totter  auSgefteurt  unb  [iljr]  ju 
SBafferburg  ain  reid^en  mann  geben. 

8lin  rat  ju  2fag$i>urg  Ijat  Ijerfeog  8Kbre<$t  toon  SWind^en  auff  bie 
grafffd&aft  @c$tt>abeg!  8400  fl  getid&en,  unb  ber  ©aungarter  auff  ain 
anber  borf  in  berfetbe  ^erfd^afft  and)  ain  grofe  fumma  getfe3. 

2lm  4.  tag  feptem&ris  Ijat  ber  ro.  finig  bei  SRegenSjmrg  bie  ©etyem 
gestagen 4  mit  ber  son  SlugSpurg  irieg$&ol<f  Ijttf  unb  ben  fanen,  ben  fein 


15 


1.  *tn  ba*  <&<$».  1.'  fe^lt  in  6.  2.  *fclb«*  fe&U  in  6.  bie  ft.  8.  unb  bie  fltafffc&aft  flir#. 
beta,  unb  bie  fiat  u.  fyctf$afft  ®.  9.  gegen  $.  21.  10.  u.  $at  im  barjfi  ain  t.  audgefleuct. 
13.  'bie  fit.'  fe&U  in  6.        ain  iBaungartner.        15.  Diefet  Wbfafr  fe&lt  in  6. 


1.  SWajctmtlian  jog,  unterfiiigt  toon 
Xxupptn  bed  #erjog«  fctejanber  toon 
33ett>enj  unb  bed  ©rafen  (gmi<$o  toon 
2einingen,tn  bieSanbtooatei  toon#agenau 
unb  Drtenau  im  (Slfajj,  urn  p$  o^ne 
@$n>ertftrei<$  biefer  toon  ber  $fo!j  ertoor- 
benen  $fanbf#aften  ju  bema'tyigen. 
S&ttrbinger  II  @.  235;  3orn,  SB&ormfer 
(E&ron.  1.  c.  ©.  209. 

2.  #an«  Sangenmantel  tomrbe  toon 
bent  #erjog  toon  ©a^ero  bie  Jperrf($aft 
2Bo(f«berg  unb  3gtina  toerfyro^en.  $pl 
bie  Ephemerides  belli  Pal.-Boici 
bei  Ofele  II  @.  490;  @tetten,  ©ef<$l. 
@.  73;  bie  Urf.  dd.  2B8rt$,  6.5Dec. 
1504  bet  Sort,  8e$rain  @.  244  9lx.  246. 
2)ie  ftemfae  (S&rou.  931.  317»  a'ugert 
P<$:  Site  man  ©eorg  Sangenmantel,  ben 
©ruber  £ans  Sangenmantefc  jum  ©ilr- 
germeiper  ertoa'blt:  'ba  »a«  er  ju  9tttn« 
$en  bei  fyerfcog  fclbred&t  toon  Satren  unb 
bra$t  toon  bent  tyerfeogen  jutoegen,  bag 
ber  fyerfeog  ^er  ©anfen  8angcnmantel« 
»eib  unb  feinen  finben  ba«  borf  3gUn« 
gen  erblt^  gab  ober  f<$ancft,  ban  ber 
berfecg  ^ett  ba«  borf  ^er  ©anfen,  n>eil  er 
nod?  lebt,  toer^eiffen.  ba«  borf  roarb  ge« 
]6ft^t  umb  3500  p  roert,  aber  biefiangen- 


mantel  faaen,  e«  fet  5000  p  »ert;  e8  ip 
tool  ben  Jfangenmanteln  ain  flaine  eer, 
bag  man  in  fottt$  btng  fc&encfte,  ban  ^er 
§an«  n>a«  ^aubtman  tm  f^toabtf^en 
bunb,  er  ttmrb  toit  fetfeam  unb  beg  bing 
gejtgen,  er  n>a«rttter.' 

3.  2)te  ©raff^aft  @<^t»abe(f  wurbe 
bereits  im  3. 1494  toon  ©erjog  SBotfgang 
an  9lug«&urg  toer^fa'nbet  (f.  ben  „$auf* 
brief  dd.  3.  3Wa'rj  1494  bet  2ori,  Sec^- 
ratn  @.  224  S«r.  227) ;  am  3.  Oft.  1500 
rourbe  bie  $fanbf^aft  aufgeliinbigt  (Urf. 
bei  Sori  @.  232  9h.  235),  toorauf  bie 
©raff  c^aft  toon  ©erjog  2(tbre$t  am  20.3utt 
1504  neuerbing«  an  bie  @tabt  2Cug«burg 
toerpfaubet  touvbe  (Urf.  bei  Sort  ©.  241 
Wt.  245).  fiber  bie  SBiebcreinlBfung  f. 
untenunter  1531. 

4.  @^lg^t  bei  SBengenba^ ;  pe  fanb 
patt  am  12.  @e^t.  1504.  SRtejler  III 
@.  612 ;  ber  fliJnig,  ber  in  btefer  <&$la$t 
bur<5  einen  (Streitlolben  W»er  getropen 
rourbe,  roibmete  bem  toon  tym  ^o^toere^r* 
ten  $3if$of  @int^>ert  eine  auf  bem  <5$(a$t« 
felbe  erbeutete  Xro^b^e,  bie  iiber  beffen 
©rabe  mit  einer  entft>re<$enben  3nf^rip 
auf  geba'ngt  rourbe.  @.@tengel,  Comment. 
rer.  Aug,  @.  253. 


Digitized  by 


Google 


108 


VII.  2He  (S^rottil  toon  (Efemcnd  <Senber. 


mt.  erobert  fyrt,  ju  StugSpnrg  ob  fant  ©imprest*  grab  auffjifyenden 
betootctyen. 
i7. 3io»,  [isob]  3lm  fumptag  na$  fant  Dfljntar*  tag  in-ber  nad^t  urn  bie  9.  ftimbt 
iftSerg  2Re<$fetrainer,  ain  ebelmann1  au$  bemSBatyrtanbt,  Ijte  fefl&afft,  Don 
feinen  2  aigen  mfigten  unb  ainem  iungen  fnaben  getfbt  toorben.  bic  Sftoft  & 
magt  n>a$  19  jar  alt,  Ijiefc  SWargretlj  bon  §ittenftngen2,  bic  anber  magt 
15  iar  aft  unb  bet  bub  12  jar  aft.  bife  feme  eetyaften  tyult  ber  3Re$fe(* 
ratner  fttyneb  unb  fibet,  unb  toarben  bie  2  ntfigt  mit  ainanber  ain$,  fie 
tp&ften  fi$  an  im  redden  unb  [in]  ettorirgen.   ate  fic$  nun  begat,  bag  er 
tpoft  an  fein  betlj  fteigen  unb  !am  bi$  auff  bie  ftbeltrfictyen,  ba  toarfen  fie  to 
im  ain  Ijanbjtoectyel  mit  ainem  tafe  Ijinberoertingen  an  $al«  unb  jucften  in 
Ijerab ;  ba  fd^lug  in  fein  leflerin  mit  ainem  trimel  an  fein  fopf .  unb  f$rie 
ber  iuntfer  bem  buben  ju,  bag  er  im  §etf ;  ba  fd^rieen  aud^  bie  magt  ju 

•  4.  3.  feu  3Rt$fettain,  ain  batirifaer  e.  5.  bie  in  feinem  bau*  umbpra^t  raorfccn.    er  wait 

ain  fltofer  fdm>e$er  ba  jundfrauen  unb  bjelt  [tin  magt  uiwli$ ;  bic  waren  mil  ainanber  ainl 
fit  wolten  in  erwirgen.  bie  5ltojr :  alter  m.  6.  3R.  t».  $.,  19  j.  alt,  bie  ifi  foltefc*  ain  urfad> 
u.  anfang  getteffen.  7.  bie  anber  m.  &ie§  fcnna,  14  j.  alt,  unb  ber  fnafr  12  jar.  9.  liefer 
€afc  fe&lt  fcicr;  f.  bie  Sariante  ju  3.  5.  10.  an  (ein  bett  aufffteigen.  11.  ba  giengen  fte 

binberwertlingen  bjnja,  u.  warf  im  bie  alter  magt  ain  fcanbjwe^el  mit  ainem  lafe  an  b>lt  ic 
12.  an  tcpf,  bag  er  inen  unter  bie  fiefc  fiel,  unb  tyet  bei  im  200  fl. 


1 .  ®eorg  toon  SRagelratn.  ®gl.  $unb, 
n  ©.  156.  Gr  toobnte  felt  1491  in  ber 
@tabt.  (@.  ben  ^aftbrief  toegen  ber  <Sx» 
taubnig  in  ber  @tabt  fld^  nteberjutaffen 
in  ber  $ert»artf<ben  Urf.-@ammt.  I  676.) 
($tn  (Sintrog  bejiigticb  einer  bautijben 
Hnberung  'an  ben  ^Snfem  bed  Sorigen 
2Rfirrfrain'  (bei  fant  2Jkrtin  getegen) 
toom  'afftermantag  na&  9Ricbaetid  1492' 
finbet  ft<b  in  ben  ftatbdbecr.  @.  35.  2>ie 
im  Zqtt  enabtte  2Korbgcf<bi(btc  feirb  faft 
in  alien  gtetib&citiaen  (Eprontlen  em>fi$nt. 
8gt.  (Slemend  Sfiaerd  (Sbron.  ©I.  74*. 
2)emer  81.  311»  (SBattber  ©I.  236*,  ffiem 
©1. 215t>) :  'Huff  ben  erften  tag  bed  raanafe 
becember,  tea*  auf  ain  funtag  jfi  nadjt, 
toarb  b«  ermert  3erg  ffieibff  elrauncr,  atn 
ebetman,  road  ain  inrooner  unb  ^ert  tain 
totih,  in  feinem  baud  bei  ber  na$t,  unb 
bett  bad  fein  maat  unb  ain  flain«  meb* 
Hit,  13  jar  alt,  uno  fein  bub,  bei  12  jarcn 
alt.  unb  b&ben  bie  brei  in  ermert  unb 
baben  im  genommen  36  6  unb  ettii$ 
filbergefaiet  unb  bie  ftaiber.  ber  ebel- 
mann  road  itt  ainem  egbaud,  fo  man 
aenn  unfer  graucn  roitt  gaun  inberbatb 
(aitig  ftreifebor  bed  britt  paud  t>on  bem 
3etyaud.  t?ctt  130  ft  tclbblng,  unb  bttten 


in  ertoirgt  mit  ainer  banbjtoebel  unb 
etwan  fiu  jti*  geben.  atfo  feng  man  bie 
3  perfonen  aid  auf  ben  mentag  barna$. 
[»!.  311b  unter  1505.]  auf  16.  fenner, 
ifl  auf  fant  ttntycniud  abent,  ^att  man 
bie  3  perfoneu  audgeflert  unb  getettet, 
bem  bftben  bad  ^abt  abgef$tagen,  bie 
grog  magt,  bi«6  ®rctt>  tot*  toon  $i(ten- 
fingen,  tebentig  toergraben'  unb  ain  pfatt 
bur$  fie  gefd^tagen,  bad  meblin  au$ 
lebenbig  in  ainem  grab  bei  ber  Oretten 
toergraben.  atfo  umb  bag  ber  tnab  nun 
12  Jar  att  toai  unb  bad  mebtin  13  jar, 
ritt  bic  and  fon  ratdtoegen  boctor  ©ei« 
tinger,  rattWreiber,  unb  §erj  getter,  ain 
ra^oer,  ju  bem  ting  SWajimilian.  berjeit 
remifeben  ting,  ber  febflff,  fie  jfi  tetten, 
n>ann  ed  belt  bad  ftatbfic^  in,  bag  ain  jet. 
Vityx  menf$,  ber  bad  teben  toerfebutt 
fyatt,  15  iar  att  fein  foil,  toann  fie  ain 

grog  morb  getbann  bett.'  —  3)er  <Sen» 
erfeben  &nfyluna  a*bnli<b,  totan  audb 
in  einjelbetten  abtoei^enb,  ift  bie  bet 
$ormavr,  2^f(benbu<b  f.  toaterl.  ®efcb. 
Sabrg.  1834  mitgetbeilte. 

2.  ©Wtefittgctt,  fflbto.  toon  ^dftoah* 
mfin$en. 


Digiti 


zed  by  G00gle 


1504.  109 

bem  buben,  bafc  er  tnen  lj>etf .  ba  fagt  ber  bfib  ju  ben  mfigten :  'toBtt  ir 
mix  and)  ain  tail  geben,  fo  toil  \$  eu<$  ^etfen/  ba  fagten  fte  im  ed  ju. 
ba  gab  im  bet  bub  5  ftic$  mit  ainem  beimeffer,  bid  er  alfo  ftarb. 

Km  morgeu  riefft  bie  feflerin  ben  na<$pauren  unb  fagt  it  iunder 

&  f$lieff  $eut  tang  toeber  [isia]  anber  tag.  ba  giengen  bte  nad^auren  tyin* 
ein  unb  trangen  bie  lamer  auff.  ba  (ag  er  ouff  ber  erbe  tobt.  ba  fragt 
man  bte  leflerin,  ob  fte  ntd^fe  urn  bifen  IjanbeLtoifte,  ober  auff  toen  fie 
arftoan  Ijette.  fagt  fte,  geftert  toeren  2  frauen  fomen,  bie  Ijetten  mit  im 
gen  na$t  geffen  unb  toeren  mit  im  f$(auffen  gangen,  nit  toieft  fie,  toer 

tope  toeren  ober  toaljin  fte  lomen  toeren. 

8Ufo  oor  na#td  fieng  man  bie  leflerin,  bad  ti)$ter(in  unb  ben  fnaben. 
nun  torft  man  bad  t3$tertin  unb  ben  fnaben  nit  tftbten  Don  tr  jugent 
toegen  !,  bag  man  forgt,  ber  linig  tourb  ber  ftat  efttoad  barumb  jfifiegen, 
unb  fctyicften  ju  im  um  ertaubtnud.2 ;  ber  erlaubtd,  unb  practyt  bad  ben 

» fnaben  um  fein  leben:  fo  er  ate  gefd&eib  toere  getoeffen,  bag  er  ain  tail 
$ette  begert,  f o  $ette  er  fein  oernufft  geljept  unb  toere  ju  f einen  tagen  f omen, 
barumb  foft  er  au$  fterben. 

%n  fant  Slntljonid  abent  furt  man  fte  afle  3  auff  ainem  toagen  bid  171{^n- 
ju  ber  $auptftat3;  unb  anfendticty  fttt  man  ben  fnaben  gerictyt.  ba  ber 

»>  Render  bad  fctytoert  fytt  [mb]  audjod&en,  unb  ed  ber  fnab  gefed^en  $at,  ift 
er  atfo  bunben  auff  ber  §auptftatt  tyin  unb  Ijer  gefouffen  unb  Ijat  ju  bem 
Render  gefagt :  'mein  maun,  i$  bit  bi<$,  t^u  mir  ni$fe.'    tyat  ganfe  tljan 

1.  be#gteia>en  begerten  audj  bet  bftben  tyitf  bie  magt.  15.  'wan  ir  mit  au$  geben  ivolt  ain 

tail  von  bem  gelt/  :c.  3.  brotmeffer.  flarb.  unb  barnadj  taitten  pc  [bat]  gelt  mit  ainanber. 
5.  anbere  mal.  6.  *bie'  ergSnjt  au$  6.  7.  ba  fragten  bie  nadjbaurtn  :c.  9.  getffen. 

9.  fdjlafftn.         10.  ober  wa  fie  toeren  btnfomen.  11.  alfo  v.  nadpti  fieng  man  fie  all  3,  bie 

verjad)en  be*  moib.  12.  mit  uitail  nit  listen  eon  reegen  iter  beiber  jugent.  14.  u.  f$i<ft 
ain  r.  jft  bem  f.,  tote  fte  fl$  fatten  fotten.  17.  ba  entbott  er  ainem  rat,  ba§  fte  baib  folten 

lebenbtg  vergraben  unb  bur$  bie  feOerin  ain  vfat  f$tagen,  aber  bur<$  baft  to^terlin  nit ,  unb  baft 
man  ben  fnaben  entauvtote,  fo  er  ale"  gef$cib  reer  geweffen,  bag  er  audj  ain  tail  von  bem  gelt 
bette  begert.  22.  u.  jft  bem  erfien  bat  er  ben  bitten  fienblingen  geria^t.  ber  fnab,  alfo  bunben, 
ba  er  bat  vlof  ft&wert  bat  gefe^en,  lieff  er  auff  ber  £auvtfiat  $in  u.  ber  u.  fagt  ju  bem  Rentier : 
•o  mrin  maifter,  i$  bit  bi$,  tVn  mir  nid>^ !'  unb  bieroeil  er  alfo  umlieff ,  f$Iftg~cr  im  bai 
^aupt  ab. 

1.  3n  $)inMt(f  auf  ben  Brttfef  XL  ©t.  40»:  (it.  40  autbin  $em  3orgcn 

bc«@tabtr3u^c«:  '<Sn>aj^int  tun,  biu  jtr  better  t>nb  boctor  ©eiutingei:  t>ff  ben  rttt 

tagen  nlr)t  ^omeu  jlnt ,  baj  f ol  ir  toater  gen  Snufprugf. 

rtpten  unbe  ntenten  anber«,  unje^inje  3.  ©91.1505  f.na^Stntt)onv  (18. 3a« 

funfeae^en  iaren.  i%  aber  fin  toater  tot,  nuar)  %1.52*:  'it.  20  U  6  6  3  Jtr.  ben 

fot  c8  ber  naejefte  ^laeger  rir)ten ;  unbe  toicr  tne^ten,  bem  Sorber,  bem@r9betn 

jat  toeber  ber  aogt  noj  niemeu  bamite  bnb  aunbern  toon  n>egen  be«  fnaben  tonb 

iti^t  je  f^affenne,  roanbe  bag  tint  banno^  ber  ftfearjer  to^tern,  fo  geridr>t  worben  finb. 

jc  ftnett  tagen  nl^t  $omen  ift.'  2Jleper,  —  it.  14  g  bem  SWangolt  toon  bem  berttff 

2)a«  ©tabtbn^  toon  2fag«bura  @.  109.  bed  fnaben  tonb  ber  Atoatoer  to^tern,  fo  ben 


trg  ©.  1 
ofal  (7. 


2.  WK.  1504  f.  na%  9Ucofal  (7.2)ec.)      SWa'^fe(rainer  umbbra^t  Jaben.' 


Digitized  by 


Google 


110 


VII.  3>ie  CtyronlF  toon  (Jtemen*  @enber. 


24.  Hufl 
W  214b 


n>te  am  finb.  atfo  Ijat  er  bent  fnaben  ftenbtgen  ben  fopf  abgefymen.  barnac^ 
tyat[er  bie]  2  mfigt  tebenbtge  bergraben  auff  ber  £auptftatt  unb  Ijat  ber  fitto* 
[ten  am  pf  all  burc$  tren  teib  gefctytagen,  unb  finb  fie  batb  fed  unb  manttc$ 
getoeffen  unb  Ijaben  mtt  reu  ain  anbed&ttgs,  criftenltcfys  enb  genomen. 

Um  fant  SBartljotomeS  tag  tieff  bet  ©eftenborffer,  ain  faufftnann,  5 
3ergen  bon  Slrgen i  an  unb  f<$lug  in  tmtnb.  atfo  totft  3erg  bon  Slrgen  auff 
unb  iu<ft  unb  bertounbt  benSBeftenborffer  in  fein  gtingen  arm.  alfo  fc^rie 
bet  SEBcftcnborffcr :  (nun  mte§  got  erbarmen,  bag  er  mi<$  arnten  gefetten 
tarn  f$(e$t  unb  Ijelft  mir  mein  fceib  barju!'  er  ri|  bie  banb  ab  unb 
toarb  gar  untid^tig  unb  ftarb  am  10.  tag.  ba  tag  3erg  bon  Urgen  in  ber  io 
23jomprobftet  in  ber  freiung,  unb  ee  ber  SBeftenborffer  ftarb,  erfur  ft$  ain 
rat,  bag  er  3ergen  bon  Slrgen  angetauffen  Ijet  unb  in  getounbt  Ijet,  eemals  er 
jo<$en  [i82a]  tyet.  ba  ttefc  in  ain  rat  au$  forgen  ber  peinttd^en  red&ten,  unb 
ift  be*  IjanbetS  nit  me  gebad&t  toorben,  unb  Ijet  bentyot  ber  ffieftenborffer 
ain  bruber  unb  fctytoetger  $ie  fifeen.  « 

i%%m.  8w  fumptag  bor  fant  Jlntljom*  tag  in  ber  7.  ftunb  in  ber  nad^t  %at 
SBotff  Sangenntantet,  Sonrabt  ©d^mudter  unb  3erg  JRibter  ain  toeber  ju 
tob  gfd&tagen2;  bie  ftnb  gen  fant  Urttc$  in  bie  freiung  gefloctyen,  barnad^ 


4.  baniad)  warben  bie  2,  bie  feUerin,  u.  tofyerlin  auff  ber  $aupftat  lebenbig  Wflraben ,  u.  fie  beib 
wafjen  fiber  bie  ma§  fed  u.  trofHid?  u.  bet  fnab  wie  ain  finb.  5.  $iefei  flbfafc  fltbt  in  b 

tvtittr  untrn  (auf  91.  314»).  6.  3.  »•  21.  an  mil  befem  furnemen.  9  ab  bee  wunben 

10.  am  10.  tag;  u.  toad  ain  jimti$e  rounb.  It.  erffit  fid).  13.  tedjt.         10.  liefer 

Qtbfafr  ftcbt  in  h  an  anberer  Stelle  (al*  erjUt  auf  391.  314*).       18.  gestagen. 


1.  SBaltfyer:  'Anno  domini  1505  um 
^artolomct  ticf  $ie  ain  Faufman,  $te6  ber 
SSeftenborfer,  ben  3orgen  toon  Strgaro  an, 
roas  ain  burger  toon  &men,  unb  groan 
fein  tegen  fiber  in  unb  f$tug  in  rounb 
tn  fein  &anb.  alfo  roifityet  3org  toon  Sir* 
gatt)  auf  unb  groan  fein  tegen  and)  unb 
rouubet  ben  faufman  in  fein  glingen  arm 
ain  fcimli($en  rounben.  alfo  ftarb  ae< 
fcfytiben,  forufy ber  Faufman:  'nun  miefj 
e«  got  erbarmen,  bag  er  mi$  armen  jceten 
lam  j$le$t  unb  tyelft  mtrs  roeib  barfeft.' 
atfo  (erbanb  man  In,  er  ri«  bie  banb  ab 
unb  roarb  gar  unrifyig  unb  ftarb  am 
fee($enben  tog.  ba  tag  3org  toon  Strgaro 
in  berfcombroftei  in  ber  freiung,  unb  e  ber 
Faufman  ftarb,  ba  erfur  fu$  ain  raut,  bag 
ber  Fafman  ben  Sorgcn  toon  Strgaro  an* 
glafen  $ct  unb  in  gewunbet,  ce  er  Fain 
mefer  tjo^,  unb  lief}  in  and  forgen  bed 
bcinlic^en  rec$tcn$.  alfo  ^at  Fain  menf$ 
ben  banbel  ntmer  gebad)t.  nun  bet  ber 


Faufman  ain  bruber  fyie  mit  taufl  ft^en 
unb  ain  roeib  unb  f<$roiger.'  —  ©eorg 
toon  Krgon  roar  etn  ©o^n  be«  Slnton 
to.  St.,  ein  (SnFet  bed  berfibmten  $eter 
to. «.;  er  ftarb  im  3.  1532  (f.  uuten 
81.  359*). 

2.  2)emer  (Salter  531.236b,  «em©l. 
215a):  '3(uf  12  tag fenner, roa« auf  fnntag 
toor  fant  Snt^oniuS  tag  [1505]  gu  abcut 
umb  7  ur,  ^ett  ©ailtmann  Cangenman* 
telt  fun,  V«6  ®J^ff,  tt»fe  3crg  ^ibter 
funn  bet  fant  3obann#,  ^ieg  3erg,  unb 
ber  ©^mudterin  funn,  ^teg  ^on^#  tie 
baben  ain  roeber  gu  tob  gestagen,  (teg 
fetter  ©^iitten^elm.  bei  bem  prunnen 
for  bem  ©tammler  in  fant  urlic^S  ^fan, 
roa«  ain  armer  gefeU ,  fie  Famen  in  bie 
freiung.  [81.  312*]  unb  bie  brei  burger 
briben  fill  mfitroillcn  auf  ber  gaffen  bci 
ber  nadjt.  roarb  gebebinget,  gaben  180  ft 
ber  fraroen  nub  bnften  in.4 


Digitized  by 


Google 


1505. 


Ill 


fitifc  fie  $aimti<$  au$  ber  ftat  fomen  unb  Ijaben  3  far  micffcn  bauffen  fein 
unb  ben  fratnben  geben  180  fit  unb  in  entljeben  unb  bieffen. 

Annodomini  1505  na<$  bem  criftag  ift  ain  priefter,  Ijerr  SBenfceG* 
faud,  Ijie  in  bem  <5$(a$tl)au$  gefunben  toorben.  bem  toaffen  a  tie  mere 
5  jufamen  bunben  unb  ain  fted  bai*bur$  gefted  t  unb  im  @$(a$tl?au$  ju 
ainem  to<$  #nabgeljen<ft  H$  auf  baS  toaffer.  er  ift  ba  gefunben  tporben 
unb  tebenbig  ^erauff  gejoc^en,  Ijat  aber  nit  toeUen  fagen,  met  e«  getljan 
Ijab.  aber  bie  gemein  fag  n>a«,  eS  $et  in  [i82b]  ainer  bei  feinem  toeib  ge* 
fuuben,  bet  Ijet  in  baljer  geljemft;  ift  au$  tool  gt5ubtt$,  bann  [er]  ain 
to  i^eter,  fauber  pfaff  n>a$,  mir  tool  belanbt,  Ijat  ain  pfrenbt  ju  fant  Stnna 
im  ctoftcr  faufft1. 

2)er  ftorenlaft  Ijinber  fant  SKorifeen  ift  gepauen  toorben  unb  im  nac$* 
bolgenben  \ax  ber  gemeine  ftat  foren  barauff  gef<$ibt2. 

am  8.  tag  martii  ift  bifctyof  gribertcty  geftorben  unb  in  fant  ©er*  W236*. 
15  trubten  carpet  begraben  toorben 3,  ba  er  bann  afle  freitag  30  fouler  ju 
etoigen  jeiten  bad  tenebre  ju  ftngen  geftifft  Ijat4.  ba  fol  man  ainem  jeb* 


3.  2xi  fcbfafr  ilc^t  in  b  an  anbetet  6teUe  (auf  91.  313*).  nad)  wei<frnned)tcn.         ain  !ci« 

ptieftet  unb  pftenbnet  feic  ju  €t.  fcnna.  bet  bet  nad)t  im  6d)lad)$au#  fcangen  gefunben  irorben, 
lebenbig.  4.  »ieten.  6.  Med)'  cotrigiert  au*  b  jlatt  'frod)'  in  a.  7.  ba  &at  man  in 

gfunben  u.  erlebiget.  8.  n>.  e*  getyan  b«b,  unb  id)  fetbl,  bet  bife*  gefd)tiben  bat,*&ab  in  aud) 
barumb  gefragt,  bat  abet  nid)fr  twflen  betennen;  abet  e*  wa#  bie  gemein  fag,  el  $et  in  ainet  bei 
feinem  toeib  funben,  bet  b<t  in  baber  gr^encft.    £a£  llbtige  fefclt  in  b. 


1 .  Styntt*  bei  Saltier  «(. 237*  unb 
in  ber  bet  $ormator,  5£afc$enb.  1834 
©.  154  mitgetyeUten  (S^rottttflette.  2)iefer 
93&enfce*lau«  fc^etnt  jener  $riefier  „©in- 
$e«tau«  etetnpcpg,  $farrer  )U  Safer* 
bingen  unb  tt)o$n$aft  ju  Augsburg"  au 
fein,  bet  im  3a\)tt  1505  cine  $riefter» 
pfrflnbe  im  bem  ftlofter  unb  ©ottesfaufe 
ber  (Sarmeliter  erfcalt  geaen  bie  93er« 
pfli<$tung,bie3unger  bed  SlojterS  tSgticfc 
eine  ©tunbe  tana  au„refumieren"  unb  ju 
le^ren.  3eitf$r.  b.  bift.  #er.  f.  @$».  «• 
9t.,  3a$rgang  1880  ©.192,  Urf.  91r.200. 

2.  $gl.Jtyamm,Hier.Aug.H@.12; 
©after  au*f(tyrli$er. 

3.  2Bal%r©l.236b(2)emer©L312): 
'2)c«  jars  (2>emer :  auf  8.  tag  be«  monatj 
marci,  ttag  famjiag  na^  mitfaflen  )u  aBet, 
ba  e«  5  ur  f^tua)  urn  mttfajtat  [2.aWa'rj] 
flarb  unfer  biftyof  gribert^,  ain  graf  toon 
3oflem  unb  (eit  begraben  \u  bem  $$om 
^inber  bem  tor.  ber  bif$of  pat  Ian  mac^en 
ain  ganfee  aulbine  montfiran^en  mit 
berla$  unb  Fofitt^  ebeljiain,  gepat  5000 
gt.,  unb  ain  plaucn,  gnlbin  tormantel, 
mefigetranb  unb  ovnat,  if*  batytu  gcben 


toorben  i$u  bem  X\)om  in  bem  1 504  jar, 
unb  &at  gefiift  tyinber  [bem]  nuten  for  al 
freitag  ain  ampt  unb  ctlicb  [almufen]  ba 
au  geben  arm  en  teuten,  unb  fingt  man  ba 
ba*  tenebrae.'  —  ©on  ber  „©efingung" 
fc^retbt  ©alt^er  ©I.  236»>:  '2)e3  jar«  am 
nafien  funtag  post  Martinus  befang 
man  Vit  ben  bif$of  gribericb,  ain  graf 
t>on  3<>tter,  wie  man  ben  pflegt  ain  bifc^of 
^u  befingen  a!«  ben  bafor  gefebriben  bon 
bem  carbinal  ftatt/  (©.  aWiilicb  $.  224, 
20ff.)  —  Mad)  SBraun,  ©if*.  III®.  151 
fiarb  ber  ©ifdjof  am  8.  a^ar^  in  ber 
9.  ©tunbe  9lbenb«  ju  2)iUingen;  fein 
Seic^nam  tourbe  am  9.2Ra'r  j  toon  S)it(ingen 
na*  3n«man^aufen,  am  10. 9?a*mit* 
tags  na$  Augsburg  gebrac^t,  am  11. 
tourben  toom  2Bei^bifc|of  3o^ann  iferer  bie 
(Sgcquten  ge^alten,  toorauf  bie  ©eife^ung 
in  ber  #atbebratftc$e  Winter  bem  ^or  in 
ber  ^apette  ber  bt.  ©crtrub  fiattfanb. 

4.  uber  bie  ©tiftung  bed  tenebrae 
f.  ©raun  1.  c.  @.  133,  ilber  bie  <Stif* 
tung  ber  $rabi!atur  ebenba  @.  129  ff. 
9$gl.  au*  bie  gortfefeungen  jc.  unter 
1496. 


Digitized  by 


Google 


112  VII.  2>ie  <£$ronif  toon  Siemens  ©ettber. 

(id^en  1  be.  geben  unb  fot  4  meften  rogfen  bad&en,  afoeg  ain  prot  4  be. 
toert,  bad  fot  man  all  freitag  armen  teutten  geben,  unb  folten  ed  fingen, 
toann  man  im  d&or  freest  ift.  er  Ijat  aud&  im  tyomjttfft  bie  prebicatar 
geftifft. 

$ernac$&otgenbd  tft  am  10.  tag  aprilis  Ijerr  $ainric$  toon  2ie<$tuau, * 
boctor,  jfi  ainem  bif<$off  ertoctt  toorben  unb  mad  60  \ax  alt  *; 

Urticty,  SWatljeud,  SBotffgang,  Seonfytrb  unb  3ereminud  ©tamter, 
gebrftber  unb  burger,  frum,  erber  leut  unb  faft  naml)afftig  lauffteut  finb 
in  lurfeer  jeit  garr  toerborben  unb  in  ber  freiung  unb  audtoenbig  geftorben, 
urfatty  bag  ir  etti<$  Ijaben  gefp ittct  unb  ganfe  batten  mit  gut  tyaben  em* ,0 
gef<$tagen. 
w  216b.  [is3a]  Anno  domini  1506.  SWarjren  ffiattljer  fraue  (ben  man  funft  ben 
(Saifmair  Ijat  genent,  ain  bed  Ijte  hi  fant  3ergen  pfarr,)  [ift]  in  ber  finb< 
pett  getegen.    ber  Ijat  biefetbe  jeit  um  fein  magt  in  bem  Ijaud  gebittlet, 
bag  fie  feined  tirittend  toer  unb  ft$  Ijetfen  tieg2.  bie  u>ott  feinen  ujitten^ 
nit  tyon  unb  fagt  ed  feiner  frauen.  atfo  tegt  bie  frau  mit  ber  magt  an, 
bag  fie  im  fott  }i(en  auff  bie  na$t  an  tr  betlj  unb  bag  er  nit  ain  toort 
rebte  unb  ftitt  mere;  bad  t^et  bie  magt.  atfo  tegt  fi<$  bie  frau  an  ber 
magt  ftabt  an  ber  magt  betlj.  ba  fam  ber  bed  unb  mad^t  fein  frauen  ain 
matt  unb  bermeint,  ed  »er  fein  magt  unb  fyratty  ju  ir :  'toann  mein  n>etb»> 
atfo  frambti<$  toer  aid  bu,  bad  n>olt  i<$  geren*  unb  fd^teb  atfo  toon  ir  ab, 
bag  fte  ftitt  (eg,  er  totftte  balb  miter  fomen.   auff  foiled  gieng  ber  bed  jit 
feinem  fned&t  unb  forid&t:  'o  tteber,  gang  tyn  unb  reib  bie  magt  toot  auff, 
toot  tieg  fte  ft<$  fo  geren  auffreibett,  i$  fyax  fie  nit  auffreiben,  id&  forg, 
fte  fag  ed  meinem  toeib.'    fotid^d  tljet  [er]  barumb,  er  forest,  bie  magt25 

4.  Dec  lefrte  €afr  biefe*  »bfafce«  unb  bet  nAc^flc  ganje  Bbfafr  fefclen  in  6.  11.  SJiefet  Bbfafr 

ift  au«  bet  $anbf$t.  6,  »t.  315*,  gejegen.  12.  JDiefet  Hbfafc  ftebj  in  b  auf  91.  315*. 

14.  A.  d.  1506  ift  ain  wclfcabenbet  beef  bje  in  fant  3etgen  pfatt  gefeffen,  mit  namm  W.  ©airier, 
ben  man  funfl  $at  genent  ben  ©aifelmait,  bet  ^at  ain  roeib,  bal  lag  in  ber  finbpett,  alfo  bfiUet 
bet  beef  biefelben  jeit  umb  fein  magt,  bie  wolt  fein  wiflen  nit  tfron  jc.  19.  *an  bet  magt 

ftabt*  feb.lt  in  b.       20.  u.  went,  e«  »ert  ic.       24.  lie§ :  lauft.       icb,  fetg :  icb,  fitdjt. 

1.9toA©raunl.c.@.153tt>mbe$em*      93b.  VII  ©1.  123* 
rtytoon2te($tenauaml.2Ratbe«3<i$re«  2.  2)iefe  (Srjfibfung  tft,  on  toteten 


1505  mm  ©ifaof  geroa^lt.    2)emer  ©f.  ©tellen  foaar  toon  SBort  ju  XBort,  au«  ber 

312*>:  *t(uff  ben  ttftn  tag  be«  monafe  majt  (S(?ronif  Stfcarj  SBaftyerS  genommen  (^em 

[Wla\]  1505  jar  ba  roarb  crtvett  ©atnrt^  ©t.  216b).  «Rur  ber  ?lnfang  tautet  an* 

toon  2ie$tenau  \u  ainem  bif^off  ^te,  ber  ber« :  '2)efl  jar«  tta«  am  bed  ^te  ^u 

ttoa«filtarietaufba«mal.' ((5r»arbtf^8f«  3(ug«pnrg  gefefen  in  fant  Sorgentyfar, 

ticket  SSicar  unb  befletbete  im  2)omfatoitet  l)tt  ain  toeib,  bie  lag  in  ber  Knbbett,  atfo 

ba«  «mt  etne8  ©d(>otafter«.)    (Sine  bio-  bullet  ber  bed  biefelben  toett  um  fein 

gra^ifac  ©fi^e  feiner  ^erfUntt^fett  fin-  magt  jc.' 
bet    ftfj^    in    ©cnbcr«    Chronographia 


Digitized  by 


Google 


1506.  113 

tourbe  fdjtoanger,  fo  geB  fie  ba$  Knb  mit  gtintpfen  bem  fned^t.  atfo 
gieng  ber  Incest  l?in  unb  rib  bie  fraucn  auff  auc$  ganfe  toot  unb  meint 
and),  e«  toere  btc  magt.  [i83b]  jir  morgen  fag  bcr  Bed,  fein  fttedjt  unb 
ntagt  bet  ainanber  in  ber  ftuben  unb  affen  ain  fujtyen.  fo  gabt  bie  frau 

5  in  bie  ftuben  unb  fprid^t:  'mein  mann,  bu  effeft  bittid^er  ain  air  im 
f<$matfc,  m  bift.ljeintbutten  gangen;  ic$  fyet  mic$  ba$  ju  bir  nit  Der* 
fedjen,  bag  bu  aU  frutig  bift,  bag  bu  ain  nadjt  gtoet  Dermagft.  toarumb 
tyan  ic$  mic$  bentyot  nit  lengoft  an  ber  ntagt  betty  getegt?  bu  bift  je  tenger, 
ie  bBffer,  ba8  fi$  i<$  tootl,  bann  bie  terpen  ferbtta<$  toaffen  bbffer  bann 

io  bie  erfien.'  ba  toarb  ber  bed  Derftan,  bag  bie  frau  toa$  getoeffen,  bie  ber 
Ined^t  tyet  auffgeriben,  unb  gab  bem  htectyt  unb  ntagt  urtub  unb  toott  inen 
iren  ton  nit  geben.  ba  Derctagten  fie  ben  beden  Dor  bem  burgermaifter, 
ba  toarb  ber  bed  befd^idt ;  bamit  toarb  bifer  Ijanbet  offenbar,  tone  e$  er* 
gangen  toa$.  bo<$  toarb  ber  fttettyt  fur  ben  maifter  getopt  Don  ber  frauen, 

is  bie  Dermaint,  bie  jtoei  tefeften  ferbttacty  toeren  bBffer  gen>effen  bann  bie 
erften. 

Sim  afftermontag  Dor  $Pfl>t  unb  3acobi  $at  Ijie  ain  rat  100  jfiw  Iwi 
fug  unb  40  ju  rog  gen  ©abfingen  gefttyidt  ju  Urlid^en  unb  SBotffen  Don 
tneringen1.  bie  Ijetten  ber  Don  3lug$purg  pauren  &u  ®ab tingen  [i84a] 

20  ire  rog  genomen,  barumb  ba$  fie  fic$  nit  fteuren  gotten  tan.  atfo  namen  fie 
ber  Don  SlugSpurg  pauren  ire  rog  Briber  au$  be$  DogtS  ftatt  unb  Ijaus 2  unb 
fagten  bem  Dogt,  er  fott  feinen  jundern  fagen,  bag  fie  e$  nimer  nemen, 
ober  fie  soften  anberft  tyanbten.    unb  Jjet  be$  cartel  au<$  teut  bei  ben 

.  Don  9tug$purg,  ben  toaffen  auc$  ire  rog  genomen. 

25        2lm  fumptag  Dor  pfingften  tyat  fic$  in  fant  ©tepljanS  pfarr  in  aineS2^ 
u>eber$  fyauQ  fetbs  ain  Inab  ertyendt,  nun  14  jar  alt. 

1.  f$u>angcr:  traget.  4.  'bet  ainanber'  fetylt  in  6.  affent.  5.  bitlict)er:  bitlict).  7.  bafj 
bu  att  ftfitig  weref!,  bafj  bu  ain  na#t  jwei  »ermed}tef*.  13.  befa^icft,  alfo  tt>arb  bet  b«nbel 

offenbar,  urie  e«  gangen  waS.  —  2>a8  Ubrige  fe^U  in  6.  17.  on  ber  mitwudjen  »or  fant  W\. 
u.  Sacobi  tag.  18.  SEBotffcn:  ffiolffgangen.  24.  'waife^  au3  6  ftatt  'wad'  in  a.  25.  33ot 
biefcm  Slbfafc  fiefct  in  &  (931.  316*>)  bet  Bbfafc:  'am  29.  tag  ijt  ber  erft  fiain— gel.  worben.' 
6.  unten  6.  119,  24.  am  fumptag  exaudi  (24.  Wlai)  f)at   ftcfy  b"  Atned  webet*  fun,  14  jar 

alt,  in  feinc8  »ater3  &au8  felb  et^enclt,  in  fant  ©tep^anS  pfarr  gefeffen. 

1.  ©anj  ffl&nlldfr  Saltier  531.237*  am  anbrcrfetts  dd.  9Jlontag  na%  &. 

(Mtm  M.  217a).    @g  ^anbclte  ft*  urn  granctfici  (5.  Oft.),  ©ernjartfe^c   Utf.- 

unBcfugtc   gorbcrungen    bejilgU*   bcr  ©ammlung.    SSgt.  autf)  ba«  ©utac^tcn 

9tetS|ieuer  unb  ©tenjlBarlcit,  tt>eld^c  btc  Dr.$cuttngcr8,obmanfl*mitbcncnDou 

^uiJmnger  ale  Su^aBcr  bcr  #crrf($aft  toBrrtngcn  in  ben  toegen  ©abltngcn  cnt* 

©aBltngcn  an  btc  borttgeu  Uutcrt^ancn  ftanbenen  ©tmtigfettcn  giltlt*  Dcrtragcn 

bcr  @tabt  unb  be«  2)omca^ttct8  ftctttcn.  ober  flc  re^tU*  fcelangen  foUc.  @Bcnba. 

2)tc  @a*e  ttmrbe  betgelegt  bur*  ctnen  2.  SB9t.  1506  f.  na*  misericordia 

SBcrtrag  jtt)tf*cn  bem  2)omfa^ttcI  unb  domini  (2.  9Jlat)  531.  47*>:  'it.  2  U  12  fi 

bcr  ©tabt  ctncifctts,  benen  Don  #ni$rriu*  3  ^lr.  bre^n  fufifne^ten  Don  ©aMtngen 

etabte^renifen  XXm.  8 


Oflai. 
237b. 


Digitized  by 


Google 


114 


VII.  £>ie  Styronif  toon  (£femett«  @enber. 


10.  Slug. 


D  313b. 


4.  sum.  2lm  bonftag  na<$  pfingften  l?at  man  Urlicty  ®tt>erti<$  in  bie  eiffen 
W237b.  gefangen  getegt,  toon  toegen  ba§  er  etlictye  toort  toiber  ain  rat  l)at  gerebt1. 
Urn  fant  Sorinfeen  tag  ift  l)ie  unjb  anberfttoa  atn  comet  gefectyen  toor* 
ben  jnrifttyen  mitternad^t  unb  auffgang  ber  funen  unber  bem  grofen  beren, 
fafi  fctyeinet  in  ben  jaidjen  be$  leo  unb  ber  jwuffrauen,  Ijat  bebeut  fyerfeog  * 
3tyifiW*  Don  ©urgunbi  unb  £)fierreic$  tob,  laijer  3tta$imUian$  fun2. 

Anno  domini  1507  laufft  9ttatl?eu$  8ang  ba$  jerbroctyen  f$to$ 
SOMenburg  toon  Slnt^om  8auginger  urn  5200  fl  unb  fieng  e«  an  ju  bauen 3. 
w '&        ^n  fant  ®aIctltein*  ta8'  ^a^  fyerrnfafnad&t,  ftarb  3erg  @($em;  ba 
'  flagten  in  fein  frainb  mit  [i84b]  btnben ,  umgefd^Iagen  urn  ain  fyut,  ba$ 10 
toa$  tor  ju  StugSpurg  nit  gefed^en  toorben4. 

w  wob         ^m  faw*Pafi  nac$  fant  UrfuIa  tafl  ^en  bie  ^on  Slug^urg  bem  ro. 

'  finig  auff  ben  jug  gen  9?om  jit  jied^en,  bie  !aiferli<$  Iron  ba  ju  ertangen, 

gen  Softenfe  gefctyidt  33  fujtfnecfyt  unb  26  pferbt5;  barunber  finb  getoeffen 


1.  am  bonjtag  »ot  pi  (28.  SWai).  3.  2>ief«  flbfafc  ijt  auS  b  genommen,  too  et  Winter  bem 

»orange$enben  unfcreS  Zqtti  fle^t.      8.  Diefcr  Wbfafc  jte$t  in  &  an  anberer  Gtefle,  auf  ©I.  323*. 
12.  SMefet  Hbfafc  fle&t  in  6  in  anberer  Solge,  auf  331.  318b.  14.  gen  —  &.:  tt>ie  jfi  <£. 

befaloffen  ij*  roorben.  gcfc^icCt  26  pfetbe,  fcetr  2B.  marfaald,  Sergen  Cangenmantcl  burger* 

maimer,  boctet  Ulr.  Sung  unb  33  ju  fufj  u.  8  famrofj,  bic  trugen,  roa8  }fi  irem  prau<$  bient. 


toegen ;  it.  5  gulbin  ben  raipgen,  fo  bic 
toom  cartel  unb  ain  rat  gen  ©acting  en 
gef$i<ft  baben,  mit  ainanber  $um  &ern.' 

1.  SBaltfyer :  am  bomjtag  for  ppng- 
ften  (28.  2Kai). 

2.  $WU>b  ber  @o$n  2flaxjmiUan8, 
flarb  am  28.  &tpt.  1506. 

3.  3.  liber  9K.  Sang  oben  @.  75 
3tnm.  3.  —  2>emer  1.  c.  (SBalt&er  SB1. 241b 
nntev  1508) :  'Huff  ba8 1507  jar  feng  man 
[an]  SSeUenberg  $u  bauen,  toa8  for  pi 
jaren  crpcrt  toon  ben  toon  HugStourg.  alfo 
fafft  ba«  etyrodjen  Jdjlofj  mit  fetner  jfige* 
^erung  ^er  3Hat^et«  Sang,  toas  btfd(>off 
$  @al^bnrg  unb  bann  probft  jS  Hug^ 
pnrg  (551.  314^]  unb  teas  in  ber  remi* 
fd&eti  f  anfeelet  bei  9ftarjmittan,  toon  einem 
burger,  tyteft  Hnt^oni  Sauginger  toon 
2lug«^urg,  umb  52  tymtbert  fl;  biefer 
Sang  toas  ain  armer  gefett,  geboren  toon 
Slugtyurg,  unb  iiberfam  fo  fit  gelfe  am 
lingli^em  tyoff  mit  fcinen  benfien.'  2)ie 
SBurg  Settenburg  tear  im  Sabre  1396 
aerftfot  worben  (f.  @t.^ron.  IV  @.105, 
10  ff.)  unb  foflte  fiir  tmmer  nur  bur^  etn 
einfa^eS  ©au«  erfefet  toorben.  2)iefe3 
$au«  mit  3ugeb8r  befanb  fu$  im  Hnfang 
be«  16.  3$bt«.  im  Sefifee  ber  gamilien 
Sang  nnb  Sauginger ;  ber  lefeteren  foUte 


i^r  Stnt^eit  burd^  2ftattya'u«  Sang  abge« 
f auft  ttoerben,  urn  fiir  ben  tfitatg  ein  in  ber 
Sftalje  ber  ©tabt  giinpig  gelegeneS  3agb» 
fd^tog  ju  gettrinnen.  @.  iiber  bie  bie«» 
bejiigUdjeu  SSer^anblungen  unb  bie  Se* 
miifyungeu  bed  9lat^e«,  bie  @a^e  ju  toer* 
^inbern  SBrunner  1.  c.  <§.  36  ff.,  n>o  audj 
fonP  no^  intereffante  auf  SBettenburg 
bejiigli^e  ^otijen  ju  Pnbeu  pub. 

4.  @r  paib  am  12.  gebruar  1507. 
@.  bie  genaue  Hufjei^nung  in  Snca« 
9^em8  £agebu<$  in  ber  3eitfdjr  be«  &tf*. 
SScr.  f.  ©dpttoaben  unb  Sflfeu&urg,  Sa^rg. 
I860®.  2;  togl.  ©affer  a.  h.  a. 

5.  Huggeben,  toa«  iiber  ben  Sftom*ug 
gangen  ip:  ©9t.  1507  SBI.  138a  ff.;  ©gi. 
1508  SBI.  134 ff.;  togt.  ©affer  unter  1507. 
2)ie  im  Sejcte  angegebene  3«W  ber  bem 
#tfnig  pgefanbten  better  unb  gugfneefcte 
entf^ri^t  ber  gorberung  im  Jcei$t*2(n* 
fc^Iag  ju  bem  8ll5mer*3ng"  in  ber  neuen 
@amm(ung  ber  SRei^Sabf  <|iebe  II  @.  1 1 0. 
Hugerbem  max  Augsburg  nod^  juv  S3c= 
jafylung  einer  @umme  toon  1010  ©utben 
toeranWagt.  ©benba.  —  S39?.  1507  f. 
nac$  Simonis  et  Jude  (30.  Oft.)  SBI.  53b: 
it.  1010  guibin  Hntboni  2JlangoIt  an* 
ftat  Sacoben  gugferd  ^qatt,  fo  im  fo. 
matyt.  bei  aim  rat  toerfaafft  ^et,  »a«  ba$ 


Digitized  by 


Google 


1507. 


115 


3erg  Sangenmtmtef,  Ijerr   SBttyalm  tttarf<$at<f  Don  ^appen^um  unb^|f$; 
8  famrofp.  im  nad^otgettben  tar  ift  fyxx  SBityatat  marf^aW  ju  Sticnt 
flcftorben2;  ben  %at  man  Ijie  an  fantSfotfcrofiuStag3  tobt  burd^gcflcrt  getM.vpu. 
^awettfjaim  in  fcin  gr56mt$.  Bifc^off  Sriftoff  jfl  Slid^ftet  ift  fcin  fun4. 

5  bet  Sangenmantet  imb  marfd^alcf  finb  fyt  in  aincm  Kirifc  auSgeritten. 

©apft  3uttu$  f#i<ft  ain  legatcn  SBerntyarbumm,  catbinatunb  patri*  ^2$*; 
ar#en  scte.  crucis  in  3erufatem5,  baf  er  linig  3tta$tmifian  gen  SRom 
belaittet.  bee  tyat  am  criftag  ba$  ampt  ju  bent  J^um  gefungen6  unb  ljer<  25.  *>«. 
nac^t>o(genbd  an  fant  ©tepljans  tag  bad  atrtyt  ju  [ant  Utft($  ge^Brt  unb  2c  $«. 

i°ljat  ieberotann,  tt>er  bei  ben  amptern  ift  getoeffen,  ablag  geben  fflr  f^utb 
unb  pein,  bie  ba  reuen  unb  pei<$ten.  [i85a]  ^ert  3acob  gugger  tub  bifen 
catbinal  mil  feinem  Ijoffgftnb  ju  tif<$  in  fcin  fyutS  ju  bent  mtttagmaf,  unb 

2.  m.  ».  IBappenfcaim  ju  Xt.  geftotben,  ba  ban  bie  8ug«putget  auff  ben  to.  t.  gewartot  fraben,  u. 

am  4.  tag  aptili*  ift  $ie  bet  matfd&ald   tob  bunfcgeflett  woiben  auff  SJappenfcaim  ju,  ba  er  bet 

fcinen  ooteltetn  b>t  wetlen  begtaben  wctben ;  dtiftoff ,  bee  in  bifem  jar  1536  ju  ainem  liftoff 

}&  flidjflct  ectvelt  ift  wotben,  bet  ift  fcin  fun.     5.  $iefet  6afr  fefclt  in  b.     6.  $ct  flnfang  biefe*  c 

tlbfafcei  lautet  in  & :  *$et  to.  f.  fetyclt  fcin  botf$aft  ju  bapfl  3ulio  unb  jeigt  im  an  fein  jflfunft, 

ftd>  jfi  Worn  jfl  ainem  to.  taifer  jft  ftSnen  lauffen ,  batab  bapf*  3uliu«  fafi  etfraib  ttatbt  unb 

fdjidt  bemto.  finig  engegen  legatam  a  later  ben  catbinal  u.  pattiatfyn  Bernhardinum  Tusculanum 

bed  tited  sancte  crucis  in  Setufafem,  bet  ift  an  fant  Xboma*  be*  fcalligen  jtoelfpottcn  tag  (21.  Dec.) 

gen  H.  fomen,  bem  ift  f.  SWajimilian  engegen  getitten  bd  aufetfritb  bet  flat  unb  [bat]  in  mit  gtofen 

eeten  enpfangen.  barna$  oot  bem  nwi^ennidjt  tag  ift  bet  to.  t.  &ie  bjnwegf  gejoefcen ;  bet  catbinal 

\)<xt  am  toei$enna$ttag  ba*  ampt  jft  u.  I.  $r.  gefungen,  unb  jebetman,  bet  batbei  ift  getoeffen,  bat 

ct  geben  oetgebung  allet  finb,  bie  teu  fttben  u.  gepeic^t.  9.  ge&ott  j&  f.  UiHcfy  mit  gtofem 

appatat,  ad  wet  et  felbft  bapft.  11.  Dtr  6afe  •unb  bat  —  bie  ba  r.  u.  pei$ten'  fe^lt  biet 

in  6;  bagegen  $ci§t  e*  fctet  nod>  wetter :   *et  &at  oil  $c$gclettet,  bapferet  man  unb  frettn  be* 

im  ge^ept  an  feinem  b,off.'        12.  mit  alien  feinen  fcetrn  u.  bienet. 


actt  fo  aim  tat  latot  bed  abf^ifc  ju  (So* 
ftenfc  mthtn  gebflret.  bo^  W  man  ba* 
ran  afijogen  2  aulbltt  1  U  4  g  3  fji.  tou 
tcnlcnd  toon  renigctifyr  mat?t.  toegen 
bargclt^cn.' 

1.  Salter  (»eem  »1.  219»)f  bcr  jc- 
bec^  cttca«  auSfii^rlic^cT  ift  -  'unb  rait 
^ic  3org  Sattgenmantel,  berfeeit  burger* 
maijler,  unb  $cr  ffitl^atm  marf^alcf  bon 
Va^en^ain,  ber  flat  biener,  unb  betten 
fcaib  (iri«  an  unb  ferbedte  rog  unb  petten 
26  ^ferb,  unb  rait  ain  boctor  ber  ar^nct, 
auti)  BcjteUt,  mit  inen  unb  8  famrofc  unb 
33  fu&fne$t,  unb  »a«  bie  mainung,  bag 
[fie]  ba  feu  (goflenfe  mit  bem  ling  aftar> 
miltano  folten  gen  Worn  reitten,  ber  toolt 
faifer  toerben,  aber  niemant  toolb  glau* 
ben,  bag  ber  romfefig  fir  fi$  geng/ 

2.  ©».  1508  f.  nac$  letare  (8.^ri() 
81.  47»:  *lt  8  gntbin  2  U  8  6  3  tfr. 
tober  ^.  SBi^alm  iWarf^at(f«  befing!nu0 
ganngen  laut  9Bittic^3  bu^.' 


3.  ffialtyer  1.  c:  am  freitag  t>or  %xa* 
brofiu«tag  (31.  2Mi). 

4.  (5^rifio^bon$a^en^elmregterte 
aid  ©tfc^of  toon  (Si^fiett  toom  14.  S)ec. 
beS  3. 1535—39.  @enber  fann  atfo  biefe 
©telle  ni$t  bor  bem  (Snbe  bed  3a^red 
1535  gef<$rieben  ^aben. 

5.  ©ernarbino  (£art)ajal,  (Sarbtnal 
bon  @anta  (Eroce.  WR.  1507  am  failt. 
aen  crifiabent*  (24.  2>ec.)  ©1.  28»>:  'it. 
92  U  6  6  bmb  170  fannten  gefebenndft 
bem  carbinal  sancte  crucis  bon  9tom  unb 
annbera  bie  bergangnen  njo^en  laut 
SBitttcb*  bu^'.—3)er  Carbinal  war  bon 
bem  $apftc  ^eraudgefanbt  toorben,  urn 
jwifeben  9Rarjmilian  unb  2ub»ig  XII. 
bon  §ranfrei<$  grieben  gu  ftiften  unb  eine 
Coalition  gegen  ©enebig  ju  flanbe  ju 
bringen. 

6.  ©id  ju  bem  mit  ©.  185*  begin* 
nenben^affud  ift  SSatt^er  1.  c.  bie  Ouelle; 
na(^  5®alt^er  ritt  er  cin  'an  fant  Stomas 

8* 


Digitized  by 


Google 


116  VII.  2)ie  (E&roni!  ton  (Siemens  ©enber. 

bent  legaten  ju  eercn  tub  er  bit  burger  fampt  iren  frauen.  na$  bem 
mittagmat  tyaben  fie  ba  am  bang  in  bem  tyau$  geljept;  ba  §at  ber  legal 
alien  bifen,  bie  bei  bem  mall  unb  bang  finb  getoeffen,  gnab  unb  ablag 
geben  fur  fctyufb  unb  pein,  bie  reuen  unb  peid&ten;  $ab  au$  fetbs  etltd^ 
perfon  ju  bei#t  ge^Brt.  .  * 

<g$  ift  ain  gteifnerin  unb  bod&fteifelerin  Ijie  ju  SlugSpurg  getseffen, 
Slnna  Sameniten,  bie  %at  ftnig,  furften  unb  Ijerrn  unb  getert  leut  betrogen 
unb  gefagt,  fie  efc  Iain  teibtictye  fpeijs,  funber  fie  leb  aflein  ant  ber  frafft 
be$  I)o<fytt>irbigen  facramentS;  unb  ljat«  Ijie  ber  merer  tail  fur  IjaUig  ge* 
fatten1,  fie  Ijat  bei  ir  ir  mfitter  unb  ain  magt,  unb  gaben  ir  Ijie  bieio 
reictyen  leut  bit  gett$  unb  foftlid^  effen  unb  trinden,  ba§  fie  armen  unb 
tranden  menfcfyen  auStaitte;  barbon  be^ielt  fie  ir  Ijaimti<$  ain  gutten  tail, 
fie  toaS  root  unb  fauber  bettaibt  unb  gieng  atte  tag  in  be$  ^aitigen  Sreufc 
firctyen,  bann  ir  IjauS  nit  toeit  barbon  toa$,  unb  fur  gu  jeiten  auff  aim 
ntfgelin  au«,  ate  fie  fagt,  au«  anbactyt,  bamit  fie  anber  [i85b]  leut  ternete  15 

2.  'in  bent  ^aul'  feblt  in  b.  4.  ben  bat  bet  legat  au$  volfomne  gnab  gegeben  von  vein 

u.  fault,  bie  teu  baben  u.  beity.  Der  folgcnbe  Safc  feblt  in  b,  bagegen  f olgt  no$ :  'Hfer  legat. 
al*  ei  bie  ifl  binroegf  jocben,  ift  er  in  bat  JWibetlanb  jodjen,  bin  u.  toibet  aflentalben*.  10.  Die* 
fer  fcbfafr  beginnt  in  b:  'e*  ifl  Ain  jundftau  bie  jfi  91.  gcroefftn  in  bailiget  gteufeet  vfatt  mi 
namen  91nna  6ameniten ,  bet  ift  bit  bie  flat  vetbotten  rootben,  von  roegen  bag  man  fagt,  fte  bft 
bad  teicb  ©offenbrotlin  bem  jungen  Ulricb,  {Recblingct  oetfuplet.  biefe  *.  8.  nam  ficb  barnacb  an 
[bet]  boyfteifrlerei  u.  gtofe  gleifetei  u.  nam  aUe  roudjen  ba*  b^bwirbig  factament  u.  fagt,  ba§  fie  on 
atte  Itiblidjt  fpel§  u.  ttand  lebte  unb  aUein  au*  bet  frafft  be*  ^toitbigen  factament*  be*  jarten 
fronleicbnam*  Griftt,  ben  fie  aUe  wu$en  envfieng,  auffentbalten  routb  u.  fain  Itiblidjc  fpcifc  obet 
ttancf  nieffen  notb  btaufyn  tiinb,  batmit  fie  mit  item  betrogen licben,  fallen,  vetlogenen  leben  oil 
menfeb.  en  bettogen  bat,  unb  etli<b  furften  u.  berrn  u.  men  roebet  bie  balb  flat  bie  u.  vit  au*rocnbig 
(fte]  fut  ^ailig  gebaltcn  baben j  fie  bat  baimlicb  nu  ba*  aUetbofi  geffen  u.  trunden,  ban  it  ift  oil 
gutter  effen  u.  foftlicbifte  roein ,  fpecetel  u.  gefect  tSglid?  jugefaidt  roorben,  ba§  fie  e*  unbet  ben 
ftanden  menfeben  all  ain  bailigc  perfon  nac^  aine*  jeblidjen  nottutft  au*tail;  be*gleii^«n  bat  fie 
an6)  oil  gelt*  von  ben  rei$en  bje  envfangen,  unber  bie  franden  unb  aucr)  armen  aul|utailcn ;  von 
bifer  fveifj,  ttand,  confect,  fvefeerei  u.  gelt  b.at  fte  taglid)  genomen  u.  geftolien  nad>  item  gefallen 
u.  ifl  faft  faubet  u.  rooltlaibt  gangen ;  bat  it  muttct'  u.  ain  magt  bei  it  gebevt,  ba  bat  f\d?  fte 
aud>  tool  migen  bebetfen,  ban  fie  bat  bie  mutter  u.  magt  au*ge$alten ,  u.  fo  fie  ift  jeiten  ubetailt 
ift  rootben,  u.  effen  u.  ttinden  bei  it  gefunben  ift  rootben ,  bat  fte  gefagt,  e*  gebStt  irer  mftttet  u. 
magt  jft.  14.  JDiefer  ^affu*,  in  6  roeiter  unten,  lautet  bort :  'unb  jfi  jeiten  ift  fie  auff  ainem 

toagelin  auferbalb  ber  flat  gefaren,  bamit,  all  fie  anjeigt,  [fte]  anbet  leut  roet  leeten,  troften  unb 
unbenoeifen.  ba  fftrt  fie  alweg  baimlicb  foftlicb*  confect  mit  ir;  barmit  tntbielt  fie  fid},  al*  lang 
fie  au*  roa*. 

tag  be«  fetoclfbottcnfi1  (21. 2)cc.) ;  9lem  ©telle    Bel    SBatt^er   SL  240^    (^fttm 

f^Iiegt  bie  SRotij  t>on  bee  Slbla6ft)enbuna  ©L  220&).  3)ie  ©oc^e  erreate  attentr)alben 

mit  beu  SSorten  'e«  u>ar  nur  urn  gett  ju  ba«  grBgte  Stuff e^cn ;    Sutler  ertoSfcut 

t^un.'  t^rer  in  Jeinen  £if(!f)rebeti,  unb  ber  ©!• 

1.  ©.  bie  au«fflr;rU^e  StjS^luna  in  fd&of  ton  Sluasburg  nimmt  no<!r)  im  3. 

ber  (Srontca  newer  ©ej4i$ten   ©I.  6»  1537  (Selegen^cit,  ben  9fag«&urgcrn  il^re 

—  SBI.  12»>;    (Siemens  Saaer  81.  72b .  bem  „2amemt!ein"  gegenttber  bewiefenc 

bte  bet  #ormavr ,  XaWenb.  1834  mit-  2ei($tgt8ubtgreit  t>orjun)etfen. 
get^eilte  (5l;ron.  ©.  151  ff.;   bie  !urj« 


Digitized  by 


Google 


1507.  117 

unb  unbertoig.  ber  tegat  Sernljarbinus  fobert  ba$  8amentttin  ju  im  unb 
fragt  e«,  tote  offt  fie  ba«  Ijoctyurirbig  facrament  enpfieng;  fagt  fie:  'atle 
fumptag'.  ba  tyra<$  ber  tegat :  'e«  ift  ju  bif. 

©e«  laifer  2Wa$imitian  fd&toefter  Shmigunb,  Ijerfeogin  ju  SDttnctyen  *, 

5jjtett  nit  Dit  Don  bem  Samemttin  unb  fobert  e$  jft  ir  gen  3ttin<$en.  bie 
fur  [mm  ju  ber  l)erfeogin  unb  ma<$t  ir  Dor  ju  StugSpurg  na<$  ir  getoon* 
ijait  in  am  trid&tin  foftticty  confect  ein,  be$  ftartft  fitr  fyeig  unb  trandf, 
be$  fie  prau<$t,  roann  fie  nit  antyaim  toa$.  nun  l)et  aber  bie  Ijerfeogin 
ju  3ftin<$en  bem  Samenittin  ain  gmacty  jugerid^t  unb  tyaimli<$  Itedf  unb 

iot8$er,  aus  ainem  anbern  gmadj  jfi  fe<$en,  toa$  ba$  8amenittin  tljet, 
gemattyt.  ba  facty  bie  fyerfcogin  mit  iren  ettid&en  f<$toeftern.tn  ber  fam* 
fang  bem  Samenittin  in  irem  gma<$  ju,  toaS  fie  tljet.  alfo  tfyt  ba$  8a* 
menittin  ir  trident  unb  toabfedftin  auff  unb  fieng  an  jft  effen.  na<$  bem* 
fetben  tourb  e$  fd^ier  urn  mattjeit,  ba  fobert  bie  Ijerfeogin  bad  Samenittin 

is  ju  tifefy.  ba  tooft  e$  nit  effen  unb  fagt,  fie  eg  Iain  teibtictye  fpeig.  ba  fagt  bie 
fyerfcogin:  'ganbfyin  unb  pringen  ir  ir  tricfytin  unb  toabfedftin,  e$  fd^medt 
te<$t  ir  unfer  fpeig  nit/  ba  muft  fie  effen.  ba  fagt  bie  [isea]  l)erfeogin 
ju  ir,  bag  fie  bie  gteifnerei  Don  ir  ttyet  unb  attentatb  eg  unb  trind  offen* 
ticty,  toie  fie  bisljer  Ijatmticty  l)ette  ttyan,  ober  fie  toott  fie  ju  offenltd^en 

2ofd^anben  pringen.  ba  nun  ain  rat  foti<fy$  ju  2lug$purg  ift  getoar  toorben, 
tyat  er  ir  etoigfticty  bie  ftat  Derbotten.  ba  §at  ir  Stnttyoni  SBetfer  ba$  gtait 
avi&  ber  ftat  geben,  §at  foti<$$  Don  ir  nit  toeflen  gtauben,  tyat  fie  noc$  fur 
Ijaitig  unb  Iredjt  geljept.  ba$  8amenittin  Ijat  mit  ir  au$  StugSpurg  gefiert 
1400  barer  ft.,  bie  fie  geftotten  unb  abtragen  I)at,  bie  fie  armen  teutten 

25  f oft  fyaben  bur<$  gotten  toitten  geben,  unb  ift  gen  grefyburg  jogen.  ba* 
fetben  $at  fie  ain  arenproftmad&er  jft  ber  ee  genomen;  unb  Don  ir  fiber* 
trettung  toegen  ift  fie  ju  lefcften  ju  gretyburg  mit  urtait  unb  re<$t  ertrindft 
toorben 2, 

2.  enpfad).  3.  afle  n>u$e.  4.  £>iefet  ganje  2lbfafc  MS  ju  bet  ©telle  4unb  ift  gen  ftteiburg 

jogen'  tautet  in  b  »iel  futjet :  jfim  le^flen  ^at  fie  faifet  aWQ|imilian«  fc^wejlet  jhtnigunba, 
^tt^ogin  ju  3Kin$en ,  bafelben  in  bet  tfaine  famtung,  batan  ergtiffen  gan^  offenti$.  bie  bat  ed 
von  ir  gefagt  unb  aUentalb  foli^e  it  gteifnerei  au$gef$riben ;  ba  $at  ^ie  ain  rat  it  bie  ftat  t>er« 
botten,  ba§  fie  fo  »il  leut  ^at  bettogen  unb  urn  ba8  it  befaiffen.  bet  ^at  3lnt!>oni  ffielfet  mit  alien 
eeten  bad  glait  au$  bet  fiat  geben,  l?at  fie  noc^  fur  ain  ^ailige  jundftauen  u.  fur  ain  propljctttn 
ge^ept  j  fie  ifi  gen  ftteibutg  fomen  u.  ^at  mit  it  batyin  pxadft  1400  barer  gulbin,  bie  fie  folt 
^aben  geben  armen  tranden  leutten,  bie  fie  &at  be^alten.  25.  ju  Freiburg  im  Sreidgei. 

27.  3n  b  au$fu$tli$et :  unb  nit  lang  barnadj  ^at  man  fie  ba  mit  uttail  u.  ttc^t  (ba)  ertrincft , 
I>at  mir  ain  boctor  gefagt,  bet  batbei  ifi  gejianben:  *D  fie  ^>at  mir  »il  arbait  gema^t  mit,  irem 
fallen  leben  im  bei^t  Ijorenj  ban  i#  fain  augenplid  nie  fain  glauben  an  fie  gefcept  fyab\  man 
Ijat  toeUen  f^ie  bettogen  fein :  aid  fie  fjat  auSgeben,  fie  e§  u.  trtncf  nit,  wan  e«  wart  wtrr  getoeffen, 
^et  fie  auc^  ni$fc  in  it  ge^ept  »on  uberfliffigfait  ber  natur,  weber  fpei^el,  $arm  obet  ftiel. 

1 .  flumguube,  bie  SBttttoc be«  ©crjogg     lu  9Jliln^eu  eingetreten  tt>ar. 
5llbrc^trv.,  blc  na<$  bc«  (cfetcrcn  Xobe  2.  @.  ^em,  bie  (Sronico  nctocr  gc* 

in  ba«  $iltridff«ojler,  @t  fflaraorben*,      f^ic^ten  »t  45b 


Digitized  by 


Google 


118  VIL  2)ie  (S&ronif  toon  <£temen«  ©cttbet. 

$)er  bon  SBenebtg  botfctyafft  ift  ju  Softenfe  au<$  auff  bcm  retd&ftag1 
gctt>cffcn ,  toelctyer  !.  mt.  Ijat  anjetgt  ben  romjug,  unb  ob  flc  in  bur$  it 
(anb  toeflen  (auff en  jied^en.  Ijat  bie  botfttyafft  ju  anbtmurt  geben,  fie  Ijab 
folios  Iain  bebel<$,  fie  toel  abet  ber  tyerfd&afft  barunt  f<$reiben.  barauff 
f)at  ber  fenat  bur<$  ir  botfd^afft  ju  anbtourbt  [iseb]  geben,  fte  metten  feiner  5 
mt.  geren  bertyotfen  fein,  bajj  fie  gen  {Rom  jted&,  bie  faiferticty  Iron  ju 
erfangen,  bocfy  er  mtefc  \itif  bor  berfd&reiben  unb  men  brieff  unb  figel 
geben,  bag  et  inen  ttette  Iain  fd&aben  juftegen  unb,  tt>a$  fie  bid  tyieljer  auff 
bem  tanbe  unb  mere  befeffen  fyaben,  beftette  unb  attein  mit  3000  fug* 
fnectyten  unb  mit  ainer  Maine  anjafl  ber  bidden  bur<$  ir  lanb  jie<$.  bad  10 
Ijat  I.  mt.  nit  toetten  annemen.  unb  in  gemetner2  feffion  atter  ftenbt  im 
reid^ftag  ift  ber  btfd^of  bon  SDWnfc  unb  Ijerfcog  gribericfy  bon  ©adften  auff* 
geftanben  unb  Ijat  ir  jebttcfyer  bie  SSenebigifd^  botfd&afft  bei  ainem  arm 
genomen,  fiir  bie  ratftuben  gefiert  unb  auSgeftoffen  bor  iebermen<fli<$. 

].  fcieftt  fcbfafc  pe^t  in  6  an  anbetet  ©telle  (91.  317b),  et  lautet:  f.  SWajitmlian  Ijat  ju  dojlenfr 
ain  tei^ftag  gefalten,  wit  u.  toad  geflalt  et  bie  faifetli#  fton  ju  {Rom  meU  ^cU;n.  ba$in  ift 
audj  fomen  bie  oenebtgifd)  botfaaffr,  bie  fcat  bem  to.  finig  eqeigt,  ba§  ain  fenat  bafelben  burd) 
it  $etf$aft  nit  me  petfonen  well  lauffen  jie^en  ban  mit  3000  ju  to§  u.  ffifj  u.  mit  ainet  flaine 
bejlimpte  anjall  bidjfcn.  bat  bat  bet  to.  f.  nit  ttnUen  annemen,  u.  in  offenlidjet  feffion  cot 
alien  filtfieii  u.  ftenben,  ootan  audj  be*  to.  finig*,  ftnb  bie  jtoen  d>utfiitften  SRenfc  u.  6a$fen  Don 
irem  fife  aufgeftanben  u.  ftnb  ju  bet  oenebigifae  botfcfrafft  fcinjfigangen,  bie  au$  ba  if}  gefeffen,  u. 
[tjat)  ain  jtblidja  an  feinem  ott  bie  botffytfft  angtiffen  u.  ju  bet  bbjt  tytau*  gefiett.  barauff  bat 
bet  to.  f.  oafdjafft  u.  gepotten,  baf  bie  wnebigifa  botfaafft  in  bttfelbe  fhinbe  au*  doflenfe  u. 
teutfaen  lanben  jit#;  ba  ifl  bie  oenebigifcfr  botftyifft  gen  %.  jo$en,  bet  mainung  fi$  ba  auff* 
|ju)  entbalten,  bi*  fie  but#  ain  fenat  »on9enebig  betiefft  mutbt,  ban  ain  jebli^e  botfcfrafft,  bie  bet 
fenat  von  Senebig  auftf$idt,  tban  eon  it  felb*  nit  toibet  b,aim  (omen,  bei  oetlientng  bed  tjaupti 
on  alle  gnab,  ma  man  fie  b,  infefyeft ,  fte  metbe  ban  wibetumb  betiefft  u.  gefobett  ju  fomen.  ba 
nu  bet  to.  (.  ctfftt,  ba|  bie  »enebigif<^  botf^afft  not^  ju  91.  lag,  fdjidt  et  jufcanbt  frin  botf^afft 
bab,in  u.  fdjftff  bie  oenebigift^  botf^afft  ba  aut, 

1 .  ©cr  9tei$*tag  »urbe  am  27. 3l>rit  tti$t  ©itte#  bie  ©efanbtm  anberer  $errett 
1507  erBffnet.  (S«  ^anbeltc  fi$  fiir  ben  ju  ma^cn,noc^  toon  bem  Drtc,  tco^in  fie 
^8»ig  batum,  t>om  Siei^e  bie  SDHttel  jur  gef^idt  Rnb,  o^ue  bte  (Srlaufcttig  unb  ben 
(Srlangung  ber  tfaiferfrone  ju  er^alten.  au«brfiali^en  ©efefyt  ber  ©ignorte  abju- 
©gt.  oben  ©.  114, 12.  reifen".  Duerint  tour&e nun  toon  2Rajimi- 

2.  liber  ba6  S3erbalten  be«  ©enetia*  Uonangett)iefen,fi^no^  eternal  f$riftlU$ 
ntf^en  ©ejanbten  Ouerini  auf  bem  onfeine^errenju  »enben;  bUjumCin* 
9^ct^«tag  ju  (Sonftanj  ftnb  roir  genau  treffen  ber  Sntttort  f otte  erju$  noc^  «ug«- 
unterricVtet  burc^  bte  2)e£cf$cu  Ouerintd  burg  beaeben  unb  btefe  ©tabt  o^ne  n>ei> 
an  bte  ©tgnoric,  toerBffentlt^t  in  ben  teren  ©efetyl  ni<$t  tocrlaffen.  3n3)epef4en 
Sertdten  iiber  bie  JBerbanbiungen  ber  toom  12.— 24.  Slugufi  lagt  ftd^  Ouennt 
t.  fac!pftfc^en  ©efett|(^.  ber  SBiffenf^.  gu  aid  in  Augsburg  anttoefenb  na$u>eljeu, 
^ii)jta,  3a^rgang  1857  <&.  60  ff.  33on  bann  %og  er  fi^  (na^  9u«bru^  ber  fteinb* 
etnertevartigen^cenctoiefieunfcrXejt  feligtetten  in  3tatten)  na'ber  an  bte  ita» 
erjS^t,  iftbortfeine  9lebe;  al«  toon  t()m  lienifc^e  Orenge  gurlitf  bi«  na^  @ena- 
toerlangt  nmrbe,  im  Stamen  be«^8ntg«  toaHe,  too  er  am  21.  ^otoember  bie  ge< 
9RarjmiUan  jur@ianorie  abgureifen,  urn  toiinf^te  3utii(fbcrufung  er^ielt.  —  8gt. 
fte  in  einer  l^m  giinfiigen  erfla'rung  ju  no^  bie  nnter  ben  wgortfe^ungen"  toor- 
beflimmen,  n>eigerte  er  fi$  bled  ju  tfun.  fommenben,  auf  ben  d?ei$0tag  an  Son* 
ba  „c«  bei  ben  Senetianif^en  ©efanbtcn  jlang  bejiigli^en  Stotijen. 


Digitized  by 


Google 


1507.  119 

ba  tyat  tm  bcr  lintg  gefctyafft,  bag  cr  in  berfetbe  ftunb  an*  Softenfe  jiecty 
unb  tcutfc^cn  tanben.  ba  Ijat  bie  botfctyafft  begert,  bag  man  in  nun  fo 
tang  in  teutfctyen  tanben  la\x%,  J6i$  er  feinem  fcnat  fctyretb,  bag  man  in 
berieff,  man  fd^tag  im  funft  iren  ftatuten  nacfy  fein  tyaityt  ab,  toann  cr 

5  ungefobert  lorn,  unb  ift  Don  Softenfe  gen  2tug$purg  jogen.  ba  ber  finig 
fot$$  Ijat  erfaren,  l)at  cr  gen  9lug$purg  gefctyrtben  unb  [in]  ba  antf)  a\x$* 
botten,  unb  ift  bie  botfetyafft  beriefft  toorben  unb  tjaimjogen. 
[i87a]  Stuff  foti<$$  §at  ber  ro.  finig  mit  Ijttf  be$  ret$$  unb  anberer  bunb$* 
genoffen  ben  SSenebiger  abgefagt,  unb  ift  ain  grofer,  fcfytoerer  Irieg  baraus 

io  emtgt,  ber  9  jar  anainanber  Ijat  geroert,  unb  [tyaben]  Beibe  tail  ainanber 
grofen  fcfyaben  jugefiegt. 

211$  ber  ro.  linig  fein  botfetyafft  gen  SRom  jum  bapft  fyat  gefctytcft 
unb  im  anjeigt,  bag  er  toel  lomen  unb  bie  faiferlicty  Iron  ba  ertangen, 
ift  er  grog  erfreibt  unb  fyat  im  ben  obgemetten  tegaten  entgegen  gefd^icft1. 

is  bifer  tegat  ift  ju  2tug$purg  fytntoegf  in  ba$  SKiberlanb  jogen,  ba  ift  ber 
ro.  Itnig  ju  im  lomen*  unb  na<$malen,  ba  ber  bapft  Ijat  gefectyen  in  bifem 
jar,  bag  ber  ro,  linig  mcfyt  Ijat  fiinben  fomen  be$  friegS  tyatb  gen  SRom, 
Ijat  er  in  gu  ainem  laifer  beftett,  [im  ben]  titet  geben  unb  bie  but  fo  ticket 
confirmation  gugefctyicft2, 

20        9ln  fant  ^Jeter  unb  ^Jaufetag  in  ber  nacfyt  ift  gu  2lug$purg  unb  29.3™. 
anberfttoa  ain  faft  grofer  toinb  getoeffen;  ber  Ijat  bie  bfium  mit  bfcr  tourfe 
au$  ber  erbe  geriffen  unb  trit  tyfiufer  unb  ftebet  umgetoorfen  unb  in  IjBtfeen 
unb  gfirten  grofen  fctyaben  tljan. 
[i87b]  3u  bem  t^uren  an  fant  Utticfys  cfyor  Ijat  man  ben  erften  ftato^£b- 

25  getegt 3. 

8.  ©iefet  unb  ber  folgenbe  Slbfafc  fe^ten  ljiet  in  6.  6.  oben  93ariante  6.  115  ju  3.  6.  21.  mit 
wurfc  u.  ftamen  au«  ber  erb  &at  geriffen  in  garten  u.  auf  bem  fetbt  u.  in  ben  ljol^ern  u.  roeit  im  (11ft 
bat  l>inn>egf  gefiett,  auer)  oil  tae^er  u.  ljaufer  l?at  binroegf  gefiert  u.  bie  flabel  umbgereotfen. 
25.  am  29.  tag  (1506)  ift  bet  erfl  {lain  jft  bem  tyuren  fant  Ulri#«  <$or  gelegt  worben  (an  anberet 
6teDe  in  6,  81.  316b). 

1.  3n  SirfU<$feit  tear  bet  f<q>\t  be*  €J.  1246  unb  bie  3fo$fii$rungeu  ffianles, 
flrcBt ,  einen  ffibmerjug  attajcimtUanS,  2).  ©eW.I  @.346ff.  — 2BaIt^er«r.241a 
namenttt<$  an  ber  @£ifee  eine«  $eere«,  (9£em  ©I.  220*):  '2)eS  jars  Ite«  im  fing 
gu  toer^tnbetn.  @.  tyieju  $3rof<$,  $apfl  9Jto$imitianuS  feu  £rienb  ain  ampt  fin- 
3utiu$  II.  @.  138  ff.  gen  unb  fcat  baroa<$  bie  fttrffcn  unb  all, 

2.  2KarimUian  natym  na<$  einem  man  felt  in  tyinfiiro  fdjretfcen  faifer  unb 
2(mt,  bad  2ttattI)Su$  Sang  in  bent  2)ome  ntmer  ting,  er  f^retb  fid)  fefts  mit  bem 
gu  Orient  fang,  am  4.  ge&ruar  be«  3afc  tttulus  alfo  er»elter  faifer.' 

re«  1508  ben  Xitel  „@rto^Iter  ffiifotif<$er  3.  2)emer  ©I.  310^:  '$uff  ba«iar  im 

faifer"  an.  ©.  bie  ©eri^te  ^ieriiber,  mit»  apritttoarb  ber  buren  gS  fant  Ulri^  an» 

aet^eift  toon  3anffen  1.  c.  @.  742  unb  gefangen  gft  Bauen ,  ber  tyertoarfe  gegen 

©talin  in  ben  gorf$ungen  j.  b.  ©ef^.  ber  ftatt  flat,  unb  ber  anber  gegen  bem 

SBb.  I  8.  67  ff.;   togl.  gugger»SBtrren  ctojler   warb   jebauen   angefangen   im 


Digitized  by 


Google 


120 


VII.  2)ie  (£$ronif  Don  (Siemens  ©enber. 


Die  (ad^cn  Dor  fant  Urfictys  prebigtjaus  an  offner  ftrajs1  tyat  man 

abtljan  unb  ben  ncucn  ftainen  rSrlaften  gemacfyt. 
W24ib.         8faff  bcm  ©einmarcft  ift  bic  ftatnc  faut  in  bcm  riJrfaften  gemactyt 

toorben2. 
w  24ib.        Dcr  neu  tljuren  in  ber  $fa(fe  ift  ju  tootgefatten  !ai.  ro.  mt.  gemac$t5 

tnorben 3. 


2.  3>cr  *bfafr  ffc$t  in  6  an  anbtm  6tcDc  (91.  318*>).  3.  £tr  fcbfafr  fle$t  in  6  an  anttitr 

6teOe  (»!.  323*).        5.  3)et  »bfafe  ffc*t  in  6  an  anbcm  Stent  (SI.  323*).        b.  tb.  in  b«t  $f. 
ijt  but#  bifd&off  $ainri$<n  jc. 


aprttt  iml506  jar,  2gaben  $o<$  iiber  erb, 
unb  Ueg  in  Pan,  bid  mann  ben  au<$  auf« 
fftrt  bei  ainem  abt,  $ieg  ber  fconrat 
2Rerttm,  geiten  ben  burcn,  rote  oben  Part, 
tyertoarfc  geaen  ber  part,  ip  ber  erp  pein 
getegt  auf  31.  mat  1507  gn>if<$en  8  ur 
unb  9  ur,  road  auff  ainem  mcntag,  mit 
jjroceg  beganaen.'  (®ang  Furs  *c*  ®a** 
tbcr  1.  c.)  $a<$  ©rami,  Utrt<$floper 
©.  26  trugen  bic  ©runbPetne  ber  beiben 
X^ilnne  folgenbe  3nf($riften:  Anno  hu- 
manae  salutis  M.  D.  VI.  II.  Kal.  Ju- 
nias  Diuo  Julio  II.  P.  M.  et  Imp. 
Caesare  Maximiliano  Augusto  invicto 
Christianae  Reipublicae  et  Henrico 
Episcopp  Ecclesiae  Augustanae  prae- 
siaentitms.  Conradus  Morlin  ADbas 
cum  suo  conventu  turns  hujus  lapi- 
dem  primum  gravissimis  licet  impen- 
sis  a  fundamentis  posuit.  —  Sub  anno 
Incarnationis  Christi  M.  D.  VI.  VIII. 
Kal.  Jul.  ac  regimine  D.  Maximiliani 
Horn.  Regis  nee  non  Conradi  Abba- 
tis  hujus  nominis  II  hie  lapis  huius 
turris  primarius  in  praeaentia  Cleri 
ac  populi  gumma  cum  devotion e  et 
solemnitate  locatus  est  sub  eodem 
Abbate.  —  uber  ben  Hudbau  f.  ©raun 
1.  c.  <§>.  27  ff. 

1.  ©fit.  ©tetten  <§>.  290,  2>emer  ©1. 
312b:  42Cuff  bad  jar  (1507)  tmafcriflroarb 
ber  rerfaP  for  fant  U(ri$  ba  Don  neuen 
gefefet  unb  gebauen,  Panb  Dor  ha%  im  jar* 
roeg,  pxati)  man  ab  bad  mat.'  —  2Bebet« 
($ronit  ©1. 127» :  '(Sd  ip  in  bifem  jar  ber 
rflrfaP,  [bamit]  f o  Dor  bem  ©ebertyaud  gu 
bem  tyanbel  unb  mardt  ptafe  anug  roerbe, 
berab  fflr  bed  Saugingerd  pau«  gefefet 
roorben ,  rote  er  bann  nodj  ^euttigd  tags 
gefen  roirt,  barauff  ain  tyanbroerd  Don 
toebern  fein  fit?  gema<$t,  unb  mit  gten* 
bem  umbfangen,  aid  nod)  im  geprau$ 
IP'.  —  2>emer  ©I.  315»:  '2>ed  jar  roarb 


audj  berrertaPgema^t  beiunfergraroen* 
brieber  unb  gefefet  im  tetoge  1508.' 

2.  ©ft.  1507  copuna  bed  neron  Pat* 
ntjn  rflrbrunen,  ©I.  109b :  'it.  8  autbin 
Dergett  maijta  ©urdbart  felbannoer  In 
Palnbtu<$  Dtrnberfcatb  Utoxad)  mitjam^t 
ettltcbem  boten  Ion ;  it.  50  gulbin  maifkr 
©urdbarten,  (et  er  ju  Ulm  Dggeben  Pain 
gnm  capen  jebredjen;  it.  3  gulbin  $ann» 
fen  Ropptn  Don  ©tettbad}  Don  2  lap 
Pain  Don  Ulm  ^criiber  gefurn.  NB.  im 
Pnb  bie  Pain  gum  lapen  bepeflt  all  ana,c 
btngt  ^criiber  gefiirn,  unb  gibt  man  tm 
Don  aim  jetroebem  lap  Pain,  toit  ber 
atog  bem  painbruc^  gen  ©Im  fompt,  2 
gulbin  Don  ©Im  gen  ftuatyurg  geffirn 
unb  Don  aim  balben  lap  1  gulben.'  — 
3m  nS^Pen  3a(re  f$eint  biefer  8l8(r!aPen 
ber  ^au^tfa^e  na$  'Dottenbet  getoefen  gu 
fein.  ©enter  ©1. 314b  (ffialtyer  ©1. 241b, 
ffient  ©I.  220b)  beric^tet  trrt$ilmU($  unter 
1509  Part  1508:  'bed  mannag  (etoge 
toarb  gefegt  ber  Painin  rertap  am  Sein* 
mautt,  mit  12  egen,  bur$  matter  ©ur> 
fartt,  ber  Patt  toerdman ;  ber  faat,  er  ge« 
ftertb  bei  300  p.  road  auf  bad  jar  Soranud 
©elffer  burgermaiper  fon  benen  unb  Ul* 
ri^  ^Urtfectt  burgermaiper  ber  gematn. ' 
((Sd  toaren  bied  bie  ©iirgermeiper  bed 
3abred  1508.) 

3.  Center  ©1.315b  u„ter  1508  (©al« 
tber  ©1.  241b,  ftm  220b) :  ^uff  bad  jar 
ba  marb  ain  buren  gebaut  an  ber  ^falfe, 
groif^en  fant  $ampre$t  unb  ber  f\aii} 
bem  remifaen  fing  ober  faifer,  gu  ber 
geit  genant  2Kajrimilian ,  toad  btjeboff 
§atnnc^  Don  Ste^tenau.  iti)  toaif?  nit, 
roem  gu  lieb  ober  gu  laib.'  ©affer  (unter 
1508)  metnt,  ber  X^urm  (Don  bem  au9 
man  bie  gange  @tabt  iiberfd^auen  tonnte) 
fei  na$  audfage  bed  ©ifc^ofd  gu  (Sbren 
bed  flaiferd,  in  feirtli*feit  aber  ber@tabt 
gum  $obne  gebaut  roorben. 


Digitized  by 


Google 


1508.  121 

Anno  domini  1508  fctyuff  bcr  fiang,  bifctyoff  ju  ®urc$,  unb  tieg  in»3i4». 
aDeu  pfarcen,  cftftern  unb  lirctyen  Dertfinben  an  bcr  prebtg,  bag  nemants 
toeber  fogtcn  noc$  Beiffen  folt  in  ber  Ijerrfctyafft  ober  txxtfft  ©cltcnburg1. 
Ijet  man  bar&or  foltcty  fac$  me  gc^&rt. 

5        Sim  freitag  Dor  fant  Hfra  tag  ertranl  Sanjc  $ertoart  ju  ©urgau  in  ^  *"?;. 
bcr  SWinbel  unb  fief  mit  fcincm  pfcrb  fiber  bic  fang!  Ijinab  unb  toott  gen 
Utot  rcittcn. 

[i88a]  Sim  afftcrmontag  nac$  fant  SWid^cW  tag  ift  mit  bidden  unb  arcn*^|4f{; 
proften  ainf<$ieffen  tyie  getoeffen,  unb  20  fl  »a$  ba$  b8ft.  mit  bem  aren* 
io  proft  getoann  e$  ©artijotome  9tcm  unb  mit  bcr  bic$$  graff  $>aug  Don 
9Konfort.  bic  ftat  gab  40  fl  entfor2. 

Suff  bem  alten  fjorc^crmarcft  an  ber  recite  ftrafc  ftonb  ain  Joit«,wwi«. 
n>a$  ain  apotecf  barin,  bad  toarb  atyroctyen  unb  ain  gag  bcr  gemcin 
ftrag  barau$  gema^t;  baran  gab  bcr  (gglenberger  unb  anber  burger 
15  auc$  etli<$  gelt,  bamit  [fie]  ire  Ijfiufer  frei  Ijetten3. 

g$  ift  tyte  unb  anberfttoa  ganfe  ain  faft  naffer  fumer  getoeffen  unb 
[fiat]  feinbtlid^  gcregnct,  barbon  bic  lie  unb  fctytoein  raibig  unb  fcfyefotig 
fmb  »orbcn  unb  geftorben. 

8n  fant  2^oma«tag  toarb  Ijie  ba$  grog  fctyteffen  au«geriefft4:  mit  21.  see 

6.  *ift  —  ab  bcr  ptufl!  mit  bem  ro§  in  bic  SWinbel  gefallen  u.  ertrunfen/  $a*  IRa^folgenbe  fefclt 
in  b.         8.  fciefer  9lbfafr  fle^t  in  b  an  anberer  €tcu*e.  9.  ain  au*gef$ribcn*  fd).         umb 

20  fl,  bic  bat  ain  tat  enpforr  geben.  10.  be*glei<$cn  aud?  mit  bcr  bi$*  umb  20  fl,  bad  bofl 

gewan  gr.  £.  ».  3W.     2>er  €<&lu§  fcblt  in  6.  16.  Xiefcr  €afc  fturbc  au*  bcr  fcbfar.  6  auf. 

genommen.  19.  an  fant  lb-  be*  ^aili^en  §»elfpottcn  tag  ift  bie  ba*  grofj  febieffen  auff  fant 

Urlicfc*  tag  au*gericfft  worben  mit  bem  armproft  umb  110  fl.  u.  auff  fant  3acob«  [tag]  mit  bet 
btt&*  au$  umb  110  fl  unb  be*  fcaffen  au*gang,  barin  [ba*]  erft  u.  ba*  bof)  flainet  fcl  (tin  50  gib. 
(gelgcn  nun  bic  ubrigen  ©cwinnftc,  bie  in  unfercm  Jejte  auf  91.  189*  angegeben  ftnb  unb  bic 
ftamen  bcr  £afenmaifter,  in  unfercm  Xcjtc  ebenba.) 

1.  $gl.  @a(fcr  a.  h.  a.  1  to  14  fj  1  $lr.  tomb  35  $ilfcin  be<$er 

2.  ©emer8l.316*(3Balt&er«l.241*):  fur  bie  faiifcn;  it.  5  to  5g  tomb  12 
'Huff  be*  jar  anfang  be3  October*  toa«  Ijte  fa*«  ben  fAilfen  2  tag:  it.  6  to  tomb 
atn f  <$ieffen  mit  armbroft,  auti)  barna$  mit  brot  ben  fd&ufcen  2  tag ;  it.  20  gulbin  ben 
bt<$fen ;  gab  bie  part  20  fl  ben  armbroft*  bu<$fenf($fifcn  ju  inn  toortail.' 

febfifcen  befor;  teat  ieber  f$iife  ain  fl  bar-  3.  S)emer  ©l.314»(SBal%r©l.241a, 

gu,  »a«  ba8  beflt  20  fl,  gab  au<$  20  fl  9tem$3l.229*>):  ^uff  23.  tag  fenner  1509 

ben  bi$fenf$igen  befor,  gab  bte  ftatt  jar  ttarb  ain  baud  ba  fornen  am  gar^er« 

20  fl  befor  mit  rofi  laffen,  toaren  17  rog  marl  abgej>ro<$en  unb  jfi  ainer  gaff  en 

jelaffen,  ge»an  ainer  toon  ^eiberg  ba«  gema^t,  »a«  bnrgermat^er  3org  ?an- 

beft.    »ae  an*  ftU  furfetoetl  in  ber  8!o-  genmantett,  fop  900  p.*  JBgt  jur  iJrtlt^en 

fenato  unb  tool  jugert^t,  au$  foilen  in  Orientierung  ©tetten  I  @.  267. 
ber  ^renten  Fegltn.    unb  $ett  man  filH  4.  3ur  Srganmng  ber  @enberf^en 

gelt  uub  fu$ln  baug  aufgefc^lagen.   ge-  «ngaben  pnb  tn  ben  folgenben  «nmer* 

u>an  ainer  toon  ?lng«^nra  bad  bep  mit  tunaen  bie  SBalt^erf^e  ®ef$reibung  bed 

bem  armbrop,  ^ie§  ©artflame  8!em.'  —  ©^tegend   (®cnber«  OueUe)   unb  bie 

3>ic  »se.  be«  3a^rc«  ent^a'lt  toerftbiebene  9lemf^c  3)arpeHung  be«fefben  (in  w)  ^er- 


auf  btefe*  ©c^iegen  bejflgUAe  (Sintra'ge, 
[o:  @.  toor  Oatti  (14.  Oft.),  fcl.  52b;  U 


angejogen. 


Digitized  by 


Google 


122 


VII.  2>ie  (Sfconif  toon  (Siemens  ©ettber. 


wiJib.  fccm  ««e^roft  auff  fant  Urti($$  tag  316  ti>erdff($iic$  ju  fc$ieffen  unb  40 
25.  3uu.  fcfyifc  ju  t^on  unb  mtt  ber  bid^d  auff  fant  3acob$  tag  700  toerdff$uc$  unb 

fott  24  f<$ig  tljon,  unb  fott  ba$  b5ft  flainet  fein  110  fl,  unb  [man  $ett] 

auc$  ainen  Ijafen,  barin  to>a$  50  fl  ba$  bdft. 

W244i.  Anno  domini  1509  am  ne<$ften  tag  na<$  fant  Urltc$$tag  in  ber» 
8.  ftunb  &or  mittag  gtengen  bie  arenproftfctyfifeen  auff  ba$ {Ratyaus.  ba  en* 
pfieng  fie  boctor  Sonrabt  ^Jefyttinger  ftat*  [issb]  fc^rctbcr  mtt  etlictyen  rat* 
geben  in  ber  recfytftuben,  unb  toarb  ^erauffen  auff  bem  pflefe  4  ttfd&  mit 
fitbergfcfyir  bargefefet  unb  SKafoofefyer  etngefctyendft  unb  confect  botten, 
bo$  fc$led&t(i($.  unb  toarben  ba  3  mann  ertoelt  toon  fremben  unb  Ijieigen,  to 
urn  all  irig  tyanbet  ju  erlennen l. 

W2344«:  ®m  3-  ta8  m$  fant  Urtic$$  tag  fd^o§  man  an  ben  erften  fd&ufcj 
unb  toaffen  549  fd^fifcen2,  barunber  toa$  tyerfcog  ffiifljatm  Don  ©atyren 
mit  totlen  femes  abets. 

w  244*.  50ian  fcfyancft  alien  fctyfifcen  toelfttytoein  an  ir  tyerberg.  ain  rat  Ijat  is 
in  ber  SRofenato  toil  jettcn  auffgericfyt,  bafc  e$  in  bie  ferbe  tyat  gefed^en  tirie 
ain  ftat  unb  ba  fetter  graben.  barin  Ijat  ain  rat  geljept  rotten  unb  toetffen 
loelftyoein  unb  ©ctytoabacfyer  bier,  fefc  unb  brot ;  ba  tyaben  bie  fd^ufeen 
migen  eingan  burcty  ben  ganfeen  tag  unb  migen  trinden  unb  effen,  t»a$ 
fie  getuft  Ijat,  fo  lang  bad  f^iffen  tyat  getoert.  aucty  nad^mittag  ju  bem  20 
unber  alien  in  gemein  tyat  [man]  aufftragen  unb  auff  bie  ttfcty  fiirge* 


6.  *»ot  mittag'  f«tyt  in  b.       bie  f$ufeen. 


1.  fflem  81.222* :  'unb  man  toait  toon 
ben  frembben  neun  WfifceU/  unb  ain  ratt 
gab  auc$  4  f$ufeen  toon  Bugdpurg  bar&S, 
$a%  ir  13  toaren ;  bie  betten  ma<$t  unb 
gemattt,  toa&  bad  faieffen  autraf,  umb 
aU  irrtyumb  audjurt<$ten.  unb  boctor 
(Sonrat  *peuttinger,  aid  er  bie  f&ufeen 
empfleng,  ber  ttyet  bie  reb;  ba  jatgt  er 
ben  frembben  fqufcen  an,  mie  fie  toelen 
fottten  toon  filrfien  unb  $errn  unb  ftettcn 
ober  ftenbeu.  unb  er  jatgt  fain  an  aud 
ben  batrif^en  fletten,  ban  ed  toaren  gar 
toil  axis  bem  $atyrlanb  &ie;  bad  fott  er 
nidjt  gettyan  Ijaben :  er  folt  bie  frembben 
fetb  fcaben  laffen  toeten,  toie  man  auf  an* 
beren  grogen  f^iefien  tut  unb  getton$eit 
ift,  unb  $et  in  ni^t  burfen  anjaigen, 
roic  fte  toelen  fottten.  bad  toerbrofj  bie 
$air  gar  HM,  e«  gefc^a^  au^  toil!  reb 
barumB,  »ieti)oI  ^erftog  SBirfialm  felB 
aut$  getoett  t»a«;  aber  boctor  ^euttinger 


toecftuenb  [i$  n\$§  auf  bad  f$ieffen  unb 
ttoout  bo<^  toitt  audri^ten.  ed  toarbt  niber* 
geftiQt;  ed  toottten  bie  $ah  am  erften 
nun  tyalmjietyen.'  —  ^eutinger  tourbe 
au^  toom  9tat^e  toerantagt,  eine  ©ef^rei« 
bung  biefed  ©cbiegend  ffir  ben  9^at^  an* 
jufertigen:  '?(tn  erfamer  rat  ber  flat 
&ugftmrg  ^at  mit  ffeid  in  ben  alten  ratd» 
bued^ern  fue^en  laffen  ber  toergangen  ge» 
^alten  f$ueffeu  falben  unb  mc^^  cinge< 
fc^riben  gefunben,  bemna^  angefS^en 
bifer  filrgenomen  Wueffen  Balben  ain 
toerjai^nud  jfi  geba^tnud  jS  ma^en; 
alfo  ktoitt  boctor  ^eutinger  ain  fonber 
regtfier  batoon  aufri^ten  taffen'.  &atfcd* 
becrete  @.  99. 

2.  fficm  ja'^lt  81.  222*  536  arm* 
brofif$ufeen  'unb  toaren  banned  toil 
ttiber  njegfgejogen,  bag  fie  beforgten,  ed 
gieng  jfl  fang  sue.' 


Digitized  by 


Google 


1509. 


123 


fefet,  atte$  gefc^entft  unb  umfunft  geben,  on  anjatt,  gnug,  ain  ftunbtang 

ftefc  aingefctyentft,  unb  gut  fefc  unb  brot  fiirgetegt  K 

0»a]  3Wan  Jjat  em  tyaffeu  geljept,  ba  ift  50  fl  ba$  b5ft  getoeffen,  ba$  2.  w24n>. 

too*  45  fl,  ba«  3.  toa$  40  fl  [unb  fo  abtofirts],  35  fl,  30  fl,  25  ft, 
5  20  fl,  18  fl,  16  fl,  14  fl,  12  fl,  10  fl,  9  fl,  8,  7,  6,  5,  4,  3,  ba*  20. 

toa$  2  fl,  ba*  lefeft  1  fl ,  unb  bent  erften  au$  bent  tjaff  en  au$  1  fl  unb 

bent  lefeften  na$  bent  (efeften  getoiunet  a\xdf  1  fl,  toaffen  atfo  23  getoinnet. 

8t($iflt$  Slfungunb  Sonrabt  $ertoart  unb  ber  SRetjtmair,  junftmaifter 

unber  ben  bierfc$euden,  unb  Snbri*  STOanofc,  junftmaifter  unber  ben 
i°f($fiftern,  toaffen  bon  ainent  rat  fiber  ben  Ijaffen  gefefct,  unb  legt  ain 

menf$  l  creufcer.  ba*  B&ft  getoann  am  ctyorljerr  bon  SDtinfc. 

[i89b]  8(n  ber  mittou<$en  tieffen  22  pferbt  urn  ain  f<$eiren,  bie  toa$  40  flww""' 

toert,  bie  getoann  $an$  ©aungarter.  ba*  anber  unb  brit  Kainet  getoann 

©aif($ebet  bon  gretjberg.  junt  rennen  t)at  [man]  1  fl  aingetegt2. 

2fat  fumptag  divisio  apostolorum  fjat  man  tyerfeog  SBifljafat  bon  $££' 

©atyren  geprifcot  unb  4  Mr  im  unb  tool  10  nac$  im ;  fie  tyetten  aQ  \tffi% 

gefett3. 

Damacty  ranbt  ©imprest  Sieber  mit  bem  ©umer  bon  Sttierenberg 

fc^ar^f^  unb  ranbt  ber  Sieber  bem  Dfimer  fein  pferbt  burcty  ba*  pfinb  tu<$. 


15 


2.  3n  b:  ben  fdntyen  alien  if!  »elf#»ein  an  ii  farberg  gefdjencft  wotben  u.  ade  tag,  bieroeil  fit 
gef<koft>n  tymb,  wein*  genfig,  (ain  anjafl,  funber  ftefc  aingef$en<ft,  unb  nu  rotten  u.  tveiffen 
tte!fd)»ein,  unb,  wtii  begert  &at,  6d)wabad)«r  bice  in  ber  fiat  (tier,  belgleiajen  gut  fe|  u.  brer, 
lender  ban  1  ftunb;  u.  molten  bie  fdjufcen  im  tag  in  bet  flat  felet  gan,  wan  fie  roolten  u.  ba 
trinetcn,  u.  burft  nemantl  ni$fe  barumb  geben.  14.  Xiefer  ttbfafe  fefclt  in  b.  16.  prifeot. 
18.  6.  8.,  ain  burger  v.  91. 


1.  fficm  81.  222»> :  <2Ratt  ^t  toil 
tyutten  unb  aeUt  aufgcfalagen.  man  Ijet 
«u  groffen  rorfaften  unb  fonjt  6  rorfajfcn 
unb  ain  tanty&and  unb  ain  aroffen  roetten 
fetter  barunber.  ba  tyt  bie  jtatt  in  toelfcfc 
toein,  rott  unb  toeid,  unb  teeter  unb 
fcfctt>aba<$er  pier,  unb  toer  in  fetter 
ateng  toon  erberen  leutten  ober  frembben 
leutten,  bem  fgab  man  jfi  trlncfen  tuein 
ober  pier,  toad  er  toottt,  unb  man  f$an(fyt 
ben  f^ufcen  atte  tag  in  bie  fatten  toelfty* 
roetn,  fed  unb  prot  genfig.  after  fain  pier 
f$ancfyt  mail ;  ttelqer  faufe  pier  ^aben 
roolt,  ber  gieng  in  ber  flat  fetter,  fo  gab 
man  im,  road  er  aolt  i$  (ab  berglei^en 
f^ieffen  fo  berli^  nie  gefeben  ober  faren 
fagen,  bag  faht  foiet)  f^teffen  nie  ge* 
toefen  fei*. 

2.  Wem  $(.  225»:  2)a«  Rennen  toar 


'unber  ben  fnaben  ...  mit  lauffroffen\ 

3.  Hem  81.223*:  '3tem  »el«er  fAfife 
in  ben  erjten  ^alben  f^uffen  fain  ftpu^ 
troffen  fyat,  bie  rourben  gepritfd^et ;  unb 
al«  bad  f$iegen  ain  ennb  pet,  ba  gab  man 
ben,  bie  gepritf$t  nmrben,  ain  befunbern 
fanen  fflr  2  fl;  c«  road  tool  ni^t  audge* 
fdjriben.  ed  fam  ainer  $er  toon  f^toa'- 
bif^en  ^att,  tyied  ^annd  ffiorbtman,  ber 
pritf^et  bie  fefcufcen  unb  anber  leut,  ber 
funb  tool  barjfi  ftngen ;  toarumb  bann 
ainer  gepritf^et  toarb,  toann  man  im  bie 
mainung  ain  toenig  fagt,  fo  funb  er  ed 
toon  flunb  an  bitten,  berglei^en  nie  at* 
feljen  ober  geb8rt  toad,  bie  jtatt  $ie 
Wannest  im  ain  flaib  unb  14  fl  unb  gab 
im  ainen  fanen,  unb  ftuenb  14  guloen 
baran  gemalet,  unb  ain  yritf<$cn\ 


Digitized  by 


Google 


124  VII.  2)te  (Styronit  toon  <5lemcn«  @enber. 

i£  suit:        ^m  montafl  lieffen  bie  f^flfe^1  um  tin  *tog  fur  4  fl.  ben  getoann 

ain  freil?err  bon  ©d&miectyen  K 
w  lu":        **  afftermontag  Ijet  man  ben  fd&iifeen  ain  burgerdbanfc  auff  bent 

©anfeljaud. 
wiSS:        2fa  ber  mitouctyen  &or  SWaria  SWagbetenatag  ba  fprang  man  urns 

ain  Ifoinet,  auff  ainem  fufc  3  faring ;  bad  Itatnet  getoann  ber  freiljerr  bon 

©djmiectyen2. 
w  244*.        3)edfetben  tagd  fd&audft  Ijerfcog  ©ttljatm  ben  fttyfifcen  4  Ijirfc,  ieb* 

tictyem  btertait  feinen  be*  [wo]  funbern  Ijirfc.    atfo  fd&ancften  bie  fc$%n 

bie  4  Ijirfc  ben  bfirgermaiftern ;  bie  luben  bie  fctyufcen  bed  anbem  tags  afle  io 

unb  ire  n>eiber  unb  gaben  inen  ain  unber  ntit  pfeffer  unb  bratten  unb 

locin,  fe&  unb  brotd  genug* 
W244-.        atfo  toarf  man  ben  [tain  urn  ain  Iteinet  fflr  4  ft.,  ben  getoann  Ijerr 

gQBotff  t>on  2Bet$d,  ritter3. 
w  244».        £)arnac$  fprang  man  atn  forung  urn  ain  Itainet,  bad  getoann  ain  15 

graff  bonDrtenberg4. 
w  225*.        £)ie  frauen  tyaben  200  fctyribt  um  ain  barest  tuc$  getauffen,  gefetten 

unb  fnecfyt  tyaben  aucty  um  ain  barctyattucty  gelauffen5.  man  $at  Wgtet6, 

fcfyotber  getyapt  unb  um  ain  tyannen  getogen. 
W244*:        ^cn  necfyften  tag  bamatty  fd^og  man  aud  unb  fd&ibet;  atfo  gen>ann2o 

ain  mitler  mit  fcfyiben  bon  gretyfingeu  bad  b8ft,  110  ft;  bie  bon  Stugd* 

purg  genmnnen  11  Kainet  in  ber  abentljeir.   ir  3  fcfyiifeen  Ijaben  um  bad 

b&ft  gefd^ibet,  ainer  bon  Stugdpurg  unb  ainer  bon  gre^fingen  unb  ainer 

bon  ©d^ongatt). 
w223*.[i9ob]  Stud  toad  ftaten  bie  fttyftfeen  finb  getoeffen,  toetctye  bie  ftatnet  ge*  25 

tounen  Ijaben :  1 .  grefyftngen  1 1 0  ft ;  $at  auc$  ju  1 1  mat  ben  jircf et  troff en, 

2.  ber  tyxx  ».  8$m.  3.  gegen  bet  na#t  $at  man— -gefcept.  5.  4wi  (9R.  Tl.y  etganit 

au«  b.       12.  *u.  totm*  fefclt  t«  &•       !<*•  9to$  'Dttenberg*  fte$t  in  b:  'ben  ne$fien  tag  batnadj 
\6}c%  man  au«\         17.  jung  gefeUen.         IS.  pnb  gel.  19.  in  6:  3t.  man  $at  umb  ainen 

banen  gelogen,  u.  bet  bie  giofien  lfigin  bat  tljan,  ber  I>at  ben  tymen  gewunen.  20.  6.  oben 

bie  SJariante  ju  3eile  16.  24.  Xiefet  <Hbfafr  fefclt  in  6.  26.  1  fctetjflngen  110  fl   u.  ba# 

henlin  11. 

1.  fflem  SBt.  224b.  2Kan  lief  in  ber  4.  Hem  »t.225».  2)a«  JMeinob  gait 
fflofenau,  bie  ®a$n  tear  350  ©<$ritt  tang,  toiebcr  4  fl,  'barumb  bie  fafifcen  fpruttgen 
ber  getiJtnnenbe  $err  toon  ©i^mie^ott)      mit  ainem  juetauf. 

'toae  ain  53e^em'.  5.  8lem  81. 225».  2)te  53a^n  \Hx  baS 

2.  3«em  531. 224^.  3)a«  fltemob  ^atte  ^ennen  'ber  gematn  aefeUen  ober  fne^t* 
teiebet  einen  Serty  toon  4  fl;  ber  @e»  betrua  500  ©^ritte:  bie  'gemainen  tt>et» 
toinner  '[^rang  in  aflen  tytn  mer  bann  ber*  uefen  200  <5c$rltt. 

umb  2  f(^ue^\  6.  9tem  ©I.  228*.   3)ie  'flatnetter' 

3.  SRem©t.224b  2)te  @^flfeen  fliegm  bdm  flegefa  gatten  6,  5,  4,  3  unb  2 
ben  @tetn  mit 'ainem  antritt' ;  ber@tetn     ®utben. 

ttoog  45  U . 


Digitized  by 


Google 


1509.  125 

barumB  Ijat  etau$  ba$  freufetin,  11  ff,  getouneu.  2.  ©ctyongato  100  fl, 
3.  aug^urg  90  fr  4.  Sinbato  80  jl,  5.  3tug$j>utg  70  fl,  6.  $affe( 
60  fi,  7.  @<$orenbotff  50  fl,  8.  ©ttapurg  45  fl,  9.  9fag$l>urg  40  fl, 
10.  ®ei}«Ungen  35  fl,  11.  Hugtyutg  30  p,   12.  (Sunbelfingen  28  fl, 

1 5 13.  SWiufe  26  p,  14.  SWiubefljaim  24  fl,  15.  3ngolftat  22  fl,  16.  gat* 
$a$  20  fl,  17.  ganbtyerg  19  fl,  18.  SRcm^ad^  18  p,  19.  Slugfyutg 
17  p,  20.  3tT#  16  fl,  21.  ftetoburg  15  p.  22.  $a(l  14  p,  23.  2We* 
mingen  13  p,  24.  Hugtyurg  12  fl,  25.  2tug^urg  11  fl,  26.  fiaugingen 
10  fl,  27.  ©ur^borff  9  fl,  28.  SDWnbel^atm  8  p,  29.  ©ttafburg  7  p, 

io  30.  $affato  6  fl,  [i9ia]  31.  ©afet  5  p,  32.  gaugingen  4  fl,  33.  8anb$* 
$ut  3  fl,  34.  grc^burg  2  fl,  35  SugSputg  1  fl*. 

3)en  nficfyfteu  tag  na$  bent  fc^tcffcn  gaben  Ijerfcog  ffiityalm  &on  wiuk. 
©atyren  unb  Ijie  ain  rat,  ieblid&et  tail,  ben  fctyfiften  eupfor  20  fl2.  barum 
fefcoffen  pe  2  tag,  unb  tijit  2  faifc,  unb  toaS  10  p  [bad]  65ft,  unb  barnacty 

15  ain  jebli<$  aine$  gulbcn  ntinbet;  bad  65ft  getoann  ain  miller  Don  8aub$* 
perg.  bie  ftat  f$endet  ben  fctyufcen  tote  t>or. 

©en  ne^ften  tag  nac$  fant  3acob$tag  ba  fatnen  bte  butyfenfttyftfcen;  w^!' 
bte  enpfieng  man  unb  f$antt  men  tote  ben  armproftfetyfifeen,  it  toaffen 
918 3.  unb  in  ber  12.  ftunb  giengen  pe  in  bie  Siofenato,  unb  toaffen 

20  atte  bing  toot  berorbuet,  bafc  man  bed  anbern  tag*  anpeng. 

8m  bonftag  bot  fant  Ddtoatbdtag  ba  tieffen  bie  ro&  unber  bem  taflwlSb. 
urn  ain  f$euren,  40  p  toert.   bie  muft  man  gefattot  rennen,  unb  muft 
bet  tenner  100  pf unb  f^toer  feiu,  unb  rfinten  10  pferbt.    ©aifcfyebef 
oon  gretyberg  getoann  bad  65ft4. 

2.  fkifcl.  8.  23.  ttietenbetg  13  fi.  15.  *u.  b.  —  minber'  fe&lt  in  b.  16.  $iei  felgt  in  6 
ber  $affu*:  »e*  finb  fo  »i!  jelten  in  bei  Wofenau  auffgeiit&t  geweffen,  ba§  fie  vox  grofei  menge 
glci$  gefe$en  faben  wie  ain  flat »  ba  fcat  man  gefunben  jfi  fauffen,  nai  man  geroelt  u.  begat 
bat.  bie  bUfrfenfaiifeen  baben  700  werdfafttfr  weit  gefaoffen  u.  fcaben  24  fdju§  getban.  item 
900  u.  IS  fatytn  legten  bat  gelt.  19.  4it  ».  918'  fe^lt  in  b  fcier,  f.  oben  Sattante  ju 

Beilc  16.  20.  anfleng  §ft  ftiefftn.  22.  40  ft  wett,  u.  (egt  ain  ieglifyt  1  fl.  23.  110  pf. 
23.  'n.  r.  10  pf.»  fe*lt  in  6. 

1.  8ei  Hem  ©I  223b— 224»  finb  4.  ^cm  «f.  227*:  '3)U  rog  mucfim 

uttter  ber  ubcrf^rift:   '§cruac^  toer  gefattet  fcin,  unb  borft  fainer  fatn  gaifet 

unb  totctotct  cin  ibtti$er  [(^ufe  ge«  prauc^en,  nun  aflein  bte  fporen.  unb  bie 

loonnen  unb  toietotel  fc^tfe  er  ae»  rannten,   mueft   jetliner    ntc^t   unber 


fce&ttyaf  bie iRamen  ber  ©eioiunet,  i^rc  110^  fc^roer  fetn.  e«  xoax  gar  gu  ring 

©eimat^orte  unb  bie  3<W  ber  ©c^ilffe  ffir  ain  lajl,  ban  in  bem  atten  f^iefien 

aufgegS^tt.  rannt  man  unber  bem  lafl  toon  125  pfun* 

2.  9ta$  Saltier  gab  ber  ftaty  ffir  ben.    e«  toarb  jefe  bem  ©ann«  ©aum» 

biefed  ©^tefien  20  ft,  $erjpg  ©il^etm  gartner  aelicb  gemac^t  alfo  ring,   ber 

10  ft.  maint  bie  fd^euren  ju  gctoinnen,  aber 

3.9eem©t.226»:<916pfic^fenWiitjen;  rannt  ntyt.   e«  lieffen  ni*t  mer  ban 

man  tyet  24  \$u%,  unb  tegt  jebltc^er  4  rofi,  unb  legt  ain  jebli($«  rog  ain 

f^fift  ain  gutbtn  reinif^*.  gutbin.' 


Digitized  by 


Google 


126  VII.  2)tc  (S&romt  toon  (Siemens  ©enber. 

io.^a!  C19lb]  **  fant  Sorinfeentag  tieffen  bic  fctyiifeen  mitatnanber;  alfo  ticff 
ftc  ain  hamer  toon  2lug$£urg  aCc  tyin,  bcr  getoann  ain  becfyer  ffir  4  fl1. 

«.  «JJ:        am  fum^a8  ™#  Saurentii  forangen  fie,  3  faring  auff  atnem  ffi&, 
urn  atn  bed^er  fflr  4  fl,    ben  getoann  $an$  3acoB  toon  XBintljerbaur  2. 
barnacty  ain  fyrung  wit  gfeictyen  fieffen  urn  ain  better  fflr  4  fl,  ben  ge* * 
toann  ain  Iramer  toon  SlugSpurg3. 

w  mk        ^^  montag  bawacty  toarf  man  ben  ftain  urn  ain  bed&er,  4  fl  toert, 
ben  getoann  ainer  toon  3^4- 

©ie  Ijafcen  24  fttytfc  tl?an,  unb  ir  2  Ijaben  jS  10  mat  ben  jirdel 
troffen.  *° 

S$  finb  au<$  tyfiren  nnb  buben  unb  Inectyt  getoffen,  unb  aCe  bing 
geljatten  toorben  tine  oben. 

w  244b.'  ^m  afftermontag  nac$  unfer  tiebe  frauen  l?tmetfart  f$ibt  man  urn 
atfe  Kainet.  ber  ain  ti>a$  toon  Sinbam,  ber  anber  toon  SlugSpurg,  3acob 
SMljut,  jtoeu  jecfyner.  ber  Delljut  getoann  am  fctyiben  ba$  b8fl,  110  fl, 15 
unb  barneben  me  bann  120  fl.  unb  ain  fiftterfnecfyt  aucty  toon  9(ug$purg 
getoann  ba$  frenfelin.  [i92a]  in  bem  fd^ieffen  getounen  bie  toon  SlugSpurg 
8  fanen. 

W244S.        %m  fumptag  nacfy  ©artljotomet  gab  ain  rat  20  fl  enpfor,  unb  legt 
ainer  1  fl  barju.  unb  ti>a$  ba$  biift  12  fl,  ba$  getoamt  fyie  ain  balbierer<2o 
Incest. 

W244b.  2Betc$e  bie  Kainet  tyaben  getinmen:  1.  2lug$purg  110  fl,  2.  gin* 
bam  100  ft  3.  3»emingen  90  fl,  4.  Sluracty  80  fl,  5.  StugSpurg  70  fl 
unb  ba$  frenfettn,  6.  U(m  60  fl,  7.  $erenberg  50  fl,  8.  ^forfeen  45  fl, 
9.  2lurad&  40  p,  10.  Utm  35  fl,  11.  2lud&  30  fl,  12.  §att  28  fl,  13. 8in*  * 
bato  26)fl,  14.  £)in<fet$pitt  24  ft,  15.  StugSjmrg  22  fl,  16.  3Kinc$en  20  p, 
17.©c$ti>afel9fl,  18.£)iffingenl8fl,  19.  Weittingen  17  p,  20.  SBerb 
16  fl,  21.  Utm  15  fl,  22.  £att  14  p,  23.  Utm  13  p,  24.  ©c&toafe 
12  fl,  25.  2Rin$eu  11  fl,  26.  ©e^ingen  10  fl,  27.  Utm  9  fl,  [i92bJ 
28.  Saugingen  8  fl,  29.  SRegentyurg  7  p,  30.  2tug$purg  6  fl,  31.  fcafl30 

4.  $an8  3acob  t>on  Sal  toon  2Bint&etbaur.  10.  3)iefer  u.  bcr  na^jte  Hbfafc  fefelt  in  6. 

13.  &at  man  gefd>ibet.  18.  Dcr  $afiu«  'unb  ain  f iftlerfne $t  —  8  fanen'  fe&lt  in  6.  19.  Die. 
fer  9lbfafe  fUfyt  in  6  nad)  bet  in  a  nun  folgenben  Wufjaljlung  bet  gewinnenben  Stabte.  19.  vor 
f.  58art(>olome8  tag  (19.  9lug.).  20.  1  fl.  21.  b.  fncd^t  unb  bad  anbet  Urfidj  ©wcrlid)  p.  91. 
22.  •».  bie  fl.  b.  g«n>.'  fefylt  in  6.       24.  unb  au$  ba«  frenfclin  11  fl.       25.  9ld). 

1.  fflem  »t.  227*    2)te  8a$n  (in  ber  3:  Wa$  ffient  »t.  227b  tuicber  ber 
ftofenau)  tear  380  @^ritt  tang ;  ber  ©e*  f<^on  genannte  @te^an  3»ittgenpein. 
dinner  ^ieg  @te^^an  3tringenfletn.                 4.  8!a^  9lem  531.227b  »ar  ber  @tein 

2.  8^em  ©I.  227b :  <§an$  3acob  toom  45  U  fctytoer;  ber  ©etoinner  mar  #ein* 
@att  toom  SBinttert^aur.'  x\§  ©urdtyart  toon  3ilrt^. 


Digitized  by 


Google 


1509—1510. 


127 


im  Sutafl  5  fl,  32.  ©d&toafe  4  fl,  33.  ©ant  ©alien  3  fl,  34.  ©tut* 
gart  2  fl,  35.  SRierenberg  1  fl1. 

Dcr  gatgen  tyie  ift  t>on  tin  fetb*  umgefallen2.    ben  Ijat  man  ge*w242*. 
raumpt  unb  75  Ijaupter  barin  gefunben. 

5        21m  freitag  fcor  bem  palmtag  Ijat  ba$  famatfe  gotten  an  ber  toag  wSi?; 
14  be;  ift  grofer  manget  an  milcty  unb  fctymatfe  getoeffen3.     •  w220b' 

2fa  unfer  liebe  frauen  tag  iter  gepurt  ift  bem  Urticty  ©ctytoarfcen  feiussept. 
ftaflung  aerprunuen  unb  4  anbere  Ijfiufer  barbei.  d  317b. 

Anno  domini  1510  Ijaben  bie  Don  9fag$i>urg  in  bem  l?trfcgraben 
10  kt  bem  Ijailig  (Sreufeertljor  bid  jfi  bem  emtaufc  bad  SoreuljauS  bauen  unb 
unben,  ate  tang  e$  ift,  bur$gen>e(bt  fetter  gemacfyt,  barein  ju  befyatten 
ber  gemeinen  ftat  toetn,  famalft  unb  anbere  notturftige  bing  ju  ber  tiffc* 
rung  unb  traib  auff  ben  Ififten. 

£)er  ro.  laifer  l?at  gen  SfogSpurg  ain  reic^Stag  au$gef($rtben4,  in 
15  februario  ba  ju  erfd^einen. 
[t93a]  Stat,  21  tag  februarii  ift  ber  ro.  laifer  tyie  jum  (Seginger  tljor  ein* 
geritten5,  unb  finb  im  entgegen  geritten  bie  bifd^off  [oon]  9Hinfe6,  £rier7, 

1.  30.  $aU  tin  3ntal  6  fl,  31.  €$»a|  5  fl,  32.  6t.  ©alien  4  fl,  33.  ©tfttgait  3  fl,  34.  Bugipurg 
2  fl,  35.  flicrenbetg  1  fl.  3.  bat  *olfr»erct  b>  am  g.  5.  1  pfunb  fd}malfr.  8.  5Diefei  Qlbfa^ 
ifl  aut  $anbf&)r.  b  91.  330*  aufgenommen.  10.  lbaucn'  etg&n|t  au«  6.  15.  faiftr  9R.  &at 
ain  widjflag  gtn  21.  jft  tomen  im  febiuar  au«gefd)tibcn,  barauff  flnb  feimn  p«fonli$  ift  bem 
w.  faifer  bit  6  ^urffiTflen  u.  funfl  37  ffirftcn  unb  vil  prclattn,  grafftn  unb  anbtt  ffrnb.  17.  bie 
bifaoff  3W<nfr,  (Soltn,  Itiet  jc. 


1.  S)le  ftamen  ber  einjelnen  @e» 
mimter  finb  mieber  aufgefflbrt  bei  Hem 
81.  226b  ff. 

2.  S&attyer  L  c. :  'fced  jard  in  ber  mu« 
djett  toot  mitfaflen  [18. 9WSrj]  ramet  man 
ben  gatgen  nnb  fanb  barin  75  baubter,  unb 
mad  bafor  geramet  toorben,  ba  [ant  $ctcr« 
minb  jant  urli#d  tir^  ummarf,  ba  marf 
berfelbig  tomb  beuogatgen  au<$  urn,  bag 
man  in  ramen  tnfift  nnb  mtber  bauen. 
alfo  erfanlet  cr  bed  lard  1509,  bag  er  mit 
ben  bieben  umftel,  bie  $et  man  erft  tret 
tag  barfor  erbangen ;  alfo  molt  ber  pfarer 
toon  Dberfcaufen  bie  cortoer  nit  legen  (an 
in  ben  ftrdjof,  alfo  f^tcfet  ain  rant  feu 
bem  bif$of,  ber  erfabefe,  bag  [fie]  babin 
bearaben  murben/  2>ie  ©eber^ronif  fiiat 
81. 128»  no<$  Bel:  'ben J>far$er  mufi  ant 
e.  ratt  mit  15  fltemirben,  bad  er*  ge« 
fo>e^en  lleg'.  —  flber  bie  Hfiumung  be« 
@algen«  ju  ber  3eit  'ba  fant  $eter«  minb 
fant  Urli^d  tir^  umtoarf'  —  am  ^3eter 
nnb  ^auUtaa  1474  —  (.  2Rflli<$  1.  c. 
@.  244,  22 ;  Saffer  unter  1474. 

3.  ®gt.  bie  SBclffenljomer  ©iftorte 


1.  c.  @.  49. 

4.  2)er  9lei(^tag  mar  au*gef$rieben 
auf  ben  13.  Sanuar. 

5.  ©.  fiber  bad  (Sinreiten  be«£aifer« 
gngger  ©.  1269.  -  ffiatt^er  ©t.  245b: 
'Anno  domini  1510  marb  ain  retc^ftag 
audgefebriben  gen  ftngfpurg  auf  ber  f;ail- 
gen  tret  fing  tag  toon  bem  ermelten  faifer 
SWarhnUiano.  ber  rait  ein  $ie  bornftag  in 
ber  faftmu<$  [2 1 .  fabr.] ;  e«  maffenb  ^ie  et- 
li^  fflrften  unb  btfe^of,  e«  famenb  at  fur- 
fflrften,  on  ber  margraf  3ob.ain  nit,  aber 
feine  rSt  bie  maffenb  fcie,  unb  maffenb 
17  biftbof  b.ie  unb  10  metttio^  fnrften  on 
ben  faiffer,  nnb  lie«  im  ber  faifer  bad 
anttot  flngen  am  ^aitgen  oftertag  (3 1 .9fla'rj) 
tju  bem  baitgen  fcreufe,  ba  maffenb  afl 
filrften  bet,  unb  mad  am  rei^ftag  noc$  nit 
fit  andgeri^t'.  —  3>ad  3)arum  bed  @in« 
ritted  bed  ftaiferd  ift  beftSttgt  bur^  ein 
©$reiben  Sacob  ©etterd  an  ben  ftatb 
ber  @tabt  granffnrt  dd.  28.  gebr.  bet 
Sanffen  II  @.  786  9h.  995. 

6.  Uriel  toon  ©emmingen. 

7.  Safobll.  3Jiarfgraf  toon»aben. 


Digitized  by 


Google 


128 


VIL  2)ie  <£$ronif  toon  (Siemens  ©enber. 


ffiirfeburg1,  ©amberg2,  »i($ftet3  unb  funfi  me  12  btfd^off ,  me  3  tfatfe* 
graffen4  unb  tyerfcog  ffiifljafat  toon  ©atyreu5.  bifer  reid&stag  Ijat  geioert 
3  monat6,  unb  ftab  in  atgner  perfon  tyte  getoeffeu  37  filrftcn  unb  bie 
6  (j^urfurften7.  bet  faifer  Ijat  in  bifem  retc$$tag  bon  bem  reicty  tyitf  loiber 
bte  SSenebtgev  begert;  ba$  l?anb  bte  ftenbt  nit  toofleu  tljon  unb  gefagt,  er* 
per  ben  Irieg  nit  Don  bed  rei$$  toegen,  funber  toon  be$  l?au$  bon  £fter* 
retc^d  toegen,  bamit  er  fein  geptett  unb  lanbt  toeittereu  unb  meren  [»olt] 8. 
faifer  SKajimitian  tyat  Ijie  fein  tefcft  remten  tljan  mit  Jjerfcog  grtbc* 
ric$  bon  ©actyfen,  unb  ift  fainer  gefallen,  abet  bie  failbt  bon  inen,  unb 
Ijat  ber  laifer  bon  eblem  geftain  unb  ber(a$  unb  Ifohtet  an  im  unb  an  to 
feim  pferb  gel?ept  unb  geftert,  bag  man  e$  ob  8  tyuuberttaufentmat  gulben 
gefctyeftt  Ijat,  unb  fytben  ainanber  baib  tool  troffen 9. 
[i93b]  3n  biefem  reictystag  ift  bem  ro.  laifer  ain  langer  gtober,  f$eufe* 

4.  Xer  <paf[u«  4unb  ftnb  in  aianer  p.—  6  $urfur|len*  fe&tt  frier  in  b;  f.  bte  ©ariante  ©.  127 
3tile  16.  5.  3n  bifem  t.  fat  ber  faifer  ben  flenben  fflrgefralten  -ber  ©enebiger  »iberfpenia.fau 

unb  »iber  fie  ber  ftenb  fcitf  begert  j  bat  ift  im  wrjid)en  worben,  von  wegen  bafc  er  ain  frieg  wolt 
fieren  nriber  fie  nit  von  be«  re.  rei$l  ttegen,  funber  bafc  er  fein  lanbt  unb  gepiett  erweittertt 
8.  fa>arpf  rennen.       10.  'an  im'  erganjt  au*  b.       13.  *gr„  fa/  fefrlt  in  b. 


1.  Sorenj  toon  ©ibra. 

2.  ©eorg  toon  Slmburg. 

3.  ©abriel  toon  <&?*>. 

4.  <Pfafjaraf  (flurfiirfi)  Subtoig  V., 
^fatjgraf  grtebricfc,  ?fal$graf  3o$ann. 

5.  #etJog  SBifyelm  mat  in  Bug«« 
burg  taut  bet  338!.  S.  post  invocavit 
(23.  gebr.):  'it.  22  &  4  §  2  bn.  tomb  46 
fanntten  meiu  gn.  fcerrn  fcerfcog  SSBilbalm 
toon  ©atjern  tonb  annbetn  bie  toergaun- 
gen  tto$en'.  SBel  ben  Unterf<$riften  ber 
perfbnli^  auf  bem  SRei<$«tage  erfc$tenenen 
gilrflen  (Weue  @amml.  ber  ffiete)S*8b- 
faiebe  n  @.  135)  fe$tt  fdn  Name. 

6.  2>er  SReicfcStag  tourbe  erflffnet  am 
2.  2Rarj  unb  bauerte  bid  22.  3Rai.  ©. 
ba*  ©cbrciben  3afob  fetters  an  ben  fflatb 
ber  ©tabt  grantfurt  bd  3anffen  1.  c.  II 
©.  787  9ir.  999  unb  ben  ttet<$$tag«ab- 
faieb  in  ber  Hfteuen  ©ammlung  ber 
fcei*«abf<$iebe  II  @.  132  ff. 

7.  (gin  #ergei<$nt6  ber  auf  biefem 
9tei$*tage  antoefenben  giirften  :c.  finbet 
ft$  in  ber  @<^rift:  Anno  giinftebnbun* 
bert  tonb  je^en  iar  /  ©at  bie  faiferli<$ 
iD^atoefta't  genn  /  Slugfpurg  ain  fatofcr* 
(i$en  Wetd^a/tag  ©ef$rieben  tonb  gebal* 
ten,  mit  irer  2Rai?cfiat  ^abtcn,  (guf 
fftrpen,  gfirften,  gatoflti^en  unnb  toett» 
Uc^cn,  ^relaten  /  @rauenf  fregen,  ^ern, 
toon  ftetten,  bittern,  (Sbeln  unb  alien/ 


ftennBen  be«  ©eligen  ffiBmifaen  9tei^ 
au&  annber  tref  /  fltcfcen  ©otf  ^aff  ten,  f  o  \  u 
fot  /  t)tm  rei$«tag  (grf^incn  /  fein,  dthdf 
erforbert,  bie  anbern  bur^  ir  norurfft 
n>ie  bie  /  in  bifem  trud  (ema^toolgenb, 
att  tonb  ain  peber  na^  bem  /  f  iirfeften  be* 
griffen,  tonb  annge^egt  feinb  ic.  %m 
(Snbe:  ©cttuctt  gu  ttugftmrg.  (Sr^art  £)g* 
tin  «.  2R.  ©u^trnder.  Ouart  s.  a.  Bug* 
burger  &rei$»  unb  ©tabtbibl. 

8.  @.^u  Mantel®.  127  ff. 

9.  9eem©t.230b(t>on  fea'terer  ©anb): 
'2)e*  jar*  auff  bem  rei$8tag  bo  rannt  ber 
faifer  2Rarumlianu«  f^arpf  mit  ^er^og 
grtberi^  toon  @a^fen,  ^urfilrft,  ^inber 
bem  bunb.  ber  faifer  fam  ceftlid?  auf  bie 
pan,  er  ^et  ain  tocrli  bedi  unb  ain  berftn 
rocxtf  unb  cefiU^e  clainot  uff  bem  ennel 
unb  auff  bem  tmet  unb  punbt.  fie  t^eten 
ain  guet  rennen,  e«gefd)adj  uff  mittvu^ 
toor  pfingften  (15.  SOfai).  e«  ftel  fainer 
bama$ ;  ba  rannt  margraff  fcaflmirus ; 
unb  ain  ^er^og  toon  ©raunf^toeig  mit 
aiuanber,  bie  tfyetten  ain  guet  rennen 
unb  flelen  baib.'  —  (Sbenba :  'Anno  bcS 
jar«  am  afftermontag  in  tfingftfeiren 
[21.  SWai)  ba  fret  ber  fyatfer  ain  »eif^ 
fte#en,  er  fta^  fetbgebennbt.  [»t.  231*] 
ber  faifer  bet  ain  grtene,  gulben  betfiu ; 
man  jta<$  fiber  ain  till,  e«  ttarb  ntc^t  n>ol 
gepot^en'. 


Digitized  by 


Google 


1510—1512.  129 

tictyer,  paurifctyer  mann  an*  Dcnmardt  gepracfyt  toorben,  ber  auff  am 
moQ  am  ganfe  roc$$  lalb  ober  fd^aff  (auff  am  malt)  geeffen  t)at  unb  ben* 
fyot  gcfagt,  e$  tyunger  in  nocfy  feinbticty  K 

Anno  domini  1511  in  bcm  februario  ift  tyerfeog  JBifljatm  Don 

sSBatyren  mit  300,  in  rott  6el(aibt,  tyie  mit  feinen  fctytoeftew  ©Untta  unb 
©abina,  bie  auff  ainem  »ergulbten  toagen  finb  gefaren,  mit  anbern  bit 
to&gen  mit  eblen  frauen  unb  iundfrauen  burcfygefaren  unb  fiber  nattyt  l?te 
gctt>cff en 2,  auff  bie  tyodfoeit,  bann  ©ibiCa  Ijat  am  fumptag  exurge  nac$23.sebr. 
bem  70  tag  mit  pfatfegraff  Subtoigen ,  ctyurfiirften  ju  £>afybeU>erg,  l?ocfyjett 

logeljept,  unb  bawacty  an  ber  Ijerrn  fafna<$t  l)at  ©abina  mit  fyerfeog  Ur*2.  anar3. 
Itd^en  Don  ffiirtenberg  ju  ©tutgartten  tyodfoeit  geljept3. 

Anno  domini  1512  ju  mitterfaften  urn  ain$  nacty  mittag  ift  ^ie2i.anat5. 
unb  anberfttoa  ain  grofer  erbbibum  getoeffen,  foft($ergeftatt,  baft  unfer 
ftr<$  Ijin  unb  Ijer  Ijat  getoaggot  line  ain  fd^iff  auff  [m*]  bem  toaffer,  unb 

isfttyiften  unb  lanbten,  an  ber  loanbt  tangent,  finb  Ijerabgefaflen4. 

5Die  fd^neiber  Ijafcen  SKartin  gutter  ju  ainem  junftmatfter  getoelt, 
ber  Don  jebermann  fur  ain  frumen,  erbern  mann  getyaften  ift  toorben. 
er  Ijat  Ijaimlicty  f<$tiffet  tauffen  madden  gu  feiner  gunft  trudgen  unb  ffiften, 
barin  ir  ftget,  brieff  unb  gett  unb  aCe$,  ba$  ber  gunft  guge^Brig  ift  ge* 

20  »>cff en ,  getegen  ift    unb  im  nactybotgenbeu  jar  nacfy  ber  trei  Ijatftgen 
fing  tag  ift  er  tyaimlicfy  in  ber  fcfyneiber  $unftl)au$  lomen  unb  Ijat  mit  61531n3n- 
benen  fcfytiflen  auffgefctytoffen  bie  trudgen  unb  ba  470  fl,  ber  gunft  figel 
unb  etticty  befigtet  brieff  geftoflen  unb  ift  bamit  au$  bem  Ijaus  gangen. 
nun  l)at  aber  er  ficfy  in  ainer  tyanbt  gefrefet  unb  bertounbt  an  ben  fctytoffen, 

25  baft  bie  fd^toft  barton  finb  ptuttig  toorben.  ba  nun  bie  leut  in  ber  fcfynei* 

3.  u.  $at  ficb,  b«n$ot  barnacfy  btdagt,  e8  tyunget  in  nodb,  fajl  fibel.  7.  mit  »il  wagen  beS 

ftaucitiimet*.  8.  aw  fumptag  »or  $etrn  fa$na$t  (23.  ftebr.).  10.    4ju  £.'  febjt  in  6. 

11.  (Sbenfo:  'ju  6t.\       12.  Det  flbfafe  (left  in  6  an  anberet  ©telle  (auf  81.  334*).        17.  fur 
aincn  frumen,  fted&ten  man  wa*  gea$t.       19.  afleS:  anberS.       21.  b,au«.       22.  bifen  fc&l. 

1.  ©gl.£1)amm,Hier.Aug.  I@.309  6.  Sum  1510,  toermaljlt  gu  ©etbefterg 
untcr  1511.  23.  gebr.  1511  mit  flurfiirfi  Subtoig  V. 

2.  ©$.1511  @c$an(fnngett:  S.post  toon  ber  $(atg.  —  ©abtna,  btejihtaere 
Valentini  (15.  gebruar)  ©1.  26*>:  'tt.  @$tt)ejier  ©tbtytteS,  toetma^lt  am  2. 2Jftirj 
51  U  13  ft  1  bti.  ttmb  104  fanttttcn  mem  151 1  gu  @tuttgart  mit  $ergog  Ufri$  toon 
gn.  ^errn  ^erfeog  SCBttyatmen  toon  ©a^rn  SBilrttemberg.  ©a'utle  @.  36.  »gl.  ilber 
»nb  ben  gtoa^en  frozen,  pfaltjgra'fin  bie  betben  ©o^jeiteti  and)  @enber« 
tonb  ber  toon  SBirtembera. ,  ati  man  fte  Chronogr.  ©b.  VII  ©I.  152a. 
^aimfaret,  tnb  annbent  geffymtcft  bie  4.  SSaW^etnlt^  fott  bie  3a^refiga^I 

toerganngen  ttjo^en mtb  1511  patt  1512  pe^eti.    ©.  bie  9^ottj 

filr  tragerlon.'  2)emer«  ©I.  320*>  unter  ben  gortfefcutt* 

3.  @ib^tte,  toerlobt  in  9Mnc$ett  am  gen  w.  sub  a.  1511  mit  Sfomerfung. 

©tabte^ronifen  XXIII.  9 


Digitized  by 


Google 


i  30  VII.  2)tc  (S^rcntt  toon  (Stenten*  ©cnber. 

bcr  junftljaud  bafelben  fmb  Ijin  unb  Ijergangen,  ba  $aben  fie  gefec^en^ 
bag  bie  fd^tog  unb  trudgen  finb  pluttig  gctt>cffcn.  ba  ift  folittyd  ettictyen 
bcr  junft  anjeigt  tuorben.  ba  fte  nun  bte  trudgen  tyaben  aufftljan,  ba 
Ijanb  ftc  ber  obgemette  ftud  gemanglet,  unb  ttnetoot  ftc  SKartin  gutter 
ffir  atn  frumen  mann  getyalten  tyaben  unb  gefectyen  [i94b]  Ijaben,  bag  fcin  & 
Ijanb  crhrcfet  unb  bertounbt,  ba  Ijaben  fte  auff  in  ain  ardftoan  enpfangen. 
ba  ift  er  gefangen  unb  peinttcfy  bon  ainctn  tat  gefragt  toorben;  ba  l?at  er 
ntcfyk  tuetten  beried&en.  ba  Ijat  ain  tat  fotidfyd  gett  unb  anberd  in  bed 
SJWartin  £>utterd  l?aud  tauffen  futtyen.  ba  Ijat  ntan  ed  afle$  beiainanber  in 
ainem  fad  unb  bad  gett  in  ainer  aifnebictyd  unber  ber  bebftat  gefunben,  [bte  10 
bittyd]  audgelert  unb  in  bad  l)aimtic$  gma<$  getoorfen,  aber  Iain  fatter  bar* 
bon  lomen.  barnacty  erft  nacfy  bil  grofer  angetfyaner  matter  Ijat  er  ben 
biebftafl  berjectyen  unb  barju  aucfy,  to>ie  er  notty  nter  etticty  ber  junft  ber* 
figtet  brieff  anjeigt,  bie  er  in  ber  fcfyneiber  junftfyaud  unber  bent  pflefc 
Ijab  berborgen.  bie  Ijat  man  auc$  gefunben.  ba  ift  er  am  10.  tag  martiiu 
ju  bem  galgen  berurtailt  tuorben.  ba  tyat  er  auff  ber  (eutter  folicfyd  ailed 
nnberriefft:  er  fei  unfd^ulbig  unb  Ijab  nicfyfe  geftotten;  unb  ift  barauff 
geftorben1. 

Die  ^Prebigerfird^  ift  burdj  ben  prior,  boctor  £>and  gabri,  bid  in 
grunb  abprodfyen  toorben  unb  Ijat  baran  ain  rSmifcfye  gnab  iutoegen^ 
practyt  unb  fie  ganfe  ausbauen  unb  getoelbt  bid  in  bad  1515  |are2. 

£)er  toein  ift  feinblicty  tljeur  getoeffen ;  man  fyat  urn  1  mag  Reefer* 
toein  Ijte  geben  12  be* 

4.  ba  nil  bie  (cut  im  fct)neiberfau*  fad? en  bie  fdjlofc  plflttig  fcin  an  ber  trudjen,  barin  ber  fdjnetber 
junft  gelt,  brieff  u.  figel  lag,  ifl  ba  ain  grofc  gefdjrei  worben,  u.  wierool  e*  ifl,  ba§  SW.  gutter  eon 
jeberman  fur  ain  ftumen,  crfcant,  reblicben  man  roarb  gefalten,  ba  bie  fdjneiber  bie  trucfan  Ipettcn 
auffgefdjlofTcn  unb  ba*  gett ,  flgel  u.  bie  brieff  nit  fanben  u.  facfan,  baf  bie  fdjlof  an  ber  rrucfan 
pluttig  waffen  u.  ire*  junftmaijter*  fanbt  2H.  %.  erfrefet  fcin,  faben  fte  ain  arcftean  enpfangen 
roiber  in,  ba§  er  folic!)*  geftoflen  fab.  7.  u.  pelnlid)  an  ber  roag  gefr.  12.  u.  ba  er  bie 

eifm  bid;*  r>at  au*ge(ert  u.  ba*  gett  in  ain  fact  tban,  fat  er  bie  ciftn  bier)*  in  ba*  faimlid)  gmaer) 
geworfen.  12.  jum  lefeten,  nadj  oil  marter  u.  petn  it.  14.  im  fdmeiberbau*  auff  bem  foler 
unber  bem  boben.  16.  barum  man  in  am  10.  tag  march  an  galgen  fat  gebendt.         18.  u. 

ftdj  alfo  barauff  lauffen  fanefen.  21.  6:  boctor  $an*  fcabri,  t>.  %.  burtig,  prior  r)i«  im  *Pre* 

bigerclofrcr,  fat  fein  tircr)en  lauffen  abprecr)en  bi*  in  grunb  unb  fat  ain  romifdje  gnab  }uwegen 
pracr)t  u.  fat  ain  fcr)one,  neuen  fircfan  wiberumb  auffgepauen,  roelc^e  am  24.  tag  decembris  im 
1515  jar  garr  au*gemad?t  ift  roorben. 

1.  ©.  bit 'cronica  ttcl»er  gcfcr)t(^ten'  Dtbcn«^rototnj  ber  3)ontintfancr;  ba* 
81. 3»  mtt  5lmn.  2)cmna^  fattb  bie  ^in«  neben  betleibete  er  ba«  3lmt  etne«  $of« 
rttywtg  in  ber  gajien  bed  3a1jre«  1513  ^rebiger«  Bei  ^atfer  SRarimiUan,  ba«  er 
flatt,  na^  ©affcr  am  10.  3Warj.  au*  unter  flart  V.  beiBe^ieit.  S)te  SBoI« 

2.  ©g(.  ^^atnrn,  Hier.  Aug.  I  ©.  306  fenbilttfer  §anbf<$rift  f flflt  bcr  «Rotig  t»on 
unter  1515.  @.  aud^  bie  'cronica  nett>er  ber  Srbauung  ber  Sixty  nc6)  bet :  omnis- 
aef$i<$ten'  SBt.  16»  mit  21nm.  —  3o$.  que  structura  perfecto  decore  24.  die 
gnber  war  OeneraMfar  ber  beutfe^en  decembris  completa  est. 


Digitized  by 


Google 


1512-1513. 


131 


[i95a]  an  fant  Sortnfeentag  ftnb  bei  bem  {Rotten  tljer  2  tyaufer  Der*  io.  »ufl. 
pruneu *. 

81m  fampftag  box  fant  SWatljeud  tag  ftnb  am  morgen  um  biere  in  is.  eept. 
bcr  ®($mibgaffen  2  Ijfiufer  fcerprunen2. 

5        Sfot  funqrtag  am  morgen  fcor  ©tymouid  unb  3ube  finb  in  fant  3er*  24.  oft. 
gen  pfarr  3  tyfiufer  fcerprunen 3. 

©a  man  bad  f<$Ioj$  $oc$enfretyeu  gerftert  $at,  Ijaben  bie  toon  augd* 
purg  an  fant  Sflarctffen  tag  200  mann  ju  rofc  unb  fu&  gefefyteft  unb  120  29.  en. 
centner  jmfoerd4.  unb  an  fant  ffilijabetlj  tag  finb  fie  att  toiberfomen.       19.  «r*». 
10        Anno  domini  1513  ift  bad  ljungertucty  }fi  fant  Urttcty  gemad^t 
toorben. 

am  freitag  box  bem  patmtag  ift  ber  ro.  laifer  gen  augdpurg  lomen5i8.«warj. 
unb  ift  Ijte  pliben  bid  xta6f  pfingften6.  bawadfr  ift  er  gu  lintg  $ainrid&  15.  m\. 
»on  ffingettanb  jogen;  bie  Ijaben  mitainanber  am  frieg  gefiert  toiber 
tsKnig  Subtoigen  oon  grandreid^7. 


1.  b:  in  11  nmt&en  bat  ei  ljic  ju  3  mall  prurun ;  $  bem  <tftcn  an  fant  Sotinfcen  tag  ic.     5.  an 
fant  €imon  u.  3uba*  tag.  8.  20  jentner  p.  11.  gemalet  w.  13.  ijl  f.  m.  gen  (A. 

fomen  u.  ba  bcliben  bid  pfingflen.  14.  barnadj  ift  er  in  bat  9libetlanbt  ju  t.  $ainrid}tn  ge» 

jodjen  jc. 


1.  ©ft.  1512:  Remain  au«geben: 
«n  fannbt  $ilarien  (12.  Slug.)  ©I.  53»: 
'it.  81  #  12g2  bn.  jimerletoteu,  man> 
tern,  tagroerdern  tonb  annbern,  fo  gerettet 
tyaben,  al«  aim  fcfflcr  unb  aim  forenmeff  er 
ire  tyetofer  bet?  roten  tfyor  toerbrunen  finb; 
it.  14  gulbin  3  &  5  6  fafifftern  tonb 
babern  tomb  bad  gef<$irr,  fo  fie  bargeben 
^abcn.$ 

2.  ©&.  1512:  ©emain  au«geben: 
<8ountag8  nac$  natiuitatis  Marie 
(12.  ©etot.)  ©(.  54»:  'it.  63  gulb.  2  ^ 
18fil  Wr.  tfl  mit  alien  fa*en  tober  bie 
brnnfl  ganngen,  al«  3crban«  tonb  #atu* 
HnS  fcetofer  an  ber  ©<$mibgaffen  toers 
brunen  finb'.  2>aS  toon  ©enter  ange* 
gebene  SDatum  tann  bemna$  nidjt  rtc^= 
tig  fein. 

3.  ©91.1512:  ©emain  au«geben :  an 
fanbt  Warciffeu  tag  (29.  Oft.)  81.  56»: 
'it.  52  gulb.  9  6  1  bn.  jimerletoten,  man* 
rent,  tagtr-ercfern  *n$  toom  toaffer  jeflern 
tomb  f<$af  tonb  anberd  to6geben  toon  toegen 
ber  brunft  be«  toatorS  toon  Hnntyufeu 
$ato*  2c.' 

4.  ©.  $icju  'Chronica  netoer  ge« 
fc^ic^ten'  ©1.  2*»  mit  ben  Hnmerfungen. 
2>ie  «ug*burg  but(^  bie  $£$eilnatyme  an 


biefem  3uge  ertoa^fenen  Soften  f.  in  ber 
©9i.  bed  Scares  1512  ©1.  135». 

5.  ©81.  1513,  6*anntfungen,  €J. 
nad^  3ubica  (19.  2Wa'rg)  ©1.  28b :  «it 
92  U  1 6  2bn.  umb  146  fanntcn  f^end* 
tcdn  faiferlic^er  matoeftat  tonb  annbern 
toereert  bie  toerganngen  tvo^en.  no:  toff  bad 
mat  fyit  man  fau.  3Kt.  attain  toereert  6 
guberlin  mit  toif^en,  jroo  lapetn  ^ainfalg 
tonb  30  fan  n ten  SSatf^etn;  in  jebem 
gubertin  (agen  4  toortyinen  in  guter  grSg; 
mer  11  gulb  in  fur  ben  toorgef$rtben 
ftatnfaf  Utteranber  @»artjcn'. 

6.  3WartmiIian  ifl  in  Hug«burg 
(@ta'lin,tlufent^alteorte2C.  @.375)  na^« 
gewiefen  bid  jum  25.  2Rat ;  iebod^  tceilte 
er  nid^t  tt)d' ^renb  btefcr  ganjen  3eit  in  ber 
€»abt.  @talin  1.  c.  ©.  375. 

7.  «m  5.  Storil  1513  fam  jtmfd&en 
3Jiajcimilian  unb  ^Sntg  $einrti  VIII. 
toon  (Snglanb  ein  ©ftnbni6  )u  ©tanbe, 
ba^  bie  SBiebereroberung  atter  fran^Sft* 
fc^en  ©ebiete,  bie  frfl^er  etnem  ber  toer« 
biinbeten  gflrften  ge^8rt  fatten,  bejtoedte. 
$uber  III  ©.  399.  @.  bie  S»eiferoute 
toon  Slugdburg  Bid  auf  ben  #rieg$f$au< 
tola<j  bet  ©ta'ltn  1.  c.  e.  375,  376. 


9* 


Digitized  by 


Google 


132 


VII.  2)ie  (Styrontf  toon  (Siemens  ©enber. 


23.«prii.  5ln  fant  Sergentag  tft  am  grofer,  bicfer  fttynee  gefaflen  bi$  $u  bent 
fnie.  [i95b]  am  28.  tag  aprilis  ift  aber  am  grofer,  bicfer  fctynee  gefaflen, 
unb  ftonben  bic  baum  in  hotter  ptie.  bie  Ijaben  fie  att  berberbt  unb  er* 

23. 9to».  frflrbt,  bag  biefelben  frii<$t  att  berborben  ftnb  *.  an  fant  Siemens  tag  ift  ain 
faft  lattlje  jeit  angefatten,  bie  $at  9  nm^en  anainanber  getoert,  unb  ftnb  5 
$u  2tug$purg  unb  anberfttoa  bit  tcut  erfroren 2. 

Anno  domini  1514  [ift]  2ftatljeu$  Sang,  ain  burger  &on  Slugs* 
purg,  erfcbifctyoff  ju  ©atfeburg,  ate  er  toon  bapft  8eo  ju  ainent  carbinat 
gemacfyt  ift  toorben,  Ijie  ju  SlugSpurg  am  16.  tag  augusti  in  feinem  car* 
btnalftaib  ba$  erftmat  eingeritten  unb  ift  bon  feinen  mitburgem  gar  tyer*  io 
ticty  enpfangen  toorben3. 

Anno  domini  1515  Ijat  Ijte  ain  rat  bie  ljUfcin  faben  bor  unfer  (iebe 
grauen  lircfytljir  anfencf  ftcty  bon  neuem  tauffen  mactyen ,  bann  barbor  ift 
fain  tab  ba  getoeffen ,  funber  an  ber  firctytoeicfyen  unb  bergetetcfyen  jeiten 
tyaben  bie  fvamer  ir  ham  ba  auffgefctytagen,  ir  tyitte  mit  platen  berbedt.  is 
foticfys  f)at  ain  capitet  I)oc$  berbroffen ,  bann  e$  bor  nte  ge^Brt  toorben 
unb  bife  ort  in  irer  poffefc  ift  gemeffen 4, 

5.  ain  fafi  grofe  feltyin.        'anainanber'  fefylt  in  6.       9.  burdj  b.  fieo  u.  ainem  carbmal  sancti 
angeli  gema#t.  10.  carbinatyabit.  r>on  fcincn  WugSpurgcrn  u.  mitburgem  garr  eerlid) 

enpf.  n>.       12.  liefer  Slbfafe  fe^lt  in  6. 


1.  SBgt.  Seonljarb  3Bibmann«  (Styron. 
toon  SRegenSburg  1.  c.  @.  20,  26;  bic 
<)$eutingcrfc$c  ©jron.  SBt.  12K 

2.  25gt.  bie  'Chronica  netoer  gef$i$ten' 

«l.'5b 

3.  @.  oben  e.  75  %.  3.  SB9?.  1514, 
©ctyannfungen ,  @.  na$  5Xffre  (12.2tug.) 
©I.  29b:  it.  31  $  6  6  2  bn.  tomb  gioen 
aimer  tt>etn«  tonb  tragerton,  bem  carbinat 
de  sancti  angeli,  btfer  flat  finb,  filr  gttJO 
fiirftenfd)enna  mttfambt  toter  fctyaff  mit 
totfetyen  toereert;  no.  baneben  toarb  imtoer* 
eert  ain  toergutte  fctyetor  toon  jtoaty  gteicfc 
fiJrmigen  ftucfen,  bety  112  ft  toerbt'. 

4.  (gtnen  anbern  bflfen  (Sonfttft  be3 
ftattyeS  mit  bem  ©ifctyof  unb  bem  2>om« 
cartel  bertctytet  ebenfatts  unter  1515  bte 
SSeberctyronif  ©I.  131»:  '3n  bifcm  jar 
&at  ain  e.  ratty  bem  fitaig  jit  eern  ain 
gang  erneuern  unb  pauen  toBtten,  bann 
ber  toorig,  fo  ain  e.  rat  faifer  gribrictyen 
toon  ber  ^fatfc  in  ben  Styumb  jftgeen  ge* 
^>aut  tyet,  tt)a«  erfantet;  al«  abcr  ain  e. 
rat  bie  ^fetter  auf  bem  gronbof  gepant 
tyat,  ba  tyat  ber  bi(ctyof,  ainer  toon  2ie<$- 
tenato,  fern  unb  beg  capitals  toappen 
baran  gematet,  tcelctys  ain  e.  rat,  nrie 


ni^tunbitti^,  toerbroffen  tyat;  unb  »ie« 
toil  ain  rat  barumb  antyelt,  fagt  ber  bt* 
fdjof,  e«  jtee  auf  feinem  gmnb  jc.  in  bem 
tyetten  bie  jedjpfieger  (Sonrat  $ert»artt 
unb  (Sgloff  Sifflnger  ainen  neuen  ge^* 
fafien  in  bte  firdfoen  gemac^t,  barein  man 
bte  fetdj  unb  anber  altarge^ierb  betyielt, 
unb  bte  fiatpir  unb  teamen  barein  ge* 
mad^t,  aucty  bte  fetben  umbtyeng  auf  haU 
ben  attarn  .mit  ber  flat  farb,  rot,  arien 
unb  toeis,  gemac^et,  beffen  bte  ttyumb* 
tyerrn  unb  toicarien  tott  toerben  tooften 
unb  toermainten,  bte  toon  Sfagfpurg  tt>oI= 
ten  jfttott  geve^tigtait  in  ir  firttyen  ffi^en 
unb  mactyen,  unb  ttoarb  toil  in  irem  capi* 
tut  gan^  grob  bartoon  gerebt,  unb  barob 
atfo  bifcia  toorben  feinb,  bag  fie  bet  na'ctyt* 
tidier  toeit  mit  ajcten  unb  anberm  jeug 
in  bie  firemen  getauffen  unb  ben  taften 
tyaben  jertyauen  tooflen,  tt>o  nidjt  ber  toon 
@tabton  bartoor  getoefen  toere,  ber  fie 
mit  guete  bartoon  gcttrifen,  ergetenbe,  toaS 
fttyaben  inen  bavob  entfteen  miJ^t;  atfo 
tyabenb  fie  fetches  unbertaffen,  tyabenb 
aber  in  bem  capitut  tog  getoorfen ,  toer 
bie  jiatyir  auff  bem  grontyof  umbfioffen 
fott,  bie  inen  aucty  toee  in  augen  gettyon 


Digitized  by 


Google 


1515. 


133 


[iMm]2fat  11.  tag  febiuariitft  bcr  carbiuaiaftatyeu*  Sang  mit  150  pferben 
jfi  SfagSpurg  auSjogen  in  Botfctyafft  laifer  SDtajrimifianS  ju  ben  fingen  bon 
Unger  unb  $otan  gen  $re$Burg  *  unb  fiat]  mtt  im  geljept  $err  SHarquarbt 
»om  ©tain,  ttyomprobft  gu  8ug«purg  unb  ©a&enberg,  tyerr  SBifljalm  bon 

5  SRoggenborff,  ben  btfctljum  iu£)fterreic$,  tyerr  Sorenfeen,  $anfen  SWarefcam, 
boctor  (Sufointanum  unb  ©abriet  SSogt2  unb  funft  btl  anber.  bifer  car* 
binal  fat  fo  bit  getyaubtet  mtt  ben  3  Itngen  [oon]  Unger,  ©eljem  unb 
*Potan,  bafc  fie  perfonlicty  ju  latfcr  SKajimiUan  gen  SBien  ftnb  lomen,  ba 
mttatnanber  frtb  unb  Bunbuus  IjaBeu  gemactyt3  unb  barauff  bife  fratnb* 

io  fd^afft,  bag  latfcr  SWajimilian  feinem  enefftn,  ba  finig  gerbtnanbo,  ju  ber 
ee  genomen  unb  bermectytot  l?at  Stauam,  linig  8abt$lau$  bon  Unger  totter, 
unb  barju  fein  encMtn  SWariam,  Knigin  bon  Saftifta,  Kntg  8abi$tau$  fun 
Subtotgen,  Knig  ju  ©etyem,  ju  ber  ee  geBen  unb  bermectyot  Ijat4. 

1.  ift  bet  c.  3R.  8.  am  11.  tag  jana&rii  au*  gtfaefft  f.  m.  —  autsotyn  in  botfaafftttti*  JU  finig 
fiabttlao  ».  Una«n  u.  f.  Subwigtn,  fcinen  fun,  unb  t.  ©iamunben  o.  tyolan  unb  [$atj  bajftmal  b«i  im 
gttjtpt  btn  SWarauarb  ».  6t.,  I^omprobft  ju  SRcnfr,  91.  u.  ».,  2B.  ».  9*.  ftci&ern,  l?m  Soiinfren, 
mfrt&um  in  Dfi«rrei$,  Sotyanftn  SWarejtom  k.  3.  'gen  ^rt^burg'  fe$U  in  6.         'ge&cpf  au« 

6  trganit. 


$at.  alio  tft  bad  tog  auff  boctor  Wcityart, 
boctor  SWcttcr  unnb  boctor  2ttenbet  ge* 
fallen,  t»cf<$e  ifinafy  mlt  tren  fnetyen 
bte  flatyir  auf  bem  gronfcof  mit  etfen 
ftangen  gar  umbjitejjen,  bami  fie  alter** 
fcatben  fonft  toot  umbju|:ojfen  toad,  am 
e.  rat  taftd  fAtcr  jtoat  Jar  Itgcn  unb 
mac&td  barnacp  toiber,  aid  fie  bed  jard 
no<$  *>or  augeu  fleet,  ain  rat  &at  auf  ben 
grunb  ni#t  tomcu  mflgen;  ob  fie  f$on 
barumb  angercbt  toorben  feinb,  fo  fcabenb 
fie  ber  faAcn  uit  ctar  beftccn  roBUen.  alfo 
geet  ed  mtt  unfern  jundtyerrn  &u  k. 

1.  2)lefe  ftcife  tft  befaricben  In  bcr 
2)ructf<$rift  Odoeporicon  id  est  Itine- 
rarium  etc.  D.  Mathei  Sancti  Angeli 
Cardinalifl  etc.,  abgebrutft  Bel  grepcr, 
Script,  rer.  Germ.  II  @.  321  ff.,  bie 
€>enber  toorgetcgen  fytben  bflrfte. 

2.  MarquarduB  de  Stain,  praeposi- 
tus  Bambergensis,  WilhelmuB  de  Ro- 
gendorff.  baro,  Laurentius  Saurer, 
consiliariuB  caesaris  et  yicedominus 
per  Austriam,  Gabriel  Vogt,  secreta- 
rius  et  consilariuB  caea.,  Jo.  Morascki, 
baro,  Cuspinianue,  doctor  medicinae: 
oratores  caeaariB  ad  reges.  L.  c.  €>.  357. 

3.  2>er  in  »ebe  fie^enbe  SSertrag 
SRaxhnttiand  mit  ben  StMatn  Slabld* 
laud  fcon  Ungam  unb  ©igtdmunb  »on 
$oten  tourbe  toon  bem  (Sarbinat  ?ang 


bid  auf  bie  Ratification  borbereltet,  »a^ 
renb  ftc^  ber  ftaifer  ton  Sugdburg  aud 
bemiibte,  im  Rei^e  btc  WliM  ju  etner 
mBgli^ft  ^om^aften  3tud(tattung  feiner 
^Begeanung  mtt  ben  genannten  ftftnigen 
ju  erfangen.  3Jm  lO.Sunt  traf  iWajimi* 
(tan  in  SBien  ein,  am  15.  roar  er  in  Xraut* 
manndborf,  SBlabidtaud  in  ©rud  a,t, 
@igidmunb  in  ©atmburg;  am  16.  fanb 
tyier  bie  feterli$e  ©egegnung  bee  giirfieit, 
am  17.  ber(Sinjug  in  SOSicn  (tart.  SSal. 
bad  biefen  ©njug  beflngenbe  Sieb  bei 
Sttiencron  III  m.  291  unb  Johannie 
Cuspiniani  praefecti  urbis  Viennensis 
dianum  de  congressu  caesaris  Maii- 
miliani  Aug.  et  trium  regam  Vladis- 
lai  Hunganae,  Ludovici  Bohemiae  et 
Sigismundi  Poloniae  apud  Viennam 
AuBtriae  1515  bei  greyer  II  @.  304  ff. 
@.  au$  bie  'Cronica  newer  geWt^tcn' 
©t.  20a;  @cnberd  Chronographia  ©b. 
VII  m.  115b  ff. 

4.  3n  ben  am  22.  Suit  abgcfc$loffe« 
nen  ©ertrfigen  mnrbe  ber  unaarlfcje  if  ron- 
prin^  Subtota  mtt  bed  ftatferd  (Sntetin 
3Waria  unb  ber  flaifer  fetbft  mlt  bcr  un« 
garif$en  ^prinjefjtn  Unna  tocrma^lt,  ie* 
bo$  unter  bem  ©orbc^alte,  bag  btefe  (S^e 
iWajlmtnand  unalltlg  fein  fofite,  toenn 
eincr  feiner  (Snttl,  gerbinanb  ober  Statl, 
btnnen  cined  3«faed  jtatt  feiner  eintrtte. 


Digiti 


zed  by  G00gle 


134  VII.  $te  (S^ronif  toon  (Sfernen*  £enber. 

2i.3uni.  Urn  fant  3oljanne$  be*  taufferS  tag  ift  Ijerr  3acoB  gugger,  ber  filr- 
treffenlicty,  reicty  unb  furftltc^  mann,  aM  bitt  unb  beger  bed  ro.  faifers 
jn  Slugfyurg  au« jogen  unb  [ijat]  mit  im  fat.  ntt  fctyafe  an  ttainetten,  eblem 
geftain,  feinberla<$en  unb  anbern  ftuden,  geljept  ju  Stogtyurg  unb  in 
©ctytoaben,  (mit  tm)  gen  SBicn  [i96b]  gefiett  unb  fat.  mt.  ftberaubtourt1,  * 
bamit  fai.  mt.  bor  ben  3  fingen,  aucty  ben  2  jungen  tingin  [unb]  anbern 
grofen  fflrften  unb  Ijerrn  fein  reictytum  unb  bermigen  mit  folic^em,  tt>a« 
er  in  feinen  fctySfeen  Ijette,  erjeigen  roer. 

Anno  domini  1516  am  17.  tag  septembris  ift  faifer  SKajimUian 

i8.  €«»>r.  gen  8lug«purg  fomen2  unb  ben  anbern  tag  bamatty  feiner  mt.  fd^mefter  to 
Ihmigunba,  Ijerfcogin  ju  SWinctyen,  mit  fampt  irem  fun  Ijerfeog  SBUIjafot. 
bie  Ijaben  ba  bor  feiner  mt.  tyerfcog  VLxlid)  toon  SBirtenberg  berctagt,  urie 
bag  er  feinen  gemad&et  ©abinam,  ir  totter  unb  fctytoefter,  ganfc  unerli$ 
unb  unffirfrticty  $alt,  bie,  fo  toon  ebtem  ptut  geporen  fei,  fctyfog  unb  raiff, 
aucfy  fie  auff  bie  erbe  toerf,  mit  fieffen  trebt  unb  fie  mit  ben  fporen  ftecty  is 
unb  trebt  toie  ain  ro&,  unberfctyulbt,  unb  barauff  ba«  recfyt  angeriefft 
nriber  in. 

2luff  folios  ift  Ijerr  Subtoig  toon  £utten ,  ain  reiser  ritter  au$ 
ftrantfen,  aucty  ffir  fai.  mt.  gangen  unb  $at  im  clagt,  tme  bag  tyerfeog  Ur» 
(ic$  toon  ffiirtenberg  feinen  fun  ermirt  Ijab,  unb  ijat  bad  re<$t  audj  n>iber*> 
in  angeriefft  toon  feiner  mt. 

[i9?a]  Da  ber  faifer  fofic$«  geljiJrt  $at,  ba  Ijat  er  etlicty  teutf$  fflrften  ju 
im  beriefft,  ber  nun  bit  ftnb  fomen.  ba  l)at  er  Ijerfeog  Ur(ic$  citiert  gen 
SlugSpurg  jefomen ,  ba  bor  bem  rectyten  auff  anctag  anbtamrt  ju  geben, 

S.  raiftt  2R.  Ijat  Ijttt  3.  ft.  gebetten ,  ba§  er  jft  (etna  mt.  auff  f.  3ob.  b.  t.  tag  gen  2B.  (cm 
unb  mit  im  pring  alle  feiner  mt.  fofllic&e  lleinet  oon  eblem  geftain  u.  berlacfcen,  ba#  er  ju  %.  u. 
anberjtwa  im  €c$«abenlanbt  ju  befcalten  &at  geben,  bamit  a  fein  reityung  u.  faofc  bie  finig  u. 
anbei  furjUn  u.  b^rrn  lieffe  fedjen.  17.  be!  t.  f$n>.  fl.  —  ift  aucb,  fomen  u.  &at  ba  torn  faifer 
tlaget,  toie  i>.  U.  t>.  ©.  fein  gemactyel,  it  tocfter  6.,  fo  uneeilicfc  frab  gefralten  mit  ^  off  en  u. 
fcfyagen  u.  fte  gefiifflet  u.  gefoott  mit  leflerwotten  mit  ben  fteffen  bab  gefloffen  u.  nibeitrebten, 
bie,  fo  t>on  eblem,  faifetlieb,em  flam  con  iren  »ota!tem  bottom ;  bie  baben  fie  b^imlidj  au<  bem  lanbt 
3B.  gen  SWinefcen  lauffen  wegffleren  u.  b^iben  ba  ba*  tedjt  angeriefft.  20.  feinen  tciblicfcn  fun 

fo  unTeblidj  ermorbt  bab. 

1.  2)urc^  <§c$reiben  an  ben  ^at^  »(.  31»>:  'it.  19  U  2  g  2  bn.  tomb  32 
dd.  @>tam«,  24.  2Ra'rj,  aBcigcttbotn,  fonntcn  »ctn«  ju  fa$.  9Ra»?t  toctccruna 
22.  <%$x\\,  SanbSberg,  28.  «pril  Itcg  bratec^t  tonb  tragcrton ;  it.  4^  8  &  umb 
3)iajtmtltan  fdne  (^a^truben  nad?  8  tanntcn  toeing  ju  16  bn.  ^ergog  SBil» 
9iug«burg  bti^jen,  urn  fte  bann  toon  b«tm«  unb  feiner  froto  muter  bofmar« 
gugger  nac$  ©ien  Waffen  ju  taffen.  f^atcf.'— 2)er  faifer  tarn  toon  tfaufbeuren 
©runner  1.  c.  @.  51.  ber,  too  er  noc$  ffir  ben  17.  ©e^t.  na(b- 

2.  8ft.  1516,  @$amt?ungen ,  S.  aetoiefen  ifl.  ©talin,  Hnfentbatttorte  tc 
post    crucis    exaltationis   (20.  <5tyt)  ©.  380. 


Digitized  by 


Google 


1516-1518.  135 

bann  ba  tocrb  man  nac$  orbnung  be$  redden*  fur  ftc$  faren  unb  proce* 
bieren. '  auff  bife  tagfafcung  Ijat  Ijerfeog  Urlicty  etfid&e  Don  feiner  tanb* 
fd^afft  gefd&idt.  auff  folios ,  natty  anclag,  aubtourt,  rcb  unb  toiberreb 
tyat  !ai.  mt.  in  aigner  perfon  mit  befifcung  bit  furften  unb  iter  rfitlj  auff 

:5bem  SRattyauS  tyie  am  11.  tag  octobris  tyerfcog  Urfid&en  in  bic  auctyt  mit 
urtaU  unb  rectyt  bectariert  unb  erfiinbt  unb  urn  befyerjeit  burcty  feiner  mt. 
Ijerolb  in  bem  erderlin  auff  bem  9tot$au«  in  beifteeung  fat.  mt.  an  be$ 
tyerolb*  feitten  auSgeriefft,  bag  tyerfeog  Urticty  toon  SBirtenberg  bon  feiner 
freffenlid&ait  toegen ,  and)  anberet  bbfer  tyanbet  unb  unforfame  toegen  mit 

io  urtail  unb  rectyt  in  bie  auctyt  erfiinbt  fei,  aucty  in  Ijiemit  jebermann  ber* 
ffinbt,  in  ber  offenfid&e  auctyt  je  fein1. 

Anno  domini  1517  ift  ju  fant  $atljerina  im  clofter  bie  tircty  ge- 
pauen  n>orben,2. 
[i97b]  9Ban  Ijat  tyie  ain  fctyaff  roglen  urn  3  fl  geben,  ain  mag  SRedertoein 

is um  12  be,  935elfc$n>ein  urn  14  be3. 

Anno  domini  1518  ^at  faifer  SBajimilian  gen  Stugfyurg  ju  fomen 
auff  Sotyannis  baptifte  alien  ftenben  be*  ro.  reictys  jugefd&riben4.   auff24.3uni. 
bifen  tefeften  reictystag,  ben  fein  mt.  bor  feinem  abfterben  tyie  geljaften  l)at 
unb  felb«  refibiert  Ijat,  finb  3  carbinal  fomen 5  unb  bon  »U  lingen  unb 

2©  furften  botfetyafft,  atte  ctyurfurften  unb  fctyier  afle  fiirften,  graben,  freien, 
ritter  unb  toectyt  teutfetyer  nation,  bag  barbor  in  40  iaren  auff  lainem 
reictystag  fobil  furften  unb  Ijerro  erfd&inen  unb  beiainanber  finb  ge* 
n>effen6. 

2lm  6.  tag  julii  ift  ber  carbinal  Stomas  Saitanus  be«  titete  sancti 

2.  bo  f.  TO.  felidfe*  gtt)6rt  fat,  ba  fat  ct  bit  teutfefyn  furften  ju  im  gen  %.  gefobert  u.  bat  b.  Ulr. 
t>.  ffi.  citictt  gen  %.  jfl  fomen  u.  ba  bat  recbj  |§fi)  etftan  auff  bic  clag,  nacb;  otbnung  bel  redjten. 

3.  $.  U.  v.  ffi.  &at  ain  treffenliefce  botfdjafft  »on  ben  ftenben  feiner  lanbfdjafft  gen  H.  gefebjeft. 
bafeiben  nacf)  bit  unbetfmnblungen  ift  t.  Wl.  am  11.  tag  oct.,  am  fampftag  nacb.  Drjonift)  (11.  Dtt.) 
felb*  petfonlicfc  mit  ben  fiirften  auff  bem  JRat&au*  ju  friefct  gefeffen,  u.  nacfc  gefeltem  urtail,  umb 
vefpet  jeit,  ift  ber  !.  felb*  in  bal  etdcilin  gangen  gegenwarfr  bem  <Per!acr>  auff  bem  *Rat&au«.  ba< 
felben  bat  ber  faiferlid)  r^erolb  ^.  tt.  bon  feiner  wiberfpenigfait  u.  ungeljorfame  u.  anber  befen 
banblung  roegen  in  bie  faiferlic^e  aa)t  vertunbt,  roelc^er  ^erolb  bem  faifer  an  ber  feiten  ift  ge* 
ftanben.       15.  umb  1  ma§  ©elfctjwein  14  b. 

1.  @.  fiber  bic  ber  S^tung  bc«  #er*  beganncu  bit  @t5nbc  in  BugSburg  ctn- 
iog«  borangcl)cnbcn  S3crf)anblunQcn  unb  jutreffen ;  ber  faifer  tarn  nac^  KuaSburg 
bie  3Htunfl  felbft  @att(er  1.  c.  I  am  27.  3unt.  Sanffen  II,  2  &  963 
e.  205  ff. ;  $aib,  U.  t>.  SB.  I  ®.  462  ff.  ««r.  1192. 

2.  @.  bic  'Cronica  newer  gefctyebten'  5.  3)er  iJarbinat  %\o  be  ©aeta,  ber 
331.  29b  mit  fcmn.  Carbinal  ?ang ,  ber  neu  ernannte  #ar* 

3.  S5gl.  bic  'Cronica  neroer  gefc^icr)-  binal  tllbre^t  toon  ©ranbenburg. 
ten'©t41b.  6.  (gin   8erjetc$ttt6    ber    auf    bem 

4.  3)a«au«f<$reibenbe«£alfer«,  dd.  9letrJ^dtage  anroefenben  @ta'nbe  2c.  f.  in 
«ug«burg  9.  ©efct.  1518,  fetjte  ben  «e«  ber  @4rift:  '©ie'@tenbe  be«  t)aUigen 
ginn  be«  Wei4«tage«  auf  ben  18.  Styrit  »b*mif*en  Weit^«  k.*  bet  ©3<fing,  Hut- 
bed  3a^te«  fefl;  er|t  anfang«  3uli  jebodr)  teni  Op.  V  ©.  284  ff. 


Digitized  by 


Google 


136  VII.  3)ie  (Sfcronif  toon  (Siemens  @enber. 

Sixti,  j>tebigetotben«,  ain  tegat  [be$]  bapft  8eo,  am  Main  petfon,  Ijie  um 
jroei  nadfattttag  eingetttten *.  bem  ift  bet  faifet  unb  attc  futften  engegen 
getttten,  auc$  attc  ptteftetfd&afft  mit  bem  Ijatttgtfim  entgegen  gangen. 
[i98a]  bifet  catbinat  ift  unber  ainem  fctytectyten  unb  foottictyen  Ijimet  toon  ben 
tljomljettn  in  unfet  fiebe  gtauen  firemen  eingefiett  tootben ,  mit  atnem  5  - 
f<$te$ten,  alten  t&ti)  unb  Ijiffcinftangen,  gcet  angefttictyen,  au$  bifet  utfacty : 
be$  catbinat*  biener  bic  fagten,  toa  man  ben  catbinat  enpfieng,  fo  fettle 
fetnen  bienem  ju  bet  ljunet,  barunber  man  ben  catbinat  einftett,  ba«  taucty* 
fafc,  [bic]  bifctyoff  unb  abbtftab  unb  atte$,  toa«  ite  cappffiu,  eDangetiet  unb 
epifttet  ttiegen  unb  anljetten,  tt>ie  fte  bann  batDot  an  anbetn  otten  tyetten  io 
getyan.  unb  toaffen  ba  in  iten  otnaten  bet  bifd&off  Don  Slugtyutg  unb 
fein  toet$bifc$off  unb  bet  abbt  Don  fant  Utltcty,  bie  tegten  [\$  aucty  auff 
ba«  fctytectytoft  an.  ba  be«  catbinat*  bienet  fo  ain  fd^fecfyte,  ft>otti($e  tiftung 
attentatb  fatten,  bie  ni$fc  toett  i»a$,  unbettieffen  fie  e$  unb  fasten  unb 
begetten  nidft}.  n 

2lm  etften  tag  augusti  ift  bet  (egat  am  motgen  in  bet  6.  ftunbt  mit 
feinen  bienetn  ju  fuf  gangen,  unb  bet  catbinat  Don  ©atfcbutg  mit  im  in 
bie  £ljombe<$anei,  ba  bet  etfebtfd&off  Don  3ftinfc,  matgtaff  JUbted^t  toon 
S3tanbenbutg,ju  tyetbetg  ift  getegen.  ba  fotictys  bet  Don  SBinfc  Ijat  toetnomen, 
ift  et  inen  entgegen*  [i98b]  gangen  bi$  ju  bet  bljit  be$  IjoffS.  batnacty  ftnb» 
bie  2  catbinat  mit  bem  Don  SKintj  tn  bet  ©ed^anei  in  bie  cappet  gangen, 
ate  fte  gat  ftainblicty  unb  $offtic$  Don  im  ftnb  enpfangen  [tootben]  unb  ge* 
gtieft  tootben2.  ba  Ijat  im  bet  tegat,  aucty  [bet]  catbinat  Don@att}butg  ffit- 

1.  bapfM   8eo  leaat  J&oma*,  Pre  spite  r  cardinalis  be!  litell    sancti   Sixti,  ptebigetotbtnl. 

2.  umb  mittafl  jett.  3.  in  bet  ptp«§  engegen  ift  gangen.  4.  unbet  ainem  fd>le<$ten  fcimel, 
faict  $alb  fpctwei*.  6.  mit  ainen  f#l.,  a.  t.  u.  \).  ft.  geel  angeftt.:  'bet  nit  1  fl  wetbt  wag'. 
7.  utfa$,  ba§  bt$  catb.  bienet  wolten  fcaben  ben  bjrael,  batunbet  man  b.  catb.  ainf.,  u.  ba*  ta$» 
»a§  u.  bei  b.  v.  W.  u.  bed  tt>ei<&bif$off#  u.  bel  abbt*  0.  f.  UtU$l  flab.  9.  'capplan'  feblt 
in  b.  10.  ttfigen  u.  fasten,  el  fotet  inen  $6,  barumb  nam  nemanfc  nidjfe  gut*  |fi  im.  ba  nu 
be*  catb.  bienet  fadjen,  bag  nu  alti  plefrn>ett  ba  »a*,  u.  [man]  it  barmit  fpettet,  namenfie  nic^fe 
iibetaU.        20.  *be«  b.off«'  febU  in  6. 

1.  S3gt.  bie  'Cronica  ne»er  gei^tc^-  brucft  bei  greyer  II  ©.  397  ff.  ©te 
ten'  81.  47b  tourbc   in«  2)eutfc$e  iiberfefet  toon  3o> 

2.  @.  gu  ber  im  golQenben  befdjrie*  bannefi  <&pti)%tx,  ber  QeiftU^en  #ec$te 
benen  Ceremonte  bie  3)rucff^rift  (@en»  3)octor  k.  ,  ge»ibmct  3afob  gugget : 
ber«  Ouefle) :  De  inclito  ataue  apud  Son  ber  |  (Setjlic^cit  unb  in  teutj^en  | 
Oermanos  rarissimo  actu  ecciesiastico  lanben  fe^ameften  gapfttic^en  aefdjidjt, 
kalen.  Aupusti  Auguste  celebrato  in  |  bem  erften  tag  be*  monat  $(ugufti 
Anno  Domini  1518,  fete  JakobusMan-  ju  ttng'd^nrg  begangen  in  bem  jar  bed 
lius,  Friburgen8is  Brisgaudii  doctor,  -^errett  1518.  S.  1.  eta.,  8ug8b.  ^rei«* 
domini  Maximiliani  Cesaris  Augusti  unb  @tabtbibtiot^ef.  33pt.  audi)  3Jiap, 
hystoriographus  et  conciliarius,  toer»  ®er^urf.,(5arb.unb(Stjbtfc^.3(tbrecttII. 
fagte.  2)a«  toon  mit  benttfete  ©remptar  toon  2Rainj  unb  SWagbeburg  I  1 79  ff. ; 
geiJBrt  bet  Kug«b.  ^rei«*  unb  @tabt«  $enne«,  Sllbr.  toon  ©tanbenbutg  (5.66  ff. 
bibliotycf.    2)ic  @^tift  ifl  and?  abge*  (Sine  turje  ©efc^reibung'finbet  ft$  au4 


Digitized  by 


Google 


1518.  137 

getyalten,  nactybent  im  burd)  laifet  3Wa$imifian$  anljalten  bapft  Sec  ba« 
catbinatyfitttin  [t>erfi$en],  ben  getoonlictyen  aib  [beffen]  ju  tljon,  bcr  ju 
ainem  catbinal  mhrt  auffgenomen.  ba  nun  cr  ben  atb  Ijat  Dotytactyt, 
ba  Ijat  bed  nenen  catbinate  cancer  btfe«  fctetoe ,  tm  jugef(^t(ft,/  offenficty 

5  berlefen 1:  [greyer  n  @.  398]. 

[i99b]  Sfladf  Dettefung  be$  btetois  Ijaben  bie  legaten  unb  catbinfit  mit 
fampt  bent  ettoitbigen  tyettn  geltce  5Efltpljino,  bet  cetemonienmaiftet,  bent 
nenen  catbinal  bie  neuen,  rotten  catbinatfawen  angefegt  unb  ftnb  ju  bet 
©ectyenei  au«gangen  in  unfer  Hebe  gtauen  fitctyen,  unb  ift  bet  neu  carbinaf 

io  in  ber  tnitte  gangen  unb  ju  bet  Itectyten  l?anb  bet  legat  Stomas  unb  ju 
ber  gfingen  bet  catbinal  Don  ©atfeButg. 

[2oo*]  3m  c$ot  ift  fftt  ben  latfcr  bie  ttectyt  feibt  ntit  gulbin  tiectyetn  foftltd^ 
jfigetu^t  getoeffen.  ba  finb  bie  catbinal  auff  bie  glingen  feitten  geftanben, 
bie  ift  an$  Bft(i($  ntit  teppu$en  jflgetictyt  getoeffen ;  unb  jfi  bent  etften 

13  ift  gftanben  bet  neu  catbinal,  batnacty  bet  legat  unb  batnacty  bet  cat* 
btnal  Don  ©alfcbntg.  ba  bie  oBgemelten  carbtnal  bed  faifet«  jflhmft 
Ijaben  Detnomen,  ba  ift  bet  legat  Stomas  tyingangen  ju  bent  attat  unb 
$at  ftc$  angefegt,  ba«  antpt  ju  fingen.  ba  nun  bet  laifet  mitfampt  ben 
futften  in  bie  firemen  n>a«  tomen  unb  bent  dfox  jugieng,  ba  gieng  bet  neu 

2o  catbinal  unb  bet  catbinal  son  ©alfefcutg  bent  laifet  gat  l?offttc$  engegen, 
unb  nad&bem  ate  bet  laifet  ntit  laifetlictyen,  tyoffenlid&en  fitten  unb  gebet* 
bten  bent  neuen  catbinal  Ijet  glid  getoinft,  nam  in  bet  laifet  an  fein  gtin* 
gen  feitten  unb  ffltt  in  mit  im  in  ctyot,  unb  ftnb  in  folictyet  otbnung  ge* 
ftanben : 

5.  €tatt  be#  ganjen  ^affui  •batnafc  ftnb  bie  2  catbinal  —  offenttcf)  oetlefen'  bcifjt  e*  in  6 :  'unb 
ftnb  bafelben  bit  3  catbinal  in  bie  cappel  gangen ;  ba  $at  bet  neu  catbinal  ba  bem  legaten  in 
namen  bei  bapfti  ben  gcwonlicben  aib  tfcan,  fo  ainet  ju  ainetn  catbinal  mitt  gema$t ;  ba  foliefc* 
bef$e$en  ift,  ba  $at  bed  neuen  catbinal*  canfrlet  mit  lauttet  ftim  gelcfen  bal  bteoe,  be*  im  bet 
bapft  bat  geftietf .  X>tr  in  unfetem  lejte  folgcnbe  Snfcalt  beffelben  fefclt  in  b.  6.  bei  bteoi.  8.  ba# 
totcatbinalftaib.  lO.getcdjtcn.  12. 3m  Dtiginal :  auff  ben  f.  16.  in  6 :  Olid  fie  in  bet  fitd^en  in  d>ott 
finb  fomen,  ftnb  fie  auff  bie  glingen  feitten  geftanben ;  bafelben  ift  bet  neu  c.  ju  bem  ctften  geftanben, 
bet  legat  batna$  im  anbetn  ftftl,  im  3.  ftftl  bet  catb.  ».  €>. ;  bie  freest  feit  im  djon  ift  bem 
feifet  gfibetett  getoeffen.  18.  ba  nu  bie  3  catb.,  ba  in  ftictttn  geflanben,  oernomen  faben,  bag 

bet  f.  tomen  ift,  ift  bet  leg.  $ingangen  jfi  ben  $ottaltat,  ba  ba#  ampt  jfi  fingen.  24.  bieweil 

ftdj  ber  c.  $at  angelegt,  ift  bet  f.  mit  etlicben  cutffltften  u.  ffltftcn  mit  gtofcm  fcoffgcfunb  in 
cbett  eingangen,  tvetefcn  bet  neu  c.  u.  bet  v.  6.  ftnb  engegen  gangen  u.  [baben]  ^cfflidj  geprcng  gegen 
ainanbet  ttiben  u.  etjeigt,  u.  nac^bem  bet  t.  bem  neuen  c.  wie  ainem  pteiget  bat  glict  gewinft, 
bat  et  in  genomen  u.  ncben  in  im  ebon  an  bie  glingen  banb  geftett,  ba  ba<  geftiel  aUentalb  mit 
gulbin  tiedyet  umb^endt  ift  geweffen.  bafelben  jft  bet  fteefcten  (?anb  ftnb  fte  in  folid^et  otbnung 
geftanben  ic. 

in  bet  2>tucff($rift :  2)ic  ©tenb  beS  ^ai|  t^c!  tin  (Sjcm^Iar. 

liacn  ^omifc^cn  ftt\$S  *c.t  aBgcbrudt  1.  ®ie$e  bie  im  ^ac^fotgenben  toor* 

bei»5(ftng,  Hutteni  Op.  V  @.  ?81  ff.  fommenben  Wcbcn  bet  3Kanltu«  1.  c. 

auf  @.  298.    Huc$  toon  biefct  ©c^rift  [greyer]. 

befifct  btc«ug«b.*rci«.  unb  ©tabtbibtio- 


Digitized  by 


Google 


138  VII.  2>ie  (Stytomf  toon  (Siemens  ©enber. 

Stuff  ber  freeze  fymbt:  laifer  STOarimitian,  carbinal  DonSWinfe, 
tf<%™ff  Subtotg,  ctyurffirft,  Ijerfeog  griberi^  Don  ©actyfen,  ctyurfurft, 
^fatfegraff  gtibcri^^falfeflroff  Ot^ainric^— [2oob]  Safimiru*,  ifciebrtcfy, 
3o$ann$  Sllbred&t,  gefcritber,  margraffen  ju  Sranben&urg  *,  3o$ann«, 
lanbtgraff  ju  8euc$tenberg2,  Ijerfcog  Slntljon  bon  Sotljertngen 3  botfd&afft.  & 

Sn  bcr  glingen  feitten:  carbinal  son  ©alfcburg,  3Rariauu$  Sarac* 
tiolus,  bed  feapft*  protljonotartu*,  [bcr]  erfcbifctyoff  &on  Sremen4,  Mfc^off 
3erg  son  ©aben&erg5,  btfd^off  ©abrict  Don  2U$ftet6,  btfd^off  Sriftoff  Don 
Sugfyurg  7,  pfatfegraff  §an$,  abminiftrator  ju  SRegenSpurg8,  bifd&off 
§ainric$  Don  SRafeenburg 9,  Ijerftog  Srenft  Don  ©aijren,  abminifttator  ju  10 
^affato10,  Aetata  S3ononiu«,  bif<$off  ju  Srieft,  fai.  mt.  rat11. 

Stuff  folicfys  $at  ber  (egat  bad  ampt  angefangen.  ba  Ijat  bed  legaten 
cerimonimaifter  gu  bem  altar  geftett  an  bad  ort,  ba  man  bad  e&angeli 
lift,  bad  creufe  nnb  barljinber  ain  ebler  Urfiner,  ber  $at  bad  f^toert  unb 
[ben]  faiferlictyen  ^ut  geljept,  melted  ber  bapft  bem  laifer  gefctyidt  tyat 12,  unb  is 
auff  ber  anbere  fettten,  ba  man  bie  epiftel  lift,  tft  geftanben  bed  legaten 
Ijoffmaifter,  feined  bruberd  fun;  ber  l)at  in  [201*]  feiner  Ijanbt  in  bie  $8c$e 
auffgeljept  ben  carbinafl)ut  fur  ben  neuen  carbinal.  unb  na$  Derpringung 
bed  amptd  $at  fi$  ber  carbinallegatud  Stomas  ob  bem  altar  umfert 
unb  ben  neuen  carbinal  ju  im  fur  ben  altar  beriefft  unb  bife  fermon,  so 
ejtyortacion,  oration  unb  prebig  ju  bem  laifer  unb  anbern  ffirften,  ba 
gegentoirtig,  gettyan:   [greyer  n  ©.  399]. 

7.  protbonotari,  gefanbte  botfc&aft  jfl  bem  foifet.  (S^riftop^otu*,  c.  ju  99rem,  r;erfcog  o.  JSraun- 
faweig.  12.  naefcbem  jcberman  gefteflt  ifl  roorben,  ^at  bcr  1.  bad  ampt  angefangen.  ba  bat  Dome 
flicud,  obcrofter  capstan  bed  legaten  an  bat  freest  ort  bet  altar*,  ba  man  bad  eoangeli  if*  gewont 
ju  Iefcn,  ainen  geftelt,  bei  bad  crcufc  l?at  get/ept  u.  t)inbcr  feinem  rugfen  ift  geftanbtn  bet  tjoefc* 
gcboren  r>err,  ain  Urftner,  ber  f?at  in  feiner  fcanbt  gcr/cpt  bad  faiferlicb,  (ofrlicb,  fdjmert  u.  [benj  (aifei* 
lichen,  foftlict)en  bjlt,  mit  jipflcn  babjnben  wte  ain  infel,  »eld>ed  b.  fi.  bem  f.  ju  ainec  oereerung 
bat  jftgef<r)ieft.  22.  3n  b  lautet  bie  ©telle :  'IRaeb,  ber  wrpringung  bed  amptd  bat  ber  legat 

{i$  auff  bem  altar  umbtert  unb  ain  furfec  oration  ju  bem  faifer  unb  ffirflen  getfcan  unb  ben  neuen 
carbinal  fur  ben  altar  beriefft.  ba  ifl  er  fomen  unb  ©or  bem  altar  niberfniet;  ba  bat  ber  legat 
bem  neuen  carbinal  ben  rotten  carbinalbfit  auffgefefet  unb  im  anjeigt,  wad  folicfee  roirbigfait  er« 
fuck  «nb  im  fein  lob  beraud  gefltic^en  feiner  gepurt  b^alb,  unb  au$  ba§  er  were  ptimad  in  teutfeb^n 
'  lanben  unb  ain  $urfurft  unb  i^  ain  carbinal ,  bafj  er  gewalt  b.et,  bie  |»ei  b.5a>ften  fcauptet  ber 
criftcnr>ait,  bapft  unb  faifer,  bdftu  ju  erweflen'.  t)\t  in  a  nacb,folgenben  9teben  feb.len  f&mmtlicb,  in  6. 

1.  Caflmir  u.  beffeu  jiingete  ©tiiber  5.  ©eora  toon  Jtmfcurg. 
griebrt^,  ^Jrobft  ju  fettijburg  (+ 1536),  6.  Gabriel  toon  <5$b. 
3or)ann  Sllbre^t,  ber  fpatere  (SrjBif^of           7.  (S^ripop^  toon  ©tabion. 

toon  SWagbeburj  (f  1551)  —  @ityne  be«  8.  3or)ann(in.),etn  iiingerer ©ruber 

SWarfarafen  grtebrtc^  be«  Sllten  toon  ?ln«-  bed  tfurfiirften  ?nb»ia  V. 
r3ac^»©ar;reutr>.  9.  $etnri<$  III.  ©ergmaier. 

2.  3o^ann,  Janbgraf  ju  geuc^tenberg         10.  (Sin  iiingerer  ©ruber  be«  ©crgog* 
u.  $err  ju  ^freimbt  ©il^elnt  IV. 

3.  Sfoton  ber  ©ute.  11.  $eter  ©onomo,  faiferttc^er  Siati) 

4.  (Sfcrtftopr)  to.  8rauufc^tt)eig«2Boi»  n.  ^anjier. 

fenbiittel.  12.  @.  bie^u  ben  Kbbrucf  be«  aiten 


Digitized  by 


Google 


1518.  139 

[2oib]  Da  ift  bcr  neu  carbinat  f omen  unb  [ift]  bor  bcm  attar  unb  [bent]  tegaten 
niberfniet,  unb  [ift]  int  t>orgcfagt  unb  audgetegt  [toorben],  toad  bie  tirirbig* 
fait  bed  carbinafatf<$  auff  im  trag,  erforbere  unb  eraifcty,  [bag  er]  fotid&d 
aud^  ntit  ben  toerdfen  fcerpring.    foticfyd  §at  er  berf  proven  jtt  ttyon  tine 

5ain  lorfamer  fun.  auff  fotictyd  l)at  er  im  ben  carbinatljut  auffgefefet  unb 
ift  ftitct  betiben  fo  tang,  bid  bag  bed  faiferd  canterei  bad  te  deum  lauda- 
mus  Ijaben  audgefungen  ntit  orgfen  unb  truntetljen.  bama<$  l)at  ber  legal 
etticty  collect  unb  orationed  fiber  ben  neuen  carbinat  gefproctyen.  barnad^ 
ift  ber  neu  carbinat  auffgeftanben  unb  neben  ben  faifer  an  fein  ort  ge* 

10  ftanben.  barnacty  l)at  boctor  Sorenfe  Scoctyen, te$  iwmii  carbinatd  canfeter, 
ntit  tautter  ftim  ba  bife  bandtfagung  tl)an :  [greyer  n  @.  399], 
[203a]  5Kac$  bifer  bandtfagung  l)at  ber  btfcfyoff  Don  £rieft  in  nanten  bed 
fatferd  geanbtnmrt:  [greyer  n  ©♦  400]. 
[203b]  SDarnacty  l)at  ber  (egat  anber  bSj>ftti$  brieff  bent  faifer  ntit  alter 

wteberentj  fetbd  flberanbttourt,  bie  l)at  boctor  3acob  Spiegel,  fai.  ntt.  rat 
unb  fecretari,  ntit  tautter  ftim  ba  offenticty  bertefen,  ti)ie  l)ernac$  bolgt : 
[greyer  II  @.  400]  ♦ 

[205*]  5Ka<$  fotictyem  §at  ber  fegat  fai.  ntt.  ju  bent  attar  beriefft  unb  ju 
feiner  ntt.  bife  oration  getljan :   [greyer  n  @.  401]. 

20  [206a]  SDarauff,  an^  bed  laiferd  be&etcty,  l)at  ber  bifcfyoff  bon  SErieft  bife 
bandtfagung  tl)an :  [gic^er  n  @.  402] . 

[2oeb]  5Ka$  folictyem  attent  §at  ber  (egat  fteenb  ob  bent  attar  bent  &otdf 
ben  fegen  geben  unb  fi$  audjoctyen  ntit  ben  priefterlictyen  !(aibern  unb 
bad  carbinafftaib  angetegt.    bawacty  l)at  ber  laifer,  beibe  carbinat  unb 

25  tegaten,  atte  d&urffirften  unb  furften  bent  neuen  carbinat  bad  gtaib  geben 

5.  6.  ju  bem  ganjen  9lbfafo:  4ba  ift  ber  neu  catbinal  fomen  —  catbinal&ftt  auffgefefcf  bie  $a* 
riante  j.  ©.  138  3.  22.  6.  canterei  mit  fingen,  pfeiffen,  trumetben,  jingen  unb  otglen. 

8.  *unb  otatione*'  feblt  in  6.  11.  unb  r;at  bafelben  incn  burcr)  feinen  canfelcr  boctor  Corinfcen 
3cod>en  mit  tautter  ftim  lauffen  band  fag.cn  umb  bie  grofc  eer,  bie  im  auff  bifen  tag  bewiflen  ift 
roorbcn.    2>ie  9tebe  felbfl  feblt  in  6.  13.  nad)  folictyer  bancffagung  bed  neuen  carbinal*  bat 

ber  faifer  in  feinem  namen  barauff  lauffen  anbtrourten  ben  bifcr)off  oon  Irieft  aud)  ganfc  ^offlict), 
ba§  er  folicfycr  eer  roirbig  were,  barju  im  fai  mt.  toer  oerbolfen  geroeffen.  14.  barnadj  \)at  ber 
legat  ctlid)  bapftlicr;  brieff  felb*  offenlid;  anjeigt  unb  bem  faifer  uberanbtrourt  mit  atler  rcwcnfc, 
n>eld)e  t»on  be*  faifer*  fecretari,  boctor  3afob  Spiegel,  offenlid;  mit  lautter  flim  oerlefen  finb 
»orben.  19.  6:  barauff  ber  legat  ben  faifer  fur  ben  altar  beriefft  r;at  unb  im  ba  ben  but 

auffgefefet  u.  ba*  fct/toert  gegeben  u.  ba  ain  oration  getb.au,  roa*  foiled*  bebeut  unb  auff  im  trag, 
bafj  er  ain  befd)irmer  fei  ber  ganfeen  criftenlidje  fird)en.  21.  b :  barauff  ber  faifer  buret;  ben 

bifeboff  t»on  Zrieft  bapft  8eo  u.  bem  legaten  f>at  lauffen  banctfagen  u.  fid)  erpotten,  lanbt  u.  leut 
u.  alle*,  wa*  er  \)ab,  au$  fein  aigen  leib  u.  leben,  barjfiftrecfen  fur  ben  romifefjen  flul  u.  (bie] 
ganjje  ctiftenfait. 

2)rudc«  bet  SBiJdmc]  V  ©.  298  u.  ben      toom  5.  2Rai  1518  ebenba  @.  299. 
©rtef  be«  $a^(le«  ?eo  an  9Ra$imtUan 


Digitized  by 


Google 


140  VII.  3)te  (S&ronif  toon  (Siemens  ©enber. 

fei«  in  fein  Ijerberg  in  bie  £>e<$enei  unb  barnac$  batben  legaten;  barnacty 
ift  Jebermann  an  fein  Ijerberg  gangen. 
li.  3uu.  [207*]  Sm  fumptag  bawac$  Ijat  ber  carbinal  Don  SWinfc  in  gegemohrttg* 
fait  be*  faifer*  unb  adet  fflrften  Ijerfcog  Sriftoff  son  ©raunfctytoeijg  in 
unfer  liebe  fSrauen  firemen  ju  aincm  erfcbif<$off  ju  ©remen  getoeittyt1.       5 

21m  5.  tag  augusti  finb  bie  3  carbinal  fflr  ben  faifer  unb  anbere 
furften  unb  ftenb,  auff  bent  tetd^tag  berf outlet,  ntit  ainet  butt,  [Don]  bapft 
8eo  jugefctyicft,  fonten  unb  [Ijaben]  tyilf  ttriber  bie  Surden  begert2. 

Snt  20.  augusti  ift  finig  ©igmunb*  Don  $olan  botfd&afft,  $err 
grafmu«  SJitettiuS,  bifc^off  ju  $Iocen,  l)err  9tapl)ael,  pfleger  ju  Senben,  10 
unb  Ijerr  ©oguflauS,  marfctyatd  in  Sittuama  fflt  ben  faifer,  3  carbinal, 
att  ctyurffirften,  ffirften  unb  afle  anbere  ftenb,  auff  bifent  reic$«tag  ju3lug$* 
purg  Derfamlet,  aucty  ber  anbem  finigen  unb  ffirften  botfetyaften  lomen  unb 
ttriber  bie  5Eflr<fen  unb  anber  ungtfiubigen  $ilf  begert3,  bie  ba«  linigreid^ 
$o(an  befctyebigen  unb  fiberf  alien,    ber  faifer  Ijat  fetb«  ben  3  carbinalenis 
unb  bed  fing«  Don  $olan  botfetyafft  geanbtourt,  bag  er  ganfc  toiflig  fei, 
toiber  bie  5Eur<fen  ju  ftreitten,  Ijat  barauff  ben  ftenben  bed  ro.  reutyt  et* 
ti$e  mittet  furgefctylagen,  ttrie  man  folt  mit  foltctyem  frieg  fflr  ficty  faren, 
unb  ju  u>ad  jeit  folid&S  befc$ec$en  folt.   ba  aber  ber  faifer  in  bifer  mitler 
jeit  geftorben  ift  ba  ift  fofi$*  fumemen  aucty  atted  ertofefyen.  20 

@tlic$  tag  barnacty  Ijat  margraff  SafimiruS  bon  ©ranbenburg  mit 
jundffrau  ©ufanna,  Ijerfeogin  toon  STOind^en,  Ijie  ju  Slugfyurg  tyodjjeit  ge* 
Ijept  am  25.  tag  augusti4.  ber  ro.  faifer  $at  gefd&idt,  bie  braut  ju  en* 
^fad^en,  bid  gen  grtbberg  ju  bem  berg  mit  atnem  grofen  raifigen  jeug 

5.  fcm  f.  batna$  ifl  \}tx$o$  (liifloff,  bif4>Dff  ».  58r.,  ain  fabntx,  jungfT,  langei,  fmitiMitftti  ffaft  i&  bem 
II? om  I? it,  in  gtgtnwirtigfait  be*  faifer*,  btr  cat bi rial  u.  oil  furfltn  »on  ban  coib.  o.  3W.  $u 
aintm  priefici  u.  ctfrb.  jfi  8t.  gaockbt  wotben.  8.  differ  unb  bet  nac&fle  *bfafr,  fe&Iwb  in  a, 
finb  au#  b,  91.  343» ff.  aufeenommen.  22.  6.,  b.  »cn  URinc^en,  —  b;.  ©ilbalmtf  e.  9. 

ftb.n>eflcT. 

1.  2>tefet  3(!t  fanb  fiatt  am  11.  3u(i.  habita  coram  omnibus  sacri  imperii 
©.  ben  audfilbrlt^en  ©cri^t  in  ber  cit.  electoribus  plurimisque  Germaniae 
2)ni<ff4tift  bet  ©ifefing  1.  c.  ©.  298.  principibus.    Die  Veneris.  XX.  Au- 

2.  Proposita  per  reverendissimos  gusti.  Anno  domini  MDXVIII.  As- 
legatos  apostolice  sedis  coram  con-  sistebant  eidem  magnifici  duo  alii  ora- 
ventu  imperiali  Auguste.  Quinta  die  tores  d.  Raphael  castellanusLendensis 
augusti  a.  1518.  i)it  9?ebc  bed  pfyfi*  et  Boguslaus  Littuaniae  marschalcus. 
lichen  ?egaten  Xftamaft  be  «ior  gulefet  8ei  ©BdHng  V  @.  237  ff. 

abgcbrudt  bet  ©Ming  V®.  162  ff.  4.  Sine  fe^t    au«fil^rU^e  ©ef^rei- 

3.  Oratio  per  r.  patrem  dominum  bung  bieftt  ©o^jeiWfeterli^feiten  be* 
ErasmumVitelliumepiscopumPlocen.  flnbet  fi($  unter  ber  uberf^rift:  'gfirfx* 
in  celeberrimo  August,  conventu  ad  tidjer  unb  (Srentreic^er  ^o^tjeit,  fo  be* 
caesarem  Maximilianum  nomine  vie-  f($e$en  t>nb  ergaugert  feinb  gu  ttuatyitrg 
toriosissimi  regis  PoloniaeSigismundi  in  ber  Jfa^feru^en  pat,  3m  gfinffeeteu* 


Digitized  by 


Google 


1518.  141 

ben  erfebifctyoff  Don  SJremen  unb  margraff  3oac$im  Don  ©ranbenburg, 
ben  cfyurffirften,  unb  feineu  erftgeboren  fun  Soactyim1. 

2Un  ffaine  toeit  barnacty  ift  bet  fatfer  mit  bent  preiger  unb  alien 
fflrftennttt  ainem  grofen  raiflgen  jeug  ber  braut  entgegen  geritten  bis  p 
5  bet  Sedfarug!.  ba  tft  men  bie  hxaut  begegnet,  ftfcent  auff  ainem  Dergutb* 
ten  toagen,  mit  toeiffem,  fliegeubem  Ijar  oneingeftod&ten,  bartyaupt,  unb 
fyet  ain  franfe  auff  Don  feinberlacfy  unb  ebfent  geftain2,  [207b]  unb  fag  bet  ir 
[ir]  tyoffmaifterin3,  unb  Dotgteu  it  na<$4toagen  mit  bent  frauenjimer,  unb 
toaffen  ber  braut  bruber  ba,  Ijerfcog  SBitljalm,  Subtoig  unb  Srenft  mit 

io  600  pferben.   bie  braut  ift  ju  bem  erften  Don  bem  fatfer  gar  fitrftticty  unb 

.  Ijofflicty  enpfangen  toorben,  barnacty  Don  bem  preiger,  ber  Ijet  ain  gutbin 
toappeurod  an,  bamacty  Don  alien  fftrften.  bie  Don  2lug$j>urg  Ijaben  ber 
braut  200  mann ,  au$  ben  junften  auSertoett,  faft  toot  erbufet,  entgegen 
gefctyidft.  bie  Ijaben  Dor  bem  raiflgen  jeug  ben  Dorjug  getyept  mit  baugen 

is  unb  trumen.  fte  alt  ftnb  mit  Dit  trumefljer  ju  bem  SRottent^or  einjoctyen, 
unb  ift  ber  preiger  jtoifctyen  bem  laifer  unb  pfatfegraff  Suburigen,  bem 
$urfurften,  geritteu,  unb  neben  ber  braut  toagen  ift  ju  ber  Irectyten 
Ijanbt  gerttten  margraff  3oac$im,  ber  d&urfurft,  unb  ju  ber  glingen 
^anbt  ber  erfebifctyoff  Don  Bremen,  barnad^  bie  anbern  fitrften  in  irer 

20  orbnwtg. 

35a  fie  ftnb  lomen  ju  fant  Urtic$«  lirctyen,  ba  ift  ber  laifer,  preiger  unb 
aCe  fiirften  Don  iren  [2osa]  pferben  unb  bie  braut  Don  irem  toagen  abgeftan* 
ben,  urn  ain$  nad^mittag,  unb  finb  in  fant  Urtictys  lircfyen  gangen.  ba* 
f  etben  Dor  bem  altar  l)at  ber  carbtnaf  Don  SKinfe,  ber  feine  pontificalia  Ijat 

.25  angeljept  unb  bie  infet  auff  feinem  Ijaupt,  ir  getoartot,  ftat]  fie  Dor  inen 
alien  eingefegnet,  Dermectytot  unb  einanber  ju  ber  ee  geben.  [ba  fagt 
ber  faifer  gu  bem  preiger,  bag  er  bie  braut  barauff  toot  frainbli<$  urn* 


2.  ,3oa$im''  fe$lt  in  6.  5.  ityenb  in  ainem  gulbin  rod  jc.  6.  u.  fcet  ir  weifj,  fliegentS 

fcarr  onaingeflot&ten  tyerabgetyanctt.  8.  u.  nad)  ir  ffiren  4  wagen  mit  irem  frauenjimer,  u. 

warbt  gar  fyerlicf}  enpfangen,  jfi  bem  erften  oon  bem  faifer,  barnatfc  Ben  bem  preiger,  ber  ainen 
ttapenrocE  an  tyet  Bon  ainem  ganfr  gulbin  fhtct,  barna$  ton  alien  furften.  12.  ain  rat  Ijie  tyat 
ir  au$  200  }&  fu§  in  $arnif<$,  ain  aulflaupt,  luftig,  toot  erbufet  oolcf  oon  b.  jflnften  eng.  gefefy., 
bie  oor  bem  raifigen  jeug  oorfcen  jogen  ftnb  u.  mit  grofem  Bfeiffen,  trumet^en  u.  »augeu  fcic 
einjo$en,  umb  bie  erjten  un  na$  mittag. 

tyuubert  tonb  atfctjetyenbcn'  in  bent  an*  am  SWorgen  bed  25.  Slug.,  etnem  2Httt* 

gqogenen  2)nt(f  Bet  ©iJdina  V  ©.,290 ff.  tcoc^,  toon  &ter  na$  3tug«burg  auf. 

1.  293ie  au«  bicfer  ©(^nft  j^u  etfetyen,  2.  @.  bie  ©efc^reibung  be«  3«Be8 

DerUeg   bie  ^rinjeffln  mit  pra'tyigem  ber  Srautl.c.  @.  290  ff.  $gt.  an^Wat) 

Stufjug  bie  @tabt  3Wfin^en  am  SWontag,  1.  c.  ©.  187  ff. 
23.  2lug.,   ilbemac^tete   in    griebberg,  3.  (Sine  toon  2lc$am. 

ra^ete  am  24.  3hig.  bafelbfl  nub   Bra$ 


Digitized  by 


Google 


142  VII.  2)ie  (£&ronit  tocn  (Siemens  ©enber. 

fteng;  ba«  tljet  er  gaufc  abetic^.  unb  ftnb  barnad)  au$  ber  firemen  gangen 
unb  nriberum  aufgefeffen  unb  [Ijaben]  bie  braut  unb  preiger  an  ir  tyerberg 
beteibt.  ba  fie  auff  ben  ©einmarft  finb  lomcn  am  fitrjiectyen,  ba  finb  12 
titter  unb  burger  serorbnet  getoeffen,  bie  Ijaben  tnit  ainanber  geftoc^en 
unb  gerinbt1.    ju  abent  fat  man  ain  banfc  geljept2  unb  biefefbe  nat$U 
auff  bie  fc$to>abif$en  art  Ijodfoeit  geljept  unb  ju  ainanber  gelegt.    ben 
anbem  tag  barna<$  ju  morgen* 3  ift  ju  bem  pretger  unb  braut  an  ir  Ijer* 
berg  lomen  ber  faifer  unb  afle  ffirften,  bie  finb  mit  inen  ju  firemen  gan* 
gen  gen  unfer  fiebe  Srauen,  unb  [2osb]  ber  preiger  unb  [bie]  braut  unb  afle 
n>eltti$  ffirften  tyaben  mit  bem  laifer  ju  mittag  unb  ju  nad&t  geeffen  unb  w 
mit  bem  carbinat  bie  gaiftlictyen  ffirften,  bie  Ijaben  bife  Ijodfeeit  auSge*   . 
fatten. 

'Die  braut  ift  na$  ber  tyodfoeit  2  tag  ju  2lug«purg  pliben,  barna$ 
ift  fie  mit  bem  preiger  unb  feinen  brfibern  unb  pfaffcgraff  griberictyen  gen 
9ln$pac$  jogen,  ba  fie  gar  ljerr(i<$  enpfangen  ift  toorben.  i* 

Stuff  bifem  rei<$$tag  ift  boctor  SWartin  gutter  in  ainem  gtaibt  auc$ 
l)ie  gemeffen,  to>e($en  Ijerfeog  gribericty  son  ©acfyfen  bei  im  auff  unb  au«* 
geljatteu  $at4. 

1.  lganj  abeliefc'  fefclt  in  b.  au*  ber  f.  Url.  firdjen  g.  u.  auff  ire  pferbt  u.  roagen  gefejfen  , 

ber  preiger  ifl  inmitten  be«  faifer*  u.  pfatfegraff  Subtt>ig3  geribten,  bamacfc  bie  anbern  furften,  aU 
in  irer  orbnung.    4.  u.  etlicfc  burgee  ba  auff  bet  ban  gewtffen.  5.  *u.  gerinbt'  feljlt  in  b. 

5.  na$  bem  nad&tmal.  G.  u.batnad)  biefelbige  >ad)t  bat  man  ben  preiger  u.  btaut  §&famenge« 
legt  u.  fyabtn  bei  ainanbet  gefcfclauffen  u.  ben  fdjwabifctyen  prauefc  gebalten.  12.  am  26.  tag 

augufli  ifi  bee  t.  mit  32  f.  auff  bei  feotyeit  mit  bem  preiger  u.  braut  in  unfer  Utbt  9rauen  firemen 
ift  fitefcen  gangen;  barbei  auc$  finb  geweffen  bie  cburf.  u.  carbinal.  f.  3W.  bat  bie  braut  ju  bem 
cpfer  gefiert.  afle  weltlieb  fuificn,  preiger  u.  braut  bafren  $u  mittag  u.  gen  nadjt  bei  bem  faifer 
geeffen,  afle  gaifllicb  f.  ,u.  prelaten  baben  bei  bem  carb.  to.  3R.  geeffen.  na$  bem  mittagmal  bat 
man  ain  banfr  gefcept,  ben  erflen  raien  bat  ber  f.  mit  ber  braut  banjt.  15.  furfllicb  u.  b<clidb 

enpfangen  ifl  worben.  ber  t.  u.  afle  f.  fcaben  inen  ba«  glait  au«  W.  gegeben  bi*  gen  Dberbaufen. 
18.  3n  6  lautet  biefe  Wotij  au*fubrliefrer :  [81.  347^]  %uff  bifen  reic&flag  ifl  aucb  betiefft  worben 
SWartinu*  Cutbec,  won  Giiltben  purtig,  wel^e*  fldtlin  ben  graffen  »cn  SWan«felben  jfigeborf,  fant 
Wugufleinl  orben  heremitarum,  ber  ju  ffiittenburg  in  ba«  clofler  ifl  aingangen  unb  ben  orben 
ba  angelegt  in  fail  grofem,  manlike m  alter,  bie  jugent  iibertreffent.  bifer  fiutber  bat  ba  geprebiget 
unb  teutf<^e  biee^lacb  gefebriben  roiber  be#  bapfl«  gewalt ;  ba  bat  in  fein  bifeboff  oon  foli$e«  teegen 
fur  fcin  conftflori  citiert,  er  ifl  aber  nit  erfebinen.    barna*  bat  in  ber  bapfl  gen  9tom  citiert,  ba# 

1.  Sgl.  m&\rt&  1.  c.  ©.  292.  (gmMatta«feiertt(^fftten    bafelbfl    1.    c. 

2.  (gbenba.  ©.  295  ff. 

3.  @.  ilber  bie  S3org5nae  am  S)on»  4.  €5.  ilber  ben  «ufcitt^alt  Sutler* 
ner«tag  1.  c.  @.  292  ff.  Hm  gtettag  mor*  in  HugGbura  5T6fllm  I  ©.  218ff.  ?ut^er, 
0ch3  kxati)  ba«  ©raittpaar,  ba«  ber  Jtotfer  ber  am  7.  Oft.  In  fcugsburg  anlangtc, 
bt«  an  bte  2Berta<$  aefcitetc,  nac^  9fo8b«($  flteg  im  ^armeltterf (ojler  ab.  —  S)ie  au«« 
auf  'bie  fadfoeit  bafelbfi  toon  newem  ffl^rlk^ere  ^a^rid^t  ber  ©anbf^rift  b, 
amufa^en  imb  ju  toolenben',  fam  am  bie  metyrere  ganj  unric^rige  SWomentc 
felben  iage  ncc^  bl«  2)onautu8rt^  am  enttyatt,  pnbet  ft^  a'^nUc^  in  ber  Relatio 
na'c^flen  Xage,  ©amftag,  bi«  SBembing,  ©.  1  unb  in  ber  gBolfettbttttler  ajanb* 
am  ©onntag  US  ©unjen^aufen,  am  Wrift.  @.  im  lUrigen  bie  (Sinteitung 
SWotitag    nai)   «n«bac^.     @.  tiber  bie  ©.  VII. 


Digitized  by 


Google 


1518.  143 

ftatfer  SWajinttftan  f}at  bifen  lefeften  reid^^tag  ntit  foU$em  btet&  unb 
ercnft  getyalten,  al«  ob  er  Dor  l)ette  getoift  ba$  cnb  feme*  Ie6en$  gegen« 
tmrttg  ju  fein,  [l)at]  ba  geljanbtet,  ain  neuen  ro.-  tintg  ju  toefen,  frib  unb 
atntglatt  unber  ben  fflrftcn  ju  madden  unb  ain  frteg  fftrjunemen  toiber  bie 
siEfirglen.  auf  bifem  reutystag  flnb  fester  aCe  teutf$  fflrftcn,  pretaten, 
graven,  freten,  ebet  unb  ftfit  gemeffen.  aucty  Dom  bapft,  ftnig  Don  [200*] 
gTandreicty,  $ift>am,  (Sngetfanb,  Unger,  ©eljent  unb  ^ofan.  bifcr 
retdjStag  Ijat  geroert  Bt$  nacty  fant  3Jitcfyel«tag  *.  29.  Sept. 

<5e  ber  laifet  Ijte  tytmoeg!  ift  jogen,  Ijat  cr  bife  toort  ju  fcincn  capptanen 

logefagt:  'geet  !)tn  gen  fant  Urttcty  ju  nteincm  geftyten  fratnb  unb  patro* 

nen  unb  ju  bem  consent  bafelben2,  nteinen  fcrfibern,  unb  fagt  men,  ba§ 

bat  ei  aud)  verad)t  unb  [ift]  nit  erfdjinen.  barnadj  ift  er  auff  ben  retet)flag  gen  Hugdpurg  citiert  unb 
gefobert  worben,  [91.  348*]  ba  bat  er  nit  roeflen  (omen,  er  r^b  ban  ain  glait  unb  fle&etr)ait  bur<r) 
brleff  unb  figel  bed  faiferd,  afler  dfrurftitften  unb  futfltn  von  feiner  getvart  am  audjiedjen  bid 
wibet  an  fein  geroarr  am  fcaimjiedjen,  an  roelcbem  ort  im  gefettig  if)  $injujiecr)en,  on  atte  tynbernud. 
auff  folicW  ift  ber  Cutljtr  mit  oil  pferben  t)erfeog  fctiberietjd  von  6a$fen  gen  »ugdpurg  beleit 
unb  gefkrt  toorben  unb  [bie  flnb]  frit  an  feinem  ^off  auffentbalten  [toorben]  u.  [bat]  gemeinflkfc) 
alroeg  mit  bifem  djurfurflen  ob  feinem  tif<r)  geeffen  unb  barju  aud}  befcr)irmt  toorben. 

Doctor  3ot)anne«  (Jgf  von  Sngolftat  ift  gen  fcugdpurg  fomen  unb  t)at  mit  bem  Sutfja  roibet 
fein  inige  leer  [91.  348*]  offenlig  toeflen  bidputieren ;  bad  bat  ber  gutter  nit  toeflen  tfcon  unb 
gefagt,  er  toed  ed  ju  ainer  anbere  jeit  tjjon,  bod)  an  tainem  anbern  ort  ban  in  6a$fen.  auff  folkbd 
ift  im  naetjvolgenben  jar  boetor  ttgl  gen  Sipflg  fomen  unb  offenlicr)  mit  bem  Sutler  biiputiert  unb 
[t;at]  barnael)  folid)e  gefarift  ©on  ber  univeifttet  bafelben  jfi  [ben  boct)en]  fdjulcn  $ari&,  ddien  unb 
aQentalben  in  teutfd)en  unb  toelfd)en  lanben  on  ffiittenburg  nit  jfigefdjicft ,  bie  $aben  ben  fig 
unb  urtail  boetor  Ggten  |ttgefd>tiben  unb  geben. 

D<r  legat  urt  carbinal  Zbontal  bed  titel  fant  Sijten  t)at  begert  ain  enbtlidjen  rea^tag 
[91.  349*]  toiber  ben  fiutber  all  toiber  ain  fefret  unb  abtringingen  von  bet  criftenlid>e  titcrjen,  ber 
^a  von  bem  r5mifd)en  ftftl  verbampt  unb  verurtailt  ifl  unb  mit  boetor  G<fen  nit  ^at  roeflen  bid* 
putieren.  folidjd  fcat  ber  (aifer  unb  atlc  fflrflen  bem  legaten  verfagt  unb  nit  roeflen  jugeben, 
von  tvegen  ba§  fie  im  all  ain  frei,  fldjer  glait  baben  jflgefagt. 

1.  Ditfet  »bfa^  flebt  in  b  an  anberer  €ttde  [91.  347*].  2.  fat— foiifyr  geflalt  erenfllicr)  ju  91. 
gebalten  mit  aDen  ratf(t)legen  unb  furfe$ung  bed  ro.  retct)d  u.  gegen  bem  Zutelen,  aid  ob  im  fein 
tob  u.  afrfdjeiben  von  bifer  roelt  roete  geoffenbart;  er  t)at  begert,  ba§  man  ain  neuen  to.  (inig 
ivel,  baB  man  frib  mad?  unber  ben  furften  u.  barauff  tviebet  bie  lurcftn  jiedj.  Dad  Ubtige  fe^lt 
in  b.       8.  getoett  von  bem  24.  tag  junii  bid  auf  b.  18.  tag  sept.  10.  3n  b  auf  91.  349*: 

aid  b.  (aifer  ©or  f.  2Ri$eldtag  J.  9.  bat  roeflen  binwegl  reitten,  t)at  er  ju  feinen  c.  gefagt  bife 
wort  jc.  11.  u.  fagt  tminen  brfibern  bed  eonvented  bafelben,  toirroellen  vor  unferm  abfdjib 

[91.  349*>]  l?ie  bad  ampt  bei  inen  in  fant  Ufra  djorr  boren,  u.  fol  unfer  canterei  nit  nod?  ncmantd 
anberd  ban  fie  felbd  ftngen.  bad  ifl  befd)e$en,  u.  bat  nu  bad  ampt  mit  afler  anbad?t  ger)6tt.  abcr 
rviber  feiner  mt.  gett>ont)ait  lie§  er  feine  augen  umbfd)tteifen  auff  und  u.  fa<$  on  unberlau§  ainen 
nadr)  bem  anbern  an,  aid  roer  [und]  fein  mt.  binfiito  nit  me  feet;en  u.  neme  barmit  urlub  von 
und,  u.  fd)ancft  und  barauff  im  d)ort  ju  lectin  ain  ungerifd)en  o<l)fen,  barumb  er  verfe^uff  12  fl 
}U  geben.    unb  ifl  von  91.  gen  Sndprugt  jocr)en. 

1.  ©.  ben  ^citJ^taggaBWicb  (unba*  cngPc  0ct(lIldt)c  ©finbnifj  aufgenommen 
ticrt)  in  ber  iReuen  ©amrnl.  bet  ^ctc^g.  toorben.  ©raun,  ©cfcJr).  be«  @t.  \l\v\<f)^ 
abfe^iebe  II  ©.  169  ff.  2)er  ^aifer  fcer-  fto(ier«  ©.  302.  ©.  bie  fcufna^mSurr. 
lieg  bie  @tabt  in  ben  Icfcten  Xagen  be«  Dei  SBitttuer  (datum  Reciensi  Augusta 
@e$tem&er.  ©.  @t5lin,  ^ujent^alt^  civitate  1492  mense  junii),  @tetcr)e!e, 
otte  :c.  1.  c.  ©.  382.  Hr$to  ffir  bie  ©efc^.  b.  2)i3c.  «Ufl8b.  Ill 

2.  3m  3at)re  1492  wax  iWajimilian  @.  355. 
toon  Hbt  unb  (5ont>entbe«  £(ofler«  in  ba« 


Digitized  by 


Google 


144  VII.  3)ic  (£$ronit  toon  (Siemens  ©enbcr. 

fte  un$  fefos  am  ampt  fingen  unb  Iain  fd&fifler  no$  canterei.'  bad  ift  be* 
f$e($en  in  feiner  mt.  gegentorirtiglait,  n>ie  e«  fein  mt.  fcerorbnet  $at  geljept. 
in  mitler  jeit,  toetf  man  bad  ampt  im  ctyor  Ijat  gefungen  unb  fein  mt.  ba 
ift  ftitct,  fyat  fte  miber  it  getobnljait  bie  augen  imerju  lauffen  umfd^toeiffen 
unb  unS  angefectyen,  ate  toerbe  un$  fein  mt.  nit  me  in  bifer  jeit  fed&en  * 
unb  Don  un$  barmit  urlub  nemen.  unb  fcfyidtt  un$  nac$  bem  ampt  ain 
ungerifd&en  octyfen,  ben  fd&andt  ex  bem  consent  ben  foften  roir  in  feiner 
mt.  namen  unb  gebec$tnu«  effen.  ju  berfclben  jeit  foeift  man  fain  flaifc$ 
bei  un$,  funber  fein  mt,  Ijet  foftctys  prtoHegi  Dom  bapft  erlangt,  bag  er 
mo$t  e$  mittaiflen  an  alien  orten,  tt>a  ba$  fleifd&effen  fcerpotten  n>a$!.  i« 
[2oob]  Anno  domini  1519  fobafb  tyerfcog  Utlid^  Don  SBirtenberg  bed 
frumen,  loblid^en  Iaifer«  9fta$imttian$  tob  bemomen  l)at2,  ba  Ijat  er  bie 
reid&ftat  SReitlingen  mit  IjBrStrafft  belegert  unb  getounen  unb  im  genfcti$ 
untertoorfen.  folictys  tyat  ben  fcfytofibifctyen  bunb  fcerbroffen,  bag  er  fo( 
ain  reictyftat  bem  rei$  abbringen  uriber  feinen  aib  unb  pflicfyt,  unb  bie  15 
mit  inen  in  bunbnu*  ift.  ba  Ijaben  bie  fywptleut  bed  bunbs  atten  bunbs* 
gnoffen  auffbotten,  ficfy  mit  alter  mad&t  in  bem  borf  SKato  ju  berfamlen s. 
bafelben  finb  jufamenlomen  4000  pferb,  20000  ju  fufc,  130  ftrabioten4. 
fiber  bife$  frieg$bote  atteS  ift  fyerfeog  SBUljalm  bon  SJaijren  oberofter 
Ijauptmann  gemeffen.  20 

12.  'lob(i$tn'  Wt  In  b,  20.  ba  bei  fatoab.  b.  foli$e  freffenli^c  fcinblung  oetnomen  tjat, 

bafj  f).  U.  bem  to.  reidj  wibet  aib  u.  pflid?t  bte  rei^ftot,  bie  bei  inen  in  bem  bunb  ift  gemfftn, 
$at  abbrungen,  gefaebiget  u.  eingenomen,  ftat  et  bal]  jft  gtofein  wiberroitlen  auffgenomen,  u. 
baben  bie  fcauptleut  bei  bunb*  aflen  bunblgenoffen  auffbotten  jfl  io§  u.  ju  fu§  mit  aUet  frieg*- 
tiflung  in  bem  langen  borf  92au  ju  ainanbet  jcfomen.  ba*  ifl  bef<$e$en.  im  autgang  bed  monat* 
janatrii  ifl  ba*  fcunbloolc!  ju  ainanbet  fomcn,  4000  pferbt,  20000  ju  fuf  u.  130  fltabioten; 
fiber  bife*  void  alle*  ifl  oberofler  fcauptman  geweffen  betfcog  SBit&alm  ».  58. 

1.  3)ie  ©cncbiftiner  bet  Kugdburger  bac^t  ain  grofer  gete$ter  t>on  bem  tatfer 

S)i8ce[e  crtytelten  et(i  im  3a^tc  1524  bie  tootben,  unb  ^at  inen  ain  gulbin  in  \>a» 

pSpfilt^e'  (Srlaubnig,  bretmal   in    bet  beef  in  aelegt.   barab  ftnb  bie  mtnc^la^ 

SSod&e  gletfeb  ju  effen.  —  S3on  einem  auc^  emeibt  toorben.' 
ffeinen  ©e|4enff   ba«  im  Sa^re  1474  2.  fcgt.  bie   'Cronica  netoer  geW.' 

3Jca^imiUan«  ©atet,  ^aifer  griebtt<$,  ben  ©t.  52»;  f.  ju  bem  ©anjeu  ©attler  H 

33arfii6enn8n($en  jufommen  lieg,  erja'^lt  @.  2  ff. 

@enber  ©I.  116»:    '9hc$   mtttag  (be«  3.  ©.  fteju  ^au^tfac^ltd^  ben  alten 

^arfreitag«)  $at  ber  faifct  mit  bifc^off  2)rucf   '2)e«    ^loblicben   fc^»ebtf^en 

^anfen  bon  Kua«^urg  nnb  20  bienern  jmnb«©8rjuaimknbt$uSirten&ergK.', 

tic  ju  fug  atte  ttrefcen  fyiimgef 8<$t ,  unb  abgebrutftbet©8cfinarUlr.HutteniOp.f 

ba  er  in  ©arfiijfer  firemen  ifl  tomen,  ba  93b.  Ill  ©.  567  ff .  Sbic  «rieg«crH5rung 

^at  ber  faifer  ju  ben  jungen  min^en  ge«  be«   ©uube«t«u^tmanne«   erfolgtc  am 

fproctyen,  bie  bei   bem   grab  gefungen  24.  SWarj  1519. 
ijaben:  'meine  minctta^  toa8  t^onb  \xV  4.  2)a«  JfriegSbolf  be«  WwSbif^ett 

ba  taben  fie  ju  bem  taifet  gefagt :  'gne«  ©unbc«  »erfammelte  ft^  am  27.  2R5rj 

bipiflcr  terr,  wit  tyirtcn  e«  nit  t^on,  bi«  ju  «Rau  bei  Ulm.    L.  c.  @.  568;  cben 

tmr  priefter  merben.'  aifc  ifi  au«  ber  an«  biefe  OueUe  faafet  bie  3a^l  ber  jufam« 


Digitized  by 


Google 


1519. 


145 


$erfeog  Urticty  Jjat  &u  fcinem  tanbSbotdt  16000  ©ctytoetyfeer  ntit  grofem 
loftcn  bet  im  in  bem  fotb  getyept,  unb  ba  e$  im  an  bie  not  gieng,  fyaBen 
fie  in  lauffen  fteden,  unb  [er]  Ijat  in  bentyot  nictyfe  baSbermiuber  ben  fotb 
mieffen  ge6eu  K 

5  SDie  bon  3tug$}>urg  IjaBen  in  bifen  frieg  gefctyidft  1000  unb  20  mann 
ju  fug,  60  pferb,  9  grog  Bidden  unb  8  u>5gen  ntit  pufoer.  SWattjeuS 
8angenmantet  Ijat  atte  tontctye  bet  toon  2tug$putg  frieg$fcof<f  Bejatt2. 
[2ioa]  2fat  28.  tag  martii  ift  ber  Bunb  in  b*a$  tmrteuBergifcty  tanbt  einjod^en 
unb  \ffot]  e$  a8e$  eroBert  unb  am  25,  tag  maii  ju  (e^ften  Sld^crg  getounen 
io  unb  ben  Ijerfeog  au$  bem  tanbt  fcertriBen3.  ba  ift  be$  BunbS  triegsoold 
atte«  uriber  tyaim  jogen. 

Sin  unfer  lieBe  frauen  auffart  aBent  ift  Ijerfeog  Urticty  &on  SBirtenBerg  u.  «u9. 
uriberumB  in  bad  tanbt  unb  gen  ©tutgarten  fomen  bur$  Ijaimticty  fur* 
fd^uB  feiner  unbertljanen.   ba  l)at  ber  Bunbt  toiberumB  auffBotten4. 

Die  Don  2tug${>urg  IjaBen  tiriber  bie  oBgemette  jafl  frieg$fcot<f$  ge* 
fatten  ju  rofj  unb  fug5;  unb  nacty  6  towtyen,  als  fie  benljerfcog  aBer* 
mate  a\x$  bem  tanbt  aertriBen  IjaBen,  finb  bie  Don  9tug${>urg  toriber  Ijaim* 
fomen. 


15 


4.  3>iefct  Wbfafe  fc^tt  in  &.  7.  3n  6  wetter  unten:  QW.  C.  $at— ben  fotb  ben  fnecfyten  gefcen. 

12.  JBci  ©enber  falfd)li#  'geputt  obent'.       16.  na#  »erf$einung  ton  6  wuc&en. 


mengejogenen  ©unbeStruWen  aftf  2000 
gufjfnefyc,  4000  ffieifige  unb  ettoas  ilbcr 
tyunbert  „©trabiotten". 

1.  2>er  ©erjog  fcatte  in  fcinem  #eere, 
ba8  fi<$  anfangs  SWa'rj  in  SfauBeuren 
fammefte,  ca.  12000  fdfaeijerifd&e  ffieifc 
laufer,  bicr  bur$  bie  £agfafeung  aBge* 
rufen,  am  17.2Rarj  tyn  berftefjen.  ©Win 
©.  163  ff. 

2.  m.  1519.  Stuff  25  tag  geBruart?, 
»(.  165b:  'it.  6000  gulbin  in  minfe,  2Ka« 
ttyeuffen  Sanngeninantet,  al«  ains  erBew 
rats  toerorbenten  fetfetmaifter  u&erant* 
tomt,  bie  geraifigen  unb  fu&htectyt  fog 
folbs  unb  annber  nottburfft  babon  ju 
Bejaln,  bie  nam  er  in  feim  toegffd&aiben.' 
—  93alb  mugten  Betra\$tU<$e  ©ummen 
nac$gefanbt  toerben,  fo  SJlontagS  na<$ 
invocavit  (14.2Kar&)  »i.  167b  :  'it.  4000 
gulbin  SWatt^euffen  Sanngenmantel  in 
aim  bulfcrfag  gen  Ulme  jugefctyieft,  in 
aim  butfetfag  an  minfe/  —  @.  post  in- 
vocavit (19.  2Ra*r&)  §81.  168b :  U  4000 
gulbin  in  minfc  abermals  in  aim  Buffer* 
fag    9Jlat$euffen    2anngenmantel    gen 


Ulme  jugef<$t(ft  in  14  fecfen.'  (2>a«  2(u8» 
gaBenberjeictynig  fflr  biefen  3ug  ilbct* 
$au*>t  Beginnt  m.  164a.) 

3.  3lm28.2WSrjkgannettbte^rieg«» 
o^erationen  bes  Sunbes  mit  bem  3"g 
auf  ©etbenfyeim,  ba8  [i$  am  na'^jten 
Xage  ergaB.  ©talin  @.  170.  2)te  @r* 
oBerungen  be«  93unbe8  Bi«  jur  @in* 
na^me  bes  @$Iof[e«  3l8Berg  am  24.9Jlai 
f.  eBenba  ©.  171  ff. 

4.  3Km  15. 3^ug.  tt)ar  $enog  Utri(^ 
\>or  ©tuttgart  erf^ienen  (@taUn@.189), 
am  16.  @e^)t.  erHa'rten  btc  $8unbe$tyau£t» 
(cute  an  bie  toerorbneten  SBilrttemB. 
W&tfyt  ju  (Sgtingen,  mit  tyrer  ^riegg* 
mat^t  gegen  Ulri($  jie^cn  ju  gotten. 
(@attlerlll@.  70.) 

5.  @.  ben  3tuf»anb  ber  SfogSBurger 
fiir  biefen  jt»etten  3ug  gegen  $er$og 
UIri*  in  ber  «9«.  bee  3a$res  SBt.  173b ; 
ber  gelbjug  n>ar  Beenbet,  a(«  ber  $erjog, 
an  bem  (Srfolge  feineS  Unterne^men« 
berj»eifelnb,  in  ber  Sflactyt  bom  14.  auf 
ben  15.  Oft  fcin  Sager  berUcg  unb  am 
bem  Sanbe  p^tcte. 


6tabte$tomfen  XXni. 


10 


Digitized  by 


Google 


146  VII.  2>ie  ®&ronit  toon  (Siemens  @enber. 

Jtoifer  Sard  $at  nac$  abfterben  latfer  SWajfimitian  berorbnet  unb 
g&  ainem  ftot^altcr  gefefct  in  teutfd&en  tanben  fi&er  attc  fctnc  erblanb  fcincn 
rat  nnb  btener,  Ijerrn  3Ba$tmtfian  bon  ©ergen,  Ijerm  ju  ©ifeenfcerg  unb 
Orabenberg1.  ber  tyt  fyt  fflrftenftanbt  mit  feinem  gemactyet  gdjatten2. 
ber  $at  bon  bcm  bunbt  laifcr  Sarel  ba$  ffirftentljnmb  ©trtenbetg  lauffts 
unb  oi  tritljatb  tyunbert  taufent  fl  bar  bejalt3. 

Anno  domini  1520  ift  tyie  ju  fant  Ur«Ien  bic  fircty  pauen  toorben. 
[2iob]  3erg  Utmer  ift  20  [ax  ljie  ber  $u<fer  junftmaifter  getoeffen  unb  ift 
67  Jar  alt  getoeffen*  ber  ift  bon  grog  btebftaU  toegen  am  21.  tag  aprilis 
cm  galgen  ge^endt  n>orben.  er  ift  ain  lj&rter,  ftrenger  mann  getoeffen  io 
gegen  armen  (eutten  an  ber  toag,  bie  man  gemartetot  unb  peiniget  $at; 
$at  au$  barju  ain  fraib  unb  begir  geljept  unb  befunbere  inftrument  barju 
geljept,  bie  lent  an  ber  toag  ju  ntatteren,  bag  fie  beriectyen.  unb  metier 
be«  rats  nit  geren  ift  gangen  fiber  bie  armen  leut,  fo  man  fie  gepeiniget 
$at,  fo  Ijat  er  bon  aim  6  be  genomen  unb  Ijat  in  bertoeffen.  barum,  ba  is 
man  in  geljend t  I)at,  ffat  menigllid^  ain  fraib  barab  ge^e^t,  unb  jtert  ben 
gatgen  ate  loot,  loie  ain  frume  jundfrauen  ain  trenfctin. 

Anno  domini  1520.  ©artljolome  9?em,  burger  ju  8tag$purg4,  $at 

1.  $at  Jtarel,  [fingl  ju  $iipant,  erfebttfrog  ju  Dflerrti($,  oDct  bifer  6fteuei$if<fren  erblanben  ju  ainem 
Diceregterer  u.  oberfcerrn  gefefct  &.  SW.  ».  9.,  berrn  jfi  6.  u.  ©r.  jc,  ain  bapfern  man,  ber  bat  ju 
K-  faff  gefcalten  wie  ain  fflrfl  unb  l?at  bie  [tin  eefrauen  aucfc  bei  im  get)ept.  biftr  fcerr  v.  9.  bat 
f.  (J.  ba*9B.  lanbt  »on  mc  frib«  roegen  abfaufft  fd^i«r  umb  600  000  fl  ©on  bem  bunb.  7.  Xiefer 
in  a  fefclenbe  flbfafr  ifl  au«  6  91.  351b  aufgenommen.  8.  Diefer  %b(aj>  fletjt  [91.  3M»>] 

an  anberer  ©telle.  10.  ain  ftrenger,  $efttger,  unbarmberjiger  tn.  g.  fiber  bie  armen  gefan* 

gen  leut  in  ben  eifnen ,  bie  man  gewegen  b,at,  fie  ju  fragen  u.  ju  marteren,  barju  er  ain  fraib 
t)at  gefapt  u.  fur  fi$  felb*  etlt<r)e  inftrument  I? at  gebept,  barmit  er  fie  gemartetet  b,at ;  bat  root 
ainem  felbi  ain  langen,  aiffln  trabt,  ber  faft  rau<r)  ifl  geroeffen,  in  bal  tor  ber  f$am  geflecft  unb 
in  barmit  unauipre$H$e  gemarterot.,  u.  roel<r)er  ratten  baimberfcig  ifl  geroeffen  u.  nit  geren  bei 
bem  roegen  ift  a.,  bat  er  ©on  aim  6  b.  genomen  u.  fyit  in  oerroeffen ;  bat  alweg  gefagt,  roie  ain 
juntffrauen  ain  frenjjltn  jier,  alfo  jier  au^  ain  bieb  ben  galgen.  [91.  352*>]  barumb,  fo  er  ainem 
rat  bat  oil  abrragen  u.  gefloflen,  ift  febier  jeberman  erfrett  morben,  ba  man  in  an  galgen  bat  ge< 
b,endt;  er  ifl  au$  autgangen  n>ie  ain  bieb,  borft  neman^  anfecr)en. 

1.  9m  27.  3uU  mar  ffir  bie  oBer*  struxit  atque  ibidem  habitavit. 
Bjtetreic^tWen  unb  uieberSflmei^ifc^en  3.  «m  6.  gefcruat  *»utbe  ju  «ug«» 
giirjlent^ilmer  em  obetjle«  Regiment  Burg  ein  93crtrag  abgefc^loffen,  bemg^ 
elngefetjt  »otben,  toelcfcem  ber  (SarMnal  mfig  ba«  ©erjogt^um  urn  ben  ©ctrag 
Sang,  ber  ©if#of  ©ern^arb  toon  Xrieut  ^on  210000  ©ulbeu  toou  bem  Wtoa'bi^ 
bet  ©if<$of  $eter  »on  %tit\t  u.  3flarlmi*  Wen8unbe  au*arl  V.  abgetrcteu  tourbe. 
Uan  toon  3etoenbergeu  ange^flrten.  @.  @.  ben  ©ertrag  bei  ©artier  II  ©.  123 
bie  Urf.  (Sbctfcfet)  in  »ranbi«,  Oef*.  iRr.  55.  ©gl.  au$  ©ifle.  2)ie  ilbergabe 
ber  8aube«^au^tleute  toon  Eirot.  © .  51 8  ff .  be«  ©enogt^um«©iirttembcrg  an  Sari  V. 

2.  2>ie«Bolfenbiittler  fcanbfarift  fiijt  in  ben gorfc^.  j.  b.  ©ef*.  XXI  ©.  521  ff. 
noc^  bei:  Is  (M.  t.  Zevenbergen)  in  —  ©on  einer  ©arja^tuna  be«  aanjen 
Augusta  domum  N.  Oasners  prope  ©etragc«  tear  natfirliA  ntdjt  bie  webe. 
sanctam  Elisabeth   coemit  et  multa  4.  ©art^olom&ua  Stem  (ber  IV.  bie* 
inibi  ad   beneplacitum    suum    con-  fc«  9?amen«  in  ber  gamilie),  geb.  am 


Digitized  by 


Google 


1519—1520. 


147 


ju  bem  am&Toft$5$ftetter1  unb  fcincn  gefelf^afftern  900  fl  gefegt*.  bie 
ija&en  im  in  bifer  gefelfctyafft  in  6  iaren  genmnen  33000  fl,  toie  cr  e* 
fi&erfd&tagen  nnb  gered&net  Ijat,  bann  er  ift  in  bifcr  gefelfaafft  bfid^alter 
getoejfen  nnb  e«  tool  etfaren,  bag  er  I)at  getoift  au«toenbig,  toa  ain  ieb* 

*  lu$$  geftanben  ift  unb  at}  toetctyem  plat.  [211*]  bcr  $at  bic  gefelfctyafft  auff* 
gefagt  unb  fein  gelt  toeUen  Ijaben.  ba  tyat  im  ber  Slmbrofi  $&$fteter  )fi 
aubtourt  geben,  er  fytbe  in  bifen  6  iaren  nit  me  mit  feinen  900  fl  ge* 
tounen  bann  26000 fl;  fo  $a&  er  im  in  bifcr  jctt  ju*  feiner  ljau«ljabttng 
geben  2000  fl.   feline  fumma  gelfe  Ijat  SJartyolome  8tem  nit  metten  an* 

lonemen  unb  I)at  in  &or  bem  fatfer  unb  ben  fflrften  bed  rei($$  berclagt  unb 
Ijat  Don  bem  abel  ain  grofen  betftaubt  geljept3,  ben  er  an  ficty  Ijat  gejogen, 
bon  toegen  bag  er  inen  $at  anjeigt  folid&en  fiberf$toen<flic$en  getoinn 
ber  fauffteut  in  fo  lurfeer  jett,  barab  fie  ain  fraib  Ijetteu  unb  fagteu,  ber 
!auffleut  getoinn  flbertreff  ber  iuben  tourer  fibenbeltig.  Sartyotome  9tem 

16  lub  unb  ciriert  Stm&rofi  $e$fteter  I)ie  fur  bad  ftatbogtgerutyt  unb  getoann 
bem  $e$ftetter  3  urtail  ab.    ©art^olome  fflem  Ijet  gar  ain  gef$i<ften, 

1.  2&.  Rem  — fcat  in  ber  $d$ftetter  gefelfoafft  a,e!ea,t  900  fl,  u.  ift  er  in  bifer  gefelfd>afft  lange 
jeit  bu$balter  geweffen.  ber  bat  in  bifer  gefelfd)afft  na$  feiner  redjnuna,  in  6  jaren  gewunen 
33000  fl,  ban  er  genfeli$  u.  vo!fomenlid>  3 en? ift,  wit  ain  jeblk&e  war  faufft  u.  wfaufft  ift  worben, 
u.  jeigt  ain  jeblig*  plait  u.  cotlum  be#  bfi$*  an,  ba  e#  gefariben  flenb,  u.  begert  au*  ber  gefet* 
faafft  [91.  353»J  unb  fein  gelt. 


29.  Stoto.  1480,  ©o$n  be*  ©aftfafotnauS 
Hem  (DL)  unb  ber  Urfula  2Reuttngin, 
©ruber  be*  Subtoig.  ©erufytrb  unb  #an« 
Hem.  ffiemfctye*  @tammbuc$  €5.  52 
u.  77. 

1.  2)te  ftfttyjUtter  toaren  in  ^nlt^er 
SQ&eife  nrie  bte  gugger  auger  burc$  @rog» 
$anbel  bur*  fcusbeutung  toon  ©erg- 
toerfen  ju  tyrem  ftet<$t$ume  getangt. 
©.  audj  unten  ad  a.  1529. 

2.  G.  fiber  biefen  $rocefj  ble  fe$r 
au*ffl$rli<$e  S)arpellung  in  ber  bem 
biftcrifc^en  ©erein  ffir  ©c&toaben  unb 
S&eu&urg  geb3renben§anbf4tift«©amm« 
lung  (jerfatebeuerUrfunben  |  bie  |  Bbe* 
lid?e  fcugtyurgifd&e  $atriciat«|  .famittte 
beren  |  Semen  |  betreffenb.  |  Bus  Ori- 
ginafot  unb  anbem  g!anb|tt>flrbig*n 
2>ocumenten  eiaen^Snbig  |  jufammenge* 
traaen  |  toon  |  4art  ©inceuj  3flbor  toon 
fflefrn  ju  ©od«|berg  unb  ©ros-Sity, 
ber  ttei$*»©tabt  |  Hugtyurg  Dberrity 
teren.  ©I.  85»— 142*>:  (Sjtract  fa'mmt* 
liefer  Urfunbten  unb©erfymbetten  Scten 
in  ber  Jamojen  Eroce8«@a<$e  jwtffj&en 
$errn  ©artotme  we^men  unb  wn&rofl 


^S^ftettern,  eine  @umine  toon  ^unbert 
unb  neun  unb  toierjig  taufenb  fleben  (un« 
bcrt  unb  fiebenjig  Wlaxdf)  ein  2ot^  bre^ 
OuintI  ©il&ers  betr.  nebjl  einer  furjen 
gef<$i<$t«cne$tung.  2)emna^  toar  bie 
fea^Iagc  folgenbe:  am  1.  3lprit  1511 
UeJ>  ©art.  «em  bem  Kmbrofiu*  &d$fttt> 
ter  gegen  eine  Urfunbe  500  fi  gu  ©erotrnt 
unb  ©ertufi  in  bie  ©anblung.  9lem  toer* 
(angte  ben  i^m  nac^  biefer  Urfunbe  )u* 
pe^enben  ©eroinnflant^eil  an  149770 
3Kart  ©Uber«,  fAroarger  ©ranb,  unb  an 
52915  Centner  Jtutfer,  ben  tym  jebo^ 
bie  $8#ftetter  laut  etner  im  3a^r  1514 
gefertigten  Hbre^nung  niAt  toerabfolgen 
rootlten.  9?em  tranbte  fid)  nun  am 
7.  Oft  1517  auuS^ft  an  ben  ©tabrtoogt, 
inbem  er  fein  ©auptgut  toon  500  fl 
unb  feinen  Kntyett  an  ber  oben  angege« 
bentn  ©umme  @i(ber  unb  flutfer  auf 
bem  ^(ageroeg  begefcrte.  ©gl.  au^  2uca« 
9iem«  Xagebu^,  «ug«burg  1861,  ©.  92 
«nm.  158. 

3.  %n$  bad  aemeine  ©olf  na^m  fflr 
tttm  gegen  Wftetter  ^axtd.  ©.  bie 
'Cronica  netoer  gef^ic^ten'  ©I.  99b. 

10* 


Digitized  by 


Google 


148  VII.  2>ie  (Jtyronlf  bon  <Etemen«  @enber. 

mot  berebten  boctor  bon  Setyfg  *  Ijerpractyt  unb  beftelt,  bet  flcrct  im  ba$ 
rectyt  gar  orbenficty.  in  bcr  jeit,  toeit  man  ba$  rectyt  fteret,  berorbnet  am 
rat  mit  beiber  paxtfyl  bertoilgung  3  maun,  bie  f often  fie  gfltttg!*  [21  ib] 
ficty  mit  ainanber  berttagen  unb  berrictyten;  unb  berfyractyen,  »a$  [bie] 
marten  unb  foremen,  barbei  »8fte  ain  {ebftc^ey  tail  unbertoegeret  betei*  5 
Ben  unb  ftett  on  atte  einreb  fatten,  ba  foramen  unb  erlanbten  bie  3  erbar 
mann  innamen  atne$  rat^ba^Stmbrop^e^fteterfottffiart^otomeJRemen 
geben  an  barem  geft  28000  fl,  unb  fotten  im  barju  au$  nad&gefouffen 
fein  bie  2000  ft,  bie  er  ju  bem  foften  feiue$  IjauStyatten  tyet  eingenomen 
unb  berjert,  bad  toer  in  ainer  fumma  30000  fl.  bad  bertoitget  fi<$  10 
ambtofi  $e$ftettet  ju  tljon.  ba  gteng  ©artyolome  9tem  gen  fdnt  Urii$ 
in  bie  freiung  unb  »a«  ba  fytimtuty  12  tag,  bamit  er  bon  ainem  rat  nit 
gefangen  tourbe,  bon  toegen  bag  er  ben  farud)  nit  fatten  nocty  annemen 
tooft.  ba  Ijab  ic$  offt  bon  im  geljSrt,  nrie  e$  ift  jugangen,  ba§  fo  in  lurfcer 
jeit  bie  $e$fteter  jo  grog  gut  genmnen  tyaben.  barnacty  ift  ®art$0'  is 
lome  9tem  in  $ifpania  ju  bem  ertoeften  ro.  tinig  Sarel  jogen  unb  %at  ba 
ain  rat  bon  Slugtyurg  unrec$tti($  berctagt  unb  befctyutbtget.  [212*]  unb 
na$  ber  fr&nung  ju  Wnti),  ate  linig  Sarel  ju  ©urms  ain  rei$*tag  $at 
geljaften,  ba  Ijaben  bafetben  2  tofigen  mit  !auffmann«gut,  Slmbroft  $tdf* 
fteter  jugetyBrig,  toetten  Ijimoeglfaren.  ba  ift  ©artyotome  SRem  au«  aig-20 
nem  getoaft  jfigefaren  in  ber  laiferfictyen  ftat  unb  in  bem  glaib  unb  %at 
ben  roffen  an  ben  tofigen  bie  ftrangen  abgetyauen.  barumb  I)at  bed  faifer* 
fiscal  ©artyolome  SRemen  gefangen  unb  ju  SBurmbS  lenger  benu  ain  iar 
in  ber  gefendtou*  beljatten.  barna^  $at  ber  fiscal  ©art^olome  SRemen  gen 
Slugtyurg  tauffen  peren  unb  auff  IjaUig  Sreufcertyortljuren  gefangen  25 
getegt2,  barin  ift  er  fein  feben  fong  gefangen  gelegen.  unb  ^at  2  man  beftelt, 

2.  bieweil  bie  fa$  alfo  im  te$ten  fcanget,  legt  fi$  ain  Tat  unb  anber  erbar  feut  barein  ic. 
9.  fcau^ben.  15.  Differ  6ajj  ftb.lt  in  ft.  17.  unbiUig.  18.  91$.  19.  taufftnanf$afc. 
21.  au«  aigen  furmimn.  26.  $arna$  i(l  er  »on  SBurmi  gefangen  gen  *.  geflert  worben,  ba 

ift  er  ob  2  jaren  in  eifen  gefangen  gelegen,  u.  barnag  ift  ft  oben  in  fcilig  Greufcertftot  ge> 
fangen  gelegt  worben  jc.  unb  ain  oiertaii  jar!  dot,  ee  ei  geftotben  ift,  ift  et  unbefflnbt  tvorbtn. 
unb  afle  Axil  er  in  bem  tauten  [91.  355*>]  ift  gelegen,  fcben  2  man  fein  ©or  bet  bbjrr  gebjet, 
bamit  et  nit  au«  bee  gefentfnul  torn,  bie  ftnb  von  be#  SBartyotome  9temen  g&t  befelbt.  bet  9tem 
ift  im  1525  jar  geftotben.  et  ift  ain  ftainblid?*,  gutl  menblin  getoeft,  abet  gan  ju  ftreittigi  i* 
b^ab  ib.n  felb*  offt  barumb  geflrafft. 

1.  3)er  iuri(HWeS5crtrctct9lcm«ttaT  tlum  anfgerWt  uttb  au«gema^t  ben 
ber  Sicentlat  (S^rtflo^^  ^ot^an.  21.  iWetfe  ju  Ufm,  fobann  bc«  21.  Sulii 

2.  3m  3afae  1522  tonrbe  3«fo&  anno  1522  In  «ug«Burg  gejertigef  \xt 
guggct  at«  faifctlt^ct  ComtntffSr  jur  Bcrfc^.  Urf.  @.  122  ff.  ©cjhmmt  toltb 
Oeiteguttg  bed  @treite«  aufgefiettt.  @.  $ter:  a)  bem  33art^otomSu«  9lem  aUein 
tyt)u  ben  „Extractus  au«  bem  faifer-  finb  19000  ft  in  ©elb  nebft  730  fl  W>. 
M6f(x  (Sommifjionfttoertrag,  bur^  ^errn  in  @olb  'fflr  (au^tantunb  nu^ung  umb 
3a!obguggcr  at«  favferlicr)en  (Sommiffa-  ba^enig,  fo  er  bet  Umbrofl  ^^fletteT 


Digitized  by 


Google 


1520  (1525). 


149 


bic  $ctben  tag  nnb  na<$t  t>or  bet  b$ir  be«  tyuren*  fern  mteffeu  tytetten, 
bamit  er  nit  batfconlomm,  unb  ift  1525  geftorben  K  unb  man  $et  in  atte 
tag  ber  gefemfnu*  febtg  jeft,  toann  er  ba*  ge(t  $et  genomen,  ba«  im  bic 
3  mann  geftrod&en  $aben,  unb  fl<$  feine  frainb  filr  in  t>erf<$riben  $etten, 

» bag  cr  fott<$«  ftctt  nrttte  fatten,  bad  toott  er  nit  t$on,  funber  tooft 
33000  fl  $aben. 

[2i2b]  ©raff  3oa<$tm  toon  Sttngen  ift  ju  8ug$pnrg  auff  ainem  bunbttag 
gctpeffen  unb  fat  an  fant  3ofann«  be*  tfiuffer*  tag  toeflen  faint  reitten24.3uni. 
gen  ©aflerftatn,  tote  er  bann  tljan  fat2,  ba  ift  er  $ie  getoarnot  toorben, 

lobafc  er  $te  ptetb,  toann  $an*  2$oma  toon  2tb*berg  toatbt  auff  in  mit 
lOOpferben;  fat  er  nit  toetten  fotgen.  ba  er  fflr  Serb  $tnan«fottten,  fat 
er  auff  in  bargerinbt  unb  bt*  auff  ben  tobt  geftocfan  unb  toertounbt  unb 
auff  gttytnn*  gefangen  genomen  unb  brieff  unb  Hatnet,  load  er  geljept 
Ijat,  barju  genomen.  ba  fat  man  ben  graffen  gen  ©erb  geflert,  $  bet* 

isbinben;  bafelben  ift  er  in  8  tagen  geftorben. 


7.  Differ  *bfa}  fh$t  in  b  an  anbetet  ©telle  untet  1523  (auf  ©1.  360*).  9.  note  ec  b.  tban 

W  Wt  in  b.  \f\t  }&  %.  u.  botnadj  |fi  ffictb,  ei  folt  el  nit  tyon.  10.  'ftblbetg*  aui  b 
ftott  '^aWbetg'  in  a.  15.  u.  ba  et  ettoa  mit  fflr  ffletbt,  bie  fiat,  binaul  ift  tomen,  ba  fptangt 
et  in  an  u.  tanbt  in  untet  ben  gaul,  baf  et  toblidj  *emunbt  »aib,  u.  nam  im  fein  baumenring 
unb  ain  wefcgat,  barin  feine  flainet  lagcn  u.  be«  bunb*  brieff;  batnad)  nam  et  in  in  glipt,  wan 
et  in  fobetotin,  ba|  et  fld)  ftelte.  unb  auff  folidj*  furt  man  gtaff  [91.  360bJ  3oad)im  alfo  tiand 
gen  Serb ,  u.  [et]  lic§  jid)  ba  wtbinben,  fdjidt  audj  nad?  wunbatfceten  gen  %.  u.  IRotlingen,  H 
wai  aber  umbfunfl,  bet  fiitfj  »a#  toblid;,  nadj  etlidjen  tagen  ftatb  et  ju  9B. 


anger^alb  bet  obaemelten  fnntnta  jftge- 
toartten  ge$abt\  b)  bent  #imd  unb  Sub* 
toig  Hem  4500  fl  9ty-  in  ©olb  nebft  einer 
'©erebruna/  toon  270fl  in  gleidjen  Snellen, 
alfo  im  ©anjen  24500  fl,  ju  hqaty 
ten.  —  3n  ben  Hatydbecr.  ©.  16* 
finbet  fu$  folgeuber,  auf  9lem  ©egug 
nefynenber  (Sintrag :  'Buff  burgerntaifta 
8W$lingetd  unb  boctor  ©eutingerd  an* 
bringen  bed  aiitlicfcn  toertragd  (alb, 
bur$  Satoben  gugfer  jtoifdjen  $anfen 
SRSuten  unb  fein  toeroanbten  an  ainem 
nub  Hntbrofien  ^b^flettern  unb  feinen 
toerroanbten  ant  anbetn  tail  abgcrcbt, 
lagtain  tat  bef#e$en,  ba9  follfaer  tertrag 
feinen  furgang  %ab.  unb  biewe^l  fie 
baibe  setter  ton  toegen  bed  genanten 
gugtetd  unb  baiber  ftuntf^afften  begert 
unb  aebetten  ffabtn,  bad  am  [16*>]erberer 
rat  ©art^olome  TOmen  bie  fttaff  feind 
augtrettend  unb  ntig^anblung,  miber  ain 
rat  geubt,  ergeben  unb  na$iaffen  to'6U, 
ffat  ain  erbcr  rat  bent  genanten  gugter 
unb  baiben  frunbf^afften  ju  eem  unb 
gutem  fotti^  na^laffung  bewilligt,  bo$ 


ttitannbetft,bann  foberr©arti)olome9lfittt 
on  aind  ratd  cofiung  toSnflid^  tyx  am 
ftugdpurg  aebra^t  unb  albie  berntaffen 
toettoart  unb  ent^alten  murbet.  93artpo< 
lonte  Win  fol  anti)  on  aind  ratd  toiffen 
unb  n)iSen  ber  toawfnud  nit  erlaffen 
toerben,  baruntb  bann  fein  fruntfc^afft 
gnugfant  &erf($reibung  auffrtc^ten  unb 
geben  fatten,  unb  fo  ©aityolonte  9lanten 
fruntfd^afft  ain  t^urn  amaiaen,  mitt  ain 
rat  nac$  feiner  gelegenbatt  tnen  toergon* 
nen,  ain  toandnudauff  ir  ber  frunntfcpafft 
coflen  barain  jebawen.  actum  ntontagd 
unnfer  lieben  fromen  abent  irer  t>er(iiu* 
bung  anno  K.  1522.' 

1.  2)ie  »9J.  bed  3a$red  1525,  f.  naa) 
bent  netoen  jar  (7. 3anuar)  enn)SIt  ©1.78* 
ben  (gintrag:  'it.  61  gulbin59&  10  62  b. 
bi^  toergangen  iar  bent  ©artbolnte  ^cm, 
bttjeil  tonb  er  tof  bent  t^nrn  gelegen,  aud* 
gebn.' 

2.  ©raf3oaa)itttt)onOttittgen»urbe 
an  <&t  3o^ann  ©a^t  Zaa  (24.  3uni) 
1520  jn>ifd)en  2)onautt>iJrtp  unb  bent 
2)orfc   (Sberntergen  ton   i^omad  toon 


Digitized  by 


Google 


150 


VII.  $ie  (B&ront!  toon  Siemens  ®enber. 


Anno  domini  1521  am  18.  tag  martii  ift  er^erfeog  gerbinanbu* 
bad  erft  mat  gen  2Iug$purg  lumen  mit  bem  carbinat  ton  ©atfeburg 1  unb 
tft  ba  auff  ben  fleffen  au*gefaren  gen  8tnfc  unb  $at  ba  mit  ftngtn  8nna 
toon  Unger  am  26.  maii  $o$jeit  geljept2. 

$fatfcgraff  Dt$  $ainri<$  fytt  ftc$  am  5.  tag  maii  Ijte  mit  Ijerfcog* 
©ifljatm  toon  Satoren  gcte^t  unb  tft  mit  10  perfonen  gem  tyaittgen  grab 
jogen3. 

[213*]  Da  bet  turdifcty  laifer  in  aigner  perfon  fytt  friec$if<$  ©tufoetjffen* 
burg  betegert  unb  erobert4,  Ijaben  bie  toon  Stugfyurg  au*  aigner  be* 

4.  an  tern  26.  mat,  an  ainttn  fumptag.  7.  pf.  D.  $.  ifl  am  5.  tag  mat  gen  %.  (omen,  jfi  im 
ift  1?.  93.  ».  9.  (omen  u.  l&at]  mit  im  gen  na$t  geeffen  u.  fi$  mit  im  gelefet ;  ban  be#  anbetn  tag! 
if)  bet  pf.  (jit  bjnwegt  jo$en  g.  bem  $ailigen  grab,  allein  mit  10  tnee^ten  obec  bicnent.  metn 
famnfleTfun,  $an$  $itftettet,  if)  fein  bulmetfa  geweffen,  bin  u.  nriber.  9.  u.  burdj  untreu 

eiobett. 


BbSberg  nnb  beffen  ©efetten  rSufcerif* 
iiberfauen  unb  fditoer  toertounbet,  fo  bafj 
er  nad)  etnigen  &aaen  (6.  Suit)  in  2)o« 
nauttbrty  ftarb.  2>ie  @3$ne  be«  H* 
morbeten  (ber  2Ritglleb  be*  fdjroa'bifcfcen 
8unbe«  geroefeu)  riefen  bie  $itfe  be* 
8unbe«  an  unb  ertyielrcn  fie  au$  juge* 
faat.  ®.  3of.  8aaber,  8er$anbtunaen 
iiber  X^omas  toon  21b«bera  unb  feme 
gefcben  gegen  ben  f^trSbifdpen  ©unb  in 
ber  8tbl.  be«  tttt.  8er.  in  ©tuttgart 
©.  1 :  2)e$  ©rafen  Soa^im  toon  luttin* 
gen  (Srmorbung ;  togl.  au#  ben  8erid)t 
be«  ©rajenffiolfgang  ju  juttingen  an  ben 
©unbespau^tntann  Saltier  toon  #iru* 
frehn  dd.  toont  26.  Sunt  1520  bei  tflfltfet 
II®.  189. 

1.  8gt  au#  bie  'Cron.  neroer  ge» 
fdjidjteu'  81.  79a ;  3auner,  ffi&ronif  toon 
©aiding  IV  @.  340  unb  ©after  a.  h.a. 
88*.  1521:  ©djandungen :  @.  postvo- 
cem  jucunditatis  (11.  SRai)  81.  36i>: 
'it.  5$  2  6  2bn.  tragerlon,  at*  man 
tnehn  abft.  fcerrn  erfc&erfcog  8erbinanbo 
toon  Ofierrei$  jn>o  toetgutt  fdjetorn,  tonge* 
farticfc  320  ftroerbt,32  tauten  toatfdjroetn*, 
ain  bunfeen'floflibrigo  mitfambt  20  ftucf 
toortynen,  tonb  mcint  gbft.  $emt  carbtnat 
toon  ©atfcburg  jtoo  furftenfdjeucf,  toein 
tonb  toifd),  toereert  ^ot' —  2fotl8.2Hai  fam 
gerbinanb,  begtettet  toon  bem  fcarblnat 
gang  unb  bem^erjog  Subtolg  toon  8atyern, 
ju  <§d)tffe  in  9tegen«burg  an,  (©.  bie 
Qtyron.  Seonb.  ffiibmanns  in  @t.«<E&ron. 
XV  e.  37,  22.) 

2.  @.bie@etbftbtograj>bte bed @iai«m. 
$erberftein  in  Font.  Austr.  Scnpt.  I 


©.  249;  (Eutyinian*  Xagebud),  ebenba 

e.  4i3. 

3.  Ottbeinri^  trat  feine  9?ctfc  an  am 
15.  Storil  1521  toon  Sauingen  au«.  8gt. 
Ott$etnrt($§  btefe  ^Reife  bef*reibenbe« 
%aathu6)  (im  ge^eimen  $au«^rc^ito  in 
^un^en) ,  abgebrurft  Bei  m^x\d)  unb 
3Wet6ner,  2)eutf^e  ^ilgerreifen  nad^  3^ 
rufalem.  —  8».  1521  (f^ancfungen)  ©. 
post  migeric.  domini  (20. 9tyr.)  81.36^: 
'it.  1  ^  5  6  1  bn  tragerlon  toon  48  fan« 
ten  mit  toeln  biewo^en  toereert  mttfampt 
jmap  juoerltn  toif^en  ^er^og  Ottfratn- 
rid)en  toon  8aVem  tonb  anbetn';  @.  port 
oculi  (9.  SWfirj)  81. 36b :  'it  2  «  7  6  1  bn 
tragerlon  toon  122  tanten  mit  begfiirfieu 
toon  8airn  fa)en<f.  —  @enber,  Chxo- 
noflpraphia,  8b.  VII  81.  238b  Bemerft 
nod? :  Eius  (be9  $fal)grafen)  interpres 
fuit  filius  Bororis  meae  Johannes  Hit^ 
stetter  Laugingensis.  in  ilia  peregri- 
natione  consumpsit  10000  fl. 

4.  3)er  ©ultan  @oliman  II.  riidte 
im  3uni  1521  an  bie  ungatifc^e  ©renje 
unb  begann  bie  8elagerung  toon  ®abaii 
unb  8elgrab  (grie^tfd)  SBeigenburg), 
tocla)  lettered  am  28.  31ug.  in  bte$Snbe 
ber  Xiir!en  flel;  Ofen  fd)ien  wa^renb 
biefcr  3ett  auf  ba«  a'ugerfte  bebro^t.  «m 
24.  Slug,  forberte  *arl  V.  (toon  8riigae 
aud)  ben  Ratty  ber  @tabt  S(ug§burg  aul 
bem  ^8nig  toon  Ungarn  mit  ^rieadtoolt 
ober  ®clb  gegen  bie  Xiirlen  ju  $tlfe  ju 
tommen  (Sitteralienfammlung  bed@tabt« 
ard)itoe«  in«ug«b.),  am  18.  Oft.  bantt 
^iJnig  Jubmtg  toon  Ungarn  (toon  gftnf* 
firemen  au«)  bem  9tat(e  f iir  ©enbung  toon 


Digitized  by 


Google 


1521. 


151 


betoefltnus  unb  auff  tten  atgnen  loften  t>U  fcfiffer  nut  pufoet  auff  ainem 
flog  Itntg  Subtotflcn  toon  linger  gen  Dfen  flefd^tdt;  bte  Ija&en  bte  unge* 
rtfd^en  tyerru  nut  unband  angenomen  unb  Ijabeu  bet  ton  3lug^purg  btener 
genett,  bag  fie  fetfcs  bte  pufoeri>&$tad&  in  bad  f<$toj$  Ijaben  fieren  unb 

ottaflentnteffen,  unb  ^at  fie  tmber  on  atte  fcereetung  unb  bandfagung 
tauffen  Ijtntoedf  jtectyen. 

Urn  fant  StocobStag  Ijat  ju  3lug$purg  ber  fterbent  angefangen1*  ba25.  suit. 
$at  ain  tat  auferljatb  ber  ftat  fflr  bte  arnten  franlen  menfd^en  am  Bremen 
2  ^aufer  (auffen  madden2,  unb  ift  ain  iebtt<$$  $au$  125  fc$uc$  langunb 

io  30  prett.  baretn  Ijat  man  fnec$t  unb  magt  unb  IjauSatm  (eut  gelegt,  bte 
ben  Bremen  Ijaben  geljept.  bie  Ijat  man  mit  erfeuet,  effen  unb  triuden, 
bienern  unb  alter  notturfft  loot  oerfed^en  um  gotteS  mitten* 

S$  ift  Don  ainem  rat  oerorbnet  gemeffen,  bag  atte  freitag  ber  ntef* 
mer  au$  Jebtid^er  pfartf  auff  ainem  jebet  angefd&riben  bent.  rat$lnec$t 

i*  iiberanbtiourten  Ijat  mieffen,  tt>te  oil  menfd^en  geftorben  feien,  unb  atte 
toucan  aim  1  bafeen  ju  ton  geben.  [2i3b]  in  fant  Urtictyspfarr  am  6.  tag 
augusti  ift  ber^  erji  jebet  uberanbttourt  uwrben,  unb  finb  6  menfetyen  ge* 
ftorben,  2.  toucty  8  menfd&eu,  3.  tnud&  11,  4.  umcty  10,  5.  m$  15, 
6.  tt>u$  30,  7.  toud&en  33,  8.  louden  43,  9.  toud&eu  53,  10.  touctyeu  96, 

20  11.  toud^en  78,  12.  touctyen  77,   13.  toud&en  omnium  sanctorum  41,  i.  w»». 
14.  mud^en  47,   15.  louden  48,   16.  louden  29,    17.  toucfyen  26, 
18.  louden  15,   19.  toud&en  24,   20.  nmd&en  18,   21.  toud^en  17, 

2.  gefaicft  u.  fltfaencft.  7.  tie  peflilenfc.  8.  aufet&alb  b.  fl  in  $  atten  —  fle&auen.  fuc 
bie  attnen  ftancfen  leut.  .  9.  '125  fdjucfy'  au*  b  ftatt  25  in  a.  10.  4u.  t).  Itut1  ftljlt  in  b. 
11.  bie  ba  ftand  wurben.  17.  am  1.  tag  augnsti.  bie  1.  nm<$en  6  menfaen  ic.  20.  'om- 
nium sanctorum"  fef>lt  in  6. 


100  3entncr   <Puttoer«   jur  ©y^ebitton 
toiber  btc  Xttrlen.  (©benba.) 

1.  ^t.ffiem©l.81»;2eon$arbSib* 
mann«  (fcpron.  toon  ffiegensburg  in  @t.* 
(£$ron.  XV  @.  36,  12 ;  &in$matr,  Font, 
rer.  Austr.  Script  I©.  455;  ©crolt, 
(5$ron.  toon  #att  @.  78 ;  bte  SBeiffentyor* 
ner  #ift.  Bet  sSaumann,  Ouettcn  8-  ®«W- 
beS  ©auernfriege*  (93iBl.  beS  tttt.  93er. 
in  @tutta.,  Sa^rg.  1876)  @.  56. 

2.  'mn  erber  rat  tyat  in  bifen  fterben* 
ben  teuffen  jtoaty  ^enfer  auffertyalb  ber 
ftat  unb  unber  bent  gugifelanb  ju  er* 
ban>en  furgenomen,  bartnt  bie  franden 
im  Bremen  unbertyatten  unb  fnrfii^en 
merben  foUett,  unb  ju  unber^aftung  be«* 
felBen  tocfenS  ^at  ain  rat  toon  ber  pflea, 
@ant  ©ebajltan«  tre^  tyunbert  gulbin 


reniftt^er  genomen,  l»iett)ott  ain  erber  rat 
ain  faft  gro&en  co(!en  barauf  gelegt,  ba« 
ban  gemainer  ftat  unb  toil!  menfAcn  jfi 
grog  gfitem  fomen  ift,  got  $a&  loB!  auf 
bonerftag  naa)  ©aroare  anno  1521  fyat 
ain  rat  and)  anaefe^en,  ba«  toon  @ant 
3afoB«  fpital  ju  foment  guten  n>efen 
aud^  gelt  genomen  feerben,  bantit  ain  rat 
unb  gntaine  flat  fola^en  coften  nit  attein 
tragen  fotten.  beS  geits,  fo  man  toon 
©t.  3atob  genomen  5*t ,  ift  gulbin  ret* 
nifd^er  fett>«§unbcrt^  ffiatytyrot.  ©1. 14*. 
S3at.  ©affer  a.  h.  a.  u.  f.  be«  9lat^e« 
SBtttf^rift  an  ^a^ft  Seo  X.  um  etne 
Suue  iiber  bie  in  $Rcbc  fte^enben  ©recfc 
^anjer,  bie  dd.  6.  ftoto.  1521  t^atfa'd)«^ 
toerlte^en  n>urbe.  ©eibe  SDocumente  in 
ber  §ert»artfd)en  Url.*@amml. 


Digitized  by 


Google 


1 52  VIL  2>te  Gtyronit  bon  (Siemens  ©enber. 

27.  Dec.  22.  tollmen  Johannis  evangeliste  6,  23.  touc^en  6,   24.  ti>m$en   6, 
25.  toud&en  6. 

£>ie  in  alien  pfarren  finb  geftorben  5000  menfetyen1. 

Die  reic^en  teut  ftnb  at  ani  ber  ftat  gefloctyen  gen  Utm,  ©erb  unb 
gen  Saugingen.  ba  finb  ob  1400  menf<$en  bon  9tag«purg  getoeffen.  * 
[2ua]  Anno  domini  1522  am  palmtag,  am  13.  tag  aprilis,  ift  $ie  unb 
anberfttna  ain  grofer  Ijaget  getoeffen,  ftnb  [tain  gefaflen  ate  grog  tt>ie  bie 
gen*  unb  tyennenair,  unb  gurnet  unb  pftfeget.  e$  l)at  bad  setter  ju  Ober» 
Ijaufen  ben  mefmer  erf<$tagen,  urn  [bie]  8.  ftunb  in  ber  nad&t,  ate  er  jfl 
bem  toetter  Ijat  gefeit  im  tljuren.  i 

23.«prii.  8n  ber  mitoud&en  in  ofterfeirtagen  Ijat  man  tiriber  bie  Ifirden  aiu 
gemeine  procejj  ge^ept,  unb  finb  fobit  frauen  unb  mann  barmit  gangen, 
ate  bor  nie  gefed&en  ift  toorben.  e$  lunb  nit  [ber]  Ijalb  tail  in  bie  lir<$en 
unb  [ba«]  prebtgljauS  ju  fant  Urtic$,  muften  auff  ber  gaffen  ftan. 
3. 2Rai.  3ln  bed  Ijailigen  creufc  erpnbungdabent  Ijat  e«  urn  befperjeit  faft« 
gurnet  unb  ptifeget  unb  ain  toafferftral  in  ben  tauten  Sftglndlanb  ge« 
f<$tagen 2. 

8tm  26.  tag  septembris,  am  freitag  bor  9Kic$aefi3,  ift  margraff 
3acob  bon  fflaben  mit  feiner  totter  SKaria  3acobi  Ijie  getoeffen8  unb  gen 
9Kind&en  jogen,  unb  [fie  Ijat]  ba  mit  Ijerfeog  ffiityatm  bonSBatyren  an  f ant  20 
».6«>t.3Dtic$eteabent  Ijodfoeit  geljept4. 

1.  *3or)anni#  «».'  fefclt  in  b.  3.  summa  snmmamm  in  alien  pfanen  5000  menfaen.  5.  bie 
burger  u.  tauffleut  u.  ain  grofer  tail  be#  fcanbtoerdttboUM  ift  aUe*  aul  ber  fiat  geflo^en  gen  U., 
©.,  8.,  $&$ftett(n,  ©unbelflngen  u.  in  bie  umbligenben  bfafer;  bie  tbombettn  u.  bad  conftftori 
gen  ©infcburg.  eft  finb  gen  Uaugingen  bon  91.  geflod&en  ob  1400  perfonen.  7.  bie  u.  aufert)alb. 
7.  fcat  ftain  gestagen.  9.  fcat  ben  m.  jfi  D.  bal  wetter  im  tburen  jerfalagen.  14.  ba  ifi 
ain  folidje  gTofe  menge  »on  frauen  u.  man  barmit  gangen  mit  grofer  anbacr)t,  bergleifyn  »ot  nie 
gefc<i)en  ift  roorben,  bag  ber  merer  tail  nit  funbt  in  bie  firdjen  u.  prebigft/au*  aingan,  u.  ftonben 
auff  ber  gaffen  u.  »erpra$t  ba  ir  gepett.  19.  gen  91.  fomen  u.  if)  Aber  nadjt  bje  pliben ;  bie 

ifi  b-  ©•  »•  ©.  oermcdr)lot  geroeffen. 

1.  (3nber  tood}en  bor  Sacobt  (25.  ern.1  ffiatysprot.  53L  21b.  —  ©ft.  1522 
3ult)  anno  21  M«  in  bie  anbetn  baft*  (fd)an(funaett)  @.post^att)ei(27.@e^t.) 
loosen  (9.— 15.  WMxi  1522)  fetn  &te  ge.  ©I.  40*>:  'it.  33  #  12  g  umb  126  fanten 
jtorben  2968 :  namlid)  $ie  in  ber  flat  2688  n>cin  jit  8  bn.  geredjent,  bie  bergangen 
lunger  nnb  alter  unb  bauffen  im  nercen  toot^en  ben  marggrafen  bon  SSaben  unb 
^au«  280.'  fflatysbecr.  81.  12».  bem  jungen  friJJtn  bon  ©aben,  and)  an« 

2.  S3gi.  oben  €5.  70,  1.  bem  bereert,  mer  3  U  10  6  filr  tragerlon 

3.  'Anno  1522  auf  aftermontag  nad)  bon  bem  toein.' 
Mauricii(23.@e^t.)ifiattgef5^n/r;er(jog  4.  SBityelm  IV.  berma^lte  Ji^  am 
©ityetmin©atyrenunb[fetnen]nett>enge«  5.  Oft.  1522  ju  SWlind)en  mit  ^afobaa 
ma^eI,biemararabinbon©abenymttatnem  SWaria,  Softer  bc8  9Jlarfgrafen  ^^il^ 
berguttem  rt(beraefd>irr  bon  ic  unb  30  bon  ©aben.  ©at.  no^  bie  4Cronica 
bi«  in  40  ober  funfftig  gulben  ongefarbe  netocr  gefd)ld)ten  ©I.  88». 

gu  geba^ter  margrabin  tyetymfucr  311  ver* 


Digitized  by 


Google 


1522—1523. 


153 


[2i4b]  Anno  domini  1523  am  criftag  fytt  e«  $te  unb  anberfttoa  atfo  f aft  25.  s>«. 
geregnet,  ate  ob  e$  tm  augftmonet  mere,  be$gtei<$en  [mad  e«]  au<$  affo 
Ijifcig  unb  toarot !. 

8ln  bet  mito>u<$  na$  fant  $eter$  ftftlfetr  Ijat  man  ain  gemeine  25. &e*r. 
sprocefj  gen  fant  Urltc$  toiber  bte  Ifirdcn  geljept. 

8m  fumptag  letare,  am  15.  tag  martii,  unbet  bcr  befper  tft  ain 
tyagel  gemeft  unb  Ijat  ftain  gestagen  tote  bie  fytfetnujj. 

8tn  bifem  tag  tft  erfcljerfcog  gerbinanb  Don  £)ftetretc$  mit  fampt  is.warj 
fetnem  gema<$et  mtt  600  pferben  gen  StugSpurg  lomen  unb  tft  2  tag  $ie 
lobetiben2.    barna<$  finb  fie  gen  3n$prug  jogen3,  unb  jinb  [l)te]  bei  $err 
3acob  gugger  jft  tyerbetg  getegen. 

$)er  fc$»fibifc$  bunb  tft  mit  16  000  mann  in  granden  jogen4  unb 

[t?at]  ba  30  fc$t8ffer  ben  ebefleuten,  bie  ftrau&geraubt  Ijaben,  berprinbt  unb 

gerftert.    barunbet  bife  finb  getneffen,  bie  graff  3oac$im  Don  Sthtgen 

isljaben  umprac^t6.    [215*]  in  bifer  friegSriftung  tyaben  bte  oon  afagSpurg 

geljapt  30  tferbt,  500  filfftietyt  unb  9  grog  bidden6  mit  pulbet7  unb 

1.  toti$cnn&$t  t.  $at  el  $ie  u.  aufafcalb  ain  fafl  gtofen  tegen  t&an,  all  wet  e<  im  auajhn., 
u.  ift  ain  faji  warmer,  ^aiffex  tag  getteffen,  ali  vox  nie  ge$3tt  ebet  gefed)en  tft  teoiben  jft  bifet 
jeit.  4.  mitwufyn.  6.  2>tcfcv  Bbfafr  jlefct  in  6  Winter  bem  na"d)ften  in  a.         15.  bat* 

nad)  in  bifem  jax  verfamtet  bet  fd)w.  b.  jfi  rofj  u.  ffifj  16000  man  u.  jod)en  in  bai  frranden* 
lanbt,  ba  oerptanten  u,  jerflerten  fle  bafelben  ben  ebeUeutten  30  fd)l3fer,  bie  ba  wfcolfen  »afen 
ACtteffen,  ba  graff  3.  ernibet  getegt  ift  nwben,  u.  tauffleut  u.  aud)  anbet  erbar  leut  beraupt 
fcetten  u. 


1.  9l5tnli^  am  (E&rifitag  1522  (@en- 
bet  rennet  (ier  ba*  SReujatyr  toieber  ton 
«3ei&nad)tcn  an).  ©gl.  2eon(.  ffiib* 
mann*  ffi&ton.  b.  SRegen*burg  1.  c. 
e.  50,  8.  11. 

2.  ©91.  1523:  @.  port  letare  (21. 
SWfirj)  ©I.  67b :  <it.  n  gulbitt  1  bn.  met 
5  g  umb  j»c  ISgelin  ffiatnfal*,  er&(erfcog 
©crbinanb  fcereert  unb  feinent  ge.  gma(et ; 
it.  1  gulbin  lto  15  6  umb  3  ftbel  teben- 
bigc  [pet«;  it.  3  to  umb  3  Kbcl  tobter 
ft>ei«,  ain  mag  £er  4  bn. ;  it.  2  to  6  6  2  bn. 
ben  tne$ten  unb  fd)reibern  filr  belonuna, 
nmb  ba*  fie  ftattuna  au«geben  unb  bte 
betflatten  befariben  (aben,  al«  er^erfeog 
gerbinanbu*  (te  ma*.'  ©gt.  @ta*ltn,  fcuf- 
eut(alt*orte  St.  gerbtnanb*  in  ben  gorfd^. 
jut  b.  @ef(^.  I  @.  385. 

3.  ®.  fiber  bie  Sfotonft  in  3nn«brud 
^ir^mair  1.  c.  ©.  459. 

4.  @.  flber  blefen  3ug  3of.  ©aabcr, 
©er^anblunaen  fiber  Xt?oma«  ton  %b8* 
beta  unb  fetne  ge^ben  gegen  ben  fdbtoS- 
bif$en  ©unb  in  bet  ©iM.  be«  lirt  ©ex. 


in  Stuttgart:  $erna$  folgt  bet  frann* 
Itf4  trteg  jc  e.  70  ff . ;  fcon&arb  SBib- 
mann  in  ©t»(£^ton.  XV  ®.  50 ,  27  ff . 
unb  bte  bort  @.  51  «nm.  1  aufgef.  fiitt. ; 
bte  'Cronica  nctoer  gefc^.'  ©I.  93^. 

5.  ©.  oben  @.  149,  7. 

6.  ©9t.  1523.  in  vigilia  asBiimptio- 
nia  Marie  (14.  «ug.)  ©I.  182b :  «it  ouff 
9.  tag  septembris  anno  23  (at  SRatbet 
Sangenmantel  gered)ent  be*  granaen 
jug*  (alb  unb  au*geben  auff  bie  fug* 
fnea)t  3788  fl  26  cruder,  mer  auff  bte 
raiffgen  612  fl,  mer  auff  bie  furleut 
378  %  mer  anber  uncofi  39  fl  40  crufeer, 

1  bn.  in  summa  4818  fl  6  cruder  1  bn. 

7.  ©9t.  1523:  auff  ben  jug  in 
granden  afftermontag*  nad)  exaudi 
(19.  SWai)  ©I.  181» :  'mer  34  gutbin  3  to 

2  bn.  ton  100  jentner  bulfcr*  gen  S)in» 
(fet*<)u(etjeffirn,  bie  man  bembunbt  gibt, 
ie  ain  ientner  umb  9  fl,  mtt  fambt  ber 
baflenbinber  Ion  unb  jtoen  gutbin  bem 
3ftadeu  auff  jerung,  tut  in  gumma  36  fl 

3  6  M-' 


Digitized  by 


Google 


154  VII.  $te  Gfronlf  toon  (Etemett*  @ettber. 

fugten  unb  flub  Ijie  ausjogen  am  28.  tag  maii.    unb  am  tinber  Ijerljaim 
jie<$eu  Ijaben  fie  fcamerfee1,  baS  f^fofr  berpriubt,  bed  tyat&artu*  t>on 

25.  suiu&tingeu  juge^ert.  unb  finb  an  font  3acob$tag  all  miber  gen  2fog3purg 
lomen. 

29.  aio».        an  faut  (Snbris  abent 2  in  ber  nad&t  tfl  Ijie  unb  anberfttoa  am  grofer & 
tirinb  getoeffen;  ber  l)at  bie  tebeu  son  ben  Ijfiufern  unb  tauten  geioorfen 
unb  grofeu  fctyabeu  tljau  unb  bie  toelb  umgetoorfeu  unb  in  ben  borfern 
bie  Ijftufer.    barnacty  ijat  e$  ftain  gestagen  toie  bie  Ijennenair. 

Anno  domini  1524  Ijat  ju  2fog$purg  bie  Sutljerei  faft  jftgenomen 
unb  fefcerei  uberljanbt,  alter  priefterfd&afft  gram  unb  alter  gofcbienft  set*  k> 
foott  unb  'toemidjt,  ba«  Ijod&toirbig  facrament  ju  SBarfuffer  unb  ju  fant 
2lnna  unber  beiben  geftatten  gegeben3  frauen  unb  manneu,  unb  Ijaben 
fie[S]  fetbs  angeriert ;  unb  toann  e$  auff  bie  erb  ift  gefatten,  fjaben  fie  e$ 
fetb*  auffgeljept  unb  unertidfc  getyatten,  in  bie  fedfet  unb  tfifefyen  getegt 
unb  e$  Ijaimtragen,  frauen  [2i5b]  unb  mann,  on  atte  reberenfc,  forest  is 
unb  beictyt.  toann  bie  frauen  unb  magt  mit  bem  frefeen  auff  ben  mardft 
ober  in  bte  mefcg  finb  gangen  ober  anberfttoafyiu ,  finb  fie  am  fflrgan 
Ijineingetauffen  unb  Ijabeu  unber  beiber  geftatt  baS  facrament  genomen, 
finb  barnacty  gangen  unb  Ijaben  ir  fac$  au$geric$t,  barum  fie  au«gefc$i<ft 
finb  toorben,  ati  Ijetten  fie  nun  ain  fcfytectyteS  prot  geeffen.  20 

Der  carbtnaf  bon  getters  SBenttoota,  ain  fflrft  bon  SBononi,  ain 
Ijoctygeterter  boctor,  ber  bit  iar  ju  Sononia  ber  Ijod&enfd^ul  rector  ift  ge* 
toeffen  unb  mit  fctyreiben  unb  (efen  bit  geterter  fcpter  Ijat  flemactyt  unb 
boctor  Sonrabt  *Petyttnger  j&  ainem  boctor  Ijat  gemacfyt :  ben  fyat  bapft 
2lbrianu3  at$  ain  tegaten  ju  laifer  Saret  auff  ben  retctystag  gen  SWeren*  25 
berg  gefctyidt.    ber  ift  am  9.  tag  maitii  urn  mittag  Ijie  mit  bem  bifctyoff 

3.  an  f.  3.  abent.  5.  3)iefet  Wbfafc  fefclt  in  6.  10.  fat  tyt  bie  fiut&etci  faft  ubcrf^anbt  ge- 
nomen, u.  ift  bie  ptiefterfefcafft,  bet  gofcbienft,  afle  fjailigen  n.  ba«  $ocbn>irbig  facrament  fafl  fad) 
u.  gto§  t>€rad^t  u.  oerf$me$t  worben.  13.  u.  tyabenS  felbS  uneerlicty  in  Ijenben  umbjecfyn ; 

etlidj  Ijaben  e«  in  tafefyen  u.  fecfel  gelegt  u.  bairn  tragen;  h>an  fte  e«  auff  bie  etb  $aben  gefett, 
tyaben  fte  ti  nit  gcactytot,  funbet  frauen  u.  man  e*  on  atle  reoerenfe  miber  auffgetyept,  al*  wet  e«  ain 
anbete  fd^te^te  foeiS.        16.  bienftmagt.  17.  'ober  anberftwabin'  feljlt  in  6.         18.  pnb  fte 

au£  furmieftgfait  bed  neuen  prau$9  in  b.  firemen  gel.  u.  baben  on  atle  anbad)t  :c.  21.  ain  gebotnet 
f.  ».  5Bononia,  tfl  ain  fafl  tyoefygelettet  man  u.  b.  geweffen  u.  bafelben  mit  fd)r.  u.  I.  bit  $o$en 
fc^ul  lang  getegiert  ^at  u.  oil  gelerter  fouler  u.  boctot  gemac^t,  bet  b.  $.  au<^  aiuet  ifl  getoeffen. 

1.  2:agmet^cim  im  ba^cr.  @($t»a*  fcflc  1525.  ©.  @^ott,  ©cttr.  j.  ©cfc^. 
Uxt,  niJrbl.  ber  2)onau.  bcS  SarmcIitcrftoficrS  u.  ber  $ir<$e  toon 

2.  CufVtman  $at  in  fetnem  Xagebu^  @t.  5lnna  in  2htg«&urg,  3eitfc^r.  b.  ^ift. 
fiir  btefen  Xag  eitt  Srbbefcen  nottert.  93er.  f.  ©*».  u.  9*eufc.,  Sa^tgang  1882 
L.  c.  @.  414.  @.  260  mtt  2lnm.  1. 

3.  3um  crflen  9Me  am  2Bei^nac^t«* 


Digitized  by 


Google 


1523—1524.  155 

t>on  ®ri$fen  eingetitten  K  btcmetl  bad  ftmbtoettidboW  06  bent  tifcty  if* 
gefeffen ,  bamit  ct  nit  betfoott  toetbe  bon  ben  tutyetifc^en,  fytt  50  \>fcrb 
gefttpt,  fyrt  im  bad  cteufc  t>or  tauffen  fteten.  abet  na$  getpontyait  ift  im 
nemantd ,  toeber  gatfttic^  no$  toettlid&d ,  engegen  getibten  ober  mit  bet 

ftprocefc  entgegen  gangen,  bamit  unber  bent  boffel  Iain  aufftut  toutbe ;  ift 
4  tag  $ie  betiben  unb  bet  Ijett  3acob  Rugger  ju  Ijetbetg  getegen. 

35ie  fttfcin  laben  bot  unfet  tiebe  gtauen  fitd&bljit  $at  ain  tat  aid,  7. 
gma$t  unb  eittenbt  auffgefefet,  onetfuc^t  bed  capitetd  unb  toibet  iren 
toiflen. 

io[2i6*]Hm  13.  tag  aprilis  in  bet  na<$t  $at  3etg  5Wedltn,  ain  fd&uftet,  mitwci.  4. 
feinent  ftted&t  atte  tafften,  ben  tobten  ju  gebe<$tnud  gema$t  unb  gematt2, 
mit  ben  ftguten,  etucifije,  Btbetg,  unfer  liebe  frauen  unb  bet  Jjaitigen  bUb* 
nud  gejiett ,  mit  lieptut  auff  bem  Rrc^off  unb  cteufegang  jfi  unfet  liebe 
gtauen  betmeilgt,  geplinbt  unb  bettoieft.  btfer  fctyuftet  Ijat  fic$  3  tag  bet* 

"botgen,  batna$  ffat  et  folic^en  feinen  mutoitten  felbd  anjeigt.  ba  $at 
man  im  bie  ftat  1  iat  betbotten ;  abet  flbet  lutfe  $etnac$  ift  im  bie  ftat 
unber  ertaupt  tootben ,  unb  ift  no$  bit  gtSfet  lut!jetifc$  tootben,  ban  et 
Dot  getoeft  ift 8. 

«n  fant  ©ijrten  tag  ju  motgend  in  bet  8.  ftunbt  ftnb  auff  bem  $er>  §-tI*1«- 

*>  foc$  &ot  bem  SRatljaud  Ijatmlicty  aud  aigem  f fltnemen  jfifamen  fomen 4  bei 

1.  weil  bai  tonbtt.  u.  bet  boffel  ic.  2.  nit  gef$med)t  u.  betfrot  wutb.  5.  bit  ptieftetfaafft 
ifl  im  abet  na$  attcc  gewonfait  »ie  aim  legaten  nit  engegen  gangen,  befglei^en  aud?  nemanfc  von 
ainem  iat  ober  »on  ben  butgetn ;  et  ift  4  tag  bie  pliben  ic.  7.  fciefet  Bbfafr  fte^t  in  6  an 

anberer  €  telle  (91.  366*).  bie  b.  1.  v.  u.  1.  $t.  tiid^en  &at  ain  rat  (auffen  madjtn  toibet  bei 
tbom^enn  willen;  vox  ift  (ain  lab  ba  geftanben.  10.  am  13  t.  aprilis,  an  f.  I^burciul  u. 

©aletian  tag.  11.  ift  3.  JReflin  —  bingangen  in  ben  cteufcgang  u.  fitt&off  jfi  u.  1.  %x.  u.  $at 
bafelben  afle  tafflen  u.  gemeil,  ctucift|(  Slbetg,  u.  1.  ftau  u.  bet  fcailigen  bilbnul  mit  ainem 
Heblfit  fibetfafcten  u.  afetyan  k.  17.  ift  batna$  ain  groferei  Cutfcetei  ttotben,  ban  et  tor  ift 

genuflen.       19.  vet  mittag. 

1.  '3tent  auf  mttnm$m  na^ji,  bad  grauen  i>farr  mit  plut  gematet  tafeltT 
ift  ben  9.  tag  marcii,  ift  bcr  carbtnoISau-  unb  ae^aucu  ftein,  fd^me(t$  geunfaubert, 
renttud  (£amfcfliu«  ©ononicnfl«,  bafcft-  bad  biOt^  gcjlraft  »crben  fofl.'  —  '^u( 
Itc^cr  ^ettiglett  legat,  ^erlomcn,  on  pom^>  14. tag  apriftf*  angej^cu,  bad  oBgemelten 
einge^ogen  unb  am  freitaa  barua^  toed'  buben  na^getra^t  unb  barin  fetn  flci« 
ae^ogen.*  Katffdbccr.  ©f.  50»>  —  ©31.  gcft>att  tocrben  fott.'  ffiatydbect.  ©I.  54». 
1524,  ©.na^letare  (12.2Rar$)  ©1.40»:  3.  fiber  etnen  anbercn,  toon  etnem 
'it  3  U  9  6  2  bn.  traaerlon  toon  124  gemifjen  ©art^.  ^ugfelber  etnige  Xage 
tanten  toein ,  fo  btfe  »u<$en  bem  carbt*  toor^et  toerfibten  Unjug  f.  Oaffer  ad  h.  a. 
na(  Cam^eglo,  bifc^of  ju  ©rt^fen  tonnb  SRugfelber  toanbte  ftc^  an  ben  $eqog  3o* 
8  ^autotman  ic.  gefiendt  fetn.'  —  2lm  bann  toon  ©ac^fen,  ber  bet  bemSRatye 
2.  Tiaxi  tear  ber  fcarbinal  ua^  ©rtjen  prbttte  filr  t^n  etnlegte.  (Sd  tourbe  tym 
gefommen.   Ait^mair  1.  c.  @.  465.  barauf  bie  Mdltfx  tn  bie  @tabt  gegen 

2.  'Anno  1524  auf  aftermontag  na$  etne  aertnge  ©uge  gefiattet.  @.  bad 
misericordia  domini ,  toad  ber  jpolf t  ©d^retben  bed  ©erjogd  an  ben  9tatb  in 
tag  tyrtl,  baben  ctlic^  buben  beffelben  ber  ajertoartf^en  Url.-@amml. 

tagd  in  ber  na$t  auf  bem  fir^otoe  unfer  4.  @.  fiber  ben  ^ufftanb  ©ogtf  So- 


Digitized  by 


Google 


156 


VII.  2)te  (Ebtomf  bon  (Siemens  @enber. 


130(Tmannen *  unb  tyaben  ainen  rat  gebetteu,  bag  man  men  ben  barfflffer- 
mxxiif,  iren  lufljerifc^eu  prebiger,  faufl2;  bann  am  rat  Ijie  $et  tm  gefd^afft 
Ijinmegl  jit  jiec^en,  urfac$,  bag  tm  am  rat  ju  ®mfinb  Don  feiner  auff* 
rtererifctye  prebig  toegen ,  unb  bag  er  oft  fern  orben  $et  Ijmgetoorfen  unb 
u>te  am  tanb$fne$t  gangen,  bie  ftat  berbotten.  ba  Ijat  bifer  bar*s 
fuffer,  tote  er  jft  Omflnb  Ijat  auff*  [2ieb]  rur  gemad&t,  unfeufctyait 
triben  unb  ift  tagtt$  bot  toein  getoeffen3,  alfo  Ijat  er  ju  3lug$purg 
ant)  tffan  unb  $at  Ijie  am  fetiche  gefetfd^afft,  tm  gletd^ ,  an  ftc$  ge* 
^enclt  unb  na<$  item  rat  unb  etngeBen  tagltcty  geprebiget,  barbet  er  fei* 
ne$  aigen  nufc  nit  bergeffen  Ijat  unb  in  furfeer  jett  ob  600  ft  jutoegen  10 
praty.  ' 

3Kn  rat  Ijat  inen  ju  anbttourt  geben,  er  toett  auff  ir  beger  am  treu* 
lic$3  eiufed&en  tljon ;  bis  fie  mit  ainem  taugenttd^en  prebiger  berfe<$en 
toerben,  toefleu  fie  boctor  Urban  Wegtum  ju  ainem  prebiger  berorbnen  4. 
mit  bifer  anbttourt  finb  bife  manri,  bie  bon  ber  auffrierifc^e  rott  ffir  ain  is 

5.  $ct  au$  offt  bie  futfren  fringewotfen  unb  »a*  offtnlid?  gangen  toie  ain  lanMfnety,  toie  t$  e* 
ju  Qmflnb  felbl  gefegen  feab.  ba  abet  bifet  min$  gen  ftugtputg  ifl  lomen,  &at  ft  fl$  nit  an* 
betfl  gefcalten  ban  toie  ju  ©munb,  fcat  mit  aufftietigen ,  unfeufatn  unb  ttunden  leutten  fein  ge# 
meinfaafft  unb  gefelf$afft  gefapt  unb  bat  na$  item  tat  geptebiget  ju  aflet  jeit,  tote  fie  gewelt 
$aben ;  bo$  fat  et  fein  bameben  au$  nit  uetgeffen,  $at  bei  1600  fl  flbettomen ,  bie  im  gefefrndt 
finb  uotben  bon  feinet  oetferte,  falfae,  aufftietige  leet  wegen,  ban  et  fat  lei$tli$  gefe$en,  ba| 
benen  gut  ju  pfeiffen  ifi  geweffen,  bie  geten  Molten  banfcen.  12.  [91.  364*]  ain  tat  fat  inen  ju 
anbtwutt  geben  auff  it  begett,  fie  toeUen  ain  guttig  anfe^en  gegen  inen  faben. 


bann  ©filling,  ber  ©arfiiSermBncb,  nnb 
berHufftanb  juHugdburg  lm3at>te  1524 
in  bet  £eitf$rift  bed  ty%  ©er.  f .  ©$fea< 
ben  u.yfcub.,  3a&raaug  1879  €J.  1  ff., 
too  aucb  ©.  20  ff.  bie  fet^tigften 
Duettenf($rtften  bef^ro^en  finb.  ©al. 
auc$  bie  'Srontca  netoer  aefdji^tcn'  ©(. 
99»;  bte  t>on  ©ogt  fcctflffentltcfcte  2)ar- 
Pettung  bet  SBolfenbilttler  #anbfc$r.  in 
bet  3ettf(^r.  befl  MP-  ©er.  f-  @^toabcn 
n.  9eeub.,  3a$tg.  1879  @.85;  ben  furjen 
©ertyt  $one  Ungeiter«  bet  ««i^)fel  II 
©.  279. 

1 .  2>er  fiber  bief en  Hufflanb  er^altene 
offktctk  ©eti^t  (Sontab  ^eutinger«f  ab> 
aebtutft  Bel  ©ogt  1.  c  <B.  20,  f^Sfet  bie 
3o^l  bet  toot  bent  9fcat^au«  gufammen* 
gefrrbmten  SWenae  auf  1800  ^erfoncn. 

2.  2)er  ©arffigerm8it(^  mar  So^ann 
©fitting;  et  »at  SWitglieb  unb^3tcbtget 
bed  (£ott>entt  bed  bent  bo^beutf^en 
©etbanb  biefe«  Orben«  angettJrenben 
9lug«burget  ©arfttgerttoffcrg.  2)a  er 
bur^  fein   perfBnlt^e*  ©er^atten  nnb 


but(^  feine  gegen  bieSlutoritat  bed9iatbed 
aufreigenbe  $rebigtwetfe  bad  WliftaUm 
bed  lefeteren  ettegte,  routbe  er  auf  tin* 
fu^en  bed  fflatyed  bur^  feinen  $rot>in- 
ctal  aud  ber  ©tabt  abBerufen.  ©.  (>tqu 
bie  SWitt^eirungen  bei  ©ogt  1.  c.  @.  33. 

3.  2)ie  Urfa^en  'toatumb  bet  mfint^ 
abgefotbert  iff,  finb  in  ^eutingerd  ©e« 
ric^t  bei  ©ogt  L  c.  @.  23  angegeben. 

4.  Wati)  bem  ©etic^t  ^eutingerd  L  c. 
21  btlbete  bie  bot  bem  9ta$$aud  fie^enbe 
avenge  etnen  Sudfc^ug  ton  11  obet  12 
?er[onen,  bie  toot  bem  ftat&e  ben  <Ebti« 
fto^t  ^erroart  aid  @^re^er  begebrten, 
toad  and)  geroa'^rt  tourbe ;  auf  bie  ffier« 
bung  beffelben  tte6  ber  9latb  ben  *uf- 
rli^rern  bur^  bie  ju  tynen  binabgefanb» 
ten  9^at^dbertoanbten  (£^rifto^>b  $ertoart, 
SBoIf  <pflfter,  «nton  ©imei  unb  2>octor 
^Peutinget  berfttnben,  bag  man  ben 
2R8n($  aud  trifttgen  Urfa^en  entfetnt 
babe,  unb  bag  man  tyn  burcb  Utbanud 
^giud  etfefeentoetbe. 


Digitized  by 


Google 


1524.  157 

rat  gef<$idt  finb  toorben,  ftttf  aBgangen,  unb  oermetnt  ain  rat,  foti<$e 
auffrur  mere  f$on  geftitt  unb  abgelegt,  unb  ftengen  an  im  rat  bon  anbem 
Ijfinblen  $  ratftyfagen.  unb  in  btfer  mitter  toetl  fd&idft  ain  rat  ju  boctor 
Urban  *  Urlic$  9to$finger  unb  Sonrabt  £>ertoart.   in  btfer  jett,  bietoeil 

*  fie  in  bent  rat  faffen,  gieng  inen  ain  ford&t  jfi.  ba  trSftet  fie  ber  burger* 
maifter  3eronimud  3m$off  mit  bifen  toorten :  'meine  Ijerrn  unb  mitrat* 
geBen,  tegen  atte  forest  Ijiu,  bann  toir  IjaBen  ain  [217*]  foft<$e  getyorfame, 
frume  gentein,  bafj  fie  ni<$fc  toiber  ainen  rat  fftrotmpt,  bad  $apt  gfitte 
Ijoffnung ! '  er  Ijet  fein  toort  nod&  nit  gar  geenbet,  bamit  er  ain  rat  trSftet, 

10er$uB  fic$  Ijerauffen  toiberumB  ain  auffrierif<$  gef<$rei.  ba  ift  ber  burger* 
maifter  ju  tnen  fcraudgangen  unb  fiat]  fie  gefragt,  toad  ed  bie  urfadfc  fei, 
bafc  fie  ain  fotic^d  gef$rei  IjaBen2.  barauf  IjaBen  fte  geanbtmurt:  'toir 
toeflen  fytBen  furfcaB,  bag  man  und  ben  Barf  fiff  ermtnc$  ju  unferm  ^rebtger 
iavftV  unb  tyanb  bon  ainem  rat  Begert,  bag  er  inen  Eriftoff  $ertoart  ju 

is  ainem  rebner  bergin  unb  [er]  inen  Dor  ainem  rat  bad  toort  ttyte.  bad  ift 
bef$e$en.  ba  nun  fetiche  auffrur  nit  geftitt  ober  aBgeteint  m3$t  toerben, 
ed  toerbe  bann  inen  ber  Barffiffermuuty  jfi  ainem  prebiger  gegeben  — 
bad  toarb  inen  au$  jugeBen.  unb  bermeint  ain  rat,  fie  fotten  ganfe  riibig 
mit  band  ju  frib  fein.    unb  ain  Haind  toeiflin  barna$  er^flB  fic$  toibe* 

^orumB  ain  grofc  auffrierifc$  gefd^rei  auf  bem  marlt.  ba  pel  ain  rat  in  ain 
grofe  ford&t  unb  f<$re<ien  unb  borften  bor  for<$t  bie  fenfter  nit  aufftljon 
unb  fad&en  $aimli<$en  burdfc  bie  Hunfcen  ber  fenfter  Ijeraud,  toad  ber  boffet 
tljet,  unb  t^orften  nit  aud  ber  ftuBen  gan,  0nb]  unb  gieng  ber  boffet 
bad  3.  mall  fur  ain  rat  unb  Batmen  ain  rat,  [fie]  tootten  au<$  ed  fytBen, 

25  bag  fainer  geftrafft  tourbe.,  bie  ftc$  ba  berfamfot  Ijetten  unb  foti<$d  Bit 

1.  foli$e  anbtwutt  namen  ffe  aanj  geftemifl  unb  afittig  an.  5.  unb  maffen  ain<  tail*  mit 

forest  umgeben.  •  9.  'meine  Hebe  frerrn  unb  mittatlanoffen  legt  alle  forest  bin,  ban  wit  faben  ain 
ftfitte,  (jefcotfame  gemetn,  bie  ni$fe  totter  ain  tat  furnimpt ! '  10.  auJmenbia,.  12.  fc  ain 
ungefitm,  aufftictia.  flefarei.  19.  ba  nu  ain  tat  ba*  anbet  mall  it  beaten  trflU  fcet,  wtmaint 
ain  tat  fl$  abet  ju  fttb  fomm  fein.       22.  but$  bie  fenftetflegf. 

1.  Urbanufl  $begiu«,  Jeit  bem  ©om«  t^eiltc  mit,  bag  er  bcreit*  mit  UrbanuS 

raer  1520  2)omt>rebtger  m  StugSjmrg,  ffibegiu*  toegeu  ubcruatyme  ber  ^rfibica* 

raugte  tm  2)ec.  1521  u>egen  feiner  Intact*  tut  fcer&anbett  babe;  gu  i^m  acfettten  ft^ 

fretmbli($en  ©cflnnuna  bit  @tabt  t>cr-  not)   bie  itbrigen    brd   ©urgetmeijter, 

taffen  nttb  toeilte  erft  felt  furjem  toiber  (j»ei  atte)  ©eorg  ©etter  unb^teron^mttd 

in  Kug§bnra,  too  et  al§  ^tifcattnann  3m^of  unb  ber  (jweite  neue)  Ulrid^  Urgt, 


o^tie  Simt  bet  feinen  greunben,  mit  tt>tf«  mit  ber  8erpc^eruna,  bag  UrbamtS  no^ 

fenf^aftli^er  X^tigtett  bef^Sftiat,  tebte.  tyntt  mit  bem  ^rebtaen  beginnen  toerbe, 

@.  Ublborn,  Urbanud  dtyeaiu*  @.  62.  fo  bag  nun  8  fcom  mtyt  mit  ber  9Renge 

2.  'Sinn  erf^ien   bet  ©flrgermeifter  unterbanbelten.    $eutiuger«  ©erid^t  bet 

Ulri$  ^liuger  toor  ber  Sftenge  unb  »ogt  1.  o.  22. 


Digitized  by 


Google 


158  VII.  2>ie  (E$rontt  bon  <Elemen«  ©enber. 

unb  beger  tfrm,  bann  fie  Ijetten  ed  gutter  mainuug  t&an.  barauff  gab 
boctot  $etytinger  aud  ained  ratd  betclc^  in  ber  12.  ftunb  bed  tagd  bife 
anbtourt:  aud  toad  mainung  unb  gemfit  fie  ed  tljan  Ijetten,  atfo  nim  e$ 
ain  erfamer  rat  auff,  bag  fie  mit  frib  Ijatm  giengen1.  bama<$  finb  fie 
bid  aind  in  bem  rat  gefeffen.  * 

SeuV.'        2fa  fan*  Sorinfeen  abent  ijat  ain  rat  gebotten  ljaimlic$  in  ber  na<$t 
atten  iren  f etbnem  unb  amptteuten ,  mit  irent  $arnifd&  unb  loer  tool  ber* 
fec^en ,  ate  tootten  fie  in  frieg  jied&en,  am  morgen  in  ber  6.  ftunbt  Dor    ' 
bem  Watljaud  ju  fein.    bad  ift  befd&ed&en.    ba  Ijat  ain  rat  mit  inen  bad 
Sfatljaud,  ber  burger  unb  lauffleut  trindftuben  befefct.    unb  auff  bifen11 
tag  tyaben  afle  felbner  unb  amptteut  ainem  rat  toiber  bon  neuem  mieffen 
fctytoeren2,  bag  fie  toetten  ainen  rat  beftyirmen  unb  [Ujm]  beiftan.  bie  bur* 
germaifter  3erg  SBetter  unb  Serominud  3mljoff  finb  am  morgen  in  trem 
ganfeen  Ijarnifcty  in  rat  gangen,  ate  tootten  fie  in  [218*]  ain  frieg  jtedfren, 
unb  nad^mittag  urn  jtoei  ift  ain  ganger  rat  bom  minften  bid  auf  ben  " 
maiften,  all  in  irem  ganfeen  ljarmfd(>  unb  toer,  auff  bad  SRatljaud  gangen, 
audgenomen  Urticty  SRed^ftnger.    auf  bife  jeit  finb  afle  bidden  unb  atte 
Iriegdriftung  bei  ainanber  in  bem  ftafeenftabel  getoeffen.    ba  Ijat  ain  rat 
geftrd&t,  fott  toiber  ain  auffrur  toerben1,  fo  m3<$te  ber  boffet  fi<$  urn  ben 
Safcenftabel  annemen,  unb  m3$te  gemeiner  ftat  grofer  f$ab  baraud  fomen,  » 
unb  befcfyloffen,  bie  bidden  ju  tatflen,  unb  ijaben  fotid&d  mit  grofer  forest, 
forg,  arbait,  angft  unb  not  tljan  unb  gefird&t,  ed  toerbe  ft<$  in  mttttcrtDcit 
tDtber  ain  auffrur  er^eben.    unb  $at  ain  rat  in  ainer  ftill  etlicty  fd^ein* 
botten  in  bie  cWfter  gen  fant  Urfic$,  gen  ^aitigenSreu^fant  3ergen,  fant 
Satljeriua ,  fant  SKargretyen  unb  in  bad  ©pitat  gefc$i<ft,  bag  fie  afle  ire  * 
rog  fctyicfen ,  bie  bid&fen  auff  ain  anber  ort  ju  fieren,  bod&  tyetten  fie  nit 
toiffen,  toaljin.    unb  load  9ftat$eud  Sangenmantel 3  bon  ainem  rat  mit 
biefem  bebeldfc  in  ftafcenftabet  oerorbnet,  bag  er  nemantd  foflt  in  ftafcen* 

10.  bet  betten  ttineffruben  unb  junft&aufern.  12.  baben  —  jteeimall  gefaweren  ic.  15.  nad? 
mittag  oer  jroeien  im  tag.  17.  finb  bie  burgetmaifler  unb  ain  ganfcet  rat ,  tainer  autgenomtn 
ban  bet  burgermaiflet  Urli#  Oted&linger  aflein,  bet  ift  on  ain  b«"if<&  gangen,  funft  bie  anbet  an 
in  iten  aiffen  butten  unb  farniftr)  unb  werr,  all  wdten  fie  in  frieg  )ie$en.  20.  bem  Jtafcenfiabe1 
jfilauffen.       28.  mit  bifem  aultrucften  bevel*. 

1.  '©of cm  fa  e«  in  guter  monung  Burger  (£fyron.  einc«  ungenanntm  Stutor« 
get^an,  tote  fa  bad  aitjalgten,  fo  mott  ain  (@tabt^r^ito ,  @^5be  Wx.  12),  mttge< 
t^at  baffelb  au$  in  gutent  an  unb  anf*  tyeilt  toon  ©oat  1.  c.  ©.  28,  too  bie  um- 
nemen  unb  p^  toerf^en,  fa  toerbn  [\6)  fangrei^en  9Jca6nat>mcn  be«  ftat^rf  au«- 
4n{tenlt(^  ^alten,  »ie  fa  got  bent  tyerro  fii^rli^  bargeman  pnb. 

an  bent  iunafln  tag  antamrt  gctn  foUn.'  3.  9Watt^a'u«    Sangenmantel ,    ber 

<Pcutinger«  ©er.  bet  ©oat  1.  c.  @.  22.         3cugmeipcr. 

2.  Sgl.  baju  ben  ©eri^t  ber  3(ug«s 


Digitized  by 


Google 


1524.  159 

ftabel  tauffen  obet  bie  bidden  (auffen  Ijtnmegfteren,  er  Ijette  t>or  ju  bem 
anbero  matt  ain  fctyeinbotten  bon  ainent  rat.  ba  nun  bet  anbere  fctyeut' 
bott  unb  bebefefy  fomen  ift,  ba  $at  man  bte  grofen  bid&fen  auff  bte  neuen 
baftei  gefiert,  bte  man  in  bifem  jar  bet  [>i8b]  SBertljadfatugfer  tljor  ge« 

6mad^t  Ijat1.  ba  nun  fofictys  afle$  Dotyractyt  tft  morben,  ift  ain  rat  auff* 
geftanbeu  in  ber  6.  ftunb  ju  abents,  unb  ain  Jebttcty  mit  frib  unber  Ijatm 
gangen. 

3n  bifer  mitter  jeit  finb  bie  tljomljerru  au$  ber  ftat  geflod&en,  tote*  «w.  o. 
tool  fie  bor  toon  ainem  rat  getoarnot  finb  toorben,  bag  fie  avti  linftiger 

lo^anblung  aine$  rats  Iain  forest  folten  enpfad&en*  ba  fie  afcet  nit  nriften, 
toad  f oti^er  neuerung  bebeitteu  toere,  bag  man  bte  bidden  toad  taiflen, 
flod&en  fie  ljaimtic$  baroon. 

2tot  15.  tag  septembris  $at  ain  rat  auff  bem  $er(ad>  jurifefyen  bern^e- 
SRatljauS  unb  font  peters  fird^en  jtoen  toeber,  $anfen  ftager  unb  $anfen 

i5@pefyfer,  ir  Jebfid^er  60  Jar  alt,  tauffen  entaupten,  bie  ba  ber  oergangne 
auffrur  capitanier  unb  rotmaifter  be$  boffete  getoeff en  finb ,  unb  finb 
atfo  auSgertefft  toorbeu2,  bag  fie  barumb  $  bem  tob  oerurtaitt  feien 
toorbeu,  bag  fie  feien  gofetefteter  feien  getoeffen,  unb  an  fant  ftytariatag 3 12- *«*• 
Ijaben  fie  toiber  ain  rat  unb  gemeinen  nufc  geljanblet.    man  Ijat  fie  in 

20  ainer  ftifle  m&  ben  etffen  gefiert  unb  bie  fturmgtog  nit  mitgetett,  bamit  ber 
boffet  nit  toiber  auffrierig  tourbe.  man  Ijat  in  ba$  facrament  nit  in  bie 
etffen  [2i9a]  prad&t,  funber  oor  tnen  in  ben  etffen  meg  gefefen.  $an$ 
©petyfer  ljat  bad  Ijoctytoirbig  facrament  nit  toeflen  enpfactyeu,  man  geb$ 
im  bann  unber  beiber  geftaft;  bad  Ijat  ain  rat  nit  toeflen  tljon,  barumb 

25  ift  er  on&erfed&en  geftorben;  aber  £>an$  $ager  Ijat  e«  mit  anbad^t  unber 
ainer  geftaft  enpfaugen. 

4.  $at  man  ain  grofen  tail  be*  gefd&ifc  auff  baS  ncu  boUwerd  bei  2Bert$ari>tua,f  gefiert  jc. 
16.  capitani  unb  teblilfierer.  22.  man  $at  wot  inen  in  eifien  me§  adefen  in  ainet  fiifl,  bamit 
fie  on  ain  geffyei  bei  ber  mefj  mit  bem  $o$roirbia,en  facrament  oerfed)en  wurben  jc. 

1.  9?a($  ber  angejogenen  anoutymen  iiber  @|>eifcr  febft.  ©9t.be8  3abre$1524, 

(Efcronif  tourbe  grojjeS  ©efc^ii^  btnter  ©t.  f.  na$  cruris,  (17.  @ty>t.)  ©I.  120b :  'it 

SRortfe,   fteiues  auf  ba«  9tat^aud  ge*  4  ft  3$  4  §  fur  afeung  unb  fa^gett  fur 

fityrt.  3u  ber  ©aftei  fcgl.unten  ©.  160, 1.  $anfn  £agn  uub  #anfen  @j>etfer,  fo  mit 


2.  @.  bas  Urtbeit  fiber  flager,  (na<$  bent  febtoert  geric^t  feln,   unb  $autto 

$euttnger«    (Soncept)    ntttgetbeilt    bon  $tffinger,  fo  mit  rueten  ausge^auen  ift'. 

SSogt  1.  c.  @.  20.    3)emua$  tourbe  er  3.  Sim  12.  Slug,  tyatte  ber  9Jat^  einen 

toerurtyetlt,  toeit  er  'got  ben  tyerrn  ^oA  ge*  SSerruf,  bur(^  ben  er  emfHicty  t)or  »ei- 

(eftert,  fein  orbentidp  oberfait  grogtidp  ge*  teren  aufrityrertfetyen  9leben  unb  ^>anb« 

f$ma($t,  au(^  totberfe^ig  unb  aufiurtg  htngen  toarnte  (abgebr.  bei  S3ogt  1  c. 


rebn  unb  fa<$en  gebrau<$t\   ©on  anbern  @.  17),  befanntma^en  taffen,  aegen  ben 

©erurt^eilten   (Stusgetoief enen)   tyanbett  M  bte  ©ertc^teten  fcerfebtten.  Sbie  toegen 

au«fit^rti^  bie  angej.  anon.  Sbron.  (bet  ber  SSorga'nge  am  6.  Slug,  toerf^ro^ene 

©ogt  L  c.  @.  28,  tooju  no^  ©ei(.  II  bei  SlmuefHe  tcurbe  toom  9^at$c,  toie  er  au«« 

©ogt  ju  t>ergtei^en  ift).    $a«  Urt^ett  briidu^  bef^log,  ni^t  toerlefet. 


Digitized  by 


Google 


160  VII.  2)te  (E&ronif  toon  (Siemens  @enber. 

wei.  7.        3n  bifem  iar  ift  bie  baftet  Bet  ffiertljerprugertljorr  gema<$t  toorben. 

i.9<bt.  Anno  domini  1525  an  unfer  lieb  frauen  Ued^tmeg  abent  urn 
befyerjeit  Ijat  am  rat  Ijerr  ©otffgangen,  ain  bicarier  ju  font  SWorifcen, 
in  bie  eiffen  gefangen  gefegt l,  bon  toegen  bag  cr  ainem  mebfiu,  10  iar 
aft,  btc  iunffraufc^afft  tyt  genomen,  unb  am  morgen  frie  Ijaben  ftc  ins 
mit  etffin  fetljineu  auff  ain  toagen  gebunben  unb  in  bem  bifd&off  gen  ©U* 
lingen  gefc$i<ft 

(S«  finb  in  februario  fc^ier  afle  bauren  in  ©tyoaben,  $egefy,  SHgety, 
ffiffaj* ,  granden  unb  am  SRljeiu  auffrierig  toorben  toiber  ire  aigne  Ijer* 
fctyafft  «nb  oberfait,  toefc^e  ire  ft&t,  f<$»fer,  m&rdt,  bSrfer  unb  ctSfter** 
Ijaben  aingenomeu,  berberbt,  geptinbert  unb  berprinbt.  ba  Ijat  ber  \tf)Xo&< 
bifc$  buubt  bife  auffrierifd&e  bauren  niberjutruden  unb  ju  frib  [ju]  bringen 
ain  grofc  IriegSbold  berf amtet,  unb  [finb]bei  ©inbelfingen  in  bem  SBirtenber* 
gifc^en  (anbt  ju  ainanber  lomen  unb  [Ijaben]  ir  toagenburg  ba  gef<$tagen. 
[2i9b]  5Da  ift  tyerfeog  UrK$2  bon  SBirtemberg  (ba  er  fofic$«  getySrt  fyrt) 15 
am  26.  tag  februarii  an  ber  faftnad&t  juSafet  mit  32  fenta<$®$tpetfcer, 
13  grog  bidden,  10  fd^langen  unb  3  fartljanen  auSjogen  unb  bid  ju 
©tutgartten  lomen 3,  bifer  mainung,  bag  er  in  ber  bauren  auffrur,  ber  er 
berljofft  fyitf,  gunft  unb  beiftanbt  jfi  Ijaben,  fein  bertoren*  lanbt  toiber 

1.  Diefer  *bfafc  ifl  au*  b  81.  368*  genommen.  3.  *um  befperj.'  fe$it  in  6.  8.  WW 

fttjlt  in  b.  9.  am  JRbetnfxram  u.  €a$fen  aufft.  n>.  u.  ft$  reibei  it  l?af$ajft  u.  obert.  gefegt 
u.  itc  clofter  — eingenemen.         10.  'borfer*  feblt  in  b.  11.  etngenomen,  geplinbert,  jertiffen, 

»er»ieft,  erfalagen  unb  verprinbt.  15.  ba  ift  \).  Ut(.  v.  ©.  mit  32  fenlenladj  @^nx^et 

wibctumb  gen  6t.  fomen,  bamit  er  in  ber  auffrut  ber  bauren  fein  lanbt  wiber  einnem,  toerbeffent 
aui  btc  gunfi,  bie  fie  jfi  im  $etten,  fte  nmrben  im  barju  aerbolfen  fein;  abet  fein  boffnung  ifl 
umbfunjt  geweffen,  ban  am  13.  tag  martii  ifl  er  mit  feinen  €dr)rwr;fcern  bon  bem  faroab.  b.  mit 
grofem  (pott  u.  f$anben  aul  bem  [931.  369b]  wirtenb.  I.  auitriben  root  ben. 

1.  5891. 1525.  @.  na#  purificationis      aud  ben  3a$ren  1524  unb  1525,  $eraud« 
Mariae  (4.  gebruar)  33L  o4»:  It.  3  U      aeaeben  toon  Sogt  in  ber  3eitf$r.  b«« 


brden  (nc^rn,   fo   mtt  bem  gefangen  Jijt.  ©er.  f.@4»ar3en  it.  SReub.,  3a^rg. 

^faffen  gen  2)itthtgett  gefaren  fein.*  S5gt.  1879  ft    2)ie  Relatio  eria^tt  merttoitr« 

bie  'Gronica  netucr  gef^t^ten,  ©(.  103\  •  bigct  SBeife  toom  ©auerofriege  faft  nt^W, 

2.  @enbcr«  (SrjWung  toom  ©anenf  bie  SBolfenbllttler  $anbf<$nft  ^^nlid^ea 

frieac  bid  gur  @($tlberung  ber  S3orgSnge  toie  @enberd  bentfie  S^ronifen.     2)te 

in  »ug«bura  (begtnnenb  mtt  ©t.  221»)  ilber  ben  ©anernfrteg  in  ber  Chrono- 

tiegt,  tote  bie  tntyaittf (be  Ubereinftimmung  graphia  {14  Pnbenbe  jnfammen^angenb« 

unb  an  toielen  ©tetten  wiirtU^eg  5ln»  Sarpeflung  @enber«   n>irb   mitget^eilt 

Qingen  crgtbt,  bad  Xagebua)  bed  ^an§  njcrben  im  nat^ften  Sanbe  ber  Suggbur* 

?u(j  ju  gtunbe  (f.  tyieju  bfe  ©aubf^rtften-  ger  tyxon.  unter  ben  ©eilagen  ju  ben 

bef^r.  €.  XXXVII) .  —  (Sine  &orjiigtii$e  (£^ronifen  ©enberd  u.  ffiemd. 
Stugdburger  Ouette  fttr  bie  (Sretgntffe  in  3.  3lud  $an«  Sufe  (bet  ©reiff  ®.56), 

SBilrttemberg  bitbet  neben  bem  Xagebud^  tt?o  bie  (SrjS^tung  mit  biefer  yiottj  be» 

bed  $and  Su^  ber  einf^Ia'gige  2#eit  ber  gtnnt.    »gt.  ©attter,  ©firttemb.  unter 

(Sonef^onbenj  bed  ©^njabij^en  ©unbed-  ben  $erjogcn  II  @.  128  ff. 
^auptmanned  Utri^  3lrjt  ton  Kugdburg 


Digitized  by 


Google 


1525.  161 

fiberlome.  aber  fcin  unnfifee,  ffirmefc^e,  ftotfce  $offnung  Ijat  tn  tocrflert 
unb  betrogen,  unb  ift  footfic$  unb  f($anbtlic$  mit  famptfeinenSd&toeifcern 
am  13.  tag  martii  Don  bent  buttbt  ant  ffibrtenberg  totber  Dertriben  too* 
ben.    bie  Don  9fog$purg  Ijaben  in  bifem  frieg  geljept  50  pferbt  unb  700 

6fne#t;  barfiber  tft  fyntytmann  getoeffen  9Wi($et  greffenmatr1  unb  fiber 
bie  raiffigen  (Sgetyolff  Don  ftnertngen*  bie  $aben  bei  ©attingen  $erfcog 
Ur(u$  Don  SBirtenberg  3  f^Iangen  genomen,  bie  80  pfunbt  f cornet  ge* 
ftyoffenljaben2. 

Da  nun  Ijerfcog  Ur(u$  Don  ffiirtenberg  uriberumb  Derttiben  ift  ge» 

lotoeffen,  unb  bie  lanb$lne($t  Dernomen  $aben,  bag  ber  bunbt  toolte  jie$en 
toiber  bie  auffrterifaen  bauren,  finb  fie  jfifamen  lomen  unb  [Ijaben]  ain  ge» 
\pxt$  mit  ainanber  ge^aften,  [>2oa]fic$  Detainbt  unb  enf<$toffen,  bife  anbt* 
&>urt  [jw]  8e]fcn/  ba§  fa  uriber  ire  brfiber,  bie  bauren,  nit  meflen  fein,  no$ 
fie  befriegen  ober  beftreitten.  ber  Don  Stugtyurg  fanb#fae$t  (toie  au<$  ber 

lsanbern  ort  att)  finb  Don  irem  fenlin  abjogen,  unb  ift  attein  bei  ber  Don 
Stagtyurg  fenlin  beliben  ber  tyauptmann  2Wic$et  greffenmair  unb  ber 
fenberuty  mit  7  fnectyteu,  bie  ftnb  aflein  in  bie  toagenburg  jogen3. 

®arna$  finb  bie  oberoften  bed  bunb$  fytuptfeut,  $err  3erg  Xxuty 
fe&  frei^en  Don  ffiatyurg,  graf  griberic$  Don  gfirftenberg  unb  Ijerr  gro* 

2obeniud  Don  $utten  jft  ben  tanbslnectyten  jogen.  bie  $aben  fie  all  jufamen 
beriefft,  ba  fytt  fie  $err  3erg  5Eru<$fej*  ermant,  bafc  fie  tljetten  att  bie 
frumen,  rebltd^en  (anb*tne$t  unb  ain  jebtic^er  in  feiner  befSlbung  nriber 
bie  bauren  bettb;  metier  aber  nit  pteiben  u>3ft,  nun  balb  abjfic$  unb 
ftbema$t  nit  ba  pttb 4.    ba  $at  9Ri<$et  greffenmair  atte  feine  fuf*fne$t 

»  toiber  unber  ber  DonSlugSpurg  fentin  beriefft  unb  [ift]  mit  inen  auff  ain  ort 
getretten  unb  [Ijat]  folic^er  geftatt  mit  inen  gerebt :  'o  ir  lieben  unb  frumen 
tanb*tne$t,  i$  bin  tutif  ermanen  unb  bitten ,  bag  ir  toeflen  ingebin!  fetn 
bed  aibs,  ben  ir  metnen  Ijerrn  Don  3lug$purg  unb  mir  ats  eurem  [220*] 


4.  in  tern  b,8rr  ge$.  13.  ^abent  fie  ain  gemein  ge&atten  u.  ratfatagt  u.  ^aben  barauff  ge» 

anttmurt,  ta$  fle  in  fain  meg  nit  miter  ire  fraint,  bie  b.,  fein  [SI.  370»]  meflen  u.  miter  fie 
ain  frieg  fleten.  17.  tie  flnb  miter  in  ba«  ieger  gejo^en.  26.  2R.  &r.  $at  ter  Don  %. 

Ianb*fne$t  miberumb  jfi  irem  f.  beriefft  u.  ifi  —  getretten  u.  gefagt:  o  lieben  brflber  u.  frame, 
retire  lant«fne$t  ic. 

1.  @.   fiber  2JU($acl   ftreifeumaier  2.  2fos  $an«  Sufe  1.  c.  @.  57,  »o 

cUn  ®.  71  «nm.  2.  (gglolf  toon  ^n3r«  o««ffl^rIt^c«  barilbct  bcric^tct  n>irb. 
ringen  erf^etttt  t>on  1528  an  auf  Ifin«  3.  «u«  $.  Jufe  1.  c.  ©.  57. 

gcrc3eit  al«  ftSnbtger  ©iJlbner  ber@tabt  4.  (gbenba  @.  57. 

51ug«burg, 

€t&bte$ronifen  XXHI.  ]  1 


Digitized  by 


Google 


1 62  VII.  S)ic  <£$rontt  toon  <Elemen«  ©euber. 

$auptmann  getyan  Ijapt,  unb  ju  lob,  cer  unb  prei*  meiuer  tyerrn  Don 
afogSpurg  bei  mir  pteiben.    u>a  ir  bad  ttyonbt,  fo  Derfprity  unb  Derfytig 
ic$  eucty,  bafc  id)  ju  cur  ieblt<$em  mein  letb  unb  teben  mil  fefcen  unb  Dot 
eur  laincm  Iain  Ijetter  Detbergen,  mittaiflen,  ti>a$  ic$  Ijab,  unb  mcin  leben 
(ang  urn  am  febtt^en  Derbienen'  *.    ba  foti$*  bet  Don  HugSpurg  tanb««  * 
fttec^t  ge^drt  tyaben,  flnb  fie  nnber  unber  bet  Don  8ug*purg  fenlin  unb  fotb 
gejogen  unb  [^o6en]  ftd^  tmflig  erbotten*  infolic^em  tyabenberanbero  reic$*  . 
[tat  ijauptteut  bcr  Don  afogSpurg  Ijauptmanu  nad&geDofgt  unb  afle  ire 
(anb*fne$t  nnber  unber  ire  fentac$  pra$t  unb  [ftnb]  ntit  inentoiber  in  bed 
bunb*  magenburg  jogen,  auSgenomen  ber  Don  Softenfe  fujftnec^t,  ber  lainer  10 
Ijat  metlen  pleiben  bann  aUein  ber  Ijauptmann  unb  f enbertd) 2.    ba  nun 
ber  bunb  mit  grofem  fig,  lob  unb  eeren  bie  bauren  I>at  gef<$fogen,  Deriagt 
unb  ubertounben ,  ift  ber  Don  Slugtyurg  frieg$Dot<f  jft  rofc  unb  fug  im 
augftntonat  toiber  gen  8tug$purg  lomen* 
«ti.  to.  [221*]  Slin  rat  tyie  jjat  grofe  ffirfictytiglait  geljapt  unb  fain  foften  gefpart ;  15 
bann  nacty  ber  erften  auffrur  Ijie  tyaben  fie  ob  400  tanb$ftiec$t  beftelt,  bie 
fie  met  bann  ain  }ar  Ijie  in  ber  ftat  beljatten  unb  folb  geben  Ijaben.    bie 
$aben  tag  unb  nac$t  in  ber  ftat  mieffen  roadmen  unb  ir  aufffed^en  getyept, 
bamit  Iain  auffrur  erftenb,  unb  in  ber  na<$t  aCe  ftunbt  mit  fampt  ettic^en 
burgem  jft  alien  jtatttyoten  mieffen  gan  unb  atte  f$(oj?  an  ben  ttyoren  20 
mit  ben  $enben  mieffen  berieren  unb  bepd^tigen ,  bamit  bie  ftat  bur$  ben 
boffet  nit  Deruntreuet  unb  in  ber  auffrierigen  tyenbt  unb  geroatt  fibergeben 
merbe  ober  anber*  ubefe  jftftenbe.    man  fyat  au$  atte  ftattijor  ,  au$ge« 
nomen  bie  4  tyaupttljor,  bef^toffen  unb  ju  ainem  jebtic^en  t$or  ben  ganfcen 
tag  ainen  bed  rats  gefefct,  ber  ftc^  alter  fa$en  erfragte  Don  bifen,  bie  au*  25 
unb  ain  jugen,  unb  inen  reb  unb  anbtomrbt  gebe.   ain  rat  Ijat  auc$  ain 
grofe  anjatt  raifiger  fetbner  beftett3,  Die  Ijaben  bei  ber  nac^t  burc$  atte 

2.  ben  ir  tn.  &errn  v.  %.  u.  mit  all  eurtm  b-  fcapt  get&an  von  meinct  ljerrn  roegen;  toa  ir  ba* 
tljonb,  fo  »erfari$  i$  u.  »erbai§  eu$,  fo  ir  roiber  ju  mil  u.  unber  eur  fcnlin  jietfcen,  ba§  id?  ju 
euit)  jebl.  m.  I.  u.  I.  n>.  fefren,  u.,  tea  el  bie  not  eraifdjt,  allel,  bei  i$  fab,  mittaiflen  u.  fur- 
ftfcen  u.  t)oc  tainem  ain  fcflei  oervergen.  14.  mit  fig  to.  g.  %.  fomen.  15.  ain  grofi,  fleifig,  mertflid? 
aufffe^en  gflppt.  19.  aufft.  obec  be|  filrnemen.  23.  m.  b.  If.  mieffen  berieren,  ob  fie  bcfdjloffen  ober 
offen  feien,  bamit  aul  boffcait  u.  befem  furnemen  ber  auffrierigen  intooner  bie  fiat  bie  nit  otr< 
untreuet  ober  Abergeben  werb.  bei  ber  fiat  tboren  im  tag  b<t  ain  rat  au$  oerorbnet  ain  gate  an* 
jail  ber  fne^t  u.  unber  jebli^em  ttjorr  ainen  au«  bem  rat  bei  [91.  372»]  inen,  ber  ainen  iebli^en 
fragt,  ber  aul  ober  ain  wolt,  roen  er  were,  u.  toal  fein  gef$efft  were,  u.  lie§  nemanl  arctmeinifefc 
n>eber  aul  no^  ein.    aufexfealb  ber  flatter  roafen  funft  bie  anberen  tboir  ade  bef^l  offen. 

1.  2>tefe  5ln^ra^e  frci  na^  $<m«  fotgenbe  Wct^nuua  jcigen :   ©81.  1525 
2u&.  »(.  1 87*.  *@.  na<$  Thome  apostoli  anno 

2.  (Sbenba.  etc.  25  ^aben  metne  fyerat  bie    ban* 

3 .  38el$  U trS^ttl^c ^ofint  ber  ©tabt  .  maimer  mit  ©augen  Bottcrn,  bi^  \>ergann* 
butt^  ben  ©aucrotrieg  emu^fen,  mag  gen  v«tnf^cn  unb   aufruerif^n    frteg 


Digitized  by 


Google 


1525. 


163 


gaffen  bcr  [tat  tnieffen  reitten ,  auffmerden  Ijaben ,  bafc  fic$  bet  boffel 
nerten  $aunlic$  toerfatnte  unb  auffrur  mad&e;  [22ib]  bann  it  t>it  Ijangten 
an  ben  aufftierigen  bauren  unb  an  ben  fattyerifc^en,  barjfi  fie  geratfet  unb 
i>erurfac$t  rourben  Don  ben  toerterten ,  fatten  prebtgew  *.    am  tat  $at 

*  ain  grofe  anjafl  IriegSbottS  mibet  bie  auffrierigen  bauren  geljept  unb  in 
ber  ftat  be*gtetc$en  toriber  ben  aufftierigen  boffcl.  aufertyaft  bet  [tat 
forest  unb  fd&reden,  in  bet  ftat  fotg,  angft  unb  nott.  in  foti^em  gtofen, 
fctytteten  loften  Ijat  ain  tat  nemant*  urn  fain  pfening  gefteutt  no$  be* 
f$n>ert,  toeber  teid^  no$  atm.    bie  retd&en  f)it  Ijaben  §atmttc$  ite  Mjtt 

i°  inioenbig  Dermactyt  mit  *tig(en  unb  fc$tan<fen  unb  ju  inen  ftiec^t  in  ba$ 
§au$  beftett  unb  ite  gelt  unb  Kainettet  and  bet  ftat  an  anbete  fid^ete  ott 
geflectyuet2.    bann  bie  hec^tiglait  bie  Ijand,  bie  gofefotc^t  toaSljinge* 

2.  bie  b>bcn— mieffen  burdjreitten ,  bamit  bie  aufftierigen  imooner  norten  fd?  m8d)ten  rotfcieren 
u.  fyumlid)  ju  ainanber  fomen.  3.  benn  ir  oil  wafen  — uber  ma|  fafr  gihtflig,  u.  jfi  folidjem 
auffricrigem  flbel  urfadjeten  bie  oetterten  prcbiger  ben  boffcl.  5.  ain  cat  fcet  audj  ain  grofe 

an^aO  told!  jtt  rof  unb  jft  fu§  bei  bem  fd)»aMfdjen  bunbt  voiber  bie  aufftierigen  bauren,  unb 
$et  ain  rat  aufetfcalb  unb  inerfcalb  ber  flat  forty,  fd)re<fcn,  angfl  unb  nott,  toerr  ba,  voerr  bort. 
12.  oil  burger  b.ie  in  ber  flat  b,abcn  jft  inen  in  ire  fcaufer  b.  fitter  befteit  unb  bie  bbjrcn  mitriglen 
too!  »ermad)t,  bamit  man  fte  nit  leidjtlid)  mig  aufffioffcn.  ir  oil  feaben  ir  gelt  [91.  373bJ  unb 
gfittc  flcinettjer  unber  bie  erb  unbergraben,  ir  oil  taben  el  aufer&alb  ber  fiat  l>aimlid?  an  anbere 
fidjere  ort  gefled)net,  ban  ba  toa*  aHe  got*ford)t,  fdjam  unb  eeren  bjn  unb  afler  mutwiU  oerb,an< 
ben,  je  »et}eitter  unb  \t  mutwifliger  fid?  ainer  erjeiget,  jc  fonncr  er  fid)  bundt  fein,  ber  toarb  oon 
bem  boffcl  unb  orebigern  gelobt,  unb  tyetten  toeber  got  nod)  feinen  b^ailigen  unb  ber  eberfait  fain 
Ttocrent  nod)  em  merr. 


tomtbenten  pfenlngmaifxer,  abgeratt 
tonnb  erfHit$  ba«  ansgeben,  auf  bie  ralfi* 
gen  geaannacn,  1 7 1 5  fi  5 1  cr.  3  fatter  tonnb 
auff  btc  fuefifoety  6086  8  34  cr.,  met  toonn 
bet  toon  SBBrb  roegen  392  gulb.,  uff  bet 
roagen  pferbt  jerung  58  (I  15  cr.  2  b. 
tonnb  fur  uncoften  auff  roagen  pfert  tonnb 
erfauffung  berfeiben  115  gulbin  55 
treufcer  —  fumma  ailed  feineS  au«geben8 
P  8368  freufcer  36.  baran  $at  er  em* 
pfanngen,  fo  er  toon  fnecfyteu  imlcger  etn* 
gcuomen  »nb  laut  feitis  jfif^retBeti«  inen 
atyxt  begalt,  tonnb  ime  felb«  ant^  toon 
Teinen  toegen  bem  SBart^otme  SQBelfer  aU 
\)h  gegeben  »orbcn,  rote  fyieuor  toon  t>ofht 
\vl  ^o^n  jugef^rtben  ift.  fuma  4044  ff 
16  fr.,  restat  noc^  met  afrfgebeng  bann 
^ieuor  gugef^ribn  Ift;  it.  1125  fl  ben 
einnemem  be«  punb«  fur  ain  extra  or- 
dinari  antag  unb  gepur;  it.  1000  gutbin 
fur  bie  annber  extra  ordinar  anlag ;  it. 
1000  aulbin  fur  bie  3.  extra  ordinar  an* 
lag  ;  it  896  gulbin  2  6  1  b.  fur  bie  toiert 
anlag.  fo(t  1500  geroefen  fein,  aber  baran 
afyogen  603  fl  58  cr.  fur  bargeltyennen 


<>ultoet;  it.  49  gulbin  2  to  12  6  3  &lt. 
fur  atterlai  uncoften  unb  au«gaben; 
[81.  1 87b]  it.  50  gulbin  in  golb  obge* 
meltem  ©augen  3°^u.  jfi  ainer  toererung 
fur  fein  gepabt  mu^e  tonnb  toleid;  it. 
1332  gutbtn  in  bie  ftteiffennben  tot^ 
bur^  $anfen  SurgUn  bqalt  tonnb  bnr^ 
meine  $crrn  bie  e.  ben  baumaiftem  toer» 
rait  unb  jngef^riben  fein.' 

1.  2)iefer  SSorrourf  ift  bureaus  un* 
gere<^t.  @.  iiber  baS  ©er^alten  ber  neu* 
glSubigen  21ugSburgtfa)en  ^rebiger  roa'V 
renb  be«  JBaucmaufjtanbeg  9iot^  1.  c. 
©.  142  ff.;  II Worn,  Urban  9*$egiu$ 
@.  77  ff. 

2.  9?amentlt<$  bie  ©eifHicfcfeit  roar 
in  groger  ©efa^r  unb  @orge.  S)er9lug«* 
burgiWe  8^at^confulent  Wetylinaer  be* 
ri^tet  am  15.  3uni  1525  bem  9fat^e  to. 
SRegcuGbura,  ber  CleruS  ju  «ug«burg 
fyaU  bie  f^roeren  Sa'ufe  angefe^en,  roie 
bie  ^Jauem  ben  S3unb  briidten  unb  ba* 
bei  befunben  bie  33orfetyuug  unb^Bftung, 
bie  baranf  gegangen  roaren,  bie  @tabt  ju 
beroafyren ,  unb  ftt^  baVr  na$  toieterlei 

11* 


Digitized  by 


Google 


164  VIL  2)ie  Gfrromt  oott  (Siemens  @enber. 

roorfen,  fctyanb  unb  (after  toarben  ntit  torn  on  atle  fctyam  begangen,  rott 
red^t  tyett,  t^erfpott,  unb  alle  anbactyt  ju  gott,  feiner  lieben  mutter  SRaria 
unb  ju  alien  feinen  lieben  Ijailigen  toaffe  audgelefd^t,  unb  gieng  bie  ober 
fait  on  ftraff  ju  grunb. 

[222*]  ©er  f<$»5bif<$  bunbt  Ijat  etlicty  erbar  bunbSgnoffen  ertoelt,  bte  in  * 
alien  orten  bte  auffrierigen  bauren  ftraffen  unb  toon  atner  ieblictyen  feurftat 
6  ft  nemen.    bte  tauten  an  ber  ftraj?,  9fci$nau  unb  an  ber  ©ctymutter 
ju  ftraffen,  finb  toon  ainem  bunbt  fcerorbnet  getoeffen  8eon$arbt  marfc^alct 
bon  $o$enret$  unb  Seon^arbt  ©trauft.     bte  l)aben  alle  tmberfoenig 
bauren  gen  Slugtyurg  gefobert  unb  tr  jebttd^en  urn  6  ft  geftrafft.  fnnrata  10 
be«  ftraff«gelfc  14784ft1. 
m.  i,        Sin  rat  Ijie  l)at  befctytoffen,  gebotten  unb  aerorbnet2,  bag  bte  armen 
leut  nit  me  tone  t>on  altertyer  toon  tyM  ju  ljau«  urn  ba«  allenmuffen 
gangen  ober  t>or  ber  firctyen  fantlen  unb  Iain  arnter  fouler  me  urn  ba$ 
brot  fing ,  unb  l)aben  in  iebtic^er  pfarr  etti$  Inectyt  beftelt,  in  ber  firemen  i* 
unb  bar&or  umljer  ju  gan  unb  ingemein  alien  armen  bad  allenmuffen  }u 
famlen  unb  in  ainen  gemeinen  fedet  ju  legen.    Ijaben  au$  ain  ftod  in 
jant  $eter«  lirc^en  unb  ju  fant  SWorifeen  auff  bem  lirctyoff  auffgerity, 
ba«  allenmuffen  einjulegen,  unb  3  erbar  mann  barflber  gefefct,  bie  [222*] 
f ollen  ber  armen  leut  namen  in  gefctyrifft  tyaben  unb  ainem  jeblid^en  geben,  20 
bama$  e$  bie  notturft  eraif<$t,  unb  alle  tou$en  au«taillen,  toa«  er- 
famtet  toirt. 

8lin  rat  ift  ju  bentljomljerrn  gangen  unb  [i)at]  an  fte  begert,  bafc  fie  bie 

11.  9iad>  erlegung  ber  auffrterigen  bauren  feat  ber  fdjwSbifd)  bunbt  Derorbnet  fieonfeartcn  marfdjald* 
jft  $©<benrekfeen  u.  fieonfearbten  €5trauf,  bag  fie  bte  bauren,  bie  [$l.373b]  an  berftraf,  fteiftnato 
unb  an  ber  Gdjmutter  flnb  auffrierig  geroeffen,  aUe  gen  fcugtyurg  fur  flife  erforbern  unb  ain  jeb» 
ltd)  feurftat  umb  6  fl  ftraffen.  ba§  ift  befdjefcen,  unb  finb  ber  auffrterigen  feurftat  geweffen  2464, 
bie  man  geftrafft  bat ;  bat  gemadjt  an  gelt  fumma  14  784  ft.  15.  'unb  tain  a.  fd?.  —  fing'  ff  bit 
in  b.  ain  befunbern  tnedjt.  17.  neu  toerfdjloffen  fled.  20.  feaben  auffgefdjrieben. 

22.  unb  geben  ainem  jeblidjen ,  wad  bie  not  eraifdjt,  bod?  genuine! lid?  auff  ain  jeblidj*  finb  aflt 
louden  ain  bafeen,  unb  [feaben]  aOe  fpenb  unb  geftiffte  gefrbrot  unb  anber*  in  bifen  ferfel  aerorbnet 
unb  bte  anbere  alte  geftifft  abtfean.  unb  num  man  ba«  allenmftfen  au<  bem  fedel  gifet,  btefelben 
frauen  unb  man,  n>a*  jft  feauft  ift,  mft§  offenlid)  an  ftinem  flaib  tragen  ber  flat  jakfeen. 

Bnjciaen  erboten  ju  eittem  bant6arli<$en  @t.«Hr($h>c«,  too  ffir  jeben  emjefoen  Ort 

SWittetben  1000  ©ulben  ju  f#mten  unb  bie   eingetriebenen    ©etrSge  ibetaiHtert 

baju  500  ©c^aff  9toggen  unter  bie  ©e-  aufgegSplt  ftnb. 
metttbe    auSjuttyeUen.     ©emeiner    IV  2.  ^ie  neuc  Stmofeuorbnung,  toel^e 

©.  531  Sfam.  979.  ben  ©tragenbettel  auj^ob,  toutbe  bereiw 

1.  ©.  bed  £eon$arb  9Marfc^alt  unb  tm  3a^re  1522  erfoffen.    @.  ^ieju  bie 

^eon^arb    ©tranffen    9lec^nung9ab(age  Sngaben  bet  (Staffer  unter  1522.   9lter 

fiber   <5tmta$me   ber   ©ranbj^aft^ng«-  2)rud  (f ilr  ben  ttnWtaa  befttntmt) :  'Sine 

aelber  im  Sugdburger  ©ejtrt   in   ber  erbern  9lat0  ber  ©tat]  ttugtyurg  Orb- 

?ltteralien«@ammtun0   bed  %ug*burger  nung,  bie  Mmufenberren  |  tmb  ttettoalter 


Digitized  by 


Google 


1525.  165 

fpenb,  secret  unb  aubere  aflenwffen ,  bie  fte  anSgeben,  ancty  in  ben  ge« 
meinen  fedet  geben.  bad  Ijaben  fie  nit  toeUen  tljon,  funber  gefagt,  fte 
roeflen  e«  na$  alter  gemonljait  ansgeben  unb  tt)te  e«  geftifft  fei. 

Darnacty  ift  ain  rat  ju  bem  a6bt  unb  consent  gen  fant  Urlicty  foment- 7- 

&  unb  ftat]  begert,  bag  fie  tr  attenmuffen,  bed  fie  t&g(i$  geben,  in  ben  gemeinen 
fecfel  geben.  [abbt  unb  consent  l)aben  gefagt] ,  fie  toeflen  atte  montag  32 
grofer  rugliner  leib  bifen  armen  teutten  bnr<$  gotte«  nritten  geben ,  n>et<#e 
t>on  ben  3  erbaren  manen,  [bie]  Don  ainem  rat  barju  ertoelt  unb  berorb* 
net  finb,  in  bad  ctofter  gefctyidt  toerben,  bo<$  bamtit  nit  oerbnnben  fein, 

io  bann  fo  long  e$  abbt  unb  consent  gefettig  ift,  unb  fotten  bie  anbern  better 
atte  abgef$afft  rnerben.    bad  $at  ain  rat  ju  band  angenomen l. 
[223*]  $err  3acob  gugger  ift  im  October  an  ainent  fieber  hand  toorben, 

3.  $iefer  u.  ber  na$fte  fcbfafe  fe(len  in  b.  12.  Die  tit  Bugger  bebanbelnbe  6tetle  lautet  in  b:  [91. 
375b]  4(Jrfr(erfrog  Berbinanbu*  ift  am  19.  tag  decembris  mit  alien  feinen  lanbfaafften  bem  carbinal 
eon  €alfrburg  engegen  geritten.  jft  berfelben  jeit  ift  (err  Sacob^Bugger,  ber  in  ainem  gfitten  alter 
ift  geroeffen,  an  ainem  Ilainen  fieber  hand  gelegen,  baran  er  (ernad>  ift  geftotben.  ba  (.  Bnbi» 
nanbuS  folidje  trand(ait  bat  oernomen,  (at  fein  mt.  aul  mitleiben  unb  Hebe,  fo  tr  gegen  ben 
3acob  Bugger  bat  ge(ayt  unb  tiagen.  am  ffineitten  fur  fein  (aui  feinen  trumet(ern  unb  baugen* 
falagern  »erfc(afft ,  ba§  fie  flitt  firjie^en  unb  roeber  trumet(en  no$  baugen  unb  im  bannit  Iain 
tiaurigtait  obei  bef$wernuf  madjen.  [931.  376*]  bifer  bar  3acob  Bugger  (at  2  briber  ge(apt, 
barunber  cr  ber  jungft  ip  geroeffen,  bie  finb  beib  »or  im  geftorben,  faft  frum,  bapfer,  barm(erfeig, 
go|jfert(ttg  unb  bemietig  (enn.  ber  dltoft  (at  ge(aiffen  Urlid>,  ber  anbere  3erg,  ber  ift  am  erften 
geftorben ,  ift  ain  jeit  lang  trand  gelegen,  barn  ad?  bat  in  unferl  (errn  geroalt  troffen ;  faft  tool' 
geftalt  von  anblit  unb  oon  leib  unb  ber  turfeojt  an  ber  pet  (en.  \)tzx  Urlitb.  Bugger  ift  ain  lange, 
rane,  (ipfe,  alte  pa  (on  geroeiffen  unb  al*  roeig  roie  ain  taub  unb  alfo  ainer  (ipfe,  rotten,  leben* 
biger  farb  unb  geftalt,  unb  [bat]  no$  ain  bid*  (arr  ge(apt,  alt  wen  er  nod)  jung,  unb  bat  fein  alter 
mit  fro(i(r)em  gemut  unb  [91.  376*»J  fratnbli4)em  jfifprec(en  reid?  unb  armen  (0$  gejiert.  bifer 
(en  (at  fid)  in  feinem  grofen  alter  an  ainem  ftain  lauffen  faneiben,  baran  ift  er  geftorben,  (at 
(inber  im  oerlauffen  2  fun  unb  5  tikrjtera,  fo  (at  (en  3erg  Bugger  (inber  im  oerlauffen  3  fun 
unb  1  todjta.  (en  3acob  Bugger  ift  am  30.  tag  januarii  »erf<(iben  am  morgen  in  ber  4.  ftunbt, 
ift  ain  langer,  raner  (err  geroeffen,  (ipf  unb  frolitt)  oon  anblit,  furfldjtig  unb  frainbli<(*  ju» 
fpred)en;  bifer  treier  bruber  gleid(  ift  roeber  in  teutfaen,  nod)  roelfdjen  lanben  nit  gefunben  roor* 
ben,  funber  fie  [(aben]  all  iibertroffen ;  atle  trec(tigtait,  trau  unb  glaub  ift  bei  inen  gronct  unb  pflanfct 
roorben.  fie  unb  irer  finb  namen  [931.  377*]  ((en  3acob  (at  tain  tinb  ge(ept)  finb  in  ber  ganfee  criften* 
(ait  unb  (aibenfaafft  bei  alien  taifern,  tingen,  furften  unb  (errn  unb  (errf$afften  in  grofem  lob  unb 
eeren  betanbt  geroeffen,  unb  [biefe  (aben]  inen  botfaafften  unb  oereerungtn  unb  gaub  jfigefaidt,  roie 
iren  frainben  gef<(riben,  ber  bapft  f^at  fie  geliebt  unb  toie  feine  fun  umfangen.  ir  grofer  (anbel 
mit  fauffmanf((afft,  on  anberer  nadjtail.  funber  jfi  gemeinem  nufe  unb  auffent(altung  ber  armen 
ift  mit  grofem  lob  bur<(  bie  ganfcen  roelt  gangen;  fie  (aben  ju  merem  mall  taifern,  tinigen  unb 
ffirften  in  bet  not  ir  gflt  fflrgefe^t  unb  barmit  ir  lanbt  unb  leut  befdjifrt  unb  bei  frib  be(a(ten, 
fie  (aben  [91.  377*>)  aut(  (ie  anno  domini  1519  fflr  arm  (au*leut  gepauen  lange  (eufer  mit  5 
gaffen,  barin  finb  104  fefirftfit,  barau*  gibt  aine*  jarlitt)  nu  1  fl  jfi  jin« ;  fie  (anb  au$  ba  gepauen 
2  bdufer  fflr  bie  armen,  tranden  menfaen  an  fran^ofen,  barin  bie  tranden  auff  iren  toften  oerfce(en 
roerben  mit  alter  notturfft,  effen,  trinden,  erfcnei  unb  fauberem  geliger  unb  gutter  mart,  alt  meren 


ber  anncn  bfirfftigett  |  bafc(b«  Bclangcnb'.  fetfljlen  Sarc.'  «ug«burger  @tabt.«rc^it), 

—  2)er  @<$lu6  lautct:    Return  anff  toalauC"   '~     *  --.-.. 

2)onerflag  naA  oculi  in  bet  faflen,  ben  Sbi.  86»>. 
XXVII  tag  Marcii  Anno  etc.  in  bem  1.  % 

gfittfftacfcn&unbcrt  un^  ^toa^nbgtoain*  ©.  114. 


—  i>tx  @<^lu6  lautct:    'Actum  anff      Ski.  auti)  bie  '(Sronica  nc»er  gef^tcn' 

3>onerJtag  naA  oculi  in  bet  faften,  ben     991.  86*>. 

XXVII  tag  Marcii  Anno  etc.  in  bem  1.  «g(.  Jfyamm,    Hicr.  Aug.  Ill 


Digitized  by 


Google 


166  VII.  2)ie  <£$ronW  bon  Siemens  @enbet. 

baran  er  im  nad&bolgenben  iar  1526  am  30.  tag  januarii1  am  morgen 
t>or  tag$  in  ber  4.  ftunbt  in  ainem  gfitten  alter  mit  Ijoctyer  bernufft 
criftenftc^  berfd&eiben  ift  unb  gerebt  Ijat,  6t$  im  bic  feci  ift  au«gangen. 
er  ift  ain  tyerlictye,  lange,  rane,  tytyfetye,  tuftige,  frcltd^c  perfon  getoeffen2 
unb  \$at]  fidf  gegen  reictyen  unb  armen  frainbticty  mit  fretic^cm  gemflt  erjeigt,  * 
mit  atter  bemietiglait.  er  ift  geweffen  frainblictys  jfiftrec$en$  on  alien 
pra<$t,  eerenreicty  unb  mitt  mit  gaftungen  unb  toil  milter  gegen  fyutfarmen 
unb  anbem  armen.  er  ift  I?o$e$  berftanb$  unb  aeroufft  getoeffen  unb  mit 
gfitten  jitten  unb  gebert,  aud&  alien  tugetten  gcjtcrt  unb  [Ijat]  all  anber  bar» 
mit  flfcertroffen.  fremlatt,  erfcerlait,  trau  unb  glaufe  unb  frectytigfait  finb  to 
in  feinem  Ijerfeen  ju  ljau$  getoeffen.  fein  unb  feine$  brfiber*  finb  namen 
finb  in  alien  Kngfreid^  unb  lanben,  aucty  in  ber  Ijaibenfctyafft  fcelanbt  ge* 

fie  felb*  reolfrabent  leut,  unb  fcaben  (a  ain  befunbern  bector  unb  au<$  rounbarfeat,  bic  mieffen 
tagli<$  fiber  fie  gan ,  unb  4  magt  unb  1  fntdjt,  bie  inen  bienen.  roeUr)e  fir$  »ut  in  2lug*twrg 
gefunben,  batin  fie  nit  bauen  t^tben  obex  miltigtlicr)  [91.  378*]  mit  ocnat  gejiert  unb  ftcfe  in  alien 
fadjen  [all]  ire*  Daterlanb*  Dater  $aben  erjeigt  ntit  gfitten  roillen,  on  aUen  torn  ?  ba  r>err  3acob  Bugger 
bat  noifc  gelebt,  t)aben  im  bie  ungerifaen  t)errn  jft  Dfen  in  bei  flat  genomen  feine  gutter,  vet 
600  000  fl  roert,  roiber  alle  biUidjatt  unb  fre<r)tigTait,  Don  roegen  bag  bie  neu  gestagen  minfe  in 
linger  nit  gut  ifl  geweffen,  unb  )abtn  uuwar&afFtig  ben  Buggem  bie  faulb  geben,  bie  baben  bSf 
golb,  filber  unb  tupfer  geben,  barvon  in  bei  Dermiftung  ain  bog  bred?  fei  roerben,  ba*  bo$  er- 
logen  ifl  geweffen.  fie  faben  inen  gut  golb,  filber  unb  tupfer  jfigefd)i(f t ,  [El.  378*»J,  unb  bife 
ungerifaen  tyerrn  baben  felb*  lauffen  bie  minfc  falagen  unb  t)abenim  ififafc  ba*  filber  gefloQen 
unb  libit  fupfer*  an  bie  flat  eingemifl.  nadr)  fcrr  3acob  Bugger*  tob  t)aben  feine  brflbertfita 
ftaftmunbuft,  3eronimu*  unb  9lntr)oniu*  fooil  gefeanblet,  ir  eer  jft  beroaren  unb  bie  roarfcait  an 
tag  ju  bringen,  bag  fie  jft  Dfen  ain  angefefeten  refyag  Dor  bem  tinig  Don  Unger  baben  jfiwegen 
pradr)t;  baran  baben  fie  tain  f often  gefpart,  mie  unb  arbait  gefytpt,  unb  t)aben  inen  ift  ainem  bei* 
flanbt  Dor  bem  rtdjttn  'ju  Dfen  bie  nad>gemelten  b«rn  ire  botfaafft  gefaidt:  baDfl  Siemens 
taifer  &arel,  finig  6ig*[Sl.  379»]munb  oon  $olan,  Berbinanbu*,  erfrtierfrog  ju  Dflerrei^,  ber 
fdjwabifdj  bunb  unb  oil  anber  fflrflen ,  fcrrn  unb  flat,  berr  ttntyoni  Rugger  ifl  mit  bifen  bot* 
fd^afften  aflen  bit  gen  XSien  jo^en,  unb  au*  irem  rat  ifl  er  ba  beliben,  bamit  bie  ungeriftcn  falfttn 
berrn  im  tain  f$ma<r)  beroeiffen  med^ten  ober  be*litr)  unb  b,aimlid?  feinem  leben  na^fletlen,  fo  fie 
i^  Dot  augen  fe$en  ben  erenfl  ber  ftugger,  unb  bag  am  retyen  ire  bfibcnflucf  an  tag  vourben 
tomen.  unb  finb  bie  borfaafften  atle  auff  ben  re^tag  gen  Dfen  geribtcn,  unb  [t)at]  ba  ba*  re<$t  ange» 
bept ,  unb  »a*  fid)  ba  taglidj  b.  at  jfitragen,  ^aben  fie  auff  ber  po§t  [931.  379b]  fcutdj  bie  fuggeri* 
fcr)en  biener  gen  fflien  ^err  Vntboni  jftgef<rjidt  unb  ba  beftl)eib  unb  unberritl)t  Don  im  genomen. 
alfo  feaben  bie  berrn  Bugger  buret)  gefclbt  offenlift)  urtail  ba*  rtd?t  gerounen,  benfeot  jum  tail  bei 
arctwenifeben  rid)tem,  unb  folidjen  urtailbricff  W  ber  finig  Don  Ungern  felb*  ben  guggero  be» 
figlet ,  bag  bie  Bugger  finb  fre#t  geweffen  unb  bie  ungerifdjen  berrn  unfre<H  roie  oben  gemelt 
ifl.  ten  3acob  Bugger  bat  JU  ber  ee  gtb,apt  €ibiUa  ^rfeatin ;  bie  bat  et  gebalten  ecr(t<fe  unb 
fcr)en  rote  ain  furfiin ,  unb  aOe  ire  frainbfdjafft.  ber  \)at  er  toil  gfit*  oerma^t  im  teflament,  roa 
fie  in  bem  witroenflanb  pleib,  bag  fol  na<t)  irem  tobt  ber  merer  tail  iren  frainben  baimfaUcn.  ba 
bat  fie  ben  trei»gofl  nad)  feinem  tob  nit  garr  au*gen»art  unb  t)at  an  bem  weiffen  fumptag 
(18.  Bebr.)  mit  donrabt  IRecblinger  b«>4>J«it  ge^ept,  ber  bat  8  lebenbige  finb  ge^ept.  aber  e<  ifl 
ba*  gemein  geftret  geroeffen,  bag  fie  beibe  unib  ai  nan  ber  babent  bfilent,  roeil  ber  alt  b,ar  no<b 
gelebt  bat,  unb  ifl  ber  ffleglinger  ain  alt*  menbltn  geroeffen. 

1.  S5gl.     bie    SBeiffen^orner    $tft.  2.  <S«  gtbt  augeT  anberen  mer)rere 

@.  124,   toonact)  3afoB  gugger   (geb.  $oir3einf$e  *Portratt«  t>on  it)m.    ffioit« 

1459)  am  30.  2>ec.  1525  (einem  ©ant-  mann,  $att«  $oibem  I  @.  70;  II  @.74 

flag)  ftart.    ©cnber  faeint  ftd^  toerj^rlc  9lx.  117;  83  9tr.  224. 
ben  ju  r)aben. 


Digitized  by 


Google 


1525.  167 

toeffen1,  taifer,  finig,  furften  unb  tyerrn  Ijaben  ju  tin  ire  botfd&afft  ge* 
f$icft,  ber  frapp  fyat  in  ate  fein  tteben  fun  grteft  unb  umfangen,  bie 
carbtnfit  ftnb  gegen  im  auffgeftanben :  er  ift  ain  jier  getoeffen  bed  ganfeen 
teutfctyen  (anb$,  befunber  ber  ftat  SlugSpurg, 

5  ©em  tyanbtyierung  tft  [223b]  nut  grofem  lob  gangen  auff  bie  4  ort 
ber  ganfeen  melt,  in  Ijaben  otte  Ijanbtljierer  getobt,  ain  erteu<$ten  mann 
genent,  unb  bie  Ijaiben  ficty  at  int  bertounbert,  beSgteictyen  Iain  alter  bor 
int  geboren  tyat  in  bifer  toett.  bor  feinent  tob  ift  urn  befoerjeit  am  criftag 
}it  Slugtyurg  ain  borgeenb*  jat<$en  ob  unfer  tiebe  grauen  firemen  erf^inen, 

to  ain  fctytoarfeer  regenbog,  ben  menigfticty  gefectyen  tyat. 

9Rit  tyerr  3acob  gugger  Ijat  linig  gerbinanbu*  in  feiner  frandljait 
ain  fotictys  mittaiben  geljept,  ate  er  alien  feinen  12  erblanben,  ffirften* 
t^unten  unb  l)erf$afften  gepotten  unb  berfctyribentyet2,  [bag]  fie  att  bur$  ir 
botfe^afft  jft  3lug$purg  folten  erf($einen,  bafetten  toott  er  mil  inen  ain 

is  gemeinenlanbStag  fatten  ant  erften  decembris,  unb  mil  feiner  tanbfd^afft, 
au$  feinent  tyoffgffinb,  ntit  bit  graben,  freien,  tyerrn,  ritter  unb  hted&t, 
au$  pretaten,  bent  carbinat  Don  Salzburg  am  19.  tag  decembris  enge- 
gen  ribt  bid  ju  ber  Sedfomtg!,  unb  am  toiber^erein  reitten,  Ijerr  3acob 
gugger*  $au$  juna<$et,  berfctyuff  fein  mt.  alien  trumettyer  unb  baugen- 

2ofc$tager,  bag  fie  ftifl  fctynngen,  aM  mitteiben,  bann  er  tyette  bemomen 
in  tMidf  frand  ju  fein,  im  lain  befd&toernud  nocty  beteibung  brectyte,  unb 
[224a]  auff  fttttoft  mit  attem  feinem  botdf  fflrgogen, 

Difen  aflerrei($often  burger  unb  feine  brfiberfun  Ijat  laifer  2Jla$tmi» 
tian  mit  bit  freiljaiten  begaubt  unb  jiert  unb  and)  ju  graben  gema^t 3, 

25  fie  aucty  ju  feinem  l)aimli($en  rat  auffgenomen ,  ertoett  unb  gemactyt.  er 
ift  ainer  foli$e  grofe  reictytung  getoefen  (unb  \%  feine  brubersffin  no$  me), 
bag  er  bur$  fein  ljUf  gemactyt  l)at,  bag  [er]  laifer  2Wa$imitian,  bem  finig 
bon  Unger  unb  anbern  finig,  fflrften  unb  $errn,  bie  nit  Ijaben  gelt  geljept 
jft  ber  Bcf otbung  bed  frieg«bo(<f« ,  gelt  f tirgefefct  unb  gelid&en  Ijat,  unb 

30  [fie]  baburcty  ire  feinb  beftritten  unb  ubertounben,  ir  (anbt  unb  tent  jufrib 

27.  3m  Dtig.  lttx  t.  ».  U.\  etenfo  'anbex  f.\ 

1.  $faUc$  £irc$malr  L  c.  @.  475:  3.  ©.  bieUrtunbe,  bur#  roelc&c  ber 

'2)ifcr  3acob  gugger  ift  ain  folic*  tauff*  flatter  (£arl  V.)  Hnton,  ffiaimnnb  unb 

man  geroefen ,  ber  fein  fjamtbl  nit  attain  $teront?mu«  gugger   in   ben  ®rafen> 

in  ber  criften&ait,  fonber  bci  Xurggen,  jtanb  erbebt,  dd.  9lua«b.  14.  Woto.  1530 

3ubcn  unb  l^aibn  ge&ebt ;  unnb  bur(*  bci  Siintg,  8lei^«ar*tt)  XI  &.  447 ;  etn 

fein  taufmanfebaft  (at  man  til  groffe  in-  anbered  toi$ttge«  ^ri^ttegium,  ba9@en* 

fein  fnnben,  bw  man  nit  getoifft  (at.' —  ber  noc*  tannte   (batiert  t>om  1.  SWa'rj 

2)ie  Wamen  feiner  9legen  fhtb :  ©iero-  1534),  terlei^t  ben  guggern  bd«  9le*t, 


m?mu$,9lntoniuS  nnb^aimunb  gugaer.      golbene  n.  filberne  9Kunjen  )u  f$lagen. 

2.  @.  unten  172,  11  unb  bie  'iro-     (Sbenba  ©.  459. 
ntca  newer  gef^i^teir  931. 109*. 


Digitized  by 


Google 


168  VII.  $>te  ^rontf  toon  Clemen*  Center 

tyaben  practyt.  bur<$  fein  Ijilf  ift  aud^  ftnig  Sard  Don  $tyfoania  ju  ainem 
to.  ftnig  ertoett  toorben *.  am  grofen  tail  feined  gut«  Ijat  er  mtt  toiflen, 
rat,  Ijilf  unb  gunft  feiner  brflberSfftn  in  etoigen  pxauif  ljau«armer  tent 
[gegeben],  and)  tag(i$$  attenmfifen  fcerfctyafft  unb  aerorbnet,  ti>etc$e$  feme 
brfiberSffin  tfigfi$  meren.  & 

Anno  domini  1519  Ijat  er  ffir  IjauSarm  teut  faft  lange  tyfiufer  ge* 
pauen,  [224b]  gut  unb  n>irig,  na$  attem  bortait,  mtt  ljunbert  unb  met 
feurftfiten2,  unb  anainanber,  bnr$  mittetgaffen  in  5  tail  getaitt.  bie 
fol  man  ljau«armen  leutten  feictyen,  bie  nit  nac$  bem  attenmfifen  ganbt, 
ain  jar  um  2  ft.  10 

(Er  Ijat  gebauen  2  fyaufer  fur  bie  armen,  tranden  menfetyen  an  ben 
franfeofen3;  ben  gibt  man  effen  unb  trintfen  um  gotte«tt>itten,  au$  aUc 
erfenei,  unb  »a$  fie  notturf tig  ftnb,  auff  bad  atterbBft,  unb  [Ijat]  inen  magt 
unb  ftted&t  gebingt,  inen  ju  bienen,  nnfetyen  unb  »ef$en  unb  t&gtt($  ir 
betgtoanbt  [gfi]erneueren,  alfo  mtt  $o<$em  bteifc,  ate  ob  fie  bie  gugger  fe(b«  1* 
foeren,  Iain  toft  no$  mie  barin  gefoart,  and)  inen  ain  bef  unbent  boctor 
ber  erfenei,  aucty  ainen  tounbarfcat  beftelt,  bie  mieffen  fie  atte  tag  2  mall 
befictytigen,  fcerbinben  unb  in  bie  apoted  fd&reiben,  ti>a*  aine$  iebtid&en 
notturft  eraifctyt.    bad  jalen  bie  Ijerro  ftugger  atte$;  unb  fo  offt  ain 
menf$  gefunb  toirbt,  f^entfen  fie  im  gelt  bargfi,  bamit  fie  fi<$  na$  ber  20 
erfcnei  ba«berbag  migen  auffentljatten  unb  nit  toiber  umfatten. 
[225*]  3"  fttnt  Slnna  Ijat  er  bie  lirctyen  !oft(ic$  gejiert4  unb  ffir  ficty  unb 
bie  feinen  ba  ain  Ijerttctye  grebtnud  gugerictyt ,  jft  fant  Urli$  in  ben  ab* 
feitten  2  gtoelb  au$  bem  grunb  erbauen  unb  mit  tafften  auff  bie  altar 
gegiert.    be$gleic$en  $at  er  an  ben  lird^en  ju  fant  Sergen,  fant  9lidau$, » 
fant  ftatyerina,  jfl  fant  Urfuta  unb  $rebigerclofter  gepauen,  au$  aufer* 
fyalb  Slugtyurg  bit  fir$etq>5u  geftifft  unb  betprac^t  unb  attentalb  mtt* 
tigf(i$  ben  firc^enornat  unb  loftlictye  gotejier  (Ijat)  geben. 

Slucty  ffir  fi<$  unb  bie  feine  [er]  f ofttid^e  be^auffung  Ijat  bauen ,  nit 
attein  im  ju  ainem  tuft,  funber  autf)  armen  leutten  j&  auffentljattung 30 
unb  nufe/  bie  baran  artoaitten,  fi<$  ba$berba|  erneren  migen. 

1.  @.  $tem  im  aUgemeinen  ©reiff :  3.  Uuttett  baton  lag  bad  fog.  ©olj- 

'ffiad  tatfet  fcarolud  bem  V.  bie  9tfmi-  fymd,  bad  jut  $fkge  an  ben  ^gransofeu' 

\ty  £fina.lt($ffiai  coftlm  1520  jar'  in  ber  erhanfter  $erfonen  beftimmt  tear.  ©tct. 

3eltfd^r.  bed  tyfi.  8er.  f.  ©^toaben  u.  ten  L  c.  n.  ©eiba  ©.  881. 
9?enb.,  3a^rg.  1868,  too  bet  bet  btefer  4.  2)ie  bettt^mte  im  3a^re  1507  ae> 

<9elegen^eitt)on3acob0uaaetgeleifteten  fHftete,    1512  erbaute,    1518  getoeibte 


'©life*  audffljrm  geba^t  tft.  Sugaerf^e  Oiabrapette  bei  €Jt  «nna. 

2.  IDlefogenannteguggctei;  f.  ^ieju  6.  ubtx  fie  bie  au*fityrU$e  (ifiorif^e 

@tetten  I  ©.  284;  @eiba,  @tiftung«*  ©ef^reibung  bei@^ott  Lc,  3a(tgang 

gef*.  II  @.  880.  1880  @.  205  ff. 


Digiti 


zed  by  G00gle 


1525  169 

S3U  ormcr  jundffrauen  Ijat  cr  auSgefteurt  unb  berfyeiret ;  etticty  arm 
Tnaben  Ijat  er  fauffcrt  ijanbttoerdt  ternen,  unb  na#  feinem  tob  $at  cr  armen 
tcutten  t>crfd^afft  au$ jugeben  14  000  p. 

Unb  fetnen  briibersptoen ,  tyerrn  SRaimunbo,  2lnt$onio  unb  3c* 
sronimo,  tyat  cr  ju  erben  berorbnet  aflcr  feiner  tugent,  eeren,  fyab,  reid&tung 
unb  gut,  toetctye  cr  faft  l?at  Itcb  geljept  unb  ti>ie  ain  batter  fie  toot  erjod&en 
unb  i&  bem  !aif  er,  [>25b]  f tntgen  unb  filxften  gef c$i<f t,  [bet  benen  fie]  mit  fyodjer 
bernupt  iren  beoetcty  botenbt,  alte  laupmanSl^enbet  auffred&t  unb  gtaubljap  * 
tig  au$geric$t    er  Ijat  au$  ben  anbem  frainben  100000  ft  berfd&apt. 

to  .  £err  Sacob  gugger  l?at  ju  ber  ee  gefyapt  ©ibitfam  Slrfcatin1.  bie  Ijat 
cr  alfo  fd^en,  eerticty  unb  Heb  getyatten,  at$  ob  fie  ain  furftin  toere,  unb 
l)at  Iain  linb  geljept.  er  Ijat  ir  in  fcinem  teftament  ain  grofc  gut  an  gotb, 
fitter  unb  Itainettern  bermacfyt,  aucty  ir  (eben  tang  bie  beljaufung  unb  gart* 
ten ,  toa  fie  in  bem  nritoeftanb  beteib,  bamit  pe  nac$  irem  tob  ire  frainb, 

i*  bie  Slrfcat,  mit  ber  gugger  gut  auc$  reicty  mac$.  fie  tyat  Itainetter  bon  gotb 
unb  ebtem  geftain  geljapt,  barmit  fie  ain  ffirftin  $at  fibertropen*  fotictyer 
treu  unb  tiebe  Ijat  pe  alte  bergeften,  unb  ce  ber  treiSgoft  ift  auGgetreffen, 
Ijat  pe  Ijaimticty  ain  attd  menbtin,  Sonrabt  SRectytinger,  mtt  8  finben  ju 
ber  ee  genomen  unb  ip  am  fumptag  invocavit  §aimttd&  attain  mit  ainer 

2omagt  au$  ire$  man$  fetigen,  Ijer  3acob  gugger* ,  $au$  gangen  in  Son* 
rabt  9iec$Iinger$  Ijau*.  ba  Ijat  pe  aup  benfetben  tag  mit  im  tjodfaeit  ge* 
Ijept  aup  bie  (uttyerifctye  art;  [>26a]  boc$  Ijat  pe  irer  lofttictye  Itainet  Ijin* 
ber  ir  nifbergeffen.  fflr  bife  flainet,  ptbergfd&ir  unb  barfd&apt  atte  l)at 
Sonrabt  SRcd^tinger  bifcr  Sirfeatin  unb  iren  crben  bermad&t  fflr  alte*,  toa 

25  pe  mitainanber  Iain  linb  uberlomen,  18  000  p*  toeit  Ijerr  3acob  gugger 
fetigen  getept  Ijat,  Ijat  Sonrabt  9?e<$tinger  Ijaimticty  urn  bie  guggerin  ge* 
buttet ,  bem  bo<$  Ijerr  Sacob  gugger  fiber  teib  unb  gut  bertraut  Ijat,  bit 
frainbfetyapt  betoiffen  unb  ftet$  ob  feinem  tifc$  geljapt  Ijat  ju  gap,  antf) 
na<$  abgangS  Ijerr  3acob  gugger*  bei  ainanber  ergripen  Pnb  toorben. 

so  $err  3acob  gugger  ift  ain  gutter,  toarer,  renter  crift  getoeffen 
unb  ganfc  toiber  bie  Sutljerei.  barum  ift  im  toiber  getoeffen,  baf  er  in 
feiner  grabtnuS  ju  fant  Stnna  bei  ben  8ut$erif<$en  begraben  fot  »erben2. 

1.  3.  Ruggers  ©attitt  toar  @tbttte  iibrtgcn«  an$  unten  ©L  283b  %nm. 
2(r3t,  cine  Softer  be«  befannten  SBliracr*  2.  (Sr  ru^t  in  ber  g^gerf^eu  ®rab» 

mcifter*  »on  2(uq«burg   unb  S3unBe«*  tapette  ju  ®t.  3(nna.    @.  bas  (S^ita^^ 

^au^tmanne«  Ulnd^  SHrjt.  (@.  fiber  t^n  SafoB  gugger«  in  ber  genannten  ©rab» 

SSogt  in  Der  3cttfdbr.  be«  ^ifl.  SSer.  f.  !a^ette  bet  ©*ott  1.  c.  @.  206.  —  2)ie 

©t^toaben   uub    9teub..   3a^rg.    1879  2R8n<$e  biefed  ^lofterd  toaren  tutyerifa 

@.  281  ff.)    @ic  tear  erne  2ftufyme  bed  getoorben   u.    bamato   bereitd  Bid  auf 

beritymten  SBigxtleud  ©unb  (©orma^r,  toenige  auSgetreteu.  ©.  unten  bie  S(nm. 

Eafaenb.,  3a&rg.  1836  @.  328).    Egl.  2  auf  @.  175. 


Digitized  by 


Google 


170  VII.  3)ie  (Sbronlt  oon  (Siemens  @euber. 

baruntb  tyat  er  an  feme  brtibersffin  begert,  toa  e$  fi$  begebeu  tourbe, 
bag  enbtticty  bie  Sutljerei  bet  ben  cawtefiten  bleiben  tourbe,  bag  fie  in  an 
ain  anber  ort  begraben.  ba«  Ijaben  fie  in  bertrBft,  barmit  ift  er  jufriben 
getoeft  unb  [Ijat]  auff  fofic$$  aflent  jeitlicfyem  urtub  geben,  ftc$  nut  got  bent 
^erm  [226b]  belflntert,  ftd&  ntit  ben  Ijod^toirbigen  facratnenten  berfed^en  * 
tauffen  unb  [fie]  ntit  grofer  anbactyt  enpfangen  unb  fein  feet  bebotctyen,  mit 
bent  gemut,  geberbt,  toort  unb  toerdfen,  aucty  gebindten  }u  bent  enbt  feine* 
leben$  gerictyt.  be$  leiben  unb  fterben  unfer$  erteferS  3efu  Srtftt  na$ 
ber  befd&reibung  ber  4  ebangeftften,  $at  er  getoett,  bag  e$  ftefc  bor  int  ge* 
(efen  toerbe,  unb  Ijat  gutten  berftanbt  geljept  bid  ju  enb  fetned  (ebend.to 
ain  ftunbt  bor  feinent  tobt  Ijat  er  ain  Kainfi  f^tSufflin  tljan  nrie  atn 
tobtenfd&tauff.  unb  urn  bie  3.  ftunbt  nacty  ntitternactyt,  ate  boctor  Ottyntar  * 
9ia$tgatt  ntit  lautter  ftint  ben  paffton  bor  int  fag,  fagt  Ijerr  3acob  gugger, 
bag  man  in  auff  bie  anbere  feitten  legte ;  bad  tfyet  ain  ntagt.  ba  fieng  er 
toon  ftunbenan  [an]  }u  jiectyen  unb  berfd&ieb  toie  ain  Itnb  aine$  |ar$  aft  ganfc 15 
ruigfiicty.  in  alter  feiner  frandfljait  Ijat  er  Iain  unbuttig  toort  nod&  gebert 
nie  ergeigt. 

SBetl  I?err  3a!ob  Rugger  nocty  gelebt  l)at ,  baben  int  ettidfr  ungerifc$ 
Jjerrn  jfi  Dfen  in  ber  ftat  etlid^e  tear  genomen,  600000  fl  toert2,  unb 
an  anbem  orten,  tiriber  got,  eer  unb  rectyt,  on  atte  frectytiglait,  au$  biferao 
[227*]  urfacty,  bag  bie  neugefd&lagne  ungerifd&e  minfe  nit  gftttt>a$,  unb 
jeigten  fatfd&ti$  ntit  untoarfyait  an,  bag  Ijerr  3afob  gugger  baran  fctyutbig 
toer;  ber  Ijet  inen  nit  gut  gotb,  fitter  unb  fupfer  gef^idtt,  barunt  toere 
bie  fttberin  minfe  Iain  nttfc.  bad  u>a$  erlogen ;  etticty  ungerif^  tyerrn 
Ijetten  bad  fttber  gftotten  unb  anftabt  bed  fitters  fupfer  eingentift.  baruntb  » 
nad&  Ijerr  3acob  gugger*  tobt  Ijat  Ijerr  Slntljom  gugger  burcty  fein  ge* 
fd&icflic$ait  fobif  ge^anbtet,  bag  er  bon  bent  finig  bon  Unger  in  ber  ftat 
Dfen  ain  angefefeten  rectytag  $at  ertangt  ntit  grofen  loften,  arbait  unb  ntie. 

l.Dt$marCtt«dnta$(9'Mtfgal),8e&.  guggent  gefttfteten  ^rSbtcatur  bet  ©t. 

1487  ju  (Strajjburg,  geft.  1537  tnSfogfc  2Rortfc.   @.  auc$  utttet  1528. 
burg.    @.  iiber  tyn:  Unf<$utbiae  9to<$«  2.  @.$ieju  $obet,$erguager©era/ 

il^tett  1721    @.   544  ff . ;    @c$ett$orn,  ban  unb  J&aubel  in  Ungarn,  Seitf^r.b. 

Am6nit.  lit.  VI  e.  455  ff.,  601 ;  (gtro*  ^ift.  S3er.  f.  @(^tt).  n.  9leub.f  3a$ig. 

bet,  Miscell.V  @.  Iff.;  <S<$mtbt,  Hist.  1879  ©.  33  wtb  bie  '(Sronica   netocr 

litderAl8acen@.174ff.;@(^reiber,  gefatfyett'  ©1.  109b,  t»o  in  ben   Hn- 

©ef*.  b.  Unit),  gteiburg  II  @.  272  ff . ;  mertungen  bte   ttiJtbigen  ©elege  beige* 

©Ming,  $utten  VII  @.  408  ff. ;  ©SHin*  brad^t  flnb.  —  2)er  im  ©etlaufe  ber  St. 

Ser,  Reformation  I  ©.  547  ff.,  fon>te  bie  ga'blung  genannte  Slntoni  gugger  ip  ber 

brige  bet  ©Sbefe,  ©runbrig  j.  @ef$.  b.  SBruberfobn  Sofob  guggerS,  ber  ©ruber 

b.  25t<$tung  II  ©.  128  9h.  28  aufgef.  bes  Rapmunb  gugger.   ©.  fiber  fcntoni 

Sitteratur.   @eit  1524  tear  er  (alS  Wac$.  gugger  SSatb,  BibL  Aug.  VII  e.  52. 
fotger  ®^eifer«)  ©erteefer  ber  toon  ben 


Digitized  by 


Google 


1525.  171 

barauff  Ijat  er  p  ainem  Beiftanbt  ertoorben  pabft  Siemens  ben  ro.  faifer 
Sard,  finig  ©igmunb  Don  $oten,  gerbinanb,  er^erfcog  gu  6ftertctc^# 
ben  fctytofibifctyen  bunbt,  Dtt  fiirften,  tyerrn  unb  ftat,  bie  ott  ir  bapfere  bot* 
fctyafft  Ijaben  gefd&icft,  unb  [tft]  auff  bem  red&tag  ju  Of  en  erf<$inen,  furgan* 

5  gen  unb  [l)at]  Don  bem  finig  Don  Unger  be$  recfyt  gan  ju  Ian  angeriefft  unb 
ertangt.  unb  nacfy  ganger,  toor^aff ter  bartegung  unb  probterung,  auff  gnug* 
fam  reb  unb  nriberreb  finb  bte  gugger  freest,  auffrectyt  unb  rebticty,  frum  unb 
erbar  erfunben  toorben  [227*]  unb  bte  toiberparttyei  [ate]  fd&etdt  unb  biebifd^, 
father  ber  ungertfd&en  minfc ,  bas  atte«  nut  urtait  unb  rectyt  bur<$  ben 

10  ungerifctyen  ftnig  unb  feine  rfit  erftinbt  tft  toorben.  nub  auff  fofidj  gefprod&en 
urtait  ifl  ben  Suggem  ain  urtaitbrieff  geben  toorben ,  ntit  bes  finigS  Don 
Unger  ftgef  befigtet.  in  biefer  ntttle  jeit,  bietoeit  bad  rectyt  ju  Ofen  gefiert 
ifttoorben,  tft  fyerr  Sintfyoni  gugger  juSBien  getoeffen  au$  tat  fetner 
beiftenbt,  banttt  im  ju  Of  en  Don  fetner  uriberpartyei  Iain  fctymadfr  ober 

i5&erfefcung  fetned  (etb$  juftenb.  bann  ba  btfe  ungertfd^en  fyerrn  fad^en 
ba«  erenftticty  fiirnemen  tyerr  Slnt^ont  guggerS  unb  bet  tnen  fetb*  er* 
lanbten  tr  fctyatcfljait  offenficty  an  tag  practyt  fern,  fefcten  fie  l?aimti<$  feinem 
leben  ju.  afle$  ba$,  be$  Ijerro  3lntl)om  Rugger*  amoatb  unb  beiftanbt 
Ijanbttoten  Dor  bent  redden,  toarb  tagticty  auff  ber  poft  Ijerr  3lntljoni  ju 

2otoiffen  tljan,  barauff  er  au<$  auff  bifer  poft  uriber  befctyeib  unb  unberrtdjt 
gab.  eentate  Ijerr  9fatfyoni  Rugger,  int  ba$  fein  uriberumb  ju  geben,  ba$ 
im  uneerticty  unb  ftrafcrauberifefyer  geftalt  geuonten  ift  toorben,  unb  ntit 
urtait  unb  [22s*]  rectyt  ju  reftituieren  jugeforod&en  unb  bte  refiitution  gu* 
toegen  Ijat  prad&t,  unb  toa$  im  in  bent  red&ten  bariiber  ift  gangen  mit  ber 

25  jerung,  ift  im  bariiber  gangen  bi$  in  200  000  fl.  fotictyer  loften  l?at  in 
gar  nit  gebautt  unb  [er  Ijat]  fain  befcfytoerouS  barab  geljept  Don  ber  tear* 
fyait  unb  frectytigfait  toegen,  bie  ba  offenlicty  an  tag  pxa6)t  ift  toorben,  [in* 
bem]  er  toie  ain  frumer  Ijerr  erftinbt  [toorben]  unb  fein  nnberpartljei  un< 
freest  tote  fd^eW  unb  be$tt>ic$t. 

so  Sluff  ben  30.  tag  decembris  Ijat  faifer  Sarel  ain  conbocafc 1  gen 
SfogSpurg  jefomen  ben  furften  unb  ftaten  au$gefctyriben ,  unb  ift  Ijerfcog 

30.  Ditfei  9tbfa^  ifl  aud  &  931.  380»  (jentmumn. 

1.  ©emeint  ifl  ber  attf  ben  1.  Ofto&er  georbnete  bertreten,  fo  bag  bet  Sag  auf 

anberaumte,  bann  auf  ben  1 1 .  fto&em&er  oen  1 .  Wlai  1526  erflrecft  unb  nac^  ©^eter 

be8  Sa^teS  1525  toerf(^oBcue^ei(^«tag,  ber  fcerlegt  tcuibe.    3)er  bejUglic^  ber  '3er« 

am  11.  3)ec.  bur^  ben  ©tatttyalter  @rg*  riittung  uub  3«fl>altung  be«  (^rtftlt^en 

^crjog  gerbtuaub  eriJffnet  wurbe.  Stuger  ©laubens'  am  9.  3anuar  ju  5(ug8burg 

bent.  (Eommtffatiett  unb  bem  SBifc^ofc  t>on  feflgefefete   $affu«   ifl    gebrudt   in   ber 

Orient  toar  fein  gfirft  ^erfiJnti^  erfc$ie»  r9^euen  ©ammtung  ber  d^et^dabfd^tebe' 

nen,  &iete  @tSnbc  nid^t  einmal  bur<$2lb*  II  ©.  270  ff. 


Digitized  by 


Google 


1 72  VII.  2>ie  ffi&roni!  toon  <Slcmcn«  ^enber. 

ffiifyatm  toon  ©atyren  bed  laiferd  ftattyatter  getoeffen  unb  [ssob]  feme 
beififeer  gerbinanbud,  erfcfyerfeog  ju  £)fterreic$ ,  unb  margraff  teaftmiru* 
toon  ©ranbenburg.  bie  attbero  ffirften  tyaben  nu  ire  botfd&afft  gefd&kft. 
bifen  atfen  Ijat  Ijerfeog  ffiitljalm  fflrgetyatten,  lot.  mt.  toett  Ijinffiro  nit  me 
teiben  no$  gebulben  bte  tutljeranifctyen  feet  unb  bie  gefetfetyafften  bet5 
fauffteut,  ban  fotictyd  fei  toiber  criftentid&e  religion  unb  gemetnen  nufc, 
unb  inen  barauff  ain  Beboc^t  geben.  nad&  ettictyen  tagen,  ate  fie  fl<$  be* 
bactyt  unb  unberrebt  Ijaben,  ba  tyanbt  fie  ju  anbtourt  geben,  fie  Ijaben  nit 
&ott omen  getoatt  toon  iren  Ijerro ,  toon  ben  fie  ljiel>er  gefctyirft  feien,  unb 
finb  atfo  nriber  Ijaimjod&en.  "> 

VsS^  ^m  nfen  ta8  decembris1  ift  erfcljerfeog  gerbinanb  toon  6fterret$ 
mit  feinem  gemad&et  gen  Slugdpurg  lomen;  bafelben  Ijinjelomen,  Ijat  er 
fein  (anbfctyafft  aud  12  fflrftentljumen  bur$  tr  botfetyafft  mit  tootfomnem 
getoatt  (jefomen)  erfobert.  bte  finb  all  mit  tootfomnem  getoatt  erfd&inen2 
unb  tyaben  ain  ganfc  biertait  ained  far  mit  im  tyie  tagteift  unb  finb  erft  is 

2i526?rd  am  roontag  na*  letare  toon  Sugdpurg  mit  trem  tanbdffirften  ljintoegt« 
jogen.  unb  atfed  bad,  bed  ir  ffirft  gerbinanb  an  fie  begert  Ijat,  tyaben 
fie  atted  geren  toetten  tljon,  mit  bifem  beger  unb  an^ang ,  toann  er 
©abrtet  ©alamanden  toon  im  tljie,  ber  ba  flictytig,  ganfc  arm  aM  feim 
[228b]  toatertanbt  $tyfoania  ju  f.  f.  g.  lomen,  fd&ier  alle  empter  in^ab» 
am  $off ,  attein  bie  Sfteretd&tfctye  tanbt  regier ;  ber  Ijab  in  6  iaren,  bietoetl 
er  bie  empter  inljab,  geljept  unb  regiert,  fo  toil  flberlomen,  baft  er  iSrttd&er 
gift  flberlomen  $ab  26  OOO  ft.  barju  l)ab  er  in  ju  ainem  graffen  gemactyt 
unb  bie  grafffctyafft  Ortenburg  barju  umfunft  gefd^endft.  ba  Ijat  erft* 
1)erfcog  gerbinanb  ben  ©atamanca  nit  toon  bem  tyoff  toeUen  tljon,  ba  $at2& 
bie  fanbtfd&afft  aucty  nit  toetten  tljon,  toad  er  begert  Ijat,  unb  finb  atfo 
toon  ainanber  abgefctyiben. 

r,.3an.  Anno  domini  1526  an  ber  tret  Ijailtgen  finig  tag  ju  nac^td  jtori* 
fd^en  9  unb  10  ur  Ijat  Ijerfeog  fterbinanb  auff  ber  $fatfe  mit  feinem  ge* 
mad&et  unb  frauenjimer  ain  banfc  geljept.  barbei  finb  getoeffen  fflrften,  *> 
gratoen  unb  tyerrn  unb  bie  botfetyafften  feiner  tanbtfd^afften.  bafetben 
finb  feiner  f*  g.  attertiebften  2  camerer  mit  ainanber  unaind  toorben,  ain 
graff  toon  ©umertan  unb  ain  freiljerr,  beib  ^fpanier,  bie  ftnb  atoeg 

23.  26000  fl :  30000  fl.  27.  unb  ftnb  bit  lanbf$afften  tvibei  ^aimjo^cn  unb  [fcaben]  im  fein 

€a(manca  gtlaufftn.       32.  aUtrliebflcn  u.  angenemeflen. 

1.  $0f.  oben@.  167,15  nnb bie  '<£ro«     getbinanb  tnHug«Burgbi«  jum  H.SWScj 
nica  netoet  geWi^ten'  ©(.  109» ;  ©tSltn,      M  3a^re«  1526  na*gen>iefen  i(l. 
«ufent^alt«otte   ic.  1.  c.  €*.  385 ,  »o  2.  @.  ^ir^mah  1.  c.  &.  475. 


Digitized  by 


Google 


1525—1526.  173 

tine  tie  briibcr  mit  otnonbcr  aind  getoeffen,  bon  ained  [229*]  gufbtn 
ringd  toegen.  ben  Ijet  atner  ou«  men  ainer  jiunffrauen  in  bent  frauen* 
jimer  geben,  barab  xoa$  ber  anber  eifferen,  bo  er  ben  ring  fac$,  nnb  f<$tu* 
gen  tyeftig  an  bem  banfc  ju  ainanber,  unb  toarb  ba  ain  grofe  auffrur.    ba 

5  judft  er$erfcog  gerbinanb  fein  fc$ti>ert  aud  unb  fief  bajnnf<$en,  bc^gtci* 
$en  anber  ffirften  unb  Ijerro  auc$;  margraff  Saftmirud  &on  ©ranbeu* 
Burg  roarb  in  ain  fufc  bertounbt;  bie  lingin  mit  item  frauenjimer  flocty 
in  ain  toiwfet,  bamit  fie  nit  aemmnbt  tourben.  ber  freiljerr  »arb  unber 
augen  erfeljerfcogd  gerbinanbd  erftoctyen,  unb  ber  graff  bon  ©umertan,  ben 

10  am  $off  iebemtann  tteb  Ijet,  unb  [ber]  tnbefunber  atte  teutfd&en  gegen  bem 
fftrften  geffibert,  Ijttf  unb  fftrfctyufc  Ijet  tfym,  toarb  burd^  ber  teutf<$en  $Uf 
unb  gefctyidtttctyait  gen  fant  tlr(i$  in  bie  freiung  beteit  unb  pro$t,  uneti>ot 
er  au$  tbbticty  fcertounbt  mad ,  unb  ift  ju  fant  Urttcty  14  tag  tyaimticty  be* 
fatten  toorben,  toietool  in  erfcljerfcog  gerbinanbud  aid  bifen,  ber  crimen 

ulese  maiestatis  begangen  tyt,  gefd&afft  Ijat  ju  entaupten  unb  in  attent* 
alb  fuctyen  lief*,  boc^  bur<$  $Uf  ber  mincty  ift  er  aerborgen  pti* 
ben,  unb  im  [229*]  bama$  barbon  getyotfen.  ba  ift  er  gen  9Raitanbt 
in  frieg  jogen  in  bed  fatferd  fofb,  ba  ritterti($en  ju  fteettten,  ofc  er  barmit 
bed  faiferd  fyulb  unb  gnab  m5$te  toiber  er(angen;  toenig  tag  baroacty  ift 

»er  bafelben  geftorben. 

©raff  $aug  bon  SKonfort  Ijat  Ijie  feinen  tail  am  fctytofc  unb  Ijer* 
fctyafft  $regnife  erfcljerfcog  gerbinanbo   toon  &fterrei<$   fcerfaufft  urn 

•70000  fl.1. 

3lm  28.  tag  januarii  ift  grau  (Stijabetlj,  tinigin  ju  Senmardft, 

*bed!aiferd  unb  erfcljerfcogd  gerbinanb  fctytoefter,  ju  SWedjet  geftorben2. 

1.  bit  barbor  aflweg  mit  ainanber  fcaben  gelebt  mie  bie  brfiber.  3.  barab  ber  ain  (ber)  fat  geaifert, 
ba  er  b.  r.  fat  gefedfan,  unb  finb  mit  wort  en  an  ainanbet  f  omen  unb  foaben]  juctt,  u.  lift]  ain  grofe 
auffrfir  u.  embtrung  ba  merben.  6.  ba  ift  afrt?.  fc.  mit  ainem  ploffen  fdjnxrt  felbl  bajmiftfan 
gelauffen  u.  gefd)eiben,  m.  <$.  ift  in  ainen  ffifc  geftafan  toocbcn.  8.  bie  finikin  —  ift  —  ge« 

ftocfan  in  bifem  trimel,  bamit  fte  au$  nit  befd)ebiget  merbt.  10.  b.  gr.  ».  6.  fat  jeberman 

am  boff  lieb  u.  in  befonber  bie  %.,  »etd)en  ec  bor  bem  furften  altotg  n>a«  Der^olfen  ^ewcffen. 
biefelben  pta$ten  bifen  graffen  Don  6umtrlan  mit  gemalt  batvon  u.  fatten  in  gen  f.  Url.  in  bie 
freiung,  xo\txoo\  ic.  15.  'gefdjafft  fat  —  fu^en  lie§'  au«  ft  ftatt  bet  cotrumpierten  6teUe  in  a : 
'bcgangen  fat,  bai  (eben  verfaOen,  fterurtaitt  in  jii  entbaupten  ftt^fan  lief,  all  ain  oemicctet 
(tine*  lebeni  gegcn  feiner  mt.  j  abet  bui$  falf  ber  m.  bafelben  bat  man  (in]  banonpradfa,  u. 
ift  barna$!  gen  9Railanb  in  ben  ftteg  |ogen ;  ba  bat  er  in  bei  fatferi  borr  vil  bapferer  tt>at  tban, 
bamit  er  wiber  in  be*  taiferf  gnab  fern,  bafelben  ift  er  in  turfeen  tagen  geftorben.  24.  lingin  von  Datia. 

1.  3>ie  Urfunbc,  haft  ber  Oraf  ^ugo  @.  646  iRr.  62.     $gl.  au^  bie  et»a« 

toon  SRonfoit  ju  ©xeoeni  feinen  Hnt\)txi  an«fityrU<$ete  92ott)  ln@enber«  Chrono- 

an  ©reaenj  an  ben  (gra^evjoa  getbinanb  graphia  ©b.  Vm  ©I.  67*». 
son  Ofterret^  (nm  50000  ©ulbcn)  toer-  2.  3fabetta,bte  Oema^in  be««»nig« 

faufte,  baticrt  beteitd  toom  5.gcbt.  1523.  <5$rtfttan  IL  toon  3)&nemart.    8tc  flatb 

€5.  bie  Utfnnbe  bet  $anotti,  ©efc^.  ber  am  19.  3an.  1526. 
©rafen  t>on  SRontfort  u.  to.  ©erbenberg 


Digitized  by 


Google 


1 74  VII.  SHe  (E&rotu!  *on  (Siemens  ©enber. 

5. 9cbr.  bie  fyat  e.  gerbinanb  Ijie  an  font  Slgatlja  tag  gum  2$om  gat  Ijerticty  lauffen 
beftngen,  unb  tyaben  in  ber  firctyen  ob  700  lerfcen  geprunnen,  unb  ift  ber 
ganfe  $or  unb  alle  altar  (auSgenomen  bet  lut^crifc^cn  bicarien  nit)  mit 
fctyroarfeem  linbifctyem  tu$  bebecft  unb  iiberjogen  getoeffen,  mit  ainem 
weiffen  creufc.  ba«  tficty,  barmit  bic  altar  unb  tafflen  bebedt  flnb  getoeffeu,  * 
ift  ainem  iebtictyen  priefter  beliben,  bem  ber  attar  $at  juge$5rt.  [2soaJ  ber 
erfcljerfcog  gerbinanbus  Ijat  angetyept  ob  anbem  Kaibero  ain  langen, 
f<$t»arfeen  mantel  mit  ainem  langen  f$roanfe ,  ben  Ijaben  im  2  biener 
na<$tragen,  unb  ainen  §ut  auff,  mit  ainem  fappenjipfel  umbunben.  fein 
gemad&el,  bie  fingin,  $at  angeljept  ain  langen,  fctytoarfeen  mantel,  unbio 
auff  bem  fywpt  unb  fctytair  Ijat  fie  ain  anbem  toetffen  fctylatr  fiber  ben 
topf  bei  beiben  oren  tyerabgeljenglt  tragen,  tote  ain  abbtiffm  ju  fant  <3te« 
pljan  geroon  ift  je  gan.  ju  bem  opfergang  unber  ben  botfetyafften  finb  ju 
bem  erften  gangen  bie  bon  ber  £tf$,  barnacty  bie  SJenebiger,  baroacty  bie 
bon  £)fterreicfy  unb  bawacty  bie  anbern  na<$  ir  orbnung.  » 

3u  SlugSpurg  fyat  ber  merer  tail  ftoif$  geeffen  in  ber  faften  au$ 
mutroillen,  bamit  fie  ba$  menf<$(icty  gefafc  nit  Ijtelten.  barum  berbotten 
bie  pfalfcgraffen  ju  SWeuburg l  unb  bie  Ijerfeogen  ju  9ttin$en  in  irem  tanbt 
alien  iren  unbertljanen  bei  Ijoctyer  ftraff,  bag  ir  fainer  benen  bon  3fag$* 

20.  gnat,  ^itrg  burcty  bie  ganfeen  faften  bt$  pftngften  Iain  Ijon,  tyennen,  bBgel,  lap*  20 
pannen,  fd&aff ,  lelber,  Ifle  no$  anber  fi$  ju  lauffen  [23ob]  gebe,  jfi  ainer 
ftraff,  bamit  [fie],  fo  fie  mangel  an  flaifdfr  tyetten,  ain  jmiefad&en  faften 
Ijetten,  unb  Ijernacty  am  oftertag  ain  waff  erf  uppen  effen,  bie  on  not  in  ber 
faften  ju  ainem  trufe  Ijetten  ftoifdfr  freffen. 

20i5^ati        ^m  wontag  na$  oculi  Ijat  boctor  groft,  ber  6  far  Ijie  ju  fant  Snna  25 
Wel-8  prior  ift  getoeffen2,  mit  aine$  armen  babreiberS  totter  in  feiner  fird^en 

0.  ben  baJtucty,  be*  man  fur  bie  altar  fcat  ge^encft,  ba*  bat  man  ben  prieflern  gelauffen,  ben  bie 
altar  fcaben  jfigefcort,  u.  ba*  anber  tficb,  in  fKeUen  im  $on  Ut  man  atmen  leutten  gebtn. 
7.  *ob  anbem  ttaibern'  fe^lt  in  b.  9.  u.  bat  auffgefcpt  ain  fawarfeen  b.ut  k.  10.  u.  f.  ge- 
ma$el  $at  angcb,ept  ain  1.,  f$ro.  m.  u.  ain  falair  auff  »ie  bie  aptifftn  ju  fant  St.  17.  in 
ber  faften  &at  ber  merer  tail  bje  flaifeb,  geffen  on  not,  frabent  ©ermeint,  fie  (5BI.  383»>)  t^ien  get 
ain  gefaUen  baran,  fo  fie  ba*  menfalidj  gefa^j  nit  fatten.  20.  •oogel*  feb,lt  in  6.  21.  u. 
gar  lain  ft$.  22.  *iu  *'««  f^-'  tannit  fe  ain  jwifa^en  faften  b.etten\  Da*  ti&rige  feblt  in  b. 
25.  boctor  froft ,  prior  b ie  §u  fant  «nna ,  b,at  ben  orben  oon  im  gelegt  unb  lutljerif^  geprebiget 
u.  jeberman  jfi  bifer  (eer  gerai^t  u.  fetn  bruber  im  consent  audj  barjft  pracfet,  ba§  fie  ben  orben 
b,aben  oon  inen  geworfen,  [©(.  384»]  unb  am  montag  nac^  oculi  ^at  er  ainel  armen  b.  t.  ju  ber 
ee  genomen  unb  mit  ber  b,.  ju  f.  «.  jft  fircb.cn  gangen  u.  b.at  oil  bapfeter  leut,  fTauen  u.  m.,  auff 
ber  b.ocb.jeit  u.  finfeengang  gtb.ept;  barna^  «.  —  toeiber  genomen.    Da*  librige  feb,lt  in  b. 

1.  2>ie  ^falggtafen   toon  SReubutg*  im  3«^tc  1524,  no^  toor  ban  gtoeiten 
©uhbad^  Dtt^cinvic^  u.  9WW  ua^men  Ba^rif^ett  8fediaion«ebift,   fcinc  Unter- 
m  bicfer  Aeit  cbenfo  tcie  bie  ^erjogc  toon  tyaneu  t>or  ber  fut^eriWen  ?e^re. 
©atjera  erne  ber  Reformation  feinbli^e  2.  grof<$    tear   «Brtor    fett    1517. 
@tettung  eln;  Ott^einric^  toamte  bereits  (@.  ttber  feme  ^erfSnU^tett  u.  fein  3ta> 


Digitized  by 


Google 


1525—1526. 


175 


Wjett  getyept1  unb  gfi  bet  cc  genomen,  unb  finb  trit  erbatet,  reiser  leut 
auff  femet  tyodfoeit  getoeffen,  ftauen  unb  maim,  unb  tft  bet  Don  Slug** 
putg  luttyettfctyet  ptebiget  tootben.  batna<$  $aben  im  afle  feme  mm<$ 
nactygetootgt  unb  au$  toeibet  genomen.  batna$  l)aben  fie  (eibbing  ge* 
&  nomen  unb  atnem  tat  ba$  cfoftet,  btectyet,  unb  toa$  ba  tft  getoeffen,  ainem 
tat  flbetgeben 2. 


b&ltntg  ju  ben  SBtttenbergern  k.  ©tro- 
bei,  fteue  ©eitr.  I,  2  ©.  187;  Stapp, 
#ac$lefe  k.  II  ©. 623 ;  8rctht,$BeitrfigeK. 
IX  e.  1021.)  6r(atte  fein^rlorat  bereitd 
1523niebergelegt;  am  20.Dftbiefed3a(* 
red  toiftttert  Bnbread  ©toefiud,  ^rior  toon 
SWimberg,  aid  ©icariud  bed  $rotoincia(* 
priori  ben  Slugdburger  fcontoent.  %u$ 
bem  ©tfUattondprotofott  ergibt  M,  bag 
grofefc  bamald  bereitd  (freiroiuig)  toon 
bem  ^rtorat  guriidgetretcn  unb  an  ge« 
wotffer  (5(rofoftomud  ffioffhtud  (9*3dUn), 
sacrae  theol.  lector,  an  feine  ©telle  ge» 
treten  tear.  2>te  ©ifltation  iteg  bit  ©er« 
toaltung  bed  frfl(eren  ^riord  grof<(  aid 
cine  in  jeber  ©cgie(ung  mujter(afte  er« 
tennen,  toie  au$  bte  *Ra<(frage  Bet  bem 
©flrgcrmeifier  Ulri((  Hettinger  nnb 
bem  ^ra'fecten  <£(rifto£(  $er»art  ein 
aflnfiiged  (Sraebnig  ju  Xage  fiJrberte. 
grof<(  (atte  bte  ®enugt(uung,  in  bem 
$roto!ofl  conftatiert  gu  fe(en,  bag  er  ni$t 
aud  hgenb  einer  brhtgenben  Urfa$e  fon- 
bem  frettoilltg  unb  in  alien  ®(ren  fcin 
Hmt  niebergelegt  (abe,  urn  jlc(  fo  unge- 
(inbert  bem  ©tubium  bet  (eiliaen  ©((rift 
(tngebeu  gu  tflnnen.  ©.  (ieruber  (Sbcr- 
barb  @<(ott,  ©ettrage  gu  ber  ©efc^ic^te 
bed  £armeliterflof!erd  unb  ber  fttrc(e  gu 
©t.  fcnna  tn  Bugdburg,  3eltf($r.  b.  (ift. 
©er.  f.  ©((to.  u.  91.,  3a(rgang  1882 
@.  256,  too  in  Hnm.  1  ber  fur  bad  Hn« 
geftt(rte  aid  Oueffe  bienenbe  (gintrag  an9 
bem  £lofterre((nungdbu<(  toiJrtlt^  abge* 
brutft  tft.   ©gl.  au$  1.  c.  ©.  253. 

1.  ©gl.  (ieju  ©robel,  fteue  ©eitr. 
g.?ht.  bed  16.3(btd.l790,  too  ©.183ff. 
bteXrauungdrebe,  bie  Urb.$R(egiud  (iclt, 
toottftSnbia  mttget(etlt  if*,  ©trobel  filgt 
(tngu :  2>tefe  (Xrauungd»)gormel  (abe  ic( 
and  folgenber  ©((rift  genommen :  *Hin 
©ermon  toom  e(elt$en  fianb,  toie  nufe, 
not,  gut  unb  frel  er  jeberman  fei,  bur<( 
D.Urbanum  regium  1525.  4<>  2©ogett.' 
2)te  erto5(nte  Srauungdrebe  nennt  ben 
©ornamen  ber  ©raut  'SWargaret^a'. 
@((ort  1.  c,  3a(rgang   1882  @.  259 


anm.  1  glaubt  aud  einem  (Sintrag  im 
iRfirnberger  8lat(dbuc(  toom  17.  3uli 
1531  '^aulfen  ©c(mib,  ©goffer,  2)o!- 
tor  grof((  ©((toager,  ip  toergSnnt,  o(ne 
bag  er  ©ilrger  ift,  ein  (alb  3ar  etaen 
rau((  jft  (aben  per3eron.  iSbner*  fc(liegen 
m  biirfen,  bag  ber  gamtltcnnarae  ber 
©rant  (@<(mtb'  getoefen  jei. 

2.  ©ereitd  bad  3a(r  1525  bejei((ttet 
ben  ©eginn  bed  tootttommenen  unb  ent» 
f((iebenen  ©ru((ed  ber  Slugdburger  #ar» 
metitermiJn^e  mitber  bid(erlgen  IKr((ett« 
gemeinf((aft.  «m  SBet(na<(tdfefte  biefed 
3a(red  tourbe  ^um  erflen  3Walc  in  ber 
©t.  9nna!trc(e  bad  Sbenbma(l  in  feier* 
U((er  SBeife  unter  beiben  ©eftalten  ge« 
feiert.  (@.  oben  @.  154  Slnm.  3  unb  @c(ott 
1.  c.  1882  @.  260  «nm  1.)  3m  na'^en 
3a(re  (1526)  gibt  $rior  unb  (Sontoent 
elne  b*ffentli((e  (SrflSrung,  toarum  fie 
i(ren  ©tanb  toerdnbert  (aben  unb  toer* 
t(eibigen  fl((  barin  juglei((  ^eaen  bie 
^lagen,  bie  ber  Orbend^rootncial  ©irgi» 
niud  bei  bem  9tat(e  ber  @tabt  in  einem 
©((reiben  toom  11.  Woto.  1525  gegen  fie 
erboben.  ©te  fil(rt  ben  Xitel:  r®runb 
unb  ©rfa$  aug  ©»ttli((em  8lec(ten,  2Sa- 
rumb  $rior  unb  (Sonuent  in  ©t  9nnen 
Slofter  ju  Slugd^urg  l(ren  ©tanbt  toer* 
Snbert  (aben'  (gebrudt  im  3a(re  1611 
ju  Itentyten  bei  (S(riftoff  ^raufen.  Sin 
(Sremplar  batoon  beflnbct  fic(  auf  ber 
«ugburger  ©tabtbibliot(et).  «uf  ein 
jtoetted  ©((reiben  bed  ^rotoinclald  im 
©ommer  1526  (abaebrudt  bet  ©c(ott 
1.  c.  1882  ©.  261  tfnm.  1)  unb  f^Stere 
neuerti((e  ^(agen  tourben  toom  9lat(  be* 
fonbere  $fleger  fflr  bad  ©otted(aud  ber 
grauenbrflber  aufgeftettt  unb  ben  ©tif» 
tern  geftattet,  bie  gn  ^ultudjtoeden  ge* 
ftifteten  ©egenftSnbe,  tote  9KeggetoSnber 
unb  a(nlt^ed,  gurttdgunebmen ;  ettoad 
f^a'ter  tourbe  bad  ©ifoeTgefd&irr  toon  ©t. 
«nna  intoentariftert.  (@.  bie  biedbeg.  <5in« 
trfige  in  bie  ffiat(dbecrete  toom  28.  3nii 
1526  u.  toom  30.  SKfirg  1 528  bet  ©$ott  1.  c. 
1882  ©.  201  fcnm.  1.)  «m  22.  3uni 


Digitized  by 


Google 


176 


VII.  3)ie  <£$ronit  t>on  (Siemens  @enber. 


!5i525Uni  am  15>  *a8  J™1**,  am  fwttag  no$  unfer*  Ijerrn  fronfeic$nom«tog, 
**!.  8.  tyat  UrbonuS  SRegiuG,  oine«  priefterS l  fun  ou$  teoftenfer  biftutnb,  laurea- 
tes poeta  unb  boctor,  ou$  mit  ainet  iungen  biernen  ju  font  Sfana  $oc$* 
jeit  geljept 2,  unb  ift  neben  im  gongen  ber  burgerraoifter  VLxlidf  9te$Knger  3 
unb  boctor  groft  unb  [231*]  ouff  fie  Sriftoff  $ertoort4,  $ons  ©ctymib,  5 
bcr  fatljerifcty  pforer  toon  font  Urticty 6,  8ou$  ffietfer,  ber  ouffrierig  bor* 
fflffer  prebiger  in  Sorfufferctofter6,  boroocty  boctor  Sfatbrofi  3ung7  unb 
bit  onber  burger  unb  erbor  (eut  bon  frauen  unb  manen ,  bie  oH  ouff 
ber  Ijodfoeit  ftnb  getoeffen,  unb  Ijoben  ber  ftot  pfetffer  getyept.  fobotb  man 
ju  font  anno  in  bie  Krctyen  ift  lomen,  tyot  nton  ouff  ber  orgel  bo$  te  deum  10 
laudamus  gefctyfegen;  bornocty  ift  boctor  groft  in  ben  otter  geftonben 
unb  tyot  oin  lurfee  prebig  tljon ,  borin  er  ben  eeftctyen  ftonbt  fyod^gelopt 
Ijot.  bornocty  Ijot  er  ben  preiger  unb  brout  ju  bent  oltor  Ijotffen  gon  unb 
fyot  gu  boctor  Urbon  geforod&en:  'eroirbiger  Ijerr  unb  criftenlic^er  bruber, 
begert  ir  3lnnom,  bie  gegeffloirtigen,  jfi  eurem  eelid^en  toeib,  fo  gebt  mir  oin  is 
jeictyenr  fogt  er  *jo\  bornocty  \pxatff  er  ju  ber  brout:  'begerft  bu  ben 
ertoirbigen  $errn  unb  criftenlid^en  bruber  boctor  Urbon  ju  beinem  eeti^en 
nton,  fo  gib  oinjoid^en!1  bo  fpro$  fle  la',  bornocty  Ijot  er  fie  bermcc^let 
nocty  otter  getoonljoit.  boroocty  Ijoben  fie  beibe  bod  Ijoctynrirbig  focroment 
unber  better  geftott  genomen  unb  ftnb  ou$  ber  firemen  gongen  in  bed  20 

6.  bet  t.  abttinig  pf.  jfi  f.  Utli#,  ber  ain  clofletftauen  Don  Dilingen  jft  bet  et  ^at  genomen. 

9.  'bie  all  — f.  geweffen*  fe$lt  in  b.              11.  fiit  ben  altar.  13.  Abet  afle  ma§  gel.  bat. 

15.  begett  it  Hnna,  bie  gegenwSttigen  btaut,  ju  bet  ee,  fo  ic.  16.  *fagt  et  ja*  fefclt  in  6. 
17.  ct.  btubet  Utbanum,  ben  preiget,  ju  k. 


1527  tegt  bet  Wac&folger  grofc$«,  <S$n>» 
fofiomuS  $ofinu«,  aegen  SetbeSfcfctoadJe 
unb  ©eranbetung  feineS  ©tanbe$  baS 
^tiorat  tticber,  toorauf  ©e©rgtu«  gifaer 
(obcr  P«cator) ,  ber  lefcte  ^rtor,  getoa'&ft 
nrirb.  8m  14.  Dttober  1531  rofrb  ben 
noc$  bent  alten  ®taubcn  trcu  gebltebencn 
£armeliterat8n<$en  ber  ®ottc«btenft  in 
bet  ©t.  8mtatix$e  unterfagt  (f.  ben 
©ortlaut  bed  ttat&«bef<$tuffe$  au«  bent 
ttat$«bu($  bet  e^ott  1.  c.  1882  @.  264 
Sum.  2)  unb  noc$  tn  bem(elben  Sa^re 
in  ben  £lofterr&umen  eine  Bffcntlic^e 
©ele^Ttenfc^ule  unter  Seitnua  be«  ©cr- 
barb  ©elbentyauet  bom  Slat^e  etngeric^tet 
(@.  e^cttl.  c.  1882  ©.264  mit«nm.  3.) 
«nt  15.  Oftober  1534  flbergaben  bie 
tctjtcn  SWBn^e  bad  tftofhr  mit  ben  baju» 
ae^rigeu  iRebengeba'uben,  ©8fen,  (Srb* 
teben,  Bindgiitern  famtnt  alien  barauf 
ru^enben    3«bntcn    unb   ©iilten   bem 


$ofpitai  gum  fyeiligen  <8ti%  toofflr  t^nen 
elne  i&fcli$e  Seibrente  juge(tc^crt  rourbe. 
3)tc  ftbergab&urtunbe  UDtiginal  im 
©tabtarc^it),  ^ofp.  «.  tit.  I  «.  18 
9hr.  50)  ift  abgebiudt  bei  gtyott  1.  c. 
1882  @.  266  ff. 

1.  @.  baju  Ubfyorn  ©.  2.  72. 

2.  dtyegiu*  tjenna^lte  ft^  mit  9nna 
SBeifjbruderttt,  bie  einer  Hua«burgcr 
Samitte  entftammte.  @.  ©ett^Bibl.Aug. 
S  e.  219. 

3.  2)ie  ©iirgermeifter  bc«  3a$re« 
roarcn  Ulrid^  Wtqlinatx  unb  Ulrt$  Krgt 

4.  Unten  ©I.  233b  ate  neugtaubtger 
^ffeget  ju  @t  3acob  aufgeftt^it. 

5.  e.  unten  ©1.  233». 

6.  3Wi(^acl  better. 

7.  Dr.  StatbroftuS  Sung,  ber  be* 
(annte  9lug«burget  ^rjt.  ©.  fiber  tyrt 
«eit^VIII@.97. 


Digitized  by 


Google 


1526.  177 

SBagetin*  fans,  ba  fie  barbor  au$  ftnb  auSgangen.  [23ib]  natff  bcm  mit* 
tagmall  Ijat  er  ain  banfe  getyept,  barauff  unber  &U  anbern  ftnb  getoeffen  bed 
burgermaifter  Urticty  SRecfylingerd  totter,  8au?  SBelferS  toiler,  Sriftoff 
$ertoarte  totter  unb  boctor  Sonrabt  $euttinger$  totter. 

5  9Ran  ^at  jfi  ben  Sarmetiten  unb  in  bent  Sarfiifferctofter  offenti($ 
toie  auff  bet  Ijoctyen  fctyul  bie  et>ange(ta  unb  epiftet  $auti  getefen *,  unb 
ftnb  btifrauen  unb  ntann  an  bife  tefcgen  gangen,  t>on  reid&en,  mittel* 
meffigen  unb  armen,  unb  barnacty,  bafc  fie  bie  nieren  purgierten,  Ijtnber 
bie  fctyul  unb  molten  bie  bemifd&en  griebter  ire$  praud&S  entfefeen  unb 

to  fi$  e$  unberfactyen. 

Kin  merger  $at  ljaimtt<$  erfaren,  baft  fein  frau  aucfy  on  bie  fefegen 
ift  gangen2,  unb  tyat  fein  foe<$  ouff  fte  getyept.  unb  auff  ain  tag  tyat  e$ 
fi$  begeben,  bag  fie  t>on  bet  f$ti(  ift  tyaim  lomen,  ba  $at  fte  ir  man  ge- 
fragt,  »a  fie  getoeffen  fei;  $at  fie  gefagt:  *Bei  iter  gefoiflen/  barauff 

i&  ber  merger :  (nein ,  bu  btft  jft  fctyut  getoeffen,  font  tyer  unb  fag  mix  bein 
lefcgen  auff,  toad  bu  gelemet  Ijabeft!'  ba  tyat  fie  feinbfid^  barfftr  geteugnet, 
ba  Ijat  ber  man  ju  it  gefagt :  *f  o  bu  mir  nit  ttritt  auff  fagen,  fo  fi($  i<$ 
tool,  baft  bu  Bift  Ijinber  bie  f<$ul  gangen/  unb  l>at  im  barbor  gut  rutten 
in  ain  toaffer  eingetoeictyt  unb  feinet  ftauen  bie  Haiber  oben  jfifamen* 

2obunben  unb  [fte]  ganfc  enpteft  unb  mit  rutten  gefctytagen,  baft  ptut  $ernac$ 
ift  gangen,  unb  Ijat  [fie]  affo  Don  ber  fc$u(  unb  (emung  gefauffen. 

6$  Ijaben  l)ie  2  frauen  toetten  aine$  finb*  genefen,  bargu  Ijaben  tr»ci. 
mann  ate  reicty  Burger  boctor.  Urban  beriefft  mit  anbem  reid^en  leutten, 
bamit,  fobatb  bie  linb  geboren  toerben,  auff  bie  neuen  leer  in  bem  f)aM 

i*  unber  bem  Ijimel  in  ainem  f<$(e<$ten  toaffer  getfiufft  toerbe,  on  crifum 
unb  5tt.  ba  ift  ir  fraib  unb  practyt  ju  teib  unb  foott  belert  toorben,  bann 
fte  Ijaben  2  roejelfinb  geboren. 

2.  'unber  oil  anbern'  fe&lt  in  b.  5.  fciefer  Vbfafc  folgt  in  b  nadj  bem  n3$ften  in  a  (auf  91. 
386*).  6.  gelcfen  u.  gelert.  8.  'mittctmeffigen'  fefclt  in  b.  10.  fcaben  ba  na$  ber  lefcgen 
mit  ainanber  j«fcnt,  unb  finb  oil  fiauen  fcinber  bie  f$u(  gangen  u.  in  bet  min$  jell,  $aben  bie 
nieren  furgiert  auff  »e$emer  art.  11.  Diefer  fcbfafc  ift  aui  b,  91.  386*  aufgenommen. 

23.  «in  reUfre  fwu  W  W  wellen  ain  finb  gewinen,  u.  ee  fie  geiegen  i(i,  Vat  man  b.  Urban 
beriefft,  bamit,  fobalb  bai  finb  ic.  24.  'auff  bie  neuen  leer'  fefclt  in  b ;  ebenfo  'on  crifum 

u.  6a\  27.  ba  bie  frau  gelegen  ift,  ba  ^at  fie  jwei  toe|eltinb  prac^t,  barab  iebcrman  jfi  fpot 
u.  leib  ift  fomen,  toer  ba  ift  getoeften,  ba§  fie  $tt  affo  geftrafft  ^at. 

1.  $g(.obctt@.1579(nm.l.@eitbem      to%enb  ffc$  groW  ute^r  mit  ber  «tt«- 
«agup  be*  9a^re«  1524  totrfte  ^cgiu«      teaung    bc«  Oalateibriefe*  bef$&ftigte. 


all  Dom  Ztaffft  beftetttet  ^rebiger  bei  ben  Ubi^orn  1.  c.  @.  62.   8gt.  bie  'Cronica 

i^anneUtern  ju  €Jt..«nna.     Cr  biett  neuer  gef^.' ©I.  102\  103»>. 
augerbem  ©orlefungcn  titer  ben  9l3mcr-  2.  3u  ben  ^armeUtem.  ©.  bie  bor* 

brief  unb  bie  flbrigen  $aufinif$en  ©rief t,  betgebeube  Sum. 

etabtetyonitcn  UJII.  12 


Digitized  by 


Google 


178  VII.  2)te  (£&roni!  toon  (Siemens  ©enber. 

sRd.  9.  [232a]  gReifter  SWid^et  ftetter,  bcr  erfclefeer,  ift  jfi  ©traubingen  jfigcfel 
getoeffen,  ben  Ijat  tyerfcog  9Bifljafat  jfl  SWtnctyen  toeUen  tBbten  bon  bcr 
Sutyeret  toegen1.  ba  tyat  er  fid^  faft  iibet  getyept  unb  fein  (eer  toriber* 
riefft  unb  ain  offenttctyen  aib  gefctytooren,  fie  falfd^  ju  fetn,  unb  fein  tefcen 
tang  barbon  a6[iu]ftan,  ba  fid^  ba$  ganfe  Ijoffgfunbt  fiber  in  erbarmet  unb  * 
bent  furften  aberbetten  Ijat.  baroacty  ben  ftunben  an  ift  er  maittaib 
toorben  unb  in  ainem  armen  rBtflin  gen  2lug$j>urg  fomen.  ba  §at  man 
in  in  bent  SJarffifferclofter  ju  ainem  prebiger  auffgenomen.  ber  $at  an 
feiner  prebig  bie  mutter  gotten  Ijocty  gefctyenbtunb  beroi<$t,  fienitmer 
bann  am  anbere  frau  fetn,  beSgteictyen  andf  bte  lieben  IjaUigen  gario 
l)tngeu>orfen,  bag  pe  gteicty  at$  toentg  geert  unb  angeriefft  folen  toerbeu 
ate  ain  tobter  §unb*  Ijat  anti)  toiber  bad  Ijoctytoirbig  facrament  unb  bte 
meg  prebiget,  e$  fei  ain  greid&et  unb  fefeerei,  Iain  facrament,  funber  nun 

1.  maiftet  2Ri$el  tfeUer  ift  jfi  ©traubingen  toon  t;er|og  SBilfealm  von  [91.  387»]  9arjten  gefangen 
roorben,  »on  wegen  bag  a  bafelben  ift  jfigefeU  ober  ain  *>elfer  geroeffen  unb  ba*  oeltf  faft  oerfert 
unb  irrig  gema$t  mit  feinem  prebigen,  unb  fcat  in  weflen  ju  IBWn^cn  begrabieren  laufltn;  ba 
bat  er  fl<i)  feinbli<i)  iibet  gebept  unb  fiber  afle  ma§  faft  geroeinet,  bag  er  bit  cat^  bat  erbarmet 
unb  aUe  feine  leer  roiberriefft ,  fit  [fei]  fa(f$  unb  tefeerifa  unb  on  alien  grunb,  unb  ift  mit 
ganjjem  (eib  roie  ain  faroein  oor  bem  fcerfcog  auff  ber  erben  gelegen  unb  urn  gnab  gebetten,  unb 
toeU  aUentyatb  fein  falfae  tefcerifae  leer  •ffenlidj  roieberxieffen  unb  fein  (even  lang  bifer  leec 
wiberfagen,  ba*  bejeug  [91.  387t>]  unb  »erfpte$  et  bei  got,  alien  fcailigen  unb  feiner  feel  $ail. 
bar  auff  tyaben  bie  rdtr?  fo  faft  an  fcerfrog  ffiilbalm  gefefet,  bag  er  in  inen  tat  ergeben  unb  lebig 
fat  gelaujfen,  ba  er  mit  gefaroorem  aib  oerfprofyn  frabe,  bifer  falfae  leer  miefftg  jegan.  unb  ift 
in  furfcen  tagen  barnad)  mainaib  roorben  unb  gen  2lug*purg  jogen;  ba  ift  er  im  9arfflfferclcft« 
von  ainem  rat  W  ju  ainem  prebiger  angenomen,  ba  t;at  er  angefangen  befen  faumen  ift  feien 
unb  tefeereien  [ju]  pflanfeen  unb  toiber  ba*  ^o$roirbig  facrament,  roiber  bie  mutter  gotte*  unb  aDe 
feine  Hebe  fctiligen  gelert  unb  geprebiget,  gebobet  unb  gefarien,  e*  fei  falf$  unb  ni$fc  [91.  388*1 
baran ,  man  f ol  inen  roeber  eer  betoeiffen  no$  reoerenfc  tyon,  unb  afle  tuget  oernicfy  unb  aQe 
lafter  gelobt,  gelert  unb  gepflanjt;?  barum  Ijat  er  oil  menfdjen  tool  gefallen  unb  ift 
tur(x;  fein  leer  aUe  gofefor$t,M  fcfyam  unb  erbartait  ^ingefallen.  bifer  abrrinig,  mainaiber  pfaff 
i)at  an  fant  8au|tag  mit  be*  Dfterrei$er*,  papirmiller*,  tester  i)\t  im  9arfftfferclefter  mit  grofem 
ffft  Ijodjjcit  gefcept  unb  ^at  barnac^  bife*  clofter  iu  feinec  bebauffung  ingebept.  er  ift  in  ainem 
armen  ainfatyn  rocflin  gen  9lug#purg  fomen  unb  bat  mengem  mit  feiner  fallen  leer,  ber  tcidj 
ift  getoeffen,  ba*  maul  auffgefpert,  bi*  bag  er  oerborben  ift  unb  er  barneben  rei$ ;  [91.  388b]  f^at 
bem  ^an*  ^fefferlin ,  junftmaifter ,  fein  l?au*  urn  800  ft  in  golb  abfaufft  unb  ain  gtofe  fuma 
gel{|  ju  ben  tauffleutten  eingelegt  unb  gabt  foftliaj  betlaibt  unb  lebt  faft  t  eft  lid?  in  feinem  ^au*: 
ba*  fcift  ba*  eoangelium  geprebigtt ! 

1.  ©oHte  biefer  3Wi4aeI  SeHer  nic^t  m\$t\n'  —  tt>o!)l  bie  ©efotbung  fflr  42 

tbenttfer)  fein  mit  bem  Bet  ©inter,  ©ef<$.  Stolen.    @<>Ster  finben  »lr  tbu  einae» 

ber  ©cr)t(ffale  ber  etoangettfd&ett  ?c^re  in  tragen  mit  2  Oulben  tt>U^entltti)er  8e- 

©atern,    ©b.  I  ©.  202    aufaefii^rten  fofbung,  »om  nc6)  bann  nnb  toann 

SWic^ael  better,  toon  bem  bort  erja^lt  »lrb,  'Sere&rungetf   tamen.     @.   fiber   i!;n 

er  fjafce  in  SBafferburg  2utr)e«We  @%  @^e(l)orn,  ©eitr.  jur  (SrlSuteruna  ber 

toorgetragen  unb  fei,  a(«  tym  in  ©at?em  ©efc^.,  6cf.  ber  toto&fc.  @ele^rten*def4. 

ber  ©oben  ju  r^etg  tourbe,  (Snbe  1524  4.  ©tfid  @.  159  fc.  unb  bie  fottfl  no^  bei 

na$  3(ug«burg  ent»ici)en'<  3n  ber  ©81.  ttotl),  «ug8b.  9cef.-®e[(^.  @.  144  auge* 

lommt  er  juerp  am  16. 2)ec.  1525  (f.  naci)  ffijrte  Sttteratur. 
?ucie)  ©I.  76»>  t>or:  'it  42  gulbin  m. 


Digitized  by 


Google 


1526.  179 

am  jeid&en  unb  toer  nit  ain  tounber,  bafc  ft<$  bas  erbreid&  auffttyette  unb 
bife  menf<$en  febenbig  Derf<$tidtte,  bie  bet  ainer  mefc  ftanben.  e$  toer 
ainem  minber  fmb,  ber  ain  menf<$en  erftecty,  bann  bag  er  Ijinber  ainer 
gofcfofen  meg  ftanb.  bifer  gofefofer  [232b]  lefeer  $at  an  fant  Saujrtag  im  10. Bug. 
&Sarfiifferclofter  ntit  grofem  pra<$t  mifbeS  £)fterreicfyer$,  papirmitters, 
totter  Ijie  tyodfeeit  getyept.  bifer  lefeer  $at  mit  feiner  faffc$en  leer  toil 
menfefyen  geptinbt  unb  Derftert  unb  fofi<$er  geftalt  etti<$en  ba«  maul  auff* 
getyriffen,  bie  Derborben  ftnb,  unb  er  barfcei  rei<$  toorben;  Ijat  ber  fifd^er 
junftmaifter,  §anfen  ^feffertin,  fein  tyauS  aMaufft  urn  800  ft  in  gofb 

io  unb  toil  getfe,  nte  bann  an  aim  ort,  ju  ben  laufffeutten  getegt.  toaS  er  ain 
ntonat  Ijat  prebiget,  Ijat  er  ben  anber  toiber  onDerf<$impt  Ijinein  getogen 
unb  anberft  ausgetegt.  atfo  Ijat  er  aftoeg  efctoas  neuS  gfi  prebigen  geljapt 
unb  ba$  arm  Dotd  in  fepartrung  pra<$t  tea  man  bas  facrament  auff 
ber  gaffen  Ijat  tragen,  Ijaben  fte  im  ba$  fyinber  ferh 

is        $an$  ®<$netyb  Don  ®c$ongau,  pfarrer  $ie  ju  bem  Ijattigen  Sreufe1, ««.  io. 
Ijat  ain  arate  bienftmagt  f<$toanger  gemacfyt   ba  $at  im  ber  probft  urlufc 
ge&en  \   ba  l)at  er  mit  ber  magt  Ijodfoett   ba  Ijat  in  bas  pfarrDotd  ba* 
fetten  ju  ainem  prcbiger  auffgenomen  unb  ain  iar  50  fl  geben,  unb  tyaben 
folios  gett  Don  Ijaus  ju  Ijau$  unber  bem  pfarrDotd  angeiegt  unb  ge* 

20  famtet ;  ber  Ijat  fic$  ganfe  mit  ber  prebig  SKid^et  Setter  Dergteictyt. 

Sltfo  tyat  au<$  ttyan  ba$  pfarrDotdf  in  fant  3ergen  pfarr,  bie  ain  ah 
trinigen  pfaffen  Don  ©unbetfingen 3  angenomen ,  ber  l)at  aucfy  ain  bienft* 
magt  ju  ber  ee  genomen. 
[233*]  3lm  7.  tag  novembris  tyat  Ijerr  SBotffgang,  Dicari  ju  fant  2Wo*Hei.9. 

25  rifeen ,  mit  be$  SBerdf  enmairs,  bedten,  tod^ter  l)odfoeit  geljept ;  ben  tyat  ain 
rat  in  bem  ©pitat  ju  ainem  prebiger  gefefet. 

£>an$@<$mib,  pfarrer  ju  fant  Urticty4,  ganfe  lut$erif<$ ,  Ijat  mit  jrci.  u. 

15.  2>iefet  fcbfafe  fle^t  in  b  Winter  bem  nactyflcn  in  a;  bet  *Pfanet  $eifct  in  b  SWictyel  flatt  $an*. 

16.  bat  ainer  bienflmagt  ain  tinb  angemactyt  unb  batnac^  fie  jfi  bet  ee  genomen.  18.  ju  ainem 
pfatet  obet  ptebiget  angenomen,  oa§  et  incn  Iut^etifc^  ptebige.  19.  4angelegt'  fe^U  in  6 ;  ebenfo 
bet  no 4)  nac^folgenbe  6ajj.  22.  SDicfct  91bfa^  if*  au*  b,  931.  389*,  genommen.  26.  maifiet 
SB.,  ain  o.  ju  f.  371.,  ^at  mit  ainc*  becfen  tester  bed  93.  $o$jeit  ge^ept ;  ben  bat  man  im  23(atf?et' 
bau«  jfi  ainem  ptebiger  gemac^t ,  bamit  fie  au$  an  bet  feel  oetlefet  wutben ,  »ie  fie  am  kib 
waffen.    2)er  ganje  Stbfdfe  flebt  oot  bem  »orlc^ten  in  a.       27.  3>et  «bfa^  feblt  in  6. 

1.  @«  tft  btedbet  'ertobltc  ^rebtcant  4.  ©.fiber  baSSSer^iftmg ber ^farcct 
toom  }>farbolf  juom  creufe',  ber  ynti  $u  bem  Eloper  @t.  Uln^  Sraun,  Ulri^* 
Minber  be«  befannten  £agebii($f<$ret&er$  flojier  ©.  424  ff.  ©.  bafelbft  au^  fiber 
2uca8  9?em  taufte.  @.  1.  c.  @.  67  u.  ben  im^ejrte  aenannten  So^ann  @^mib 
68,  too  irrtyttmhc$  @^mib  (iatt  @^netb  au«  3u8mar$au[en  @.  310,  438,  448. 
ftetyt.  ^gl.  fiber  i^n  au^  ^amm,  Hier.  Aug. 

2.  ^Probfl  tear  bamats  (S^riflo^  I.  Ill  @.  114  unb  bie  toeit  au8ffi^i1t(^ere 
©ail  (1521—1542).  ©telle  in  ber  Relatio. 


3.  So^ftnn  ©e^frteb. 


12* 


Digitized  by 


Google 


180 


VII.  3)ie  (£$ronif  toon  (Siemens  ©enber. 


be$  ©ufcen  totter,  (tine*  framers  ju  SlugSpurg,  bie  am  ctofterfran  ju 

©itlingen,  prebigerorbens,  getoeffen  ift,  tyodfoeit  getyept 

$)ife  prebiger  atfe  finb  jtoingtifcty  unb  tuttyerifcty  getoeffen  unb  &er» 

ferer  ber  toaren,  g&tlt^en  gefd&rifft,  berfierer  beS  frumen  botdte  unb  mot* 

ber  bcr  feeten *.  * 

Die  barfflffcr  min<$  !)aben  aft  (on  ainer)  ben  orben  abtljan  unb 

toetber  genomen,  unb  bie  Don  8lug«purg  fyaben  bad  ctofter  etngenomen2. 
3u  fant  Satljerina  ift  boctor  $etyttinger$  totter  unb  ain  9tety 

ttngerin3  unb  ain  3*iMfel?Mferin  au$  bent  ctofter  lonten4. 
wei.  10.        3fi  fant  SWictau*  ift  ain  dentin  unb  ain  Utftatin  au$  bem  ctofter  10 

fomen,  bie  finb  bigeinen  ^tiben ,  unb  ain  ©etbin5,  bie  tyat  ain  mann  ge* 

nomen. 
met.  10.  [233b]  9tu$  ben  ctBftern  $arprugf  unb  ©teren  finb  au$  etti<$  ctofter* 

frauen  getauffen  unb  [$aben]  man  genomen* 
9tei. i6.        Die  je<$maifter  ju  fant  Urti<$,  Subtoig  Sung,  $angrafc  ©ecttini* 

unb  ber  Setter,  tyaben  18  geftiffter  ampten  abtljan,  bie  tagunbnad^t 

3.  Dife  $aben  mit  irtr  falfdjen  Iter  bie  leut  in  fprung  pra$t,  ba§  feci  facrament  u.  bcicfct  niety 
ift,  baben  [91.  389*]  me  buftabcn  auff  ben  lebjtlttn  freffen,  weber  fie  wrflanben  fcabcn,  finb  bei 
ben  boli^pa  in  bie  fd?ul  gangcn,  bie  funben  bie  leut  von  fftfj  auff  au*ri$tcn  on  atte  fltfarifft 
unb  Iefen,  birfen  barmit  ben  fopf  nit  }erbre$en,  barm  it  fie  mit  aflem  fug  irem  murnriden  cnt>«< 
bjnbert  migen  obligcn  u.  aulwarten.  6.  2)iefer  flbfafr  u.  bie  n&$fien  febjen  in  b.  16.  u. 
©ilbalm  9et;rer,  ain  roebcr,  baben  abtban  9  amylcn,  bie  tag  u.  na$t  ba  »or  bem  feofyotrbigcn 
facrament  prunnen  b^ben,  baben  au$  abtban  9  geftifft  amplen  in  ber  firemen  prcbigb.au!  u.  auff 
bem  tircfaff ;  fie  fcaben  au$  abtban  aHe  geftifft  mef  u.  eroig  jartag,  in  bie  |e$,  auff  ben  frientef 
ober  pfarr  altar  gefiifft. 


1.  Huf  @ette  3n>lngtt«  ftanb  in 
bem  8benbma$(«frrelte  al«  gilder  2Ri- 
<$ael  tfefler,  unterfliifct  toon  3o$ann 
@$neib,  ^farrer  betm  tyt.  &reuj  unb 
3o$ann  ©eifrieb  bci  ©t.  ©eorg, 
auf  ©cite  Sutlers  Sotyann  grof$, 
©tc^an  8gricota  (tfaftenbauer)  unb 
(ber  erft  bebenflicty  n»if($eu  betben  Ear- 
teien  &in«  unb  tyerfdjtoanfenbe,  fc^tiegtid^ 
aber  entf^ieben  auf  Sutlers  ©eite  trc* 
tenbe)  UrbanuS  SRbegtus.  <S.  fiber  biefe 
S3er&Mtnif[e  fyntytffftylty  £eim,  ©$to)ab. 
ftef..@efc$.  6.  52  ff.;  U^om  1.  c 
©.  82  ff.  unb  bie  3abrbft<$er  fftr  beutfae 
£$eotoaie,  3a$rg.  V$eftl. 

2.  ©.  oben  bie  »nm.  2  ju  @.  175 
unb  bie  bort  angefii^rte  Sitt. 

3.  ©.  ben  93ergteidt>  ber  «tigitta 
^e^rtngerin  mit  bem  ©t.  ^atr)erina» 
flofler,  toon  toel^em  fie  400  ©ulben  au« 
bem  toon  tyx  (Stngebra^ten  beanf^ruc^te, 
in  ber  ^erwartf^en  Urtunben*<Samm* 
lung. 


4.  9(8  berf^iebene  $erfu$e  gema^t 
tourben,  bie  SRonnen  toon  @t.  ^at^artna 
fiir  bie  neue  Se^re  gu  getoinnen,  toanbte 
fic^  bie  ^riorin  »eronifa©elfer  fl?riorin 
toon  1503  ober  1504—1530  ober  1531) 
an  ben  $abft  unb  ben  procurator  be« 
Orbeu9  in  Worn  unb  ertangte  ein  ptyfr 
U6fti  ©retoe  dd.  30.  SWSra  1526,  bag  bie 
SBanlcnben  gur  £reue  im  Olauben  er^ 
ma^nte;  biefes  ©retoe  lieg  ber8eic^ttoater 
bcr  ftonneu  3o^.  gaber  llberfe^en  unb 
bur$  ben  Sector  3o^ann  ^ann^aufer 
ben  44  grauen  toorlefen  unb  erfl&ren. 
@.  ^Srmann,  Srinnerungen  an  ba* 
e^emalige  grauenflofier  ©t  ^at^arina 
in  Sfogabura,  3a^rg.  1883  ©.  322. 

5.  SDtc  Relatio  nennt:  Urfuta  \XU 
ftettin,  W.  Wtmin,  ?[fra  ©elbin.  2)ic 
SQBotfcnbiittter  ©anbf^r.  fftgt  noc^  bet: 
Ex  monasterio  sancte  Margarethe  due 
filie  Conradi  de  Rott  apostaverunt, 
que  parentes  adierunt. 


Digitized  by 


Google 


1526.  181 

fottett  in  bet  fir<$en,  !irc$off  unb  prebigtyauS  prinnen,  unb  atle  geftifft 
jartag  in  ber  je<$. 

Sljriftoff  $ern>art  $at  ju  fant  3acob  ate  Qin  pfleger  geftifft  etoig  »ei.  21. 
meffen,  qH  etotg  Jartag ,  tiectyt,  amplen  unb  ftifftung  in  ber  Kr<$en  aWe 

sabtljan,  bad  ben  tljomljerrn  ber  merer  tail  jfigetyerig,  unbertt>trfli<$  unb 
mit  leljenfd&afft  neroanbt  ift  getoeffen.  fl<$  fotid&S  ju  enf<$utbigen,  ifat  er 
etti<$  lutyerifdjf  artidtet  inen  uberanbtourt *,  toarumb  er  fotictye  ftifftung 
f)ab  abtyan.  barauff  im  ain  cartel  flberfliffig  geanbttourt  mit  grunb  ber 
$aifigegf<$rifft,fott<$«  nit  getoalt  ju  Ijaben,  au<$[bajs  er]  unrest  ttyie;  aber 

10  er  ift  auff  ber  tutl)erf<$en  prebtger  leer  betiben  unb  berljart  fein  teben  lang. 
[234*]  Sfoffertyalb  ber  ftatmaur  bei  ber  juben  Krd^off  l)at  man  ain  neue 
maur  ju  ber  ftat  toer  im  bergangen  \ax  gebauen2.  bie  ift  bei  ber  na$t 
umgefaflen.  bie  Ijat  man  in  bifem  jar  tmber  bon  neuem  auSgebauen 
unb  mit  bad^en  ftainen  bid  gemactyt. 

15        3to  fant  2tyburttu$  unb  ©aterianustag  Ijat  ain  rat  angetyept,  ben  l\^il 
$er(a$tl}uren  abjupre<$en  unb  l)at  in  me  bann  tyatben  tail  abgeljept. 
unb  urn  fant  Urti$8tag  $at  man  toiberumb  angetyept,  in  nriberumb  auff*  4.  smi. 
jubauen  mit  tautter  gebauen  ftainen,  unb  im  nac$&o(genben  Jar  ift  er  au«* 
gemadfrt  toorben  an  fant  8tejriu«tag.    unb  ber  alt  htopf,  bon  neuem  &er*  lJi§Ju 

aogitbt,  ift  ttriberumb  barauffgefefct  toorben ;  ber  faffet  5  mefcen  rogfen  3. 

9fo  unfers  Ijerrn  fronlei<$nam$tag  Ijaben  bie  tljomljerrn  ain  procefisM.  17. 
mit  bem  Ijodfrunrbigen  facrament  na<$  alter  getoonljatt  geljapt.  barmit  finb 

3.  Hfft.  $.,  pfi.,  —  $at  bo  abt&an  bie  grfHfftrn  mefj  u.  aflc  ewig  jartag  u.  (at  ben  tljombettn  all 
ben  letenberm  bet  pftenben  u.  ttnfetetten  anjelgt ,  et  well  folid^  gelt  ben  attnen  leutten  geben, 
umb  gofcwiUen.    Wflel  tibtige  feb.lt.  11.  9Jot  bet  ftatmaut  bie  bet  bet  3uben  fitc&off  ift  ju 

bem  anbem  mall  bie  maut  aulgema$t  tootben;  bie  etft  maut  ift  in  bem  vetgangen  jat,  mit 
bad?ncn  [91.  390b]  obet  gebtenten  ftainen  auffgemautt,  umgefaflen  in  bet  nadjt.  tie  mitte  aUe 
}»if4en  bee  neuen  unb  alten  maut  ift  mit  etbtei$  aulgefilt  tootben  ift  ainet  feftigung  bet  ftat,  ba* 
mit,  fo  bie  flat  belegert  wutb,  ba*  gfaofj,  von  bic^fen  abgefAoffen,  but$  bie  maut  nit  modjt 
buxifaan  unb  jfi  ben  ftiegljeiten  bie  lanblfne^t  nit  fo  lei$tli$  auff  bie  maut  fteigen.  abet  ee 
fi$  bat  gef$ibt  etbrei$  te$t  b,at  gefefet,  ift  ain  tegen  batauff  fomen  unb  (b^t]  el  auffgefawelt  unb 
bet  maf  gefei^t,  ba§  el  bie  maut  bat  gefpalten  unb  umbgefclt.  19.  ftatt  'unb  im  na<$f.  j.— 
an  f.  91.  t.*:  unb  ift  in  bifem  fat  taum  bet  balb  tail  auffbauen  wetben.  20.  bet  oetgulbt  fnopf, 
bet  batauff  ftabt,  faffet  5  m.  t.  u.  ift  an  f.  91.  t.  batauff  gefefct  wotben,  u.  barnad?  im  1528  jat 
gemalt  wotben. 

1.  2>ie  bou  <S$rifio)>$  $ertoftTt  fiber*  er  bie  ta$ung  unb  anber«  be«  ©erla<$* 
aebenen  Urtifel  unb  bie  borauf  etfolgte  turn«  getnalet  unb  aema^t  $at'  —  ©. 
Ibttmert  flub  in  ber  SBoIfenbfittUr  $anb-  na$  gelicitatt*  (30.  ftoto.)#  ©t.  70» :  'it.  5 
thrift  erffa(ten.  gntb.  ben  gwaien  urri^tem  toon  ber  fiunb 

2.  8gl.  SWanli^*  <E(ron.  »t.  264» ;  g(og!>  auf  bent  ©crla^  t^urn  geri^ten 
bie  SRanet  »urbe  boUeubet  im  3. 1528.  unb  inen  barfeft  ba«  ei(en  geben.'  —  ©I. 

3.  ©tt.  1527:  6.  na$  omnium  70*:  It.  22  p  2  U  13  6  2  b.  3»rgen 
sanctorum  (9.  9lot>.)  ©t  75»:  'it.  120  3orer  feinen  reflo  an  bem  fno^f  unb 
gfilbin  Jien^ottn  ©etfen  mater,  umb  ba«  pern  auf  bem  ©erta^um  ju  bergulben.' 


Digitized  by 


Google 


182  VII.  2>ie  <S$ronlt  toon  Clemen*  ©enber. 

au<$  bie  bunbSljerro  gangen  uttb  na<$botgenb$  bie  anbem  gutten  criften, 
frauen  unb  matin;  unber  anbern  $at  am  frume,  anbed&tige  frau  ain 
prtnnebS  fied^t  tret  gen.  ba  ift  auff  bem  $erla<$  ain  toeber  Ijinju  }u  ir 
gangen  unb  Ijat  ber  frauen  [234b]  bad  prinnet  tie<$t  au8  bet  tyanbt  jucft 
unb  auff  bie  erb  getoorfen.  ba  ift  bife  frau  in  ben  toeber  gefaflen  unb* 
[l)at]  in  unber  ft<$  getoorfen  unb  mit  fteffen  trebten  unb  ben  fopf  fcofl  auff 
unb  toiber  bie  erbe  geftoffen  [unb  in]  tool  erjauffet  unb  jerriffen,  ganfe 
pCuttig  lauffen  aufftan  unb  mit  foott  unb  fdfanben  (auff en  ^intcegfgan. 

3n  ber  bauren  auffrur1  toiber  ben  carbinaf  bon©atfeburg  Ijat  im  ber 
f<$u>5bif<$  bunbt  fflr  bie  erfte  manung  ju  tyitf  gef<$kft  1500  pferbt  unbio 

12.  woi.  6000  ju  fug.   barna<$  bie  anbem  manung  an  fant  $angratiu$tag  Ijaben 
bie  bon  8lu$gpurg  gefctyidft  375  mann  ju  fug  unb  3  grog  bidden;  bie  ftnb 

M.3UM.  fln  fatit  SWaria  SWagbatena  abenb  uriber  gen  2lug$purg  lomen* 

3erg  ©tengltn ,  ain  fauffmann  $te,  ain  jung  mann,  Ijat  in  2  jaren 

»•  ^ept.  32000  fl  fd&utben  gemad&t2,  ift  urn  fant  2Wtc$etetag  fyrimlii$  an*  ber  ^ 
ftat  gefloctyen,  ift  altoeg  aine$  gutten,  erbaren  toanbete  unb  teben*  ge* 
toeffen,  Ijat  barna<$  mit  feinen  gfoubigew'  tebinget  unb  Ijatben  tail  barfftr 
geben  unb  ift  toiber  gen  2lug$purg  lomen. 

*ei.  2o.  [235*]  »in  fdjjneiber,  Ijat  ber  gang  geljaiffen,  ber  ift  auff  bem  gorctyermarcft 

20.  eept.  gefeffen 3,  fflr  beGfelben  ljau$  ift  an  fant  (£ufta<$iustag  in  ber  4.  ftunb  am  *° 
morgen  bor  tag*  ber  teuffet  lomen  in  ainem  toeiffen  ftoib  unb  Ijat  ain 
roto  piret  auffgetyept  unb  Ijat  in  auffgetoedft  mit  bifen  toorten :  'tomin, 
bie  jeit  ift  berljanben!'  ba«  Ijaben  mir  fetbs  erbar  teut,  bie  nadft>auren, 
bie  e$  gefed^en  unb  ge$5rt  tyaben,  gefagt.   ba  ber  fd^neiber  foti<$3  ge$8rt 

4.  judt :  genomen.  6.  u.  fat  in  barnibet  gettorfen  unber  fid?  u.  bem  fein  topf  weiblkfc  auff 

bie  etb  geftoffen  u.  betmafc  jerjauffet  u.  ertiffen  u.  plftttig  gematy,  ba§  er  gefed)en  bat  gleid)  wic 
ain  gefaunbtenl  (alb,  u.  fat  nemanti  gef$eiben;  jfilefeft  fat  fie  in  lauffen  auffftan  u.  mit  grofem 
fpot  mendlidj*  lauffen  baivon  gan.  in  ben  anbetn  firtfcen  ift  man  nerten  aud  bet  tird)en  mit 
bem  bcd>n>irbigen  facrament  gangen,  bamit  im  tain  uneer  bewiffen  tourb  bur<$  anrei|ang  bet 
falfdjen  ptebigern.  14,  $iefer  »bfafr  fe^lt  in  b.  15.  'fgulben'  au*  b:  in  a  *f$ulb'.  'urn  f.  JR. 
t.'  febjt  in  b.  17.  getinget.  19.  2>er  ?ang  ain  fdjneiber,  ain  wol^abenbet  man,  ber  bat  auff 
bem  ftiirdjermatdt  ain  gftt  faut  gebept  unb  ain  vol!  bau$  unb  ain  gfltte  toeidftat,  fat  mit  3  fne<|)« 
ten  geaibait,  ben  bat  bet  teuffel  an  fant  Gufta4>iu«tag  bei  motgen*  vet  tagi  auffgemdt  toi  bem 
bau«,  bai  bie  nadjpauun  aud;  gefed^en  u.  ge^ort  faUn,  mit  bifen  wotten:  'fem,  e«  ift  jflt!'  u. 
bet  teuffel  bat  ange^ept  ain  »ei§  leini*  tlaibt  u.  ain  rot*  paret  auff  bem  topf. 

1.  €5.  bie  bett3fag$butgent  but^  bie-     3«^re  1632  miter  bie  ®ef^(e^ter  aufge* 
fen  3ug  ^eranlagten  Stofitn  in  ber  9391.      nomnten  tourbe. 

be«  3a^re«  »1. 188*.  «g(.  im  fibrigen  3.  gifd^cr  etgS^t  in  feiner  Utmcr 

toome^ntlW  38rg  ©.  650;  #etfmann  (S^ron.  (aufbe»a^rt  in   bet  $anbf$r.« 

©.  90  ff.    ©.  au$  bie  '(Eronica  newer  @amml.  ber  SWlln^ner  $of<  n.  <Staat«- 

gef^i^ten*.  ©ibl.)  531.  114»,  bag  'am  20.  tag  fepen- 

2.  2>ie  ©tenglin  toaren  eine  ana*  br^g  (!)  1526  (»a«  mitn>fi<$  fant 9Wat^en« 
fe^ene,  wo^abenbe  gamilie,  h>e((^e  im  aubent  unb  cobember)'  ber  Xeufel  elneu 


Digitized  by 


Google 


1526—1527.  183 

tytt,  ift  in  ain  faft  latter  fd&toeifc  anlomen  unb  Ijat  berbotten,  bafc  man  bie 
$au*bl>ir  nit  aufftljie.  in  bet  5.  ftnnb  ift  ber  teuffet  toiberfomen  unb  ftat] 
in  beriefft,  ba  tyat  ber  fd^neiber  bie  beften  Maiber  angetegt,  bie  er  geljept 
Ijat  unb  ift  ju  bent  teuffet  gangen,  ber  bor  bem  f)au$  in  aine*  ntenfd^en 

*  geftalt  auff  in  getoartot  ijat,  unb  finb  mit  ainanber  bur<$  bie  gaffen  gangen, 
unb  barnacty  [fmb]  beib  ninterme  gefe<$en  toorben.  ber  fctyneiber  ift  bur<$ 
fein  2  brfiber  unb  anber  fein  frainb  gefu<$t  toorben,  after  nit  gefunben. 
er  ift  ain  reiser  fd^neiber  getoeffen,  l)at  atoeg  mit  3  hte<$ten  geartoait, 
ain  gut,  aigen,  &ofl  ljau$  geljept  unb  an  barem  gett  200  ft  ^inber  im  ber* 

io  (auffen,  and)  ettid^e  linb  unb  ain  ftfyroangerin  frauen. 
[235b]  2n  fant  (Stijabetljtag  in  ber  nactyt  in  ber  3.  ftunb  ift  #e  ein  grog 19-  *•»• 
erbbibum  getoeffen,  aid  ttyet  e$  3  grog  ttyumer  mit  atnem  frimpet,  unb 
Ijaben  bie  gebfiu  getoaget  toie  ain  fctyiff  auff  bem  toaff  er,  bad  i<$  unb  anber 
bU  gefe<$en  unb  geljflrt  tyaben,  beSgfeid&en  au<$  t>it  menfd^en  auferljatb  ber 

wftai1. 

3ln  fant  abefljatbentag,  ain  biertait  bor  9  ur  in  ber  na<$t,  ift  l)ie  aber 16-  *>"• 
toie  oben  ain  erbbibum  getoeffen,  aber  auferljatb  in  ben  umtigenben 
bSrfem  bi$  fftr  gultenba<$  urn  bife  jeit  grofc  tljumer  unb  pfifeger. 

Anno  domini  1527  am  11.  tag  januarii,  an  einem  montag  urn 

20  ain*  na<$  mittag,  ift  $ie  bie  alt  oormaur  Dor  ber  ftatmaur  bon  bem 
fttinglent^SrUn  bi$  ju  bem  ®egingertljor  umgefaflen  unb  Ijat  an  ber 
arbatt  13  mann  ju  tob  gefd^lagen  unb  ir  toil  bef<$ebiget,  bie  faum  mit  bem 
leben  finb  barbon  lomen2.  etti<$  finb  unter  ber  maur  oerfatlen,  bie  tyat 
man  mit  grofer  not  $erau$jo<$en.    fofid^er  fafl  ift  au«  bifer  urfa<$  be* 

1.  fah>.  aufganaen.         3.  fcetiefft:  gefebert.        bie  beflen,  jertifoften.         10.  fein  frau  ift  grof 
mit  atnem  finb  gangen  u.  $at  funft  audj  anbere  finb  ge^ept.  11.  na$  bet  anbetn  ft.  in  bet 

ncutyt.       ift — bie  getoeffen,  belgleidjen  aultoenbig  au*,  glei^mit  atnem  &all,  al«  tyet  ct  t&urner. 
15.  'beiglek&en— flat'  fefclt  in  b.       16.  ft.  f.  91.  tag,  an  ainetn  fumptag. 

©<$neiber  9>*amen«  (Etyrtfoftomug  Sang  maifter,  $err  38ra  Stater,  ^crr  3eroni» 

'(am  bentelmargt  gefejjen)  am  morgen  mu«  3m$of  unb  jferr  Sientyart  Stabler, 

jtoif^en  5  unb  6  ur  mit  tyb  unb  feet1  mitbero  toeiber,  fo  auf  ben  16.tagbemel« 

an«  Utm  eutfityrt;  er  fei  na<$mal«  al«  ten  monat«  tm  grabeu  obertyalben  be« 

&ic$e  tm  ©a^erlanb  in  einem  SCBetyer  (£lengfeutborlin«  toerfaflen  fein,  au$  be- 

gefunben  toorben.  ttel^  aine«  erbera  r^at«  (bo^  au«  gna- 

1.  ©on  ganj  abnormen  2Bitterung«*  ben  unb  fatner  gerec^tigfait)  toererung 
erfebeinungen  in  ben  (e^ten  SWonatcn  getfann  mit  bem  mutagen,  tren  finbern 
biefe«  3abte«  beric^ten  auc|  anbere  (£bto»  nemli^  ben  fnaben  j&  ^anbttt>erdcrn 
mten,  a.  ©•  bie  be«  grib.  3l^ff  in  ben  unnb  bie  t3($tcrn,  fo  jte  ju  iren  tagen 
©asler  t^ron.  I  @.  54,  2.  9  u.$eorgiu«  fomen,  mit  X  gulbin  ju  toer^elfen  unbju 
(Ear^entariu«  be  ©rugg  1.  c.  ©.  412,  toerfauraten.1  go(genbie9iamenberin^ 
26.  414,  5.  tractyt  fommenben  grauen  unb  ^inber 

2.  1lffbenl8tagfebniarii  anno  etc.  unb  Sngaben  liber  bie  i^nen  gugen>en« 
XXVII  ^aben  mdne  ^enen  bie  bau.  beten  ©etrSge.    ?Rat^becr.  ©1. 122». 


Digitized  by 


Google 


1 84  VII.  2>ie  (S^rontt  toon  Siemens  ©enber. 

fc$e<$en:  man  $at  aufertyatb  bifer  maur  in  bem  graben  ain  ncu  maur 
auff*  [236a]  gefiert  unb  befeifc  ben  grunbe  tieffer  borju  graben  unb  nadfr 
bet  ber  atten  maur  auffbauen,  bamit  au$  beiben  mfiuren  atn  maur  tourbe. 
eemate  aber  bte  neu  maur  fiber  bad  erbret<$  an*  bem  grunb  gebauen  ift 
toorben,  $at  bie  att  maur  f<$ier  gar  Iain  grunb  nit  geljept  unb  ift  umge* & 
gef  atten. 

$ie  Ijaben  fi<$  7  ljau«mfigt  auff  (te<$tmefc  an  etticty  bienft  fcerbmgt. 
unb  ba  fie  tyaben  fotten  etnftan,  finb  fie  toie  bie  gefpitten  &or  ju  ahtanber 
f omen  unb  ain  gefore<$  getyatten  unb  gefagt :  bie  neuen  prebiger  bie  fagen 
unb  (eren,  bie  iun<ffrauf<$afft  fei  Iain  nufe  unb  Ijab  fain  berbtenftnu*,  to 
unb  e«  mig  ft<$  nemants  entljalten  Dor  ber  unleuf<$ait  unb  in  rainigfait 
feben;  fo  bann  bte  iundfraufd&afft  Iain  berbienftnu*  pring,  unb  [totr] 
attetn  bur<$  ben  g(auben  unb  leiben  Sljrifti  be^alten  toerben,  fymb  fie  ba* 
rauff  ainljeflig  bef<$toffen,  fie  toetten  ber  unleufd^ait  pflegen  unb  finb  $ie 
unb  ju  Saugingen  unb  ju  Ulm  in  bas  offen  Ijaus  gangen  unb  finb  nit  an  is 
ire  bienft  angeftanben,  Ijaben  ben  neuen  prebtgero  l?ie  treutt<$  ge* 
botgt. 

[236b]  2tm  6.  tag  martii,am  montag  na<$  Ijerro  fafna<$t,  Ijat  $err2fat$om 
gugger  mit  iundtfrau  8nna  $Re<$(ingerin,  $anfen  9te<$tinger«  totter, 
crtftenti<$  na$  alter,  tobtid^er  getoonfyait  tyodfoeit  geljept  unb  ift  in  unferao 
(iebe  grauenlird^en  ju  lird^en  gangen.    ba  $aben  im  bad  auq>t  bafetben 
28  finger  in  figuris  gefungen,  unb  finb  atte  bing  anbe<$tig,  Jjertitty  unb 
loftlicty  jugangen,  unb  tyaben  bie  linig,  ffirften  unb  Ijerrn  ir  botfe^aft  mit 
grofer  bererung  auff  bie  tyodfoeit  gef<$idft,  im  bit  gtidfc  unb  $aif$  unb  erben 
mit  fretben  getoinft,  be«glei<$en  au<$  bit  pretaten,  ain  grofe  anjattbe$2s 
abets  unb  [ber]  burgerfctyafft.  ba  ift  iebermann  fftrfHi<$  geljatten  toorben, 
unb  barneben  ber  armen  au<$  nit  bergeffen  toorben. 
»ci.  23.  [237a]  3n  ber  faften  finb  etfi<$  burger  Ijte  ate  begirtg  getoeffen  ffoif<$  ju 
effen.    ba  fie  e$  in  ber  mefcg  nit  Ijaben  gefunben  ju  lauffen l,  Ijaben  fie 

1 .  man  &at  bafelben  im  graben  atn  ntuc  maur  auffgemaurt  vox  ber  alien  aufem  maur,  barjfi  man 
tieffer  graben  b«t  ban  ber  grunb  ber  alten  maur  i|t  geweffen,  unb  fiberjroerc^  [91.  394*]  jum 
tail  gefefrt,  ba§  aui  beiben  mauren  folt  ain  maur  werben.  6.  ijl  bie  alt  maur,  alt  ob  fie  fain 
grunbfefie  nit  $ette,  umgefatlen.  7.  bienftmagt.  9.  *u.  ain  gefor.  geV  fe&It  in  b. 

10.  ni$&  nufr  fei.  'u.  ei  mig  —  entfralten  o.  b.  unf.  u.— leben'  fetft  in  6.  13.  fo  feien  gfttte 
roerct  nit  oerbienlkr)  jft  bem  ewigen  leben,  aUein  werben  totr  be^lten  burc^  ben  glauben  u.  leiben 
unferi  (errn;  ftnb  barauff  [91.  394b]  mjt  ainanber  ain*  worben,  ba|  fie  nad?  luft  ber  unfeuf^tt 
ttetten  pflegen  u.  ftnb  flltid?  barna$  \>\t,  jft  Ulm  u.  ju  fi.  in  ba#  offen  ^au«  aingangen.  Sal 
llbrige  fe^lt  in  b.  18.  am  4.  tag  roartii,  am  montag  in  ber  faina$t.  20.  'cripenli^* 

fcrplt  in  b.  23.  (ba  ^aben  im  bad  amot  —  r>ctrl.  u.  toft  I  id?  jfigangen'  fe^It  in  b.  28.  liefer 
%bfa^  fttty  in  b  na$  bem  na^ften  in  a  (auf  81.  395t>). 

1.  Son  ber  grogm  gtcif^uot^  in  bU»      ber  891.  1527:  itff  ben  flBe^cnnbm 
fern  3a^re  jeugt  folgenber  (Sintrag  in      tag  decembria  8t.  77»:  'it.  293  gulbin 


tizedby  G00gle 


Digitized  by  V^UUViC  ^         i 


1527.  185 

inert  fauffen  pringen  tofigen  mit  lolen,  toetd^e  bic  o<$fen  tyaben  jo<$en, 
unb  Ijaben  bie  od&fen  in  bet  fttfl  barmit  in  bem  Ijau*  faufft  unb  fc^tagen 
tauffen. 

Doctor  SSBetyfierer,  ain  geterter,  toot  berebter  mann,  ift  Dor  etfi<$er 
sjeit  fatfer  3Waftmilian$  filial  getoeffen,  l)at  fic$  am  montag  na<$  invo-«.»«i. 
cavit  feto*  ertyendft  in  feiner  tomer,  nun  in  ainem  toameStyemet ;  Dor 
grofer  aremnflt  toegen  ift  er  toerjtoeiflet  unb  Ijat  toeib  unb  Knb  jft  ©impffen 
mit  $au«  fifcent  geljept.  ben  tyat  ber  Render  in  ainem  bafc  in  £e$  ge* 
tporfen. 
10        $te  flnb  3  toqcetlinb  geboren  toorben,  ganfc  unformti<$. 

2n  be*  fttitigen  creufctag  ift  ainet  in  tyaitiger  Sreufcfir<$e  geritten  Jel*jj; 
Ijin  unb  toiber,  auff  unb  ab,  }u  f$ma$  bem  feft  unb  Ijailigen  creufe. 

3n  bifet  firdfren  unb  auff  bifen  tag  Ijat  ain  frau  unb  [ain]  mann  mit  »<»•  w- 
ainanber  ju  fd^affen  getyept;  ba  ber  probft  fott<$*  bem  burgermaifter 
is  ffat  tauffen  anjeigen,  [237b]  $at  er  ju  anbtourt  geben,  toann  er  fotf<$$  nit 
geren  Ijab,  bag  er  bann  fein  Kr$en  jufd&tiefc.    foti<$*  ift  an$  ju  fant 
3oljaun$  in  ber  tir$en  befd&eljen. 

am  aufferabent  Ijat  ain  rat  berieffen  tauffen,  bafc  bie  fremben  an***^- 
toenbigen  merger  migen  $ie  f<$ta<$ten  unb  flaif<$  feit  Ijaben,  toontoegen  bafc 
20  fo  grofer  manget  an  fCaifd^  ift  Ijie  getoeffen !,  bad  got  ber  $err  gef<$t<ft  l)at 
ju  ainer  ftraff,  [bafc  bie],  bie  bor  e*  geeffen  tyaben  in  ber  faften  unb  anbere 
aerbottne  jeit,  ift  fo  fie  e$  effen  m8<$ten,  nit  Ijetten.  unb  tyaben  bei  unfer 
fiebe  grauenfird^en  ain  bef unbere  mefeg  barju  auffgerid^t.  aber  ir  tyoffnung 
mit  fott<$em  ift  au<$  umfunft  getoeffen,  bann  e«  ift  aflein  ain  ainiger 

3.  etli$  butget  $ie,  ba  fie  in  bet  faften  nit  funbtn  flaif$  jft  fauffen,  ba  faufften  fie  tolen,  bie« 
felben  lodgen  jfidVn  na$  gewon&ait  bie  o$fen;  unb  fo  bie  wagen  mit  ben  toltn  in  iren  b&ufcrn 
toatben  abgelaben,  faufften  fie  bie  o$fen  barjfl,  bie  tteffcn  fie  fctyagen  jft  effen,  bam  it  fie  au# 
ainem  ttu|  bai  menf$li$  gefafc  nit  $ielten.  4.  boctot  fBetyfletet  bet  taifetli$en  te$ten,  oon 

Jtauffbeuten  bittig,  ain  faft  vol  betetbet  unb  etfatnet  man,  bet  ba  faifet  SWajimilian  filcaJ  ift 
gewejl  unb  bei  ml  ffltften  tat  unb  bienet  ift  getoeffen,  bet  bat  fi$  am  13.  tag  nurtii,  am  montag 
naaj  iBToc*Tit,  alt  et  ftelia>  oon  bem  na$tmatt  ift  gangen  felb«  in  feinet  camet  in  ainem 
toameiftemet  etftentft,  oon  gtofet  atenmfit  wegen,  bet  et  $4)  gef^embt  ^at  j  unb  ^at  ju  SQimpffen 
fein  eeftauen  unb  2  \i)in  to$tetn  u.  ainen  fun  ge^ept  mit  ^au8  |efi^en.  10.  Diefet  ttbfafc 

mie  au^  bic  jn»ei  n&$fien  fe^Ien  in  b.  18.  Diefet  ttbfa^  fh^t  in  b  toeitet  unten  (91.  395*>) 

unb  lautet:  'am  aufetabent  ^at  ^ie  ain  tat  oettfinbt,  ba§  bie  auiwenbigen  mej^get  jfi  Qiug«putg 
migen  mefgen  unb  flaif^  otil  ^aben,  unb  $at  man  ain  befunbete  me^g  (81.  396*)  bei  unfet 
liebe  gtautntittyn  gtma^t ,  fo  gtofet  mangel  an  flaif$  wa«  §ic,  oon  got  jfi  ainet  fitaff  oet^engt, 
ba§  fie  in  bet  faften  betten  ftaifa^  geeffen  on  not,  unb  nad?  oftctn  mftften  fie  maffetfuppen  effen. 

etti^n  ntcbgern  auff  388  o^fen.  fo  ain  291  afitbin  tonnb  fur  auf  ctllc$  fue  2  jL1 

erbcr  rataurjcit,  al«  man  aern  f unomcn  —  au^   anbere   (Sfrronifen,    tt)ic  bic 

t>nbt>tr^5et^ctterba6ba«guto^fcnf(aif$  (E&ton.  beg  §rtb.  Slbff,  »a«ht  (tyron. 

nit  auf  4  b.  fomett  fein  foft,  auff  ain  I  €5.  57,  16  nagen  iioer  grofien  gleifc^ 

icben  oc^fen  3  ort  ju  ainer  jubu«  t>nb  mangel  in  bicfer  3eit. 
ergcfeli$ait  jugebu  bertrofl  fyaUn,  tun  1.  $g(.  bic  borlge  9(nm. 


Digitized  by 


Google 


186  VII.  2>ie  (E&rontf  toon  (Siemens  ©enber. 

mefcger  lomen,  bet  tyat  flaif<$  feU  geljept,  unb  [ift]batb  toiber  barbon  ge* 
tauffen. 

17.  »u9.        sin  fant  Sorenfcen  a<$ten  Ijaben  bic  lauffleut  auff  ir  ftuben  bad  ftatut 
gema<$et,  bag  bifer  bon  it  gefelfd^afft  fot  audgfd&toffen  fetn,  bcr  f<$utben 
ma<$t  unb  ft<$  ljaimti<$  an  ain  ort  tljitt,  ba  er  freiung  Ijat,  unb  barnac$s 
mit  ben  glaubigern  [238a]  tebinget  unb  inen  fatten  tail  barffir  gifrt. 

wet.  25.  3fi  Sugdpurg  in  ber  ftat  pnb  in  3  gSrten  bei  ben  Ijfiufern  ju  ainan* 
ber  lomen  ob  HOOperfonen  $aim(i<$,  fraueu  unb  mann,  hte<$t  unb  mfigt, 
rei<$,  mittetmeffig  unb  arm,  unb  $aben  ba  angefangen  ber  toibertfiuffer 
feet1,  bie  frauen,  bie  ficty  tieffen  tauffen,  bie  tegten  nibematten  an,  tme10 
bie  mann,  bamit  man  inen  bie  fc$am  nit  fec$e,  funft  n>affen  fie  ganfc  ptofc 
unb  nadfet.  unb  bife  na<$gef<$ribne  artidtel,  bie  boctor  ©aftljafar  toon 
gribberg 2  Ijat  gemad&t,  unb  [ber]  baruntb  ju  SBBien  berpriubt  ift  toorben, 
toaffen  fie  ternen  unb  fatten 3 : 

1.  Dad  ebangetium  fot  man  nit  prebigen  in  ber  tir<$en,  funber  in15 
ben  tyftufem,  in  bad  or  in  ben  lamern. 

2.  gljriftud  ift  in  ber  eerbfmb  enpfangen  toorben. 

3.  $)te  iundtfrau  SWaria  ift  nit  ain  mutter  gotted,  funber  attein 
Srifti. 

4.  Sriftud  ift  nit  gott,  funber  ain  J>ro$et,  bem  bie  toort  got  ted  be*  * 
bold^en  finb  toorben. 

3.  Diefet  flbfafr  fhfct  in  b  weitet  oben  [©I.  395*1:  'bie  bettn  ton  ber  ftuben  $aben  bife*  fiatat 
gemac&t,  ba|j  bifer,  bet  baimli$  aut  bet  flat  flud^  von  faulben  n>ea,en  u.  barna$  mit  ben  glau' 
btgern  tebinflet,  [931.  395bl  ba§  fte  minbet  obet  balbcn  tail  nemen,  bet  folt  bet  fluben  u.  it  ge' 
felf<$afft  beraupt  fein,  u.  bie  fauffleut  flud?.         8.  ^aittili^'  fefclt  in  b.  frau  u.  man,  juna, 

u.  alt  it.  10.  u.  $anb  fl<&  all  toibet  lauffen  tfiuffen.  12.  'unb  bie  nad^efdjriben  a.  —  waffen 
fie  letnen  u.  fatten'  fowie  bie  ttrtitel  felbjt  fe^len  in  b. 

1.  ©.  fiber  bie  Bugsburger  fca'ufer  ©(fcetyorn,  @amm(.  f ttr  bie  ©ef$.  9*6rM. 
im  attgemeinen  Ifytyont,  UrbanuSffi&c*  1779  I  Wx.  8;  girt.  2Rixfeum,  Bltborf 
giu*  @.  105  ff. ;   Sbriflian  SKe^er,  iur      1780  H  6.  449. 

@efc$.  ber  Stebertffufer  in  Dberfdbfoaben  3.  SBtr  tyaben  bie  fogenatraten  lb* 

in  ber  3citf^r.  b.  tyift.  »er.  f.  @$toaben  ttfel  ber  neuen  (E&rijien  gu  Bugtburg' 

u.  Weub.  3a$rgana  1874  ©.  207  ff.;  (aucb  unter  ber  ©ejeitytwtg  'ftifoftbur* 

fleim,  <&%xd&1>.  ffief.«:©efc$.  ©.  58  ff. ;  ger  fcrttfef  befanttt)  v>or  nn9,  bie,  *iel- 

8lot^  Hng«burg«  9?cf  -©efd^.  @.  174  ff.  leid&t  fd^on  et»a«  frityer  \>erfaptr  bamat« 

unb  bie  bort  angegebene  Sttteratur.  in  Umtauf  famen.  @.  ^iegu  bte  8b^anb« 

2.  Dr.$attbafar$ubmater,  au«  bem  Inng  bei  (Sornetiuft  II  @.  279 ff.;  ity(« 
Augsburg  benaebbarten  griebberg  ge«  born  @.  122;  iRotb  @.  215  ff.;  33rg 
bilrtia.  SBa^rf^einli^  toctftc  er  bei  feiuer  ©.  677.  ®ie  pnben  M  5fter  gebrndt,  in 
SBanberung  Don  (Sonftanj  na<b  SWS^ren  ber  fyradbtic$en  gaffung  toon  etnanber 
im  Snfang  be«  Sabred  1526  etnige  3ett  ettoad  abtcei^enb.    2Bo   bie  3atf  ber 


in  Kugdbura;  am  14.  SWSrj  tear  er  be«     3lrttfe(  15  betragt,  ift  bie  Sfytfe  \>on  bem 
reit«  in  3^uoI«burg  In  3Jc%en;   am       *     ~  ^ 

10.  aKSrj  1528  tourbe  er  in  SBien  \>er» 
brannt.  ©.  fiber  t^n  ©Ael^orn,  Acta 
hist-eccles.   U(m  1738  I  @.  100  ff. ; 


rctt*  m  ^uo(8burg  in  mtyxtn ;  am  jfinaften  Xag  (bei  @enber  z\t\t  7)  in 
10.  ansrj  1528  ttmrbe  er  in  SBien  fcer*  jtoet  Xfft\tu  gegeben  (j.  8.  bei  ttoty, 
brannt.   ©.  fiber  tyn  ©(bel^orn,  Acta      2^efe  5  u.  14). 


Digitized  by 


Google 


1527.  187 

[238b]5.  Stiftus  l)at  nit  gnfig  tljan  ffit  tie  finb  bet  ganfcen  toeft. 

6.  Sain  obetfait  no<$  getoatt  fof  unber  ben  ctiftenmenf<$en  fein. 

7.  Det  tyngft  tag  fot  nacty  2  jaren  lomen. 

8.  SDie  engel  (inb  mit  Srifto  geboten  tootben  unb  Ijaben  mit  Stifto 
5  teibtictye  geftatt,  baS  flaifcty,  angenomen. 

9.  Die  gott  nit  migen  trauen  unb  gtauben,  bie  foflen  nit  getfiufft 
toerben. 

10.  SBetcfyer  efetoaS  atgeS  Ijat,  bet  mag  nit  taifljefftig  fein  be$  ijerw 
na<$tmate. 
io       ll.-5Die  teuffet  unb  bie  bBfen  menfd&en  toerben  enbtticty  attcty  be* 
fatten l. 

12.  Die  Ijaitig  gefefyrifft  ift  ben  red&tgfoubigen  menfd^en  nit  ux* 
U<$en,  funber  ben  finbigen. 

13.  2lHe  gefert  menfetyen,  bie  prebigen  bas  ebangeti,  bie  ftnb  fcer* 
is            ferer  ber  Ijaifige  gfd^rifft. 

14.  3m  nactytmat  be$  Ijerrn  ift  nictyfc  anberfts  bann  brot  unb  ttein 
unb  nit  ber  teib  Srifti. 

[239a]    Da  nun  fofictye  fefeerei  tfigticty  Ijie  junam,  ba  tiefc  ain  tat  fatten  «et.  25. 
an  unfer  tiebe  ftauen  geputt  acfytet  ainen  ftemben  priefter^errn  Sacoben2,  i5.<se»t. 

2oti>eIc^et  bet  ttribettauffet  maiftet,  tetet  unb  ptebiget  ti>a«  unb  feine  fd^fltet 
letnet,  nicfyfc  aige$  gu  fyaben,  funbet  nrittige  atenmut  unb  in  gemein  ju 
tebem  biemeil  et  in  ben  eifen  ift  gefegen,  Ijat  im  ain  tat  fein  l)au$  et* 
fuctyen  tauffen  unb  Ijat  in  bent  l)au$  funben  ain  gtofen  ubetffejs  &on  effen 
unb  ttindfen,  Don  Maibet,  fitbetgfd&it  unb  anbete  ftainet  unb  gelt  bag  et 

25  ganfc  teicfy  ift  gemeffen.  ift  bis  in  ba$  btitt  iat  in  ben  eiffen  gelegen  unb 
batna<$  ausgetauffen  toorben*  ba  tyat  man  in  auff  bie  tatftieg  geftett,  unb 
[et  Ijat]  bie  finger  auffgeijept  unb  mit  gefefytooren  aib  bife  feft  ttriberriefft, 
falfd^e  je  fein  befunbt  unb  fein  teben  tang  fie  Dermeiben.  bifet  3acob  ift 
ettid&e  jar  batnacfy  tone  ain  ftumet  bibetmann,  l)o<$gefett,  tooH  etfaten, 

3oftum  unb  fte<$t,  gen  fant  Urtid^  (nit  toatfc  ic$,  ob  e«  but<$  ainen  tat  obet 
jectymaiftet  befcfye<$en)  ju  ainem  gugefetlenfeetfotget  angenomen  tootben, 
ba  et  nocty  ift,  unb  Ijat  im  afle  jat  70  fl  &ettyro<$en  ju  fotb  unb  baju 
accidentalia. 

18.  3n  6  futjer :  [181 .  396b]  ba  ber  toibertauffct  feet  tagli$  l>ie  fo  fafl  jfinam,  ba  ifl  ain  tat  ju« 
gefaten  unb  &at  am  15.  tag  eeptembris  ben  Ieret  unb  toibcttauffet,  ben  abtringigen  min$  tyt  ju 
fant  ftnna,  Sacoben,  in  eifen  gefangen  gelegt  b\i  in  bad  3.  jar;  et  &at  fein  junget  gelernet  bie 
arenmfit  ju  &alten,  unb  natfcbem  man  in  gefangen  $at,  f^at  ain  tat  fein  I>au8  etffi^en  tauffen,  ba 
f)at  man  ain  vol*  fcauft  gefunben  mit  aflem  bem,  bed  bare  in  fcrt,  u.  mit  Haibungen ,  tleineten  u. 
ftlbetgef$itt  ganjj  reic^. 

1.  2).  $.  toerben  cnblid^  an$  fctig  2.  3a!ob   S)a^fer   t>on   3ngoIflabt 

wcrben.  trttt  \6fon  frity  in  ber  ^cformation^gc* 


Digitized  by 


Google 


188 


VII.  2>ie  (E&ronif  toon  (Etemens  ©enber. 


»ei.  26.  [239b]  2lin  bifietet  toon  Slugfyurg,  ain  tootganget  unb  ptebiget  bifer  lefce* 
tif<$e  fecit,  ift  mit  feinet  ftaueu  tyie  barton  geflo<$en  *  unb  Ijat  ju  Sanbtyerg 
geptebiget  ljaim(i<$  unb  getSufft  unb  bife  attidet  getetnet:* 

1.  Sain  factament  beS  aftat*  je  fetn,  bann  StiftuS  fei  gen  Ijttnel 
gefarcn  unb  fei  nit,  bann  aflein  ju  cnb  bet  toett,  ttriber  in  bic » 
melt  julinftig  je  lomen. 

2.  (£«  tft  ain  foot  unb  g(e$ter  unb  gofefeftetung  bet  iungen  finb 
tauff,  bann  atte  junge  finb  bet  criften,  Sutcfen  unb  Ijaiben  toerben 
on  unbetf<$ib  alie  beljatten. 

3.  <£$  ift  fatf<$  unb  ju  gfouben  gat  nit  bag  bie  tyaifigen  im  Ijtmetio 
feien,  funbet  fie  pfeent  an  ainet  toetotbnete  ftat  bet  ainanber, 
ba  bitten  fie  fur  ainanbet,  unb  na<$  bent  iungftfcn  tag  toetben  fie 
etft  mit  ainanbet  gen  Ijimet  faten. 

Unb  bie  anbetn  attidef,  tone  toot  oben  gef<$tiben  ftabt. 
SDife  betbunbnus  Ijabeu  fie  mit  ainanbet  gema<$t  ju  fatten: 
[24oa]  ftainet  fot  ju  lainet  Iit<$n>eien  gan. 


u 


1.  3>ct  flonje  ben  *»ifttm'  betrefftnfee  9lbfd)nitt  fe$lt  in  b. 


Wtyte  fartoor.  3m  SRfirj  be«  Sabre* 
1523  Ijatte  er  in  gotge  eiuet  SDenwtcla* 
Hon  etn83erbb*r  toegen  feinet  $hrneigung 
in  Sutler  ju  beftetyen,  tootauf  cr  auf 
feefe&t  bed  ©erjogfi  ffittyelm  gefeffett  an 
ben  8if$of  toon  <5ic$ftett  ausgeliefert 
nmrbe,  bet  tyn  na$  mebrt»8cbentfid&er 
fiaft  au«  bet  S)iiJc8fe  toertoie*  flprantl, 
©ef<$.  bet  2ubtt>.«2flarjm.  Unitoerfitfit  I 
®.  147).  9(9  dne*  ber  SSupter  bet 
2fag«burger  Xa'ufer  toerbaftet,  mugte  er, 
ba  er  fidp  ju  felnem  SBtbetruf  toerfteben 
toottte,  im  ©efangniffe  au«$atten;  am 
22.  3anuar  1528  nmrbe  er  mit  feinen 
2eibeu«genof[en  'au«  ben  toorbem  in  bie 
fcinbera  ge&etb'  geffibrt  (Batbsbecr.  ©L 
162a),  too  er  Ms  jum  16.  2Rat  1531  toer* 
blleb.  (Srft  ben  toom  $lug«burger  Watty 
au«  @traf$urg  toerfebriebenen  $rebigern 
©otfgang  2Ru«culu*  unb  ©onifaj  Sfiolj- 
barb  getang*  e«,  ibn  jur  Sfcatbgiebtgfett 
ju  betoeaen.  2tm  16.  2Rai  1531  '$at 
SacoB  Xacbfer,  fo  ain  totberta'uffer  ift 
getoefen,  toiberruft  unb  gef^tooren  ut  in 
priori  libro  (bem  toortyergebenben  ©anb 
fcer  ftatbSbecrete,  in  bem  bie  ben  2Biber» 
tauferu  toorgetegte  2Biberruf«formet  eut« 
flatten  ift).  e3  ift  im  au<$  jfigetauffen 
ain  ober  iwen  monat  atyic  jfi  fein,  fein 
gefunbt^eit  ju  et^oten,  ban  er  toirt^atben 


jar  im  gefendnu«  ge^atten  ift  worben.' 
^at^becr.  ©(.  40.  ^a*  ber  (E^ronit 
toon  Clemen«  35ger  oemityte  fic^  au$ 
ber  auf  bem  9let^Maae  toon  1530  tn 
ttugdburg  an»efenbc  SRarfgraf  @eorg 
toonftndbacb  (gebeten  toon  2)ac^fer9  grau) 
urn  ben  Oefangencn. 

1.  38rg  1.  c.  @.  720  ertto^bnt  blefeu 
©iflcrer,  loBne  iR5^ere«  fiber  l^n  beiju- 
bringen ;  f eine  OueUe  ift  bier  €>euber, 
tote  aufy  an  ben  meiften  anberen  ©tettcn, 
too  er  fiber  bie  HugSburger  ffiiebertfiufer 
Bert$tet.  @.  744  »irb  in  einem  ^ 
ri^te  be«  MafytS  ^erneber  (»ett.  VII) 
ertoa'^nt,  bag  am  28.  San.  1528  ju 
5miin^en  fecW  S^anns^erf onen ,  bantn* 
ter  ein  Sttfierer,  att  toerftocfte  SBieber« 
t&ufer  toerbrannt  toorben,  toSb^enb  am 
greitag  barauf  (31.  3 an.)  be«  lefcterra 
gran  nebft  g»ei  anberen  graueu  iuerf 
au«  ©nabe  'im  Staffer  gettc^tet  unb  ffir* 
ber  erft  toerbrannt*  »orben  fei.  3ft,  »ie 
e«  toabrfc^einUc^ ,  biefer  Sifterer  unb 
feine  grau  mit  bem  bei  ©enbtr  ibentif^, 
fo  to&re,  ntc^t  toie  @enber  anatbt,  Sanbt* 
bergf  fonbern  SWfin^en  ber  Drt  bet  ^in» 
ridjtung;  in  Sanbdberg  tourbeu  uaa) 
3»rg  e.  744  um  blefe  3ett  neun  ?to> 
fonen  cntbaubtct,  nic^t  toetbraunt.  $gl 
att(b  bie  ©ei^enborner  $ift.  l.o.  €>.  131 


Digitized  by 


Google 


1527. 


189 


Jtatner  fo(  in  Iain  tir$en  gan. 

ftatnet  fot  in  tain  totr$au6  gan. 

ftainer  fot  in  fain  $au6  gan,  ba  man  gaftnng  unb  convivia  fyat. 

ftaincr  obcr  fainc  fol  an  Iain  anbere  prebig  gan  bann  an  be*  riper* 
5  ptebtg,  ben  fie  ben  Balvator  tyieffen. 

S)ifen  salvator  unb  fein  e^efrauen  tyat  Ijerfeog  SEBifljatm  Don  SBatjren  »ei.  27. 
ju  8anb$perg  aerprenuen  tauffen.  bie  Ija&en  ju  bem  erften  im  feur  ge* 
fctyrien:  3efu$!,  barna<$  nit  anberft,  bid  fie  geftorben  finb,  bann  toie  ffiu 
fc^reten  ober  greinnen.  man  tyat  mit  inen  9  mann  berprmbt  unb  ent« 
loauptot  unb  ju  9Kin<$en  aus  iter  bruberf<$afft  t5bt  29  mann  unb 
3  frauen  mit  iten  mannen  fcerptinbt,  unb  pnb  bie  frauen  til  toerftotfter 
getoeft  bann  bie  mann* 

(Styttetyan*  Sangenmantet,  am  tyauptntann  bet  ttibert&uffer,  ^at  wei.  26. 
ain  rat  bie  4  ftattnectyt  in  feinem  tyaus  tauffen  fad^en1.    bet  Ijat  ba* 
15  pobegra  getyept.   ben  Ija&en  tfe  auff  ain  rog  gefefct  unb  in  bie  eiffen  ge* 
f angen  getegt  unb  an  fant  ©alien  abent  im  bie  ftat  etmgt(i<$  begotten 2.   "•  on. 

43.  3n  b  ift  gleid)  an  biefet  €>telle  bie  in  a  auf  91.  248*  etjatte  $intid)tung  fiangenmantel*  an* 
geteifct:  [91.  397*1  (SI  ifl  aud)  gefangen  wotben  »<m  ben  4  ftatfnedjten  Qtyttl  fant  tfangenmantel 
in  feinem  aignen  fcau$,  bei  ift  obetbett  fiber  bie  wibettauffet  geweffen,  bet  fcet  bai  pobogta  f?tff% 
ba  fasten  in  bie  flatfned)t  auff  ain  to§  unb  ffltten  in  in  bie  eiffen ;  bem  ifr  an  fant  ©alien  abent 
lie  bie  fiat  ewigHid)  oeibotten  unb  lift]  bataut  geflett  twtben.  ba  ifl  et  gen  fieuttetlfcoffen  jod)en  unb 
(at  ba  fein  toibettauff  t&ibet  gelernet  unb  ptaud)t.  auff  folia}!  if!  bed  fd)n>abifa)en  bunbi  fauptman 
fomen,  Diepelb  vom  €>tain ,  an  fant  3ergen  tag  mit  20  pfetben  unb  bat  in  unb  fein  fncdjt  unb 
magt  unb  2  jung  [91.  397*]  baureuTne$t  eon  Qegingen  gen  ffle^ffen^otn  gefangen  gefiert  unb 
fie  all  am  12.  tag  mail  ba  entauptet  unb  bie  magt  ertrincft  unb  finb  aQe  in  bem  alten  glauben 
ge£*tben,  unb  ftaben]  it  itfatl  wibettiefft. 


1.  (Sitet^attd  Sangenmantet,  einer 
bet  bebeutenbften  Sfagdbutger  qjatti- 
cietfamtlieu  angc$8tenb,  bet  ©o$n  je« 
ne9  in  bet  9tag«butget  ©tabtgef($i($te 
tto$t  befannten  $an«  Sangenmantel 
(f  1505),  bet  totetjefamal  bie  SOButbe 
etned  ©fttgetmeiftetd  unb  fettle  3afcte 
binburtb  in  fcti&ottagenbftet  ffietfe  ba* 
imt  etned  ©auptntanned  bed  f(^»5« 
btf<$en  ©unbed  belfeibet  fatte  —  bet 
©rubet  letted  Oeota  Sangenntantel,  bet, 
in  ftanj3fifc$cn  SDtenften  ftetyenb,  aid 
©tigabiet  bet  fcfcmatjen  better  in  bet 
e$la4t  bd  ?a*ta  (1525)  Pel.  (gitel&and 
tear  ton  #and  §ut  getauft  tootben.  @. 
3Re$et  1.  c.  ©.  213  ff.,  too  au#  fonfl 
audffi$tlic$e  2Rtttyeilungen  fiber  tyn  ju 
flnben  pnb;  ©eefenmevet,  ©ettt.  jut 
©ef$.  bet  Sittetatut  k.  ©.  51  ff. 

2.  Sin  auf  tyn  mitbeaiigU^et  6in» 
ttag  in  ben  «at^«bect.  lautet :  'ttuf  XII. . 


tag  octobet  $at  ain  erf aniet  r^at  bon  »egen 
bet  na^benannten,  fo  in  etfen  fetngetegen, 
ge^anbeltabet  ni^bbefd^Ioffen,  fonbetauf 
ben  14.  tag  befjelben  monats  angefe^en 
unb  erf  ant,  bag  biefnnff  umb  it  unge^ot* 
fam  bid  auf  ain«  tat«  toibettuffen  au« 
bet  ftat  geWaft  foUen  loetben'.  2)te  ffinf 

fnb :  $an«  Sangenntantet,  frtux.  gif^et, 
afnet,  Snbrcd  ffiib^ol^  fadet,  ©aU 
tifc^er,  loeber,  ^petet  @>$ety)«$,  loebet. 
>ein  unbfeinet@enoffen  Utt^eil  lautet  r 
'Sin  erbet  rat^  ^ette  toon  im  ublen  unb 
unaeputti^en  tyanbtungen  bee  notturft 
naSf  getebt  unb  Titif  aUein  fur  bad  unte$t 
unb  feetpoten  wtbettauffen,  bn>eil  fie  fi# 
batbur^  unteit  getan  ju  %aUn  crfant, 
gfi  ainet  flraff  [153»]  an  bet  (angen  ge« 
fcngfnud  unb  eindtaild  bet  fttengn  ftag 
geniegen  (affen.  na^bem  jie  $$  abet 
nebn  ^ent  ttibettauff  fonfl  fetnet  unge* 
purity  unb  fttaftttrbig  erjaigt  bettenr 


Digitized  by 


Google 


190 


VII.  2>ie  <5$tontt  bou  (Siemens  @enber. 


Hel.  26.  [240b] 


IRcl.  26. 
2S. 


SRtl.  28. 


Bel.  28. 


SRel.  28. 


Stuff  bifen  tag  Ijat  matt'  Sauj  $affner,  bet  jimerteut  junft* 
matfter,  au$  ben  eiffen  fflr  bie  flat  geflert  unb  bie  flat  etirigfli<$  fcetfcotten  *. 

£>er  ©ibljoffc,  ber  ljugler  junftmaifter,  tft  alter  eeten  entfefct  toorben, 
rat  unb  re<#t  begotten,  [bo§  er]  fern  teben  tang  fflr  Iain  ftatt^or  gang2. 

Stuff  bifen  tag  ftnb  aud)  gefangen  12  mann  unb  5  frauen  unb  ahi* 
firfner  bon  ©traSfcurg,  ber  bifer  feet  ain  capitanier  ift  getoeffen8* 

SIu6  bifen  Ijat  am  rat  am  15.  tag  septembris  10  mannen  unb  be* 
3acob*  frauen4,  ber  3  Jar  in  eiffen  ift  gefegen,  bie  ftat  eting!ti<$  ber* 
gotten,  in  foti<$em  finb  bi(  frauen  unb  mann  aus  ber  ftat  gefloc^en,  ba* 
mit  fie  nit  auc$  gefangen  tourben.  *• 

Staff  bifen  tag5  $at  ain  rat  atte  frauen  unb  mann  auff  bad  9?at$an* 


1.  e*  tft  aud>  gefangen  toorben  8.  $.,  b.  J.  j.,  bem  ift  bit  fiat  et»tafli$  wrbotten  worben  a.  btm 
SB.,  bet  1?.  J.,  ift  rat  u.  redjt  ewigflufc  vetbotten  motben,  u.  ba§  et  fur  tain  fiattfcorr  gauge. 
€.  audj  ben  nactyjien  flbfafr.  6.  capitanier:  ^auptman.  7.  *atn  15.  tag  Sept/  fe^lt  in  ft. 
9.  unb  bet  gefangen  mind)*  3aeob  won  6t.  9lnna  [frauen] ,  bie  ift  itn  anbent  jat  mibet  gen  t. 
fomen  u.  gefangen  tootben :  u.  an  fant  <pt)il.  u.  SacoMabent  bat  man  tie  auff  ain  fatlin  gefefct, 
ba#  baben  4  tobler  jo4>en,  ba  if)  bet  tender  na$er  gangen  u.  t)at  fie  mit  rotten  ju  bet  fiat  alfo 
fluent  au*geflri$en ;  fie  molt  bur$  ficb  felb*  nit  gan  no$  lauffen.  6.  unten  6.  200,  13  ben 
Xejt  von  a.        11.  am  15.  tag  leptembria. 


nembli($  ainstaits  in  bent  bad  fie  bie 
frembben  totbertauffer  ge^aitfct  unb  ge« 
tyofet  unb  benfelben  nnterbaltuug  gebeu 
baben,  item  ainstails  aunbern  jft  bent 
ttribertauf  ge$otfeno,  bie  barfcfi  gefteurt 
unb  etlt^en  barfcu  geratn  tyaben,  item 
ainstaits  ber  bcrrn  burgermaifter  betoelcfc 
unb  aebot,  bag  fie  fi$  bet  toibertauffer, 
awty  patmtiefcen  unb  offentid&en  terfanu 
lung  en,  toincfetyrebigen  unb  rottlerungen 
entfetyaan  foltn,  genfeli$  toeraty  unb 
jt$  baruber  ungetyorfam  erjaigt  fcabn, 
item  bag  fie  fi<$  alfo  gemaintfdp  all  toer< 
pottner  weig  jfifamen  erroan  &atmlic$ 
fcerfameft  unb  rottiert  baben :  umb  ber 
erjelten  urfacben  mitten  ^ett  ain  erber 
rat  erfent,  bag  (ie  att  bifer  ftat  efyer  unb 
gepieten  toertoifen  toerben  unb  barauS  fo 
iang  beleiben  f  often,  bis  gfi  aineS  erbern 
rats  gefaUen  unb  gelegen&att  unb  ba* 
neben  bem  ffiibfalfe  infonnber^att  an* 
jaigen,  bag  baSften,  was  er  *or  ainem 
erbern  ratty ,  tone  er  tool  toatft,  gerebt  tyat, 
in  ber  firaf  nit  bebactyt  roorben  fei  fonn» 
ber  aUein  baSjtyen,  »ie  obfant  [153b]'. 
?angenmante(  begab  flcty  nun  |un&$fi 
natty  ©bggingen,  »o  er  mit  eben* 
fatts  aus  ber  @tabt  toertriebenen  forote 
fremben  Xa'ufern  fofort  tuieber  in  95cr* 
binbung  trat  ®g(.  ©eefenmeper  1.  c. 
@.  64.  —  ©SR.  1527  (f.  nacty  OaUi, 


19.  Oft.)  8L  120b:  It  23  ft  2  U  13  g 
2  bn.  ton  (gptetyanS  2anaenmantlr  ffitb* 
tyolfe,  ®aO  Sifter,  ^ang  iHgling  unb 
$eter  <&$tppacf)  a^ung  unb  fa$  ancty 
auStaffS  gelt.1 

1.  @.  bie  t>orige  anmerfung.  8$gl. 
au^  bie  ^attysbecr.  81. 153* 

2.  Sbenba.  hubris  ffiibtyoIS  tt>ar 
ton  $ut  als  einer  berjentgen  angege* 
ben  tDorben,  bie  tym  Dbbatb  gegeben. 

3.  3afob  @rog,  OTrfcbner  aus 
ffialbstyut.  8gl.  fiber  ttyn  9Mtyricty,  »ef.. 
©efcty.  b.  (Slfag  I  @.  321  ff. ;  bie  ®trag. 
burger  Urgi$tbfi$er  bei  QEomelius  L  c. 
©eil.  VII.  <&x  blieb  h)ie  Safob  2)a^fer 
mebrere  3atyre  in  ber  ©efangenfetyaft  gu 
Augsburg  unb  murbe  erft,  nactybem  er 
am  22.  3uni  1531  toiberrufen  ^attet 
freigegeben.  Wattysbecr.  47b. 

4.  ©.  oben  <S.  187, 18.  ©ie  em>fitynte 
gran  ift  bie  bes  oben  genannten  3acob 
©actyfer;  fte  nmrbe  fpfitet  (am  9.  Xpxil 
1528)  nocty  einmat  gefangen.  &.  unten 
@.  200,  13. 

5.  WSmli*  auf  ben  15.  ©etotember, 
2)ie  Singejogenen  fatten  ityr  erfted  8er* 
tyb*r  bereits  am  16.  @cj>t.  beS  3atyre«  ju 
befietyen;  fie  geigtcn  p*  ^(b  ats  jtoei 
terfc^ieben  }U  bepanbelnbe  ©rutopen,  bte 
einen  fatten  ftcty  taufen  laffen,  bte  anbern 

.  maren  nur  *bp  unb  an  ben  nnnaetyre* 


Digitized  by 


Google 


1527. 


191 


gefobert,  We  in  ben  gSrten  ftob  getoeffen  unb  fi<$  bad  anber  matt  tyaben 
(auffen  tfiuffen,  unb  Ijafren  mieffen  am  aib  f<$ti>eren,  bafc  fie  tteber  leiB 
no<$  gut  toetten  fcerenberen,  6i$  fie  urn  tr  fibertrettung  gnug  tljien  unb  bed 
aib«  toerben  tebig  jelt 

s[24ia]  3to  fant  {Remigiudtag  Ijat  man  5  mann  unb  5  fvauen  aud  bet  flat  J,ef 
geftett. 


1.  Dft. 

28. 


2>er  $utt,  ain  fefeermatfter,  ber  bar&or  in  gtancfen  in  bet  bauren  »«t.  28. 

1.  *bi«  —  ftnb  gemeffen  unb'  fe$lt  in  b.  3.  oetenbetn:  oerrucfen.         4.  bi«  fie  toetben  toibet 

futgefobett  u.  na$  ber  ffraff  »on  bem  eib  crUbiget,  ban  ic  oil  fraucn  unb  man  flodjen  aut  bet 
flat.  6.  fcat  man— bie  flat  »etbotten.  7.  (Si  ift  au$  gefangen  motben  bet  $utt,  ber  in 

9ran<!en,  ba  man  Sitfebutg  belegett  bat,  bie  bauren  bat  aujftietig  gemadjt  unb  $ie  ben  toibettauff 
gelert  unb  ptebiget  $&t\  bet  tyat  ain  flefalin  ge^ept,  unb  wem  et  barau*  $at  jft  ttimfen  geben, 
bet  ift  butd)  be*  teuffeW  gefpinfi  alfo  oetplinbt  tootben,  ba§  [91. 399*]  et  fein  leet  fflt  ^ailig  bat 
gebatten,  unb  fagten,  fU  weten  nmnbetbetli^e  bing  fe$en,  tote  it  oil  ftauen  unb  man,  fo  fie  in 
eiffen  peinlift)  geftagt  finb  wotben,  betflnbt  baben.  ba  nu  bet  $ut  oetnam,  bafj  $ie  ain  tatjfi 
Sttrfebutg  $ri  ftag  ge^apt  na$  feinet  tanblung,  ba  geba^t  et  tool,  man  nmtb  in  tobten  tottben, 
unb  begett,  ba§  man  im  ain.tetyenlie$t  geb  jfi  bem  na$teffen;  ba  banb  et  bie  belfc  unb  fho  ju 
ainanbet  unb  jinbet  el  an  unb  wott  batmit  bad  ptett  but^ptinnen,  batan  bie  fet&in  gieng,  bie  et 
am  fu|  $et,  barmit  et  bie  tetyin  me$t  $etbutd>  |ic$en  unb  lebig  ma$en,  unb  loan  bet  eiffen* 
maifiet  tern  unb  bat  Iie$t  oon  [91.  399b]  im  toibet  wutbe  nemen,  fo  et  lebig  toet,  wolte  et  ben 
eiffenmaifiet  an  fein  fiabt  in  tauten  »etfen  unb  et  alfo  batoon  (omen,    bie  funfl  bat  abet  bem 


bigen  gemefen'.  2B%enb  bie  te^terett, 
nac^bem  fie  ban  ©ttrgermeiper  9fc(linger 
anaelobt,  bie  Stntetyrebigtcn  lilnftia  ju 
metben  unb  fid?  ni$t  taufen  ju  laffen, 
Praflo*  entlaffen  toorbeu,  mugten  bie 
©etauften  geloben  'bad  fo  left  unb  gut 
on  ain*  r(at«  toiffen  unb  toitten  nit  tier* 
leren  unb  morgen  (am  17.  ©etot.)  totber 
jfi  font  en  unb  ju  n?arten\  9cat^dbecr. 
©I.  144»ff.  9ta$bem  fie  an  biefem  Xaat 
tyr  ©eloonifi  erueuert,  tourben  fie  bi* 
auf  toeitere*  mieberunt  entlaffen  unb  eine 
Bmatyl  neu  $er(afteter  tn  berfelben 
ffletfe  bc(anbelt  toie  bie  frityeren;  bie 
meipen  ttaren  bnr$  ©igmunb  @almin« 
get,  3afob  #tirfd)ner  unb  3afob  2)ac^[cr 
getauft  »orben,  einige  bon  anbeten, 
namentltc^  toon  $an$  2)enf  unb  $an« 
$ut  2)ieieniaen,  totity  ben  i^nen  auf* 
erlegten  Sib  nt^t  ablegen  toottten,  mug* 
ten  'au«  ber  ftat  f^mUren,  ix  Ieben  tana 
nit  met  barein  no^  berfetben  etter  ju 
fomen,  unb  »o  fie  batein  femen,  bag  fte 
na$  ein«  crbern  rat*  anfe^en  am  tctb  ae« 
fhaft  tt>erben  fotten'.  S)ie  toenigen,  bie 
aucfe  biefen  (Sib  ni$t  (eif)en  koollten, 
fturben  'mitainanber  bom  rat^au*  au* 
ber  fiat  gefuert'  unter  ©ealeituna  be* 
©tabtoogt*  unb  einigcr  ©iJtbner.  8fat^«. 
beer.  ©I.  146»>.  —  2)u  (Simietyung  unb 
Unterfu^ung  immer  neuer  SBiebert&ufer 
jog  fic^  Bi*  jum  1.  Dftober  be*  3a^re* 


(in,  an  tctlfytm  Sage  in  ber  gen>8bn» 
li^en  'geri^^nben'  aHe  gegen  ben  Sib, 
ni($t  p  Piemen,  toortfiufig  Sntlaffenen 
'erfd^ienen,  bafelb*  inen  auen  [ber  &at(] 
buret  bie  toicr  prebicanten  boctor  Urban, 
boftor  grof((,  boftor  ©teffan  unb  maifier 
ffilfitln  ain  fermon  ober  ^rcbtg  tbun 
laffen,  barju  antf)  mein  (en  burger  met  per 
8let(linger  inen  ain  furtrag,  tnel<$er 
maffen  unb  gcpalt  fie  ttiber  bte  (aittigen 
fd^rtfft  unb  an$  ain  erbem  rat  ge(an* 
belt  (etten,unnb  n>a*  na^tatt  unb  fd)aben 
inen,  n>o  pe  ton  irm  furnemen  nit  ah 
Pecn  tt>o(ten,  barau*  entpeen  unb  er* 
tta$fen  wurbe,  munbtltc^  get(ann,  inen 
au$  f^riftten,  role  e«  an  anbern  orten  ber 
mibertauften  ^crfonen  (alben  gebanbett 
fei,  torlefen  laffen  unb  fonnP  aue*  unb 
jebe*,  ba*  gu  abpellung  [«I.  150»]  ire* 
furnemen*  bienen  mo$t,  furgebalten 
unb  ge(anbelt  toorben  ip.'  —  fcuf  biefen 
'cripenli^en  bcrid)t  unb  aflerlat  Jenftmu* 
tig  ermanungen*  Panben  einige  ton 
tyrem  Irt^umb'  joglei((  ah,  »%enb  an* 
bere  panb(aft  blieben  unb  be*(alb  'ton 
punb  ah  bem  ratyau*  au*gefuert  tr>orben 
fein'.  SDie  SJceiPen  baten  urn  einen  *be* 
va$V  bi*  jum  3.  Oft.,  an  feet$em  Xage 
pe  bann  befannten  'mitbemtpibertauPen 
unrest  getyan  gfi  (aben\  9lat(*becr. 
81. 150b. 


Digitized  by 


Google 


192 


VII  2>ie  (tyronif  toon  (Siemens  ©enber. 


auffrur  tyet  gema<$t,  ba  fie  SSBirfeburg  bctegcrt  Ijetten  *,  ift  barnacty  gen 
Sabenberg  lomen  unb  fiat]  bte  feet  ber  artufet  bed  totbertauffd  ba  getemet. 
bafelben  ift  er  !aum  entyflod&en,  aber  fcin  totter  ift  ba  gefangen  toorben 
unb  mit  urtait  unb  re<$t  toon  ber  fefceret  toegen,  bie  fie  ba  gelernet  tyat,  er* 
trindt  toorben.  barna<$  ift  biefer  $utt  gen  ©alfcburg  fomen  unb  ba*  5 
felben  alien  menf<$en,  bie  an  fein  prebig  $aimli<$  finb  fomen,  $at  er  au$ 
ainer  flafctyen  ju  trinden  geben,  bie  Ijaben  fein  teer  angenonten  unb  gefagt, 
fie  fct  Ijailig  unb  freest,  unb  finb  mit  folictyem  taufflifctyen  gefoinft  geptinbt 
toorben,  bafc  fie  Ijaben  gefagt,  fie  Ijaben  tounberbarlid^e  bing  gefe^en  unb 
gelernet,  folid&G  tyaben  frauen  unb  mann  in  ber  gefentfnuS  an  ber  marten* 
toerjectyen.  bawa<$  ift  ber  $utt  gen  SfagSpurg  lomen  unb  l)at  ailed  prac* 
ticiert  unb  tljan  une  ju  ©affcburg.  ba  fyat  in  $ie  ain  rat  gefangen  |>4ib] 
unb  gen  ffiirfeburg  urn  bed  $utten  auffrur  ttegen  urn  funbf$afft  gefdjidt 
ba  ber  $utt  Dernomen  l?at,  bag  $ie  ain  rat  urn  funbfd^afft  gen  SBtrfeburg 

$utten  gefelt,  wan  ba  tadj  von  bifem  ftur  ift  in  in  gangen,  bafj  cr  fester  tob  bar* on  if*  nibtr* 
gefaUen  unb  ba  f?a(o  fur  tobt  gelegen.  ba  b>t  ber  eiffenmaiflct  ben  btanbt  gefefcmeeft  unb  ift  bem 
$utten  jftgelauffen ;  ber  ift  von  bifen  rau$  unb  feur  alfo  frand  toorben,  bag  er  tarna$  ubtt 
8  tag  gejlorben  ift.  ba  b>t  man  im  alfo  tobt  »erre$tot  unb  wie  ain  fefcer  oerprinbt  unb  bie 
flurmgloggen  fiber  in  glait.  unb  banM  ir  x>i\  fein  unf$ulbigen  tob  beweinet ;  unb  ba  man  in 
oervrinbt  bat  [91.  400*]  geb>pt,  $at  man  fein  efefcen  in  bie  ffiertad)  geworfen,  ba  finb  bie  (cut 
oon  feiner  feet  an  bal  ott  gangen,  ba  er  vetvrenbt  ift  worben,  b>ben  fie  bie  efefcen,  w>a*  no$  *«• 
fcanben  ift  gemeffen ,  mit  bem  erbreic$  jufamen  gefefcarret  unb  fflr  fcailigtum  al«  ainel  b>itigen 
man*  am  7.  tag  deeembris  mit  incn  in  bie  flat  ttugtyurg  tragen. 


1.  $an8  $ut  tyatte  feine  $eintaty  gu 
$ain  in  granten  (2  2ReU«n  toon  ®rim* 
mental) ,  tear  4  Satyre  tfinbner  beS 
$errn  $an«  toon  ©ibra  unb  beffen  35ct* 
tern  getoefen  unb  betricb  nebenbel  afo 
toahberuber  '$u($fityrer'  ehun  ©anbel 
mit  Rfagfarlften,  tote  fie  bie  betoegte 
3eit  ber  Reformation  in  groger  2Renge 
gettigte.  2>abei  taut  tt  au$  na$  SBiirj* 
burg,  ©amberg ,  $affau ,  nadfo  fifterrei© 
unb  na$  ©atyfen ,  too  er,  toatyrfc&etnlitp 
im  3atyre  1524,  gur  ubeneugung  toon 
ber  Unrc^tma*6igfeit  ber  flmbertaufe  ge- 
brac^t  n>urbe.  £a  er  ein  tym  um  btefe 
3eit  geboreneS  $tino  nidbt  taufen  taffen 
tt>oUte,  mu§te  er  fcine  ©telle  in  ©ibra 
aufgeben  unb  feine  btetyerige  $etmfl&tte 
toerlaffen  unb  totbmete  ft*  nun  gan§  fet- 
nem  ©il^er^anbel ;  fiber  SBtttenberg  unb 
©rfurt  fam  (er  ju  ben  toon  9Mnjer  ge« 
lettcten  aufril^rerif^cn  ©auern  na<$ 
granfen^aufen,  too  er  gSnjlt^  toon  3Wiin» 
Xcrfc^en  3been  eingenommen  timrbe. 
Wa6)  toorflberge^enbem  Slufcnt^atte  in 
SBibra  fam  cr  gum  er(ien  9Hale  auf  3 — 4 
Xagc  na6)  3lug«burg  im  @ommer  1526, 


bei  toet<$er  Oelegen^eit  er  toon  bembelanU' 
ten3o^ann  2)enf  getauftunb  toon  bem3n» 
t^um  bcjfigti^  be«  »e^te«  ber  S&tberfefr 
l\6fltit  gegen  bie  Dbriafcit  iibetjeuat 
tourbe.  Son  nun  an  fil^rt  tpn  fein  Sifer,  bte 
neue  &$re  ju  toerbreiten  unb  gu  taufen, 
burc^  bte  toerf^iebenjten©egenbett2)eutfd^ 
tanb«  unb  feflerret^d  pliirnberg,  ^ajfau, 
Sinj,  5Weufir^,  (5i[en(iabt,  3W5It,  SBten, 
Saufen,  @teier,  SWonfe,  @atjburg  »erben 
in  ben  Urgi$ten  ertoa^nt),  »ei(te  um 
gaftnad&t  1527  auf  9—10  Xa&t  gum 
gmeiten  SWate  in  Hugdburg  unb  cut* 
ttoidelte  bte«mal  emfige  2$itigtett  aii 
Scorer  unb  ^a'ufcr.  ©ei  feiner  britten 
3lntt)efenbeit  in  HugSburg  (fie  toa^rte 
bi«  gu  feiner  Sertyaftung  ca.  14  Xage) 
im  ^crbfle  be«  3abre«  1527  erfotgte  bie 
toon  @enber  erga'plte'  ©efangenna^me. 
©.  ^iegu  U^orn  1.  c.  @.  110  ff.  unb 
bie  feiner  S)arfleflung  gu  ®runbe  (iegen* 
ben  Urgtd^ten  1.  c.  @.  221  flL ;  36rg 
1.  c.  @.  736.  ©ejfigli^  ber  in  ©ahbutg 
geiibten  X^a*tig!ett  $ut«  f.  bie  Urgttfteu 
ber  gu  ©atgburg  gefangenen  Xaufet  bei 
Wlqtx  1.  c.  6.  247,  38rg  ©.  739. 


Digitized  by 


Google 


1527.  193 

gef<$icf t  l)at,  ba  ift  cr  on  fetnem  teben  t>er jtoeif flet  unb  Ijat  tiftig  gebacfyt,  toie 
er  mbctyt  burcty  bie  fluent  l)aimtt<$  barbon  f  omen,  unb  Jjat  ain  lerfeen  tied^t  be* 
gett.  bad  ift  bef<$ec$en,  ba  tyat  cr  fcinen  betfe  unb  bad  ftro  anjinbt  unb  bad  preb, 
barbur<$  bic  let-in  ift  gangen,  bie  er  am  fufe  Ijat  gel)ept,  toelten  burcfyprinnen, 

5  bamit  ey  bie  let-in  tebig  mad&  unb  atfo  an*  ben  eiffen  enp fliectyen  mig, 
maun  ber  eiffenmaifter  !om  unb  bad  tied&t  bon  im  toetf  nemen.  toann  er 
mit  ber  fettyin  tebig  fei,  fo  toet  er  ben  eiffenmaifter  ernibertoerfen  unb  bie 
btyir  ainfetytagen ,  bafc  er  im  nit  nactyatl.  aber  er  l)at  ftcfy  fetbd  betrogen : 
bann  bon  bifem  feur  ift  ber  raucfy  in  in  gangen,  bad  in  fctyier  erftedtt  Ijet, 

io  unb  ift  nibergefaflen  unb  auff  ber  erbe  getegen  toot  tyatb  tob.  ba  ber 
eiffenmaifter  ben  raucty  gefefymed t  l)at ,  ba  ift  er  im  jugetoffen.  ba  l)at  er 
in  gefunben  fctyier  tob,  unb  ift  am  8.  tag  bawacty  geftorben,1.  ba  fyat  in 
ain  rat  atfo  berectytet  toie  ain  fefeer,  [242a]  bajs  er  berprinbt  fot  toerben,  unb 
l)at  bie  fturmgtoggen  fiber  in  geteit.  ba  ift  bit  botdtd  jSgetauffen  unb  [Ijat] 

15  getoeinet  unb  ficty  iibet  geljept  urn  ained  foticfyen  fyaitigen  menfetyen  unf<$ut* 
bigen  tob.  nactybem  in  ber  Render  ju  putber  berprinbt  J)at  unb  bie  efefyen 
in  bie  95$erta<$  Ijet  getoorfen  unb  bad  botdf  tjintoegl  gieng,  ba  p tiben  bife 
menfetyen,  bie  feiner  feet  toaffen,  bafetben  unb  giengen  an  bad  ort,  ba  er  ber* 
prinbt  toad  toorben  unb  raftytotten  bie  efctyen  unb  [bad]  erbreicfy  jufamen  unb 

20  trugen  [ed]  toie  ain  Ijaitigtum  in  bie  ftat  mit  in  l)aim,  am  7.  tag  decembris. 

2lm  afftermontag  na<$  SJKarttni  J)at  man  tyie  ain  ftftterfnectyt  mit  12  <n** 
rutten  audgeftrictyen*  ber  toad  biefetben  bergangen  nactyt  in  bad  fd&tacfyt* 
Ijaud  gangen,  ba  bie  ocfyfen  ftonben,  bie  man  toott  mefegen  unb  erniber* 
fd&tagen,  angebunben,  ben  Ijauet  er  bie  ftefs  ab 2.  ba  tyuben  bie  od^fen  f aft  an 

25  ju  fd^reien.  bad  er^orten  bie  fctyartoacfyter  unb  tieffen  ju  unb  fanben  ba  ben 
jungen  fiftterhtec$t  bei  ben  od^fen  unb  [fierten]  in  in  bad  narenljauftetn 3. 
ba  n>arb  bedfetben  tagd  bad  urtait  fiber  in  geben,unb  [toarb  er]  audgeftrid&en. 
[242b]    2tn  fant  Satfyerina  tag  i)at  fyerr  2lmbrofi  JRun  ju  bem  ti)om,  25.  <ro». 
ain  Ijetfer  bafetben,  prebiget  bon  ber  tieben  Ijaitigen  bereerung-    unbwei.  30. 

30  an  bifer  prebig  J)aben  bie  lefeerprebiger  maifter  3Kicfyet  Setter,  $and 

29.  'ain  $.  fcafelben*  fe&lt  in  b.        30.  fafcen :  im  Dtiginal  'ftnfc\ 

1.  @.    bic    biegbejfigli^e    2>arftet»  bin  jtoatcn,  bie  ben  $uten  a$t  tagc  gc« 

tunaung    bed   ©adfaerfcatteS    im   Ur*  ^uet  tyaben'.  —  (Sin  toon  i^m  tm  ©e* 

tHfebnef  be«  ©an«  $ut  dd.  6.  3)ec.  fangnig  gu  Augsburg  gcbic^tctc*  ?ieb  f.  in 

1527  bei  2Re$er  1.  c.  @.  252.    SDic  %n*  SBadernagel ,  b.  beutf^e  ^ir^enlteb  k. 

gaben  ©enber«  werben  ^ier  beflStigt ;  III  <&.  508. 

^ut  flarb  8  Xage  nac^  fcinem  %tn6ft»  2.  2fo«fityrtt$er   @enber  in   feiner 

DerfU($  (am  5.  SDec,  {nac^  nttttag  m  tret?  Chronographia. 
^orn1).  —  ©91.1527  (f.  naty  Vtkla^  3.  @.@enber$BU19b  ©emna^toare 

7.  SDec.)  ©(.  120b :   'mer  1  gutbin  3  U  ba«  49^arren^u«lein  im  3. 1475  ent(fc 

fa^gett  unnb  fur  bad  mat,  ate  man  ttt  toorben  fiir  foft&e,  bie  grog  nnfftr  unb 

©uten  toer^rant  ben  tne^ten;  mer  3  gut-  gef#rei  auff  ber  gaffen  triben'. 

etabttfroniten  XXIII.  %  13 


Digitized  by 


Google 


194  VII.  2>te  <£$ront!  toon  Clemens  @enber. 

©ctynetyb  unb  bet  prebtger  bon  fant  3ergen 1  tat  auffgemerdt,  bag  [fie]  in  in 
fetner  reb  berfactyeu,  unb  na<$  ber  prebig  ftnb  fie  ju  im  gangen.  ba  fott($$ 
bie  toeiber  Ijaben  gefed^cn,  fiubfieljinjugetauffenuub  [^aben]  fie  bet  tremtyar 
eroibergetoorfeu  unb  mit  trett  fefteu  toot  erptfit  unb  erjauft,  unb  [ftnb]  in 
fattier  auffrftr  lautn  »on  ber  toeiber  Ijanbt  eupfloctyen  unb  euttauffen.       * 

ttd.30.  Anno  domini  1528  an  ainem  funtytag  ant  12.  tag  januarii  If  at 
man  unbet  bent  ampt  11  bauren  unb  1  frauen  Don  Satyreu  gefangen2- 
bie  Ijaben  ficty  I)ie  toiber  tftuffen  tauffen.  ben  Ijat  man  bie  ftat  Ijte  Der* 
botteu  unb  [fie]  baraus  gefiert. 

«ei.  30.        9fot  13.  tag  januarii  Ijat  man  30  maun  gefangen.  *° 

»ei.  30.  5lm  18.  tag  januarii  Ijat  man  10  mann  toon  be$  toibcrtauff^  toegen 
mtt  rutten  au$geftric$en  unb  bie  ftat  etmglttcty  berbotteu. 

aiei.  33.  [243*]  Sim  fumptag  ben  19.  tag  januarii  Ijat  man  in  be$  SBibenmanS 
1}cm$  unber  bem  amp t  20  bafyrifcty  bauren  —  bie  Ijabeu  fi<$  in  bifem 
tirir#)au$  toon  bem  ljau$fnec$t  unb  magt  toibertfiuffen  tauffen,  bie  Ijati* 

2o.3a«.  man  ju  morgenS  auz  ber  ftat  gefiert  unb  bie  ftat  etoiglRcty  fcerpotteu. 

9tei.  30.  §erfcog  SBifljafat  bon  Satyren  Ijat  atten  feinen  unbertljaneu  bei  grof er 
ftraff  berbotten,  bag  lainer  ju  SlugSpurg  an  bie  tutljerifctyen  prebig  gang3, 
unb  atten  feinen  amptteutteu  bebotctyen,  ac$t  barauff  [ju  Ijaben],unb  toelctye 
fetn  gepot  iibertretten,  [bag  man]  im  biefetben  gen  SDiinctyen  fier,  unb  20 
[man]  Ijat  im  bit  juprad^t.  bie  Ijat  er  aU  in  galcfentljuren  getegt;  ba* 
fetben  ift  lainer  ongeftrafft  auslomen :  etlicty  Ijat  er  berprinbt,  etlicty  ent- 
auptet,  ettictyeu  ettictye  gftber  genomen  ober  anbere  peiu  autljan,  etlic$ 
Ijat  er  urn  gelt  geftrafft. 

luiPSi.'        9fa  fant  ©ebaftianStag  Ijat  man  granfeen  ^reiutig,  ben  toeber,25 
be$*bater  *>or  ettid&en  {aren  bei  fant  SRatlja  auff  bem  baum  ift  gefeffen4, 
unb  be$  SrabferS,  fc$neiber$,  tod^termann  unb  Slnna  ©tetyfferiu  mit 
rfitten  au$geftric$eu 6. 

1.  ba  ftnb  na$  bet  prebig  ju  im  gangen  maifter  3Ri$el  u.  ber  prebtger  torn  tyailigen  Greufc  u. 
von  fant  3ergen  u.  in  barumb  anfomen.  3.  fit  1  off  en.  4.  u.  mit  iien  ftieflen  toeiblid)  erbinft, 
bafj  fte  fam  ben  weibern  Ijaben  enpfltec&en  migen  mit  grofem  fpott.  7.  *u.  unber  bem  ampt'  fefclt 
in  6.       u.  1  bfiurin  au«  bem  IBetyrlanbt.  8.  jft  morgen*  —  Ijinau*  gefiert  u.  inen  toerbotten, 

baf  fie  nit  me  in  bie  fiat  femen.  11.  10.  toibertauffer,  2lug$burger,  k.         12.  'unb  bie  fiat 

ewigflicb  »erb.%  fe^lt  in  6.         17.  liefer  flbfafe  fefclt  in  &.  26.  4oor  etl.  jaren*  fe^lt  in  6. 

27.  4unb  Ui  Xx.  f.  t.— u.  %.  61.'  fe&lt  in  6. 

1.  So^atttt  ©etfrteb.  @.  242;  (S^e^crn  11  @t.  VI  Wx.  95. 

2.  @nbrt«  SSibemnan,  BierBreu,  »ar  4.  SSgt.  oBen  @.  43,8.  grang  $rei* 
am  18.  3an.  1528  au«  ber  @tabt  toer«  ning  »urbe  am  26. Oft.  1529  fcegnabigt. 
»icfen  ttorben.    ^at^«becr.  ©L  160^.  5.  %m  28.  3an.  1528  »urbe  einc 

3.  SBgt.  Sinter,  ®t\%.  ber  @<$t(ffare  ©atbara  ©c^teiffcrm  au«  ber  @tabt  ge* 
ber    e^angenWen  2e$re  in  %tytxn  I  fil^rt.  ffiatysbecr.  ©I.  161^. 

®.  257 ;  mbctjrcitcr,  Ann.  boic.  II  2.  X 

# 


Digitized  by 


Google 


1528. 


195 


[243b]  3fo  fant  SBincentittStag  Ijat  man  2  mann  mit  rfitten  au$geftri<$en.  f^'l™. 

9ln  fant  (Smerentianatag  Ijat  man  3  mann  unb  5  fraucn  au&  bet^1-^ 
[tat  gefiert 

5lm  24.  tag  januarii  Ijat  SBeiten  SRuffcn  fne<$t  nit  toeSen  f<$U)eren,  ateusi. 
toann  man  in  ju  ber  [tat  tyinaus  fter,  bafc  er  ^mftito  etoig!lic$  nit  mc  in 
bie  [tat  tocfl  lomen.    ba  Ijat  man  in  burc$  bic  kden  prinbt, 

9ln  fant  ©cotafticatag  l)at  man  atte  toibcttauffet  auff  ba$  9totl)au$  $;{%t 
gefobert  unb  Ijat  fie  attein  urn  gctt  gcftrafft.    bifc  ftraf  tyat  Iain  frud^t 
prad^t,  bann  ir  toil  Ijafcen  toibcr  in  ben  attcn  ftampf  geiretten,  finb  ber* 
io  fitter  barnacty  footben,  bann  fie  bor  getoeffen  finb  K 

9lm  fumptag  estomihi  am  morgcn  ift  Dor  meren  bet  griJft  tomb  23.  seb*. 
getoeffen,  bet  !aum  geljflrt  ift  toorben.    bet  Ijat  in  fant  Utfi<$$  pfarr  feci 
bem  ctofter  ain  I)au$  batnibet  getoorfen  unb  bet  bem  SRa^enBab2  ain 
ftabet,  fd&ier  in  ainem  augenpticf . 
15  [244*]  aim  fumptag  judica  ift  tyerfcog  @nric$  bon  33raunf<$n>etyg 3  mit  800  29.swarj. 
pferben,  tauttet  firiffer,  ju  9lug$purg  eingeritten,  on  bebedung  be$  Ijar* 
nifc$  mit  Haibung,  ain  fotid^en,  tuftigen  taifpgen  jeug,  bergleictyen  bor 
Ijie  nie  gefed^en  ift  toorben.  tyat  mit  im  geljept  8  trumetljer  unb  40  tofigem 

6.  ptinbt:  geptenbt.  tl.  an  bet  ^etren  fafna^t  ijt  $ie  am  motgen  in  bet  4.  ut  fo  ain  fafl 

(jtoftt  winb  geweffen ,  tag  cr  bei  fant  Urlid)  ain  $au8  unb  bei  bem  iRappenbab  mit  ainanbet 
f$itt  in  ainem  augenplid  &at  umbgewotfen.       17.  all  in  firifj  on  aUc  obetflaib. 


1.  'Uff  ben  23.  tag  januarii  anno 
1528  ift  angefetyen  unb  erfeunt,  bag  atfe 
unb  jebc  J>erf ouen,  bic  fi<$  toot  bem  betueff 
toibettauffen  laffcn  unnb  besfyalben  ir 
left  unnb  guet  pinbet  ainen  etbetn  tatty 
toettyaft  unnb  gef<$tt>oteu  ^abcn  (f.  oben 
©.  1 90  2fam.  5)  umb  gelt  an  bau  gum  tyail* 
Hgcn  geift  gefirafft  tterben  affo :  bafi  ain 
jcbcS  eetoofrfMo  ft<$baibe,tme  objlet,  iauf* 
fen  (affen,  jtou  fteutn,  ain  founber  ege* 
ma<$el  ain  fieut,  toa«  nc^fl  batoot  gefleutt 
tyat,unub  ain  etyalt  breiffig  pfennig  mcincn 
tyetten  ben  jteuetmaijietn  bejaflen,  ba8* 
fefbig  gelt  in  ain  fonbre  bii<$8  gelegt 
unb  toolgeubts  art  bemelten  bed  ^aiutgen 
gaijis  ban  geben  »erben,  unb  bag  au<$ 
bie  man8^etfonen  ber  toaalen  fiinff  iar 
(anng  miifiig  unb  abjleen  fotten  unb  tool* 
Un:  foat$$j>rot.©L  162».  —  *Uff  ben  10, 
tag  februarii  1528  fctti  nadjbemett  ^er* 
fonen,  fo  be«  toibertaufs  ^alben  ^ie^or  ir 
leib ,  ^ab  unb  guet  an  ains  rats  tt)iffn 
unb  »iHen  nit  gu  toerenbern  ber^aft  unb 
gef<$»orn  (am  3.  Oft.)  unnb,  bag  fte  mit 
bem  toibertauffen  unrest  get^ann,  be* 


fent  %aUn,  toot  tat  etf<$inen\  @ie 
lourben  in  betfefbeu  SBctfc  mit  ©etb  be* 
jttaft  »ie  bie  am  28.  3an.  1528  ©ejlraf- 
ten:  im  ganjen  toaren  e8  (am  10.  gebt.) 
35  ^etfonen.  SRat^bect.  ©I.  164  ff.  S)tc 
in  Itftbtiffyu  S)ienften  jle^enben  $etfb*n» 
li^feiten  nmtben  au§etbem  no^  i^ter 
Slmtet  entfefet.  ©I.  166». 

2.  2)a«9la^ettbab,  ftfi^etSubenbab 
genannt,  befanb  jt$  anfa'ngU^  xtafyt 
am  &l.  ©eiji  *  @^)ital ,  !am  bann  na$ 
A  310  unb  blteb  bafeibfi,  bi«  1841  auf 
biefem  $tafee  bie  ©^italmii^e  gebaut 
toutbe,  tottyt  bi«  ba^m,  tt>ie  frii^et  ba« 
©ab,  bi^t  am@^itale  ftanb.  ©offmaun, 
S)ic^ug8b.53a'ber  2C.  in  bet  3eitfat.  be« 
WL  SBcr.  f.  @<$to>.  u.  9^eub.  Sa^tg.  1885 
&.  11. 

3.  ©gl  bie  (S^ton.  be«  gtiboUn 
«t>ff#  »a«Ier  (S&tou.  I  @.  61,  3;  bie 
SBeiffen^otnet  $ijt.  @.  140;  3Kanti<$« 
(£^ton.  ©I.  266».  —  ©ergog  $etnti$ 
toon  ©caunf^toeig  (1514—1568),  geb. 
1489. 


13* 


Digitized  by 


Google 


1 96  VIL  3)ie  (Sfaontt  bon  ©emeu*  ©enber. 

bietoctl  fie  ju3fog$putg  finb  gelegen,  fytt  man  aHein  bic  4  fytuptyot  auff* 
tljan,  unb  tag  unb  nactyt  finb  bie  eiffin  letyinen  f fit  atte  gaffen  ffitgfatagen 
unb  betfctytoffen  getoeffeu,  unb  Ijaben  it  t>it  in  Ijamtfcty,  butcty  atncn  tat  bet* 
otbnet,  but<$  atte  gaffcn  mieffeu  gan,  bic  ftat  ju  betoaten.  bcr  Ijetfcog 
bonStaunfctytoetjg  tyat  in  fclncnt  ralfigcn  jeug  gefytyt  ain  matgtaffen  bon* 
SJtanbenbutg,  ain  ffitfteu  bon  ?lnl)att,  ain  gtaben  bon  (gtyffenbutg  unb 
anbcr  gtaben  unb  frcicn,  ob  16,  unb  attc  titter,  Ijettn  unb  ebel,  bie  in 
bifent  taiftgen  jeug  finb  gefoeffen,  ift  fd&iet  toinet  ob  34  alt  getoeffen. 
bifct  taifig  jeug  ift  bon  laifet  Sate!  beftelt  getoeffen  in  ba$  ffielfd^tanb  jfi 
jiectyen,  bafelben  ift  bet  tyetfcog  ju  aincm  obetoften  fytuptmann  gefefctio 
tootbeu,  unb  ift  aUe  monat  auff  ain  ieblid^e  t>etfon  12  ft  geben  tootben. 
fie  $aben  jfi  [244b]  3lug$putg  nemant*  beleibiget,  nnetoot  fie  fet&«  unbet 
ainanbet  aufftietig  gelebt  Ijaben  mlt  effen  unb  ttincfen,  bic  fenftet  au$* 
fd&Iagen,  ttincfglfifet  unb  fitbetin  fcectyet  bon  ben  fenftetn  auff  bic  gaffcn 
getootfen ;  bo$  tyaben  fie  alien  fd&aben  abtljan  unb  tteulid^  jalt.  bifet  ** 
Ijetfcog  ift  ain  iunget,  ftavdet,  beljetfctet,  langet  ffitft  getoeffen  unb  $at 
ganfe  Iain  glidt  im  ffielfd&Iano  geljept  K  betlot  gat  na$  aH  fein  tojj  unb 
leut,  unb  tljet  boc$  mit  inen  nie  lain  ftteit ;  ftatben  jum  tail  Ijunget*  unb 

26.  uud.  an  bet  peftitenfc.  bet  Ijetfcog  lam  am  anbetn  tag  natty  Satttyolomei  mit 
19  pfetben  gen  SlugSputg  MS  bem  SBelfd&tanbt,  unb  ptib  bil  tag  tyie  bei*> 
bem  toitt  $anfen  SReifd^net.  bic  anbetn  feinc  teittct  finb  ain  anbetn  u>eg 
in  teutfd&e  tanbt  jogen,  ju  fu§,  on  Ijatniftty,  bann  bot  ljunget  Ijaben  fie 
ben  tyatnifcty  nit  lunben  ctttagen  bt$  in  teutfetye  lanbt.  tyat  offt  ainct 
alien  feinen  $atnif$  nun  urn  14  A  geben;  etltcty,  bie  lainen  Ijaben  ge« 
$apt,  bet  inen  ben  fitifj  ablauff ,  tyaben  fie  auff  bem  toeg  bon  inen  ge«  * 
tootfen. 

[245*]  $an$  $ettoatt,  ain  tangct  mann,  ift  tyie  bot  unmfit  geftotben,  bon 
toegen  bag  im  toa$  botfetyaff  t  fomen,  bafc  im  in  be$  matgtaffen  bon  2)tau« 
benbutg*  gtait,  nit  fetb  bon  SRietenbetg,  2  tofigen  mit  gut  toaten  etntbet* 
gctootfen  unb  genomen  lootten,  batauff  et  gut  tyet  ob  20000  ft  toetbt. *> 

io.tyrii.        am  latfteitag,  ale  man  ju  fant  Uttitty  na$  altet  gctoonljait  ba$ 

4.  afle  i^9ix  [391.  402»>]  aufci^alb  Ux  4  !?<tupt$or  ftnb  t»ef<^toffcn  geweffen  u.  bit  gaffcn  mit  ben  eifin 
ftttjiiun  befc^loffen,  folang  fie  ^ie  finb  gctoeffen,  u.  tag  u.  na<$t  bat  ain  rat  oil  in  fcamift  orrotbntt, 
bie  getoa^et  baben  u.   bur^  afle  gaffen  finb  gangen,  bam  it  fic^  ni^  eibeb.  7.  16:  IS. 

20.  u.  if}  ain  gutte  jeit  bei  bem  ^.  $.  jfi  ^eiberg  gelegen.  2t.  fein  anbei  taifig  told,  bel 

no^  in  leben  ift  geweffen.  22.  on  $antif$  u.  bet  metei  tail  jfl  fu§.  23.  ^at  menger  aCUi 
f.  $.  umb  14  b.  geben.       27.  'ain  1.  m.'  fefcft  in  6.       unmnt :  ieib. 

1.  8gl.  fiber  fetee  S^ltigffit  in  3ta-  e.  22;  ©aumgarten,  ©cf(^.  *arW  V., 
lien  unb  ben  2lu«gang  feiner  Untemefr-  ©b.  II,  2  @.  618  ff. ;  @enber«  Chrono- 
mungen  ^ir^mair  @.  487 ;  ffianle  III      graphia  ©b.  IX  ©t.  65»  ff . 


Digit! 


zed  by  G00gle 


J 


1528.  197 

$o<$n>irbig  facrament  'ju  bem  graft  in  am  Ij&udtiu  I)et  gefcfet,  gieug  ain«ei.33. 
mann  tyinjfi,  forewent :  'pfue  bic$,  Srifte,  m$  tyfift  ba  in  bem  narreu* 
$fiudtiu?'  unb  Icrt  im  fyotti<$  bad  Ijinber. 

3u  fant  9lnna  Ijat  man  na$  oftern  bad  Ijod&tmrbig  facrament,  bad  m.  34. 
5  in  aincm  attar  ift  geftauben,  geftotten.  ba  Ijat  ain  rat  100  fl  barauff  ge* 
tegt,  n>er  ben  bieb  augeig,  man  Ijat  after  ed  nun  fflr  ain  foott  gc^e^t,  unb 
ift  ni$$  toeitterd  barin  geljanbtet  toorben.  ed  toad  bie  fag,  bie  afttrinigeu 
mincty  Ijetteu  ed  fetftd  tljan. 

©eftaftiau  Don  Sftteringen,  ain  ebetmanu,  unb  ©igmunb  SBetfer1 
tofinb  Ijie  auff  ber  £rincfftuften  mit  ainanber  unaind  toorben,  [245b]  unb  ift 
ber  Jhteringer  tounbt  gefctytageu  toorben ;  ain  rat  Ijat  ben  SBetfer  barumft 
auff  ain  tljuren  getegt,  toenig  tag  baroac$  ift  ber  SBelfer  burc$  mtttet* 
perfon  mit  bem  ftneringer  fcerrictyt  toorben  unb  Ijat  im  urn  fein  fttyaben 
gnftg  tljau-  barnacty  After  17  t»u<$en  ift  bifer  Shteringer  ju  9lugdpurg 
ugeftorften2,  unb  tjaften  feine  frainb  barna<$  ben  SBetfer  nit  toeitter  auge* 
fo<$ten* 

£)ie  maur  feci  bem  $ting!entl)8rtin s,  bie  im  bergangen  iar  ift  um* 
gefatleu,  ift  in  bifem  iar  audgemactyt  toorben,  unb  bie  feineu,  tyo<$en 
tljiiren  finb  aftgetyept  unb  niberer  gemactyt  toorben  unb  in  bife  form  geftett, 
20  toie  fie  ifc  finb. 

35ie  ftraf*  unb  ber  gemein  farmeg  Don  fant  ©erbaci  Bid  ju  ber  8e^ 
prugf  ift  anfencfftcty  gemad^t  foorbeu ;  bann  ba  ift  atoeg  ain  ftflfer,  tieffer 
toeg  getoeffeu,  unb  ^aben  fi$  bie  fuerfeut  tit  ba  mieffen  teiben. 

STOaifter  2tootff  £)utyer,  ain  ftitbljauer4,  ift  in  ber  larouctyen  gen  SBien  wet.  34. 

3.  am  f.  ift  ain  m.  in  f.  Utl.  firemen  ffltJ  b>cb>irbia,  factament  aangen,  be*  bet  unferm  l?erm,  im 
grab  ligent,  geftanben  ifl  na#  alter  getoonbait  u.  b>t  geforodjen :  'pfue  bi#  ©rifle,  bift  bfi  in  bem 
narren^auflin  binnen ! '  ic.  7.  bie  gemein  fag.  10.  auff  ber  fterrn  St.  14.  u.  umb  jfige* 
flegten  faaben  ain  abtrag  tb>n.  unb  7  louden  barna$  ift  6eb.  ».  Stn.  jft  %.  geftorben,  ba 

[»t.  405*]  baben  bie  »on  rtneringen  ni#fe  weitterS  me  mit  bem  ffielfer  geb>nblet,  at*  toer  ei  bifet 
tvunben  $alb  geftorben  unbet  bem  jar,  fo  er  fi#  *or  im  leben  mit  im  fcertragen  bat.  18.  ift 

»iber  au*bauen  worben ,  unb  bie  $c$en ,  f$3mn  ftatmaurtyuren,  bie  bafelben  ftanben,  fnb  ab* 
broken  wotben  bid  jfi  bet  maur  ta^,  wie  man  fte  \$t  ft$t.  21.  'ber  gemein'  ift  au«  6 

erganjt.       23.  u.  b..  fi^  b.  f.  al»eg  toil  ba  erlitten. 

1.  @igmwtb2Beifer,  bcr@o$it  2uca«  3.  @.  oUn  @.  183,  19. 

25eIfer8'  4.  @.  fiber  «bo!f  2)U(^er  (SDou^cr) 

2.  3tt  ber  Chronogr.  ©I.  56»  ettbet  oBcn  @.  69  2fam.  5.   SSat  ben  ^uffafe 
bie  (Strung  mit  ben  SBorten :  Seb.  de  l3>ux  ^ug«b.  ^unftgef^.'  in  ber  3eitf(^r. 
Kneringen  nuptias  celebrare  voluit  bed  ty%  SBer.  filr  ^fyvoabtn  u.  Wink., 
port  8  dies  cum  una  nobili  de  Sey-  Satyrg.  1887  ®.  95  mit  3fom.  2. 
Dolsdorff. 


Digitized  by 


Google 


198  VII.  2)ic  <Er)ront!  Don  (£(emen«  ©enber. 

jogen  unb  Ijat  bad  Ijaudljaften  [246a]  feiner  frauen  beDolc$en,  bie  ift  am 
9.  apru.  SKdltngetin  getoeft.    bife  frau  Ijat  3  tag  Dor  oftern  ir  Ijaud  sierli<$  unb 
tool  jugerid&t  ju  ber  berfanttung  iter  bruberfd&afft,  ftaucn  unb  mann,  bcr 
toibertauffer,  ju  prebigen  unb  ju  tfiuffen,  na$  inljatt  iter  feet  unb  lefceret, 
unb  bag  ed  badber  fueg!tt(^er  unb  ftitter  on  atteS  fragen  unb  gefctyret  jft«  * 
gieng,  Ijat  fie  ain  jeictyen  an  ir  Ijaudbljir  gentad&t,  n>etc$ed  bie  toibert&uffer 
tool  lanbten,  unb  on  tyin  unb  Ijer  fragen  an  bent  8e$  in  bad  Ijaud  jufamen 
funben  lonten1.     tntoenbig  itn  Ijaud  Ijet  fte  bie  (aben  unb  fenfter  atte 
ntit  te^tc^en  unb  teinim  tuti)  Derljendft,  bag  lainer  audtoenbig  in  bad 
lxapu.  tyaud  lunb  Ijineinfec^en  ober  efctoad  IjSreu.  ant  oftertag  frie  t>or  auffgang  io 
ber  fonnen  finb  in  bad  Ijaud  fotnen  bei  200  ntenfd^eu,  frauen  unb  ntann, 
att  unb  iung,  fned&t  unb  ntfigt,  burger  unb  fretnb,  unb  Ijaben  ntit  men 
pra$t  ju  trincfen  unb  effen,  ain  jeblid^d  na$  feinent  Dertnigen,  au<$  gelt. 
bad  Ijaben  fie  unter  bie  brfiber  unb  fctytoefteren  audtaitt,  bantit  lained 
unber  inen  mangel  Ijet.  [246b]    barnacty  ift  $and  ©ebofb,  ain  faneiber,  i» 
auffgeftanben  unb  Ijat  inen  prebiget  unb  bie  article!  irer  lefcerei  Dorgetefen. 
unb  urn  bie  fflnf te  ftunb  Ijat  er  ju  inen  gefagt,  toefd&e  no<$  f($n>ad&  in  bent 
gtauben  finb,  bie  fotten  Ijittoeg!  gan,  bann  ed  fei  julinftig,  bag  fie  bur<$* 
ec$t  toerben  unb  berfotgt.  ed  finb  au$  t>il  erbar  leut  unber  inen  getoamot 
toorben  bur<$  botten,  bag  fie  Don  bifer  bruberfd^afft  gangen,  ee  fte  gefangen  » 
toerent;  barunt  finb  nun  95  perfon  ba  ptiben  bifer  brueberfctyafft.    urn 
bie  7.  ftunb  ift  bad  Ijaud  Don  bent  ftatoogt  unb  feinen  hted^ten  unb  an* 
bem,  bie  int  Don  ainem  rat  finb  jilgeben  getoeffen,  untgeben  toorben;  bie* 
Ijaben  bife  perfoneu  afl  gefangen  in  bie  eiffen  gefiert.  ed  $at  atoeg  bed 
Dogtd  hted^t  ainer  2  frauen  ntit  ainanber  gefiert,  unb  barna$  ain  anber2s 

1.  [391.  405*>]  Qlbolff  Dfifeer,  ain  bilbt)auer  feat  ain  r)aud  am  fie$  gefetpt;  bet  ifk  in  ber  fanvu$<n 
gen  ©itn  jodjen  unb  feat  feiner  frauen,  bie  ain  tficflingerin  ift  geroeffen  unb  gto§  ftyoanger,  bad 
baud  bevot$en ;  ba  feat  bife  frau  3  tag  bor  oftern  ir  baud  natb  aflem  tortail  auff  bie  toibertaufftr 
|figcri$t  unb  ain  jeidjtn  an  bad  baud  gema$t,  welded  jett&en  aQe  bifer  feet  tool  fanbten,  ba§ 
nemanfe  burft  nadj  bem  r)aud  fragen  unb  bie  fact)  fein  ftitt  jugteng,  unb  imoenbig  im  feaud  feet 
fie  bie  fenfter  mit  leinim  tucfe  unb  tepi$en  berr)ene!t ,  ba§  nemantd  audroenbig  Wnb  t)ineinfe$en. 
12.  iung  unb  alt,  arm  u.  rei$  u.  bjeig  u.  fr.  18.  ban  ed  ift  \„  ba§  man  und  burtbttyen 
wirt.       23.  (unb  anbern,  bie— f.  ftftgeben  g.'  fet)lt  in  6. 

1.  'Anno  1528  auf  ben  tyeiUgen  ofter«  88;  boruntcr  befanben  fl<$  46  au*»Sr» 

tag  ben  jtootften  tag  beS  monats  aprilis  tigc,  bie  fofort  (lautUrfteittoom  13.«!prir) 

fein  in  $anfen  2)au<^cr«f  genant  $an8  auSgemiefett  tourben;  Sm^eimlfAe,  bie 

«bo!ff  betocnung  am  ^inbern  2cd^  ober»  *nur  auS  (Stnfatt  babel  aetoefen'  blieben 

fyatb  bed  f^ta*fau«  unb  in  feinem  ab»  gegen    Seijtung    be«   (SibcS  unbeflraft, 

»efen  but(^  fctn  ^au«frau  bie  na^ttot*  f^toerer  gratoierte  tourben  mit  fcerfdr)ic» 

geuben  »on  gartenbtuebern  unb  tcibet*  benen  ©trafen  beteat,  gum  %^di  au$ 

tauffern  eingetaff en  toorben. '    2)ie3a$t  aud  ber  @tabt  tocrtoiefen,  iebtxJ&,  toenn 

ber  in  ben  ffiatfabecreten  ©I.  171»  ff.  fte  toibentefen,  balb  begnabtgt. 
aufgef  flatten  bet^aftetcn  ^erfonen  berra'gt 


Digitized  by 


Google 


1528.  199 

ftte^t  aflein  ainen  mann,  fo  lang  bi$  man  fie  all  gefangeu  in  bie  eiffen 
$at  getegt. 

3lm  montag  na<$  oftcm  in  ber  9.  ftunbt  tyat  ain  rat  29  perfonen,  Jfef^il- 
barunbct  finb  gctoeffen  8  fraucn  unb  2  faaben,  au&  ber  ftat  (auffen  fieren 

sunb  bie  ftat  etotgllitty  begotten.  [247*]  na<$  ber  12.  ftunbt  tyat  [man]  6 
frauen  a\x$  ber  ftat  gefiert;  barunber  ift  aine  getoeft,  bie  Ijat  7  t5c$tem 
geljept.  e$  ift  nictyt  gtaubticty ,  tote  freti<$  frauen  unb  mann  ftnb  aus* 
gangen,  bie  man  atfo  in  bad  ettenb  t>erf$idtt  tyat.  ber  mann  ift  bon  toeib 
unb  bon  Knben  gangen  unb  Ijernriberumb  bie  frau  bom  mann  unb  linben 

10  unb  alien  frainben,  Ijab  unb  gut  bag  fid)  jebermann  aemunbert  Ijat.  etficty 
burger  Ijaben  bifen,  bie  arm  finb  getoeffen,  an*  mitteiben  bur$  gofcttriUen 
geben;  ir  bit  tyabeu  biefetben  berfrottet  unb  gefagt,  fie  tooften  in  lieber 
ain  fad  geben,  fie  feien  bem  faifer(i$en  re$ten  natty  bed  tob*  toirbig. 

3(m  fampftag  tyat  [man]  5  erbar  frauen,  aber  in  ber  lefcerei  gar  er< «« *85.L 

uftotft,  an*  ber  ftat  gefiert. 

3erg  JReget  ift  faum  mit  ber  fluty  barbonlomen  *,  unb  fein  frau,  aci.  35. 
Stnna  SRaulityn 2,  Ijat  ainer  baurenmagt  Kaiber  angetegt  unb  ain  frug 
tragen,  gleitty  art  tyab  fie  mitcty  auff  ben  mardt  tragen,  unb  ift  atfo  aM 
ber  ftat  barbonlomen. 

20        9fot  afftermontag  natty  quasimodo  tyat  man  ainer  frauen  bie  jungen  Jj^gJ1- 
auSgfttynttten  unb  5  fd^dn  frauen  [247b]  burcty  bie  baden  prinbt  unb  ainem 
mann  bie  jungen  abgfttynitten  unb  2  mann  unb  ain  tnaben  mit  rutten 
au$geftrittyen,  toetttyer  fnab  ben  toibertfiuffern  brieff  tyat  tyin  unb  Ijertrageu 3. 

8.  ti  ift  nit  gl.,  mit  toal  freiben  frauen  u.  man  fi<$  tie  afle  in  bit  frembe  fraben  laujfen  oer, 
f$i<fen  u.  ftd>  tt<  [91.  407*]  ftauen  u.  eemann  oon  ainanber  u.  Don  iten  aigen  finben  u.  fiainbcn 
von  ainanber  finb  abgefdjeiben.  12.  oerfpott  alt  bit  frtndenneffigen,  bag  fc  ben  t.  r.  nadj 

folten  getobt  wetben.  17.  unb  ain  reid)er  burger  ber  ift  burd)  fluty  aut  ber  ftat  (omen  u.  fein 
frau,  bie  batoor  bat  3Jnna  geb^iiffen  u.  ft$  im  teibertauff  %at  lauffen  6ara  b/iiffen,  bie  $at  ainer 
b.  m.  (I.  angel.,  alt  fo  fie  mild)  tab  auff  ben  marcft  in  bie  ftat  tragen,  bie  ift  au$  alfo  bar  won 
totnen.       21.  abgefd)nitten.       prinbt:  prenbt 

1.  S3gl.   fiber  38rg  ffiegef  bit  f(£ro»  Victor  gemetten  fcerfonen  aufertegt  ic. . . 

nica   nttott    ge(cbi<$ten'   *M.  30*>.     (5r  bad  afle*  gfi  tun  er  jfi  tywftan  band 

mar  nebft  @ebafttan  bon  greiberg  ein  angenomen  tyat.   SRat$«becr.  ©I.  166*>. 
@3mter    2)en?«.      ©.   bad   @#reiben  2.  $ie  jtoeite  grau  Keaett ;    fcinc 

2)ntf«  au  ben  9lat^  bet  @tabt  ?lug««  erjle,  Barbara  ?auginger ,  ift  butt^  eine 

burg  aud  bent  3a^re  1525  bet  SOfcetyer  ber  @tabt  5lug«bnrg  gemibmete  $&o\)U 

1.  c.  ©.  220.  —  (St  tourbe  im  nfic^ften  t^Stig!eit«fliftuna  befannt.    @.  ©eiba, 

3ar)re  beanabigt:  Uff  egemetten  11.  tag  @tiftung«gcfd^.  II  €5.  672. 
(februarii)  ift  33rg  Weget  au^'fur  rat  3.  3n  ben  3lat^«becreten  nnter  1 528 

erforbmunbime,ba6erfl<$toibertauffen  gnb  331.  176»ff.  eine  SWenge  tt>egen  ber 

Iaffen,  aber  gtei(^n>o(  ren  barfiber  gepebt  ©iebertaufe  anggetciefencr  unb  beftrafter 

unb  fa  unrest  gett)an  t)aben  jcttlt^  bel?  $er[onen  toerjetynct;  am  21.  «pril  tt>ur* 

meinen  t)erren  ben  burgermaiftern  an*  ben  5  $erf onen ,  barunter  bier  2Beibe« 

jaigt,  aind  erbem  rat*  jiraff  »ie  annbern  ^erfcnen  'mit  bem  branb  anf  bie  padtn 


Digitized  by 


Google 


200 


VII.  2)ie  <£&toni!  *on  (Slemen*  @enbet. 


maifter  Slbotyfs  £)ul)er  frauen  $at  man  am  teib  nit  geftrafft,  Don  toegen 

bag  fie  f$n>anger  ift  gcU)cffcn#  funber  man  Ijat  fie  au$  ber  ftat  gefiert  K 
»ei.  35.        Stuff  bifeu  tag  ift  ain  rat  bet  ainanber  gef  effen  im  rat  bis  fester  in 

bie  3.  ftunbt  nac$  mittag  unb  Ijaben  totber  bon  neuem  gefangen  24  perfon. 

unb  ain  frauen,  ber  man  bie  jungen  barfcor  Ijet  abgfd&nitten,  bie  tooft  nits 

MS  ber  ftat  gan. 
jhci.36.        8au$en  $affner$,  be*  junf tmaifter* ,  frau2  unb  ain  fnab  ftnb  au* 

ber  ftat  gefiert  toorben. 

5lm  fampftag  ift  $an$  ©ebotb,  ber  fctyneiber,  ber  am  oftertag  ber 


25.«pril. 
<Rel.  36. 


bruberfd^afft  prebiget  Ijat,  tine  ain  fcetftodfter  entauptot  toorben J 


10 


27.<fl»tu.        2lm  montag  nac$  misericordia  ift  ber  SErauttemoein  in  ber  7.  ftunb 
in  ber  ua$t  gefangen  toorben  unb  in  ber  nad^t  7  burger. 

***?**  t248*]    ^n  fant  WW  unb  ^acob  a6cnt  *Jat  man  be*  ^acob  Carmettten 
frauen  auff  ain  larren  gefefct,  bann  fie  I?at  fetb  nit  foeflen  gan.    ben 
Ijaben  4  robler  jod&en,  bie  Ijat  ber  Render  atfo  fiftent  auff  bem  larren  mit is 
rutten  au$geftric$en  bid  fftr  bie  ftat.     barnad^  Ijat  man  auc$  ain  tt>trt 
unb  ain  fcpfter  au$geftric$eu 4. 

9ici.36.        Sorinfcen  Jfraffter*  frau,  ain  tD\ttotb,  Ijat  fi#  tauffen  tfiuffenmtt 


I.  u.  91.  $.  eefrauen,  fo  fie  fdjw".  ifl  gew.,  fcat  man  nit  gepeiniget,  fibber  tie  fiat  eroigflid?  otr. 
botten.         3.  ifl  ain  rat  in  ben  ratten  gefeffen.         7.  Mn  bee  mittmufcen  &at  man  fi.  $.  ft.  u. 

II.  am  fumptag  u.  m.  in  ber  na$t  fat  man  11  burger  gefangen  u.  ben  Zrauttentoein,  ben  wiibt 
13.  fciefer  fcbfafr  fefclt  in  6.  18.  Voienft  Jfrafftert  frauen,  ain  toittoe,  ain  feerbergin  Ut 
nribertauffer ,  $at  fid)  lauffen  tauffen  mit  iren  7  aignen  Ieibti$en  finben,  bie  ifl  fcie  bunfc  fluent 
faimli$  battonfomen  unb  ifl  ain  jeit  lang  ift  [991.  408»>]  JRierenberg  getoeffen,  bo$  mit  folidfam 
oerbott  aine*  rati  bafelben,  ba§  pe  ba  au*  bem  baul  nerten  folt  fcingan  unb  Iain  wort  nit 
fctt  reben  »on  irer  fefcerei  ;  barna$  ifl  ir  von  ainem  rat  ju  IRierenberg  offenli^  bie  flat  verbotttn 
roorben.  ba  ifl  [fit]  ju  bem  lejjflen  baimlicfc  toiberumb  gen  Hugtyurg  fomen,  ba  ifl  fe  ain  lange 
jeit  fatmlicfc  in  irem  fau*  gewefien. 


ftejatctynet1  unb  aufigefityrt  (81.  177») 
unb  *toei  9fta'nner  'au«ger)auen'  (331. 
177^).  %n  benfelften  Xagc  »urbc  (Bltf* 
Uify  ©aggcumiltterin  'bie  jungen  aBgt> 
f^nitten  unb  t>otgenbd  jur  fyaittung 
toiber  in  bit  eifen  unb  toon  banncn  au« 
bet  flat  flefttrt'  (©I.  177b).  _  gfo<$  bie 
»».  be«  3a^re«  cntySlt  toerf^iebene  @in« 
trSgc  an%  biefer  Belt  'ats  man  fotoil  au8» 
gefhri^n  u.  gefftrt  *at\  81. 120». 

1.  ©ufanna  XaudS>ertn  ttmrbe  am 
21.Kprtt  a>eU  ganger,  m<$t  burd^  bie 
Baden  gebrannt,  abet  au8gcfiir)rt.©U77». 

2.  »gt.  oben  @.  189  «nm.  2.  Sau^en 
$ifcr)er8  ^ansfran  Knna  tourbe  am 
23. 3l^rU  aus  bet  @tabt  geftt^tt.  «at^ 
becr.  ©1.  178b. 

3.  @.  often ©.198, 15.  (Sin  2i<b,  (at 


Sityoft  ©^nciber  gema^t,  toel^et  anno 
28  gn  91ug«^utg  ent(auj>t  tootben.  3m 
tt)on:  (S«  too^net  Ueb  bei  liebe.  Obex 
tote  man  bie  tagtoeig  flngt.  SBademagcl, 
3).  flit<$entteb  jc.  IU  @.  534.  8g(. 
Ottii  ann.  ®.  45. 

4.  flm  30.  tlptit  wutben  mefrere 
$etfonen"*au«ge(auen',  barunter  Serena 
©rofein,  bed  £ttrf$net*  t>on  ©alb^nt 
grau,  bie,  f$on  einmat  (inaudgefii^rt, 
toiebet  in  bie@tabt  gefommen.  fibtt 
2)a((fet8  gran  f.  often  @.  197,  7. 

5.  '$onefter  (£taftetin  tolttift  nub 
SRegina,  it  totter,  unb  SucaS  aRilOet*  ic 
toibettiefen  am  13.  Slug.  1528  unb 
toutben  toiebet  in  Onaben  anfgenom* 
men.  9iat(«bect.  »l.  187b. 


Digitized  by 


Google 


1528.  201 

iten  fiben  Hnben  unb  item  toctytermon  Saitjcn  3Mer;  bie  Ijat  bie  tiriber* 
tfiuffer  beljerbergt  unb  ift  burc$  fluent  bart>on!omen. 

SCuff  bifen  tag  I)at  man  augefaugen,  [auff]  bcr  armen  teut  Ijaud  im  so.«»wu. 
©pitat  ju  bcm  ^atfigen  gaift  bad  tac^  unb  gimer  abjityrectyen.    ba  tft  ju 

smorgeud  in  ber  ,6.  ftunbt  ain  gtofer  tail  bed  tac$d  t>on  im  fetbd  in  bie 
gaffen  Ijerabgefaflen  nnb  I)at  toil  menf<$en,  bie  ba  in  ber  gaffen  finb  ge* 
ftanben,  befc^ebiget  barna<$  am  6.  tag  junii  Ift  bad  neu  jimer  toiber 
auff  bad  Ijaud  gefefet  toorben. 

Sin  fant  3ergentag  ift  ©jttefljaud  Sangenmantet  *  mit  feinem  toectyt,  ^JfjjJ- 

io  [248b]  ift  nun  19  jar  alt  getoeffeu,  unb  feiner  magt,  bie  Ijat  ber  fnectyt  ju 
ber  ee  genomen  geljapt,  Ijat  aber  nocty  nit  Ijodfoeit  geljept,  ju  Sefytterljoffen 
DoniDiepolb  com  ©tain,  bed  bunbd  Ijauptmanu,  gefangen  tocrben  unb 
2  j[ung  6aurenfne$t  bou  Oegingen  mit  im.  bie  Ijat  er  mit  20  pferben  gen 
©etyffeuljoren  geftert  unb  am  12.  tag  maii  $at  man  fie  ba  ail  entanptot 

15  unb  bie  magt  ertriucft.  bo$  Ijabeu  fie  aU  ir  irfat  toiberriefft  unb  §aben 
anbectytigiticty  in  bem  atten,  toaren,  criftenlid^en  gtauben  ir  teben  befd&toffeu. 
ber  Sangenmantet  Ijat  bad  pobogra  geljept,  ben  Ijat  man  auff  amem 
larren  audgefiert  unb  auff  ainem  feffet  fifeent  cntauptot.  ber  Stymet  unb 
anber  burger  »on  Sfagdpurg  Ijaben  ain  befunbem  botten  gen  SBefyffenljoren 

wgefctyicft,  ba  ju  erfareu,  in  toa$  glauben  ber  Sangenmantef  fterben  toel; 
unb  im  audfieren  Ijat  er  btfcn  botten  gefeljen  unb  jfi  im  beriefft  unb  ge* 
fragt,  toa*  fein  gefd&efft  feu  Ijat  er  gefagt,  er  fei  &on  ben  obgemetten 
gefd&idft,  in  gu  fragen,  ob  et  in  bem  neuen  ober  atten  gtauben  fterben  totU. 
ba  Ijat  im  ber  Sangenmantef  ju  anbtourt  geben:  'fag  btfcn,  bie  bic$  ge* 

25fd^idt  Ijanb,  id)  toefl  in  bem  atten  gtanben  fterben,  na$  alter  getoonljait 
ber  mutter,  ber  Ijaittge  criftentid^e  fird^enV  [249*]  bann  i$  Ijab  geirrt  unb 
bie  Ijaitige  gefd&rifft  nit  red^t  aerftanben*  nub  bit  mir  fie  att,  bag  attc 
meine  gefctyrifft,  bie  ic$  gemad^t  Ijab,  fcteiffig  fud^en  unb  fie  aU  ber* 

4.  fca*  ta$totx&  ('u.  jimer*  fe$ft  in  6).       8.  auff  ba*  ©pital.        9.  Dtx  aanje  flbfafc  fe$lt  bier, 
f.  oben  Me  Bariante  ju  6.  189  3.  13. 

1.  @. often®.  189,  13.  <gr  fritte  fic$,  aefattgett  geuommen.  SSgl.  JBeefenmetyer 

af«  er  ft<$  in  ©Bggingen  nt^t  metyr  fitter  I.  c.  56  ff.,  bet  na<$  einer  $anbf<$rif  t, 

fityfte,  na<$  2angennenfna$  beaeben,  too  '©on  ben  SWarterern  inXeutfaen  lanben, 

er  {14  in  ber$erberge  bed  SWat^Sue  (S^cm  fo  toon  ber  fflbmiften  ffir^en  crtobt  fein 

fccrfcarg  unb  bon  ba  na%  Seiter^ofen.  toorben  toom  1525.    Sar  Us  auff  ba8 

2)ort  nmrbe  er  gelegentlit^  einer  toon  1558.  3ar'  beri^tet,  unb  bie  Seiffen* 

bem  ©unbe^an^tmannc  S)ie^>otb  toon  Corner  (S^ron.  @.  141  ff.    2)ie  Relatio 

@teinae(eiteten@treifetoon2:ru^enbe«  unb  (ganj  a'fatty)    bte  SBolfenbiittler 

f^toa'bif^en^unbe*,  totty  tefeterer  feit  ©anbl^rift  beri^ten   augfii^rU^er  at« 

bem   grilling  bed  Sabred  gegen  bie  bie    Sqctc    ber    beutfaeu    ffi^roniten 

SBiebert&ufcr  auf  bad  jirengjte  einf^ritt,  @enber«. 


Digitized  by 


Google 


202  VIL  2)ie  (S^rottil  toon  Siemens  @enber. 

prtnnen  unb  mein  ingebmd  feien,  unb  nim  mix  turn  tnen  mini,  unb  be^tet 
btygot!' 

S)a  nun  in  bet  Render  auff  ben  feffet  Ijet  gefefet,  ba§  cr  im  ba$  tyaupt 
afcfctytteg,  gefyert  fU$  erju  bent  Render  unb  forad>:  'matfter,  Of  Bit  bid), 
uberatt  tni<$  nit;  toann  e$  jett  ift,  fo  toil  i<$  bit  tnanluty  Ijeben;  tau&s 
nticty  t>ot  ben  ganfeeu  gtauben  foremen  (unb  ir,  Ijerr  pfarrer,  n>a  t$  in 
atnem  toort  ftrauc^te  ober  irtfye,  fo  tnanent  mtcty,  bamtt  t<$  in  recfyt 
fpre$e)\  ba  I)at  er  ben  gfoufcen  ganfe  fret  ausgebett  unb  tyat  ft<$  toiber 
ju  bem  Render  lert,  forewent:  *i$  Bit  bi$,  Iau§  mU$  Dor  auSgang  ntetner 
feet  bon  meinem  leib  ben  gfauben  uocty  ain  matt  foremen',  unb  ba  er  ben  10 
gtauben  Ijat  angefangen  toiber  jfi  tyre<$en,  ba  fctytug  im  ber  Render  ba$ 
§aupt  <&,  ba$  pel  auff  bie  erbe,  unb  ber  feib  pK6  auff  bem  feffel  fluent, 
unb  jufefeften  ift  ber  feffet  mit  feinem  leib  au<$  umgefatten ;  unb  §at  fein 
enbt  alfo  anbe$tigt(i$  unb  gebuftig  bef<$toffen,  bad  bit  teut  ju  toainen 
unb  jettyero  betoegt  Ijat  is 

!lieif39;[M»b]*n  fant  ©eroaciu*  tag  $at  man  be*  ffitbtyotfe,  junftntatfters,  fun 
au$  ber  ftat  gefiert  K 

^'clS:  ^m  fam^fta8  na$  unfer*  Ijerrn  fronteid&nantftag  Ijat  man  aim 
toeber  bie  jungen  abgfd^nibten2  unb  ainen  anbem  toeber  bur$  bie  badfen 
prinbt  » 

2lt$  ber  lanbtgraff  Don  $effen  on  ain  grunb  ift  auffrierifcty  getoeffen 
toiber  etttcty  fftrften  unb  Ijat  ben  bifd^off  oon  SWtnfe  toetten  fiberjte^en,  ba 
Ijat  ber  bunb  auffbotten3.  bie  Don  3lug$purg  Ijaben  gefd^idt  200  mann  ju 

16.  9n  fant  Get&atiu*  tag  bet  man  be#  ©ibfcclfc,  junftmaiftert,  fun  mit  ainem  fmdjt  aul  bet 
fiat  gefiert ,  bie  finb  gen  Vty$ain  in  bai  ©atylanb  fomen ;  ba  feat  man  fie  gefangen,  unb  finb  ba 
bid  in  bad  anber  jar  gefangen  gelegen.  unb  ba  fie  it  tefceiei  nribeniefft  feaben,  ba  finb  fie  jfi  bem 
fdjweit  veruttailt  wetben,  unb  nit  6  fhinb  oor,  ee  baft  man  fie  folt  entauptot  \)aUn,  finb  fie  bei 
berfcog  fflilbalm  crbetten  wotben,  fincn]  bad  leben  etgeben,  au#  bet  gefencfnul  gelauffen  unb  umb 
gelt  gefltafft  wotben.  18.  am  fampfiag  batna$. 

1.  BaL  oben  ®.  193,  3.  Qertytyofb,  mitttung  gu  eincm  ©ertrag  gnriften  ben 
<Snbri«  ©ib$olfe'«  @otyn,  nrarbe  am  feinbli^en  ?Jarteien:  gemafi  eincm  ©er* 
13.  2Kat  gur  «u«Hl^rung  aug  bet  @tabt  alel^  toom  5.  3uni  1528  mugte  ft*  ber 
Dentrt^ettt  ftatytbecr.  ©L  ,182*.  @.  SBif^of  toon  ©amberg  unb  ber  »on  SBflrj- 
Seiterc«  in  ber  9tel.  burg,  bur<$  einen  Sergtet^  t>om  14. 3unl 

2.  ©St  1528:  @.  na(^  Petri  et  Pauli  be«  3a^te«  ber  (Srgbifiof  toon  SWainj  mit 
(4.  3uli)  ©I.  120b:  'it  5  gulbtn  1  U  WfyP  abflnben.  ®.  gu  bem  Oatrjeu 
4  6  1  ^Ir.  afefing  tonb  fa^gelt  toon  toegen  Sanffeu  III  @.  106  ff.  —  2>ie  ©tabte 
^anfen  Sf^a^S,  toebers,  bem  man  bie  giengen  nur  fe^r  ungern  unb  gSgemb 
gungen  abgef^nitn  %at'  baran,  ber  fluff orberun^  ber  S3unbe«rfit^e 

3.  3liijtungen  bcS  Sanbgrafen  Wi>  gema'6bi«  *um9.3unit^rc9Rannfc^aftfcn 
Ityj)  toon  ©effen  infotge  ber  yacff<$en  na^  ©eilbronn  ju  fd^iden;  auf  einer 
3ntrtguen ,  geri^tet  gunad)ft  gegen  bie  @ta'btetoerfamm(ung  gu  lUm  murbe  ( am 
©tifte  fflanbura  unb  ©amberg,  fotcie  9.  ober  10.  3uni)  bef^Ioffen,  bie  *er» 
gegen  ba«  Srggtft  SWaing.  (5«  fam  toor  trag«mSgigen  (£ontingcnte  gtoar  gu  pel* 
»u«bruc^  ber  geinbfellgfeiten  burt^  ©er«  (en,  aber  tyre  ©erwenbung  unb  ipr  ©or« 


Digitized  by 


Google 


1528. 


203 


fu§  am  obgemetten  fampftag,  bie  ftnb  fomen  bid  gen  $atjtyrunen,  ba  finb 

fie  5  tag  [tit  gelegen,  unb  an  fant  $eter  unb  yauli  abent  toiber  geu28.3uni. 

Sfogdpurg  lomen.   ber  tanbtgraff  Ijat  mieffen  abjieljen. 

2ln  fant  $eter  unb  $autd  tag  unber  ber  t>cf^>cr  ftnb  bie  2  nrinb  &ou29.3uni. 

smtttemtag  unb  mittewattyt  tyefftig  toibcr  ainanber  gangen  jit  Slugdpurg 
unb  auferfytlb  4  nteil  toeit,  unb  Ijat  [tain  gestagen*  ate  grog  tone  bte 
Ijennenair  unb  bte  Kainften  nrie  taubenair1;  tyaben  grofcen  fd^aben  atten 
frfi<$ten  ttyan  unb  adetn  in  ber  flat  ob  3000  fl  fctyaben  tljan  an  gt%rn 
unb  fenftern;  toa$  gegen  mitteroattyt  ift  geftanben,  fyat  ed  atted  er« 

io  f<$(agen  unb  bie  toritben  tljier  in  ben  toetben  unb  auff  bent  fetb* 
[25o»]  8to  fant  SKarta  SDlagbatena  tag  Ijat  Ijerfeog  SBityatm  Don  ©atyren  22. 3m,. 
*>on  ben  Don  augdpurg  bie  grafffc^afft  ©ttytoabecf  abgefeft2  burcty  Ijerrn 
ffiotff  ©ietricty  oon  Shieringeu,  pfleger  ju  fttibberg.    ber  tyatd  toiber  t>cr* 
pfanbt  urn  18000  fl. 

Sim  fumptag  bor  Sartljotomei  urn  mittag  ift  Dor  bem  9?ottentljor22.  »ua. 
neben  bem  ©pitaftljor  bie  faftfljfit  bon  ir  fetbd  Don  bem  laid  angangen  unb 
prinuet  toorben 3,  unb  toann  nit  fobit  Uut  toeren  ba  getoeffen  auff  biefetben 
jeit,  bie  bad  fytud  fyetten  emiber  geriffen,  fo  toer  bad  ganfc  ©pitat  unb 


15 


3.  'bet  I.  $at  tn.  abjitdjtn'  fe&It  in  6.  4.  toot  ber  toefper  flnb  ic.  7.  'bie  flatten'  fefelt  in  6. 
8.  'tyan'  ift  aui  b  eraanjt.  10.  unb  in  ben  welben  t)at  er  bie  fogel,  t)afen,  fij  u.  anbere  tfcier 
in  gtofet  anjatl.ju  tobt  gfalagen.  11.  \).  ft.  SB.  to.  9.  b.  gr.  6djn>.,  bie  fein  water  fcerfeog 

9Ubre$t  aim  tat  $&  %.  toerfefct,  bur$  t.  SB.  $.  to.  ffn.  loibetum  fldcfl.    $>a*  Ubrige  fetyt  in  6. 


tiidcn  t>on  $ei(bronn  and  burAau*  in 
ber$aub  m  befyttten.  $etm,  ©<$roab. 
ttef..©ef<$.  @.  75  ff. 

1.  ©gt.  2RanU<$«  Gtyron.  ©f.  269»; 
bte  be«  (Siemens  3Sgcr  ©I.  107b ;  bit 
2Betffenr}oracr  $l|i.  @.  144. 

2.  ©gl.  oben  @.  107, 12.  Uff  23.  tag 
julii  anno  1528  baben  meute  tyerrcn  bie 
burgermaiftcr  unnb  ain  crber  rat  attyie 
burc$  ben  furfldtytigen,  erfamen  unnb 
toetfen  fcerrcn  3eronimus  3mr)of>  bifer  *eit 
gef($tt>oraen  burgermalfter,  unnb  in  bet* 
fein  9Rartin$aijben,  treuratf<$rciber,afle 
unnberttyauen  unnb  ^tnberfcffcti  ber 
r)errf&aft  @roabegfy,  fo  bann  toon  fcel* 
tent  perjog  Wbte^t  in  ©aim  k.  bemet« 
tent  atnent  erbetn  tatty  toetyfenbt  unnb 
baib  metn  gnebia  tyerrcn  tyer^oa  SBiltyalm 
unnb  fyerfeog  Subtoig  in  ©aim  auf 
Sttartc  5Wagbatene  ne^ft  toetaanngm  ab* 
unb  toiberamb  an  M  ert^ft  faben,  tret 
pfli^t,  bomit  fte  atnem  txhtm  rat  toer* 
toant  getoefen  |dn,  lebig  gejett,  barauff 
btefelben  toon   ftunb   an  tyerren  SBotf 


5Dietri$en  toon  ihteringn  unnb  infonn* 
bcr«  biejtyentgen ,  fo  atnem  erbetn  ratty 
unnb  berfetben  burger  unnb  ctojiern  toer* 
want  unnb  tyinberfeffen  fein,  aUermaffen 
rote  batoor  roettmt  ber^oa  3(Ibrectyten  ge* 
f$rooren  ifahtn  unnb  rote  toon  alter  tycr* 
fomen  ift.  bei  bem  ift  geroefen  ^>ann« 
^unbertVfunb,  geba$ten  meinfi  gnebtgm 
tycrtcn  tyer^og  2Bi$atm8  ic.  rat  unb 
camerfdtyretbcr,  jfi  ^ittenflngen,  unber  ber 
tinben  befdtyetyen,  unb  Ift  bemett  tyerrf^tyaft 
umb  8  m  7  c  aulbin  toerfefet  unb  atfo 
aucty  bamit  gelojt  unnb  aegenuber  [©(. 
186»>]  ber  brief}  unb  bepgelten  reatjter 
unb  quietungen  bur<$  ^enen  SBolf  2)tet* 
riAn  toon  Jhteringen  in  ?tnbartn  9Wair« 
gaftgeben  tyau«  an  ber  @^mibgaffn  an 
toarem  getb  beaatt  roorbm.  ©.  auc^  bie 
Urf.  beiSorl,  Serrate  @.  272  9Zr.  271. 
3.  ©81.1528:  @.  nac^Augustini 
(29.  Bug.)  ©(.  72b:  4t.  20^?  14  % 
1  bn.  ben  fdtyaflem,  faurbedn  tonnb  ann* 
bem,  fo  bei  ber  ^runft  geroefen  fein.'  ©gt. 
Mfam,  Hier.  Aug.  I  ©.  566. 


Digitized  by 


Google 


204 


VII.  2>ie  (tyronit  toon  (Efcmend  ©enber. 


Wott^or  berprunen ,  bann  man  borft  mit  bem  toaffer  ba*  feut  nit  tefc$en 
»on  bed  fat<f$  toegen,  e$  toer  funft  bad  feut  nocty  griJfer  toorben. 

wei.  4o.  3u  bif er  jett  $at  $ie  ain  rat  ben  mem  tail  bcr  foibertfiuff er,  ben  man  bte 
ftat  $at  betbotten,  totber  tauffen  ainlomen  unb  bei  bem  teben  berbotten, 
bag  fie  nit  me  jufamen  lomen.  Ijeroacty  finb  ir  etiicty  auff  bem  ©c^effler*  5 
$au$  miber  jufamen  lomen.  ba  tyat  man  3erg  3ec^en  unb  funft  4  mann 
gefangen,  unb  et(i$  frauen  unb  mann  finb  bur$  bie  fluent  bamn* 
fontn, 

wci.40.  [26ob]  Urn  bife  jeit  ift  ber  bif^off  Don  (Eoftenfc  unb  $tytbe«$etm,  faifer 
Saret*  oberofter  cannier  au$  $tyfoania,  $te  fur  ain  rat  lomen1  unb  in  10 


1.  ba!  aufet  Gpital  unb  be!  ^aitigen  gaiji*  fiic^cn  unb  ba!  aufet  tyot.  3.  Un  gatttnbrubetn 
unb  ttibtrtfiuffern.  5.  ba§  fie  e!  nime  tyitn,  n«$  jft  ainanbec  tomen  bei  txrtterung  be!  lebtnl 
on  aOe  gnab.  9.  S3,  $alt$il  ».  $ilbetyaitn,  von  ffialfir^  purtig,  be!  to.  faifer  Saiel!  cannier, 
if!  oon  fat.  mt.  au!  ^*pania  in  teutf$e  lanbt  unb  jft  atnem  tat  ju  ttuglputg  gefaidt  tootben. 
bei  &at  in  be!  faifer!  natnen  unb  perfon  ptrfonlhfc  atnem  rat  unb  genuine?  flat  fflrgefeatten,  ge* 
botten,  gefaafft ,  gebetten  unb  ermant,  [91.  411b]  al!  ob  fein  mt.  gegenioirtig  torn,  ba$  fie  ben 
•lien,  ftaren,  criflenUtyn  glauben  wiber  annemen  unb  bie  neuen  oerfetten,  fallen  ptebiger  jfi  ber 
fiat  au!jagen ;  tea  fie  foli$em  faiferli^em  beoeI$  na$f omen,  »el  er  inen  oerfpre$en,  ba§  er  well 
ade  ungnab,  ber  fat.  mt.  gegen  bifer  fiat  enpfangen,  ^inlegen  unb  in  bie  oorige  gnab,  gunfl  unb 
toiflen  wiberumb  bringen;  fat  inen  barauff  erjelt  atle  ire  mttyanblung  unb  Obettrettung  wiber 
fai.  mt.  ber  unforfame  mit  ber  Sut&erei  unb  anberer  fa$en  &alben ,  barmit  bie  fai.  mt.  beleibiget 
fei  worben.  barauff  &abm  fie  ju  anbtwurt  geben,  fie  fceUen  fi$  unbeneben  unb  mit  ainanber 
beratfdjlage  n  unb  fiti)  alfo  fallen  unb  [91.  412*]  erjeigen  unb  ain  anbttourt  geben ,  baran  er  ain 
gut  gef alien  unb  beniegen  werbe  fcaben.  ber  canfcler  feat  auff  bie  anbtwurt  nit  (unben  tvarten, 
ban  er  fat  geoilt  gen  $rag  ju  f.  gerbinanbo. 


1.  @.  fiber  bie  urn  biefe  3ett  unter* 
nontmene  ffiunbreife  bed8aftbafar2Rerf« 
Ifat  flhrobft  toonXBa!bfirc$,  $ofrutierter 
jn  gtlbcdyeim ,  feit  1528  (Eoabjutor  Don 
(Sonflatta ,  !alfertic$er  2RajeflSt  $ofratb, 
Orator,  tfonumffar  u.  bed  $elt.  Wtitffl 
Sttcefanjler)  bei  bem  Statue  ber  @tabt 
©tragbura,  bei  2Rar!graf  fkMpp  toon 
8aben  unb  in  Hugdburg  Sceim,  ©AroSb. 
9eef..©efA.©.78ff.©ie*ugdburger  batten 
fl<$  bie  ©unfi  bed  ^ro^pc«  in  ber  ba* 
mats  fibli$en  XBeife  Won  border  ju  er* 
roerben  gefndbt.  @ic  fatten  l^m,  roie  bie 
891.  bed  3abre«  1525  $1. 64*  auetteifi, 
bereitQ  in  biefem  Sabre  jtoeimal  ein  <8>t* 
f$en!  toon  100  ft  gema$t  891.  1527 
©onntag  toor  Affre  (3.  Hug.)  ©I.71»: 
'it.  200  gutbin  91.  in  ao(b  bur^  ».  ©el- 
fer  bem  frobfi  jfi  ©alfir^  in  $i«^anicn 
ju  ainer  toererung  toerorbnef ;  ©».  1528 
uff  29.  tag  julii  »L71»:  it  '200  gulbttt 
in  golb  meinem  gnebign  berm  coabiutor 
gu  gofiennQ  aid  ^robft  gfiSBalfir^  bamit 
toererf.  ©cnber  enrroirft  im  XL  ©anbe 
feiner  Chronographia  81. 62»  ein  brafii* 
Wc«    ©tlb    toon   ber    $abfu$t  biefed 


banned;  na^bem  ber  Qtyronifi  ^crtoor- 
geboben,  roie  ber  $roj>p  am  3lnfange 
groge  $offnungen  bejfigli^  bet  2)ienpc, 
bie  er  bem  Weicbe  unb  ber  JHr$e  Ieiflen 
rofirbe,  erroetft,  bef^ulbigt  er  ibn  gerabe* 
m,  bag  er  aud  ©abfn^t  bie  Sutberaner 
begfinpigt  b«be.  (Sr  eqab^bann,  rote 
ber  8if<$of  bed^alb  bei  bem  Satfer  in 
Ungnabe  gefatten  unb  f^tiegt  mit  ben 
©or ten:  Is  episcopus,  cum  Bruxellis 
infirmaretur,  se  per  pedes  ad  cesarem 
perduci  fecit ,  facinora  sua  decolerare 
volens,  ajebat;  eacratiBsime  cesar,  in 
tantum  crucior  ex  inftnnitate  corporis 
mei  cruciatus,  <juod  eligerem  millies 
mortem  quam  vitam,  sea  in  tot  dolo- 
ribus  meis  maiorem  dolorem  habeo 
mentis  quam  corporis  pro  yestra  cesa- 
riensi  maj estate ,  quae  tot  magma  et 
arduis  negotiis  incumbentibus  invo- 
luta  esset,  quae  sibi  prae  aliis  nota 
forent ,  his  temporibus  suis  consulta- 
tionibus  majestatem  relinquere  de- 
beret,  cui  cesar  respondit:  'recede', 
inquit,  'nil  cures  de  meis  negotiis, 
cura  de  te,  age,  quod  sine  te  negotia 


Digitized  by 


Google 


1528.  205 

namen  fat.  mt.  a\x$  bebet#  feiner  mt,  ate  ob  fcin  mt.  in  aigner  perfon  gegen* 
toirtig  toare,  anjfijeigen  bebotd&en  foflc$er  gcftatt:  cr  $at  ain  tat  ermant 
unb  gebetteu,  auti)  be&otd&en,  bag  fie  ft$  jfl  bem  Irectyten,  toaren,  criften* 
fid&en  gtaubeu  unb  prauc^  feten  unb  feinem  bebet<$  torfam  feien  unb  bie 

&  lutyerifctyeti  prebiger  au«  ber  ftat  treiben,  fo  toed  cr  ainen  rat  unb  ganfce 
gemein  bifer  ftat  3fag$purg  toiberumb  in  bie  borige  gnab  unb  gutten  toitten 
pringen,  bie  fie  bor  bet  fat.  mt.  fyaben  getyept,  ate  loeren  fie  nie  tut$ertf($ 
getoeffen,  unb  Ijat  men  erjett,  toarmit  fte  fat.  mt.  beleibiget  Ijaben,  unb 
n>ie  offt  fie  feiner  mt.  unforfame  betoiffen  tyaben  unb  jft  grofen  ungnaben 

i°geurfa<$t  unb  betoegt.  barauff  Ijat  ain  rat  ain  bebactyt  begert  atn  jeit 
tang,  bamad)  toetteu  fie  im  nit  attein  ain  jimU<$e  anbttourt  geben,  fun* 
ber  au$  barab  fein  f.  g.  ain  befunber  gut  tootgef alien  toerbe  Ijaben  unb 
ain  ganfe  guts  beniegen  baran.  unb  eemate  bie  toon  Slugtyurg  tyanb 
anbttourt  geben,  ift  ber  canfeler  Ijie  Ijintoegljogen  gen  $rag  jfi  linig 

15gerbinanbo,  [Ijat]  bafetben  feinen  bebetcty  unb  botfd&afft,  im  bon  laiferti^er 
mt.  bef$e<$en,  anif  toetten  au$rtc$ten. 

[251*]  £)arna<$  ift  bifer  cannier  in  namen  fai.  mt.  jfi  ber  ^enn  gugger»ei.4o. 
prebiger,  boctor  Dtljmar  SRa^tgatfen1,  gangen  unb  in  gebetten,  toie  bor* 
maten  im  linig  gerbmanbuS  aucfy  gefttyriben  Ijabe,  [baf  er]  ju  troft  unb 

20  auffentattung  ber  frumen,  atten  criften  ju3lug$purg  pfeib  unb  bie  prebi* 
catur  ju  fant  SWorifcen  berfed^e,  fo  toette  im  fai.  mt.  au*  feiner  lamer 
atte  Jar  geben  1 00  ft  ju  ber  Ijerren  gugger  befotbung.  baran  tljie  er  !ai. 
unb  In.  mten.,  auc$  ben  Ijerrn  gugger  ain  befunber*  tootgef  atten,  mit 
gnaben  jfl  erlennen,  [»le  er]  auc$  atten  frumen  criften  unb  got  bem  tyerrn 

26  ain  befunber  tootgefatten  tljie.  auff  foltc^S  bit,  beger  unb  bebeldfr  $at  boctor 
Otljmar  bon  neuem  bertoitgt,  bie  prebicatur  mit  attem  bteif*  gu  berfed^eu,  [ob* 
toot  er]  aud^  ber  Ijerro  gugger  befolbung  attein  toot  beniegt  ift  getoeffen. 
bie  gugger  $aben  au$  freiem  mitten,  au$  in  fetbs,  got  bem  fyerrn  jfi  (ob 

18.  barua$  ift  bifer  canfcler  gangen  jfi  ber  fcerrn  flugger  befieltem  prebiger,  boctor  Dtfcmar  *Ra#tgal, 
u»el$en  bie  fcerrn  Rugger  otlen  criftglaubigen  menfaen  bed  alten,  waren,  criftenlifyn  glaubent  }u 
auffentaltung  unb  ttofl  auff  iren  f often  befteflt  fcaben  jft  fant  3R orifcen  ju  prebigen,  unb  in  (ai. 
mt.  namen  gebetten,  trie  im  au$  barbor  finig  fcetbinanbu*  bat  gefattben,  auff  ber  be*  (991.  412*>] 
melte  prebicatur  ju  pleiben,  jfi  troft  ber  criftglaubigen  menf<$en,  fo  wel  er  im  toetfpre$en,  ba§  im 
jSrH^  aul  ber  fai.  mt.  earner  \o\  geben  werben  100  fl  )ft  fampt  bet  ^'enrn  ftugget  befolbigung,  baran 
t^ie  er  (ai.  u.  fn.  mten.  u.  bea  ^enn  9uggern  ain  befunbert  gefaflen.  ba  bat  b.  Dt^man  im  jft» 
gefagt,  mit  aUem  oleit  jetton,  toietoot  er  ^ab  nriflen  gebapt  \o\\6)i  abgflf^fagen. 

mea  optime  expedire  valeo.'  his  verbis  persolvere  possunt.  Sicque  tali  mala 

a  Carolo  cesare  dimiggis,  Treverim  lama  ex  hoc  seculo   gustum  mortis 

adiit,  ubi  in  die  penteccstes  obiit.  ubi  evanuit. 

plus  in  debitis  persolvendis  reliquit  1.  @>.  oben  @.  170  Unm.  1. 
quam  sua  substantia  yaluit  aut  sui 


Digitized  by 


Google 


206 


VII.  $te  (tyrontf  toon  Glemend  ©cnber. 


unb  ccrcn  nnb  ben  alten,  fromen  crtften  ju  ainem  troft,  boctor  Dttymar 
beftett  unb  befSfb  t>on  item  gett,  ba§  er  fottctye  prebtcatnr  Dcrfcc^c* 
s.eept.  an  unfer  ttebe  ftauen  tag  tret  gej>utt  Ijat  boctor  Dttymar  an  fetner 
jhh.  «.  ptebtg  toriber  bie  tonbertauffer  geprebiget  unb  gefagt,  bet  toribertauffer 
tauffen  fet  gteidfr  ain  tauff  tote  bet  ljunb  unb  lafcen  tauff.  batau*  ift  am* 
tat  betoegt  toorben  [»ib]  unb  Ijat  gu  im  gef^icft  SWattin  $atyben,  tat* 
fctyreiber,  unb  Urtidfr  Sonnet,  rat$toe$t.  bie  tyaben  im  bed  rei$$  ftrafc 
Detbotten1.  fottc$$  ate  bet  unfetyutbig  Ijat  fid^  boctor  Dtljinar  befd&toert 


1.  Qln  unfer  Hebe  ftauen  tag  iter  geputt  (at  boctot  Dtymat  wibct  bie  wibertfiuffet  geptebiget  u. 
fie  tefeer  gef$olten ,  unb  baf  if  tauff  fei  glci$  wie  bet  (unb  unb  fa  ben  tauff.  barumb  bat  im 
|©!.  413*)  ain  tat  be*  rei$lfha§  oetbotten  but$  SWattin  ^aljben,  tatlfateibct ,  unb  Utii$  9o^* 
net,  ainet  bet  3  tatlfnetyen.  bal  t)at  boctot  Dtbmat  fdjwctltcb  angenomen  unb  bie  utfa<fe  ge» 
ftagt,  wie  et  foli&d  ©etfdjulbt  bab.  batauff  baben  fie  im  geanbiwurt,  et  $ab  geptebiget,  be*  ju 
auffrur  biene,  unb  b*&  bie  Iutyctifcfceu  unb  au$  bie  wibettfiuffei  te^et  ge(aiffen.  bat  etfi  b*t  et 
wibetfprofyn :  et  bab  nigfe  aufftietifa  ptebigct ,  ban  et  (ab  benen  geptebiget,  bie  bel  alten 
glaubenl  feien,  bie  mit  bent  minflen  wort  obet  jcicfceu  nie  tain  wibetfpenigfait  obet  aimfctlei  auff* 
tfit  erjeigt  baben  wibet  ainen  tat,  funbet  wie  bie  totfamen  unb  [91.  413b]  tiebigen  al»eg  gftt* 
wtfligfli<b  ainem  tat  unbetwotfen  feien  geweffen,  wie  fie  ban  no$  bil  auff  bifen  gegenwittigen  tag 
tyien,  unb  beget  batumb  jeugen  jefein  afle  ctiftrn  be*  alten  glaubcnl,  au$,  wal  bet  etbatfait  ift, 
bel  neuen  glaubcnl,  bie  fein  prebig  gebott  b«ben.  ba*  anbet  fei  wan,  unb  fa]  ttag  el  mitleiben, 
ba§  et  bie  lutbcrif$en  unb  wibcrtauffct  bab  tefrft  gebaiffen,  ban  el  fei  aifo,  et  wolt  gcten,  baf? 
fie  ainel  anbern  namenl  wirbig  gefgefct  wurben;  fo  aber  faifet  Garcll  ebict  unb  manbat  unb  vot« 
an  bie  ^atlig  gf<$rifft  bife  fe^er  ncnt,  weU  el  im  in  fain  weg  gqtmen,  anbetfl  jft  tcben,  banblen 
obet  tbon,  fo  bo$  nit  et,  funbet  bet  gefafcgebct  umb  bie  Iugin  [91.  414*]  anfomen  fol  wetben  unb 
wiberfptoe^en.  'ob  abet  ain  etfamet  tat  an  bifet  meinet  cnfaulbigung  tain  beniegen  wolt  baben, 
fo  ecbut  i$  mi$,  inen  ainel  rce^ten  jft  fein  »ot  meinem  gn.  (etm  Don  fcuglpurg  all  »or  meinem 
ordinari  unb  ocbenlidjen  ridjttr ,  obet  ©or  tai.  mt.  [all]  oot  item  tetyen,  natAtli^en  frcmi,  bent 
bife  flat  ftuglpurg  unbetwotfen  unb  jfigebong  ift/ 


1.  ©cnberd  Saturn  fftr  bie  toon  Wad)* 
tigafl  getyaltene  Hnftojj  erregenbe  $cebtat 
ift  niqtrtyttg;  biefe  fanb,  tote  aud9fca<!&» 
folgenbem  ergettt,  am  6.@el>tcmber  flatt: 
Uffmontag  ben  pbenben  tag  bc«  monats 
septembris  anno  K.  1528  bat  ain  ctber 
xat\)  buxti)  fein  ratfcfcrei&er  SWactin  §at?» 
ben  ^enn  91.  9lat^tigatt,  bet  t^ologv 
boctor  unnb  bifcr  mt  ^rebigcr  ju  font 
SWauriticn,  nad^toolgent  maonung  unb 
fcetoeldj  amaigen  Iafjenn  unnb  nentlt^ : 
ungegtoeifelt  tme  ttcr  untoergeffen,  bad 
ain  txhtx  rat  fein  crbcr  ralfifreunb  t>cr» 
f^incr  geit  ju  imc  tocrorbnet  unb  inc 
etfu$en  (affenn  (ette,  ba«  er  boctor  in 
(einen  ^reoigen  ba8jl)en,  fo  ;u  aufrur, 
em^omng  unb  tmbernutteu  ratten  unnb 
bienen  mityt,  jfi  prebigen  toerme^ben, 
untbgeen  unb  unnbedaffen  toelte,  be«  er 
ftd?  ju  tj^fin  er^oten  unnb  fcetoifliget  ^ete. 
tt)ie»o(  ain  erber  rat  fi(^  toerfepen,  er 
toere  bent  uadjfomen,  jeboc^  ob  er  bent' 
felben  gelebt  ^et  ober  nit,  Wnnbte  er  fi(^ 
au«  feinen  prebigen  fe(b«  tool  ertnnern. 


barauff  ain  etber  rat  and  betoegenben 
urfad)en  ime  lieg  antigen  unnb  fagen, 
oad  er  ain  gelt  (ang  bid  auf  ain«  erbern 
rats  toiberrueffen  unb  gefatten  in  ber 
ftat  reicbdfirafi  meiben,  entyalten  unb  nit 
gebrau^en  (folic),  bad  aifo  er  gueter 
mavnung  unb  ime  mer  ju  gutem  bann 
ju  na^tail  befd)ed)en  fern,  toemetnen 
toUit.  barauff  geba^ter  boctor 5Ra<$rtgal: 
er  ^ette  bad  an^rtngen  unb  aind  erbern 
ratd  betoel$  toeinomen  unb  befrembte  ine 
nit  toenig ,  bad  er  reid)fha6n  [$(.  190*] 
meiben  unnb  ft^  entyaltn  folt ,  and  toad 
urfa$n  bad  gef^e^e ,  gem  toiffen  toSlt, 
bad  aber  er  nit  mer  ^reoigen  f8It,  fe^e  er 
toon  tjerfeen  gern.  er  toere  au$  toortangeft 
toittend  gen)efen  bed  ^rebigend  abjufleen, 
aber  feine  tyerren  bie  gugger  ime  fol^d 
ntt  gepabten  toStten  [onnber  ine  gu  bre» 
bigen  getrungen  ^etten. 

Uff  bad  ratfdjreiber:  aind  erbern  ratd 
bebeta)  toere  nit,  bad  er  prebigennd  ab- 
fleen,  tool  bad  er,  tote  ge$3rt,  rei^dftrad 
fi^  ent^alten  unb   nit  braudjen  folt 


Digitized  by 


Google 


1528. 


207 


(et  ift  ain  leufctyer,  geterter  matin  getoeffen,  ftat]  afletanbt  fc$ierbur($jo($en 
unb  mit  arenmut  jeternet  gfitter  fltten  unb  [toai]  ain  mcfftg  ntann) ,  tyat  fie 
gefragt,  toarumb  ed  befc$e$,  unb  tine  er  ed  berfc^utb  $ab.  Ijaben  fie  im 
geanbtourt,  er  Ijab  an  feiner  prebig  bad  gemeiu  bold  unb  bie  Suttyeraner 

5  unb  toibertfiuffer  toiber  atnanber  j3  auffrur  gerai^t  unb  bie  8utl)erif<$en 
unb  tiribertfiuffer  lefcer  genent  unb  gefctyolteu.  bad  erft  fyat  boctor  Dfymar 
nnberfyroctyen:  er  Ijab  nit  prebiget,  bad  jfi  ber  auffrur  biene,  funber  ju 
bent  ttaren,  criftenfictyeu  glauben.  bann  er  $ob  ben  alten,  gutten  crifteu 
geprebiget,  bie  toeber  nrit  toorten  no<$  mit  toercfeu  Iain  auffrtir  no$  tiriber* 

io  tiriUen  gegen  ainen  rat  nie  erjeigt  Ijaben,  funber  afle  lorfame,  unbertoirf « 
tictyait  unb  afle  gutoittiglait,  tote  fte  bann  no$  auff  Ijeutttgen  tag  mit 
grofer  gebutt  fatten  unb  betoeiffen;  bann  folt  fid^  ain  auffrur  erljeben,  fo 
mieft  er  ber  erft  fein,  ber  emiber  miefi  tigen.  foiled  bejeug  er  mit  alien 
alten  criften,  bie  an  feiner  prebig  fein  getoeffen,  antf)  mit  bifen  alien  bed 


barauff  boctor  5Ra<$tigafl:  et  toette  aind 
erbern  rats  Betoetd*  gem  geteben,  bo<$  ba* 
neben  an  ratf<$reiber  beaert,  ob  ime  nit 
ain  tag  ober  jroen  jftgeben  rofirbe,  fein 
fac$  ju  berri<$ten.  ratfdjieibcrgcantrourt: 
er  fcete  imc  aind  erbevn  rate  bebelcb  an* 
jaigt  unnb  ime  road  ju"  erlauben  fteenb 
in  feiner  ma<$t  nit,  er  roigt  root  roo  er 
fofyd  erlanngen  mueft.  nff  bad  boctor 
iRaAttgafl  mit  bandfagung  empfangen 
befelAs  ton  mir  nnnb  t<$  bon  ime  ah* 
gej^ibm  feien.  Actum  ut  supra  in  fant 
Swauricien  firemen  in  abroefen  menigcf* 
li$d.  Uff  ben  12.  tag  septembris  1528 
$at  ain  erber  ratty  burdj  mt  rattyfd&reiber 
boctor  Dttymaro  *Ra<$tigat;abermaId  an* 
jaigen  nnb  etinnent  fofferi,  badjften,  fo 
bon  raid  roegen  montag  ne$ftaeraangn 
in  fant  Sftauritien  pfarrfh($en  mit  ime 
ge&anbelt  were  unnb  nem!i$n,  bad  er 
aind  erbern  ratd  j&  ime  aefanbten  ratd* 
frunben  badften,  f  o  *u  auf  rur,  roiberroitten 
unnb  empSrung  ratten  mb^te,  abjfifieen 
augefagt,  bed  ffdj  ain  erber  rat  jfi  gef<$e* 
pen  entity  berfetyn ,  bem  er  aber,  rote  er 
fu$  beg  felbd  erinnem  fonbte,  nit  na<$* 
romen  forraber  bem  jeroiber  getyannbelt 
unnb  feinem  jufagen  nit  getebt,  and) 
htrfc  berf<$iner  jeit  ettt<$  perfonen  in 
feinen  prebigenn  fefecr  bef<$utbigct  $ette, 
welded  ainem  erbern  rat  fo  ernnfHi<$ 
angefonngt,  barbur$  bemelter  rat  mer<& 
li<$  berurfa<$t  roorben  unnb  mit  ffiegen 
nit  umbgeen  mBgen  ime  ben  betoclct),  bad 
er  in  biefer  fiat  rei$dftrag  mepbett  folt, 
anjuiatgn,   roetyen  bebef(^  ain   erber 


rat  ime  normals  anjaigt  unnb  erinnert 
au$  bei  bemfetben ,  bad  er  boctor  unnb 
mer  ime  iftgut  bann  ju  na^tait  barfur 
etd  1)abn  in  bifer  fiat  rei^dfhafi  meiben 
folte  beleiben  tieg ,  roetyed  er  guter  map* 
nung  unb  bergefialt,  bad  fot^d  ime  $ 
gutem  gef^e^e,  Dernemen  unnb  bem  bid 
auf  aind  erbern  ratd  gefaHen  geleben 
roette.  barauff  boctor  #ac$tlgall  geant* 
rourt :  ine  befrembte  nit  roeuia ,  bad  ain 
erber  rat  ime  aid  bem ,  fo  tat.  mt.  jfim 
ge^orfamflen  unnb  feiner  mt.  audgann* 
gen  ebict  jfim  gemeffi^en  prebigte  unnb 
bannbtU,  reiAdftrag  ber^ietenn  unnb  ben 
jprebigem,  fo  rat.  mt  unnb  berfelben  ebict 
offenltct)  jeroiber  prebigten  unnb  tyannbct« 
tttt,  rei^fhag  erlaubt  fein  folt.  unb  ob 
er  gtei$rooI,  roie  ec  befannte,  etticr;  pre* 
biger  fSfeer  befd^ulbigt,  fo  fbnnbtc  er  |tdt> 
bo(^  nit  erinnem ,  cad  er  bavbur$  road 
toeTttircft  ober  ju  em pB rung  unnb  aufrur 
aeprebigt  ^aben  folt,  bann  tai.  mt.  in 
irer  mt.  ebict  bi^etben  ^rebiger  tflfeer 
nennte ;  ed  erf^ainte  fU$  auti),  bad  aud 
berfelben  prebigen  bil  mer  bann  and 
feinen  prebign  aufrur  unnb  empSrung 
entftannben  roeren;  aber  roie  bem  be* 
f^tiegli^ ,  er  toerc  erpietig  unnb  toiQig 
aind  erbern  ratd  bebeld^  jfi  aeleben.  am 
fontag  fe^ften  tag  deptembris  tyat  ge* 
barter  boctor  bte  anbern  prebiger  atpie 
te^er  auf  ber  canfeet  bef^raiet,  barauf  flcty 
ban  obgemclt  ^anbtung  gugetragen  tyat, 
fonft  fou  er  mer  frebenti^d  gerebt  (aben, 
bag  man  rottt  erfarn.  3tot$dbecr.  ©t. 
189«ff. 


Digitized  by 


Google 


208  VII.  3Mc  (Efroni?  toon  ©emend  ©enbct. 

neuen  glauben*,  bie  aine$  etbaten  teben*  unb  ftanb*  feien.  [252*]  auff 
ba$  anbet  Ijat  [cr]  geanbtamtt:  0  teibet,  i$  beftett  e$,#  unb  ift  »or  (abet 
mit  teib),  i$  Ijab  bic  Sut^erifd^en  unb  totbett&uffet  lefeet  genent,  bann  e« 
tft  toar.  id&  foott  [bet]  gott,  i$  mdd&t  flc  anbetft  nennen  unb  aine*  anbcrn 
name*  ttritbig.  nactybem  abet  bic  tyailig  gfd&tifft  unb  ba$  cbict  unb  man*  * 
bat  faifcr  Satefe  fie  unb  aU  it  anfyenget  mit  toort  unb  toetdfen  fefcet  nennt, 
tyett  unb  Ijaift,  gejim  im  gat  nit  battoibet  ju  Ijanbten,  teten  obetptebigen. 
ob  abet  ain  tat  an  feinet  enf$u(bigung  tain  gniegen  nit  ti>5tt  Ijaben,  fo 
tuell  et  batunt  anbtoutt  geben  unb  ju  tricot  ftan  bot  bent  btfd&off  bon 
8fog$putg  ate  bot  feinem  otbentid&eu  rioter  unb  otbinati,  obet  bot  fat.  10 
mt,  bet  bifet  ftat  tectytet,  natiltti^et  $ett  toete,  unb  [bent  bic  ftat]  wt* 
bettoitfltcty,  toad  ba  etlanbt  ftutbe,  bemfetben  toolte  ct  getcn  geteben. 

»«t.«.  sftacty  fotictyem  ift  laifet  Eatete  unb  finig  getbinanbu*  botfd&afft, 
©abtiet  gtaff  bon  Ottenbetg  unb  Ijett  3ctg  ttuctyfeS  bon  SBatyutg,  fret* 
Ijet,  ffit  ain  tat  gangen *  unb  gebetten,  bajj  ain  tat  boctot  OtljmatS  betpottis 
auffljeb  unb  im  an  feinem  ptebigen  unb  toanbel  Iain  Ijinbetnus  antljien, 
bann  et  Ijab  bon  im  fetbs  toetten  Ijintoegl  gen  gtetybutg  toetten  jie$en  unb 
Ijab  bei  feinen  Ijettn,  ben  gugget,  f<$on  ain  uttub  [>52b]  ettangt,  abet  au$ 
bit  unb  beget  laifet  Satete  unb  finig  getbinanbu*  anfu^en  unb  beget 
Ijab  et  folic$$  angenomen  unb  inen  nit  lunben  betjeictyen  no#  abfd&fagen,  20 
be$  ptebigampts  ficty  tutber  [jfi]  unbetfangen,  ain  tat  Ijat  im  ba$  betbott 
auff  bie  teittyfttajj  je  gan  toibetumb  auffgeljept,  abet  ba§  et  nit  met 
ptebtge. 

\fj&.        %m  fam^ftag  na<$  SKatljei  Ijat  ain  tat  bie  6  tutl)etifc$en  ptebiget 
auff  ba$  {Ratljaus  gefobett  unb  inen  bebofctyen,  ba§  fte  ainfyettig  ptebigen. » 

13.  Statnacb  ift:  gtaff  ©abtiel  won  Dttenbctg  unb  $ett  3etg  fctudjfe*  oon  ffialputg,  fteifem,  be* 
faifetd  unb  tinig*  botf<$afften  bie,  fur  ain  rat  gangen  unb  gebetten,  ba§  man  boctot  Dtymat 
foliifr*  oetpott  enttau*  unb  (ain  ^inbetnu*  tyie  an  feinen  ptebigen,  fo  et  bodj  von  [91.  414*>]  im 
felb*  bei  feinen  bettn,  ben  fcuggetn,  ain  urlaub  $ab  jfiwegen  pxaty,  fcimoegf  gen  9te}butg  je» 
jie<$en ;  ban  et  ^ab  aui  anfudjen  fai.  unb  (n.  mt.  bit  unb  beget)  angenomen,  benen  et  foli$l 
nit  b,ab  fflnben  abf$hgen  obet  oetjeidjen.  ba  bat  im  ain  tat  be*  tei*«  fha§  n»ibet  etlaubt,  abet 
ba*  stebigen  oetbottenV  24.  oot  SWat^ei.  bie  6  neuen  pi.  25.  be»ol$en,  baf  fie  im  »te« 
bigen  glei$  u.  ainbeQig  feien,  nit  ainet  fag  roeif,  bet  anbet  fdjwar^,  batumb  (omen  fte  a  lie 
wudjen  jftfamen  u.  oetglei^en  fi^  mit  ainanbet,  toie  fe  u.  »a*  fie  fteUen  vtebigen.  t»a«  llbrigt 
febit  in  b. 

1.  Eodem  die  (15.  tag  Beptembris)  x^aU  atyte  alfo  Derglei^t  toorben,  bad 

ift  bie  ^anblung  mit  boctot  Wa$tigatt  im  ^a*tigatt  bed  rei^S  ftrage  in  bifet 

burt^  gratoc  (Sabtiel  bon  OttenButg  unb  flat  ftiber  geofnet  fcin,  bo^  fofl  et  fi$ 

^enen  Sotgen  Xru^feffen  in  gegen»ur«  mit  tootten  unb  toetf en  ftunbtit^  unb  nit 

tigfait  $etrn  3otgen  SSettet,  ^errn  $leto-  fhrafltc^  betoeifen  unb  f)a\ttn,  autJ^  be« 

n^mud  Sm^o^  ^ettn  Written  3le^lin-  j>rebigen«  $  fant  SWauricien  auf  ba* 

aer  neue  nnb    alt  fcurgetmeifto  unb  matt  muefftg  fteen.  Slat^bect.  »(.  192». 
boctot  $eutinget  toon  toegen  ain«  etbetn 


Digitized  by 


Google 


1528. 


209 


ainer  trie  bet  ember,  unb  nit  ainer  toeijj,  bet  anber  fctytparfc1,  bad  ic$  nit 
gfoub  miglicty  fein  ju  bef$e$en,  toiett>ol  fie  atte  touctyen  2  matt  jufamen 
fomen  unb  fi$  im  fallen  gaift  mit  ainanber  bergteictyen,  tt>a$  fie  bie* 
fetben  nmctyen  toetten  prebigen,  bann  ir  gaift,  ber  teuffet,  ift  tugenljafft, 

sbarumb  ift  it  reicty  jertailt  unb  baufettig  unb  tt>ttt  auc$  tyie  unb  bort 
jergan2. 

2lm  fontytag  bor  SWatljei  fyat  ain  rat  Ijie  offenlicty  tauffen  berieffen,  20.  e<pt. 
bag  ain  jeblictyer  intooner  bie  Ijoctyen  3  f eft  unfet  liebe  frauen  unb  atter  Nei.  42. 
jtoetfootten  tag  feiren  [foil]  nacty  altem  IjBrfomen,   unb  barnacty  am 

10 10.  tag  decembris,  bag  man  ber  Ijailigen  3  finig  [tag]  and)  fot 
feiren. 

[253*]  ©arttyotome ,  bictyfenmaifter  ju  2lug$i>urg,  Ijat  anna  $5gin  bon 
SMliSljaufen  bie  ee  berfyuffen 3  unb  barauff  fie  gefd&toectyt  unb  ir  [ir]  jung* 
fraufctyafft  genomen.    ba  Ijat  fte  in  auff  bad  confiftori  getaben  unb  in 

15  anclagt  urn  bie  ee  unb  eer.  ba  fyat  er  fur  bie  ee  gef$tt>oren,  fyat  aber  be* 
ffinbt,  er  Ijab  ir  ir  eer  genomen.  barab  ift  fie  erjirnet  unb  Ijat  ju  im 
gefagt,  fte  toefl  fic$  an  im  redden  unb  mit  ber  jeit  ainen  beftetten,  ber 
miejj  im  ftraicty  mittaiflen.    unb  ift  barna$  ain  bigein  toorben  unb  Ijat 


7.  nadj  SRatyei.  14,  auff  ba*  d?ortri<^»  gelaben,  0011  wegen  baft  cr  ain  anbere  fiauen  ju  bet 

ee  &at  genomen.  ba  l?at  er  ber  ee  ariei&not,  abet  befunbt,  er  bob  ir  bie  )iimf<[9l.  415b]  fraufaafft 
genomen,  bie  fat  er  ir  jalt,  aber  ju  ber  ee  fe  nit  twUen  fcaben,  unb  ain  aib  fur  fie  gefdworen. 
17.  ain  gfttten  flefetlen. 


1 .  $«  ift  erfanbt  am  15.fcpt  1528,  ba* 
man  man  mit  ben  anbem  prebioern  aucb 
reben  foil,  bamit  fa  auf  ber  cancel  prebtgen, 
bag  bem  gofe  wort  gleic^  unb  gemeg,  nit 
aufrflrerifa  no<$  fcbmelub  fetje,  ainbeflig 
prebigen,  bie  ceremonien  aletc^  fatten. 
ffiaty«bccr.  53l.l92t».  $>er  gtct^en  foil  toon 
toegett  ber  preblcatur  ju  fant  SRaurlcicn 
mit  ben  guggeren  gerebt  toerben.  ©I 
192»>.  fluff  19.  tag  feptember  ift  mit  ben 
fe($fl  prebicanten  atyie  obgemelter  maffen 
gerebt  unb  bem  ton  fant  ©eorgen  in* 
fonber  gefagt  toorben,unjimbU$ergIeiib* 
mts  unb  anberS,  fo  ber  befaaibenbett 
jfigegen,  mfiffig  fleen  foil ,  bad  er  ange* 
nomen  if  at.  ©I.  192^.  gubem  ^at  man  am 
19.fej>t.  bebenguggern,8toimunben  unb 
Sntonien,  gefagt,  barob  ju  fein,  bamtt 
ain  rat  boctor  9Ra<btgal«  fyatben  toeiter 
nit  belefHget  toerbe,  btoeil  er  jfi  ber  fadben 
feine*  abfdr>ibte«  ur[a<b  geben  ffat;  gum 
anbern,  f  o  bie  prebicatur  ?efeo  toaciere,  ain, 
jtoen  ober  tret)  aufj&fiellen,  bie  boren  jfi 
Iaffen,  unb  fo  ainer  bem  pfarrbottgefaue, 
ben  barfcfi  fur  anber  (omen  ju  Iaffen; 

€iabie$reniten  XII II. 


barauf  b*ben  fo  ain  beba<$t  begert,  ber 
on  jugelaffen  unb  onen  baneben  ferer 
angejaiat  toorben,  bag  9ia$taatt  fid; 
bette  Iaffen  b»m,  geren  torn  prebtgen  ab> 
juftecn,  aber  ir  fonbte  ber  gugger  \falh 
nit  lebig  toerben.     ©I.  192*. 

2.  «S)er  S^^f^0^  nnter  ben  neu« 
alfiubigen  ^rebigent,  ber  baufctfS($li<b 
tnfolge  ber  unta  i^nen  bt"f$cnben 
^artdung  in  ber  ?lbcnbma^l«frage  ttyat* 
\&6){\$  tor^anben  toar,  tourbe  aud?  ton 
biefen  tbeilmeife  auf  bad  f^mergli^fte 
etn^funben,  fo  namentliA  ton  Urbanus 
9t(iegtud,  ber  flc^  beraeblidt)  abmiibte, 
eine  ^erfianbigung  jtotfe^en  tynen  \)tx> 
beijufttbren.  &  Ublborn  @.  142  ff. 

3.  93gl.  SSlanim  ^bron.  ©I.  269». 
©ter  bei&t  &  patt  fia'gtn  4©arM  SWcnb. 
Icrin',  fotoie  ^c^mib'  anfiatt  'biefen* 
mat  per' ;  t>al.  au^  (5Iemen«  3agerd 
Cbton.  ©I.  90*  unb  ©after  a.  h.  a.  (ber 
ebenfatt«  toon  ©arbara  SWfinblerin  toon 
2)i0enbaufen  f^rtc^t;  ber  toertounbete 
©fiebfenf^mteb  bieg  na<b  ©affer©artboI. 
S^arquart). 

14 


Digitized  by 


Google 


210  VII.  2>le  (Styronif  bon  (Siemens  @enber. 

ficfy  erbarllicty  geljatten.  3Ktcfyet  ©c^ar^ffenftatner  bon  SBoldenftain, 
23  jar  alt,  au$  SKifna,  bon  ebtegt  ftamm  aber  bod^  ain  bafter  geporen, 
ber  I)at  bet  Sriftoff  iperioart  gebient.  bem  Ijat  fie  ctagt,  toad  unbiUic$er 
facfy  ir  93artl)otome,  bictyfenmaifter,  getljan  Ijab.  bem  Ijat  fie  15  fl  berljaif* 
ffen,  toann  et  fie  an  im  reefy  unb  [in]  tounb  fctyfag.  bad  fyat  er  it  bertoifget  5 
nnb  aucfy  mit  bem  toerdf  berpracfyt  barauff  fyat  fie  im  bon  ftunben  an  7  fl 
ii.  ro».  geben.  am  nectyften  tag  na<$  fant  9flartind  tag  fyat  S3artl)otome,  bidden* 
maifter,  auff  ber  ^falfe  gen  nacfyt  geeffen.  bad  fyat  nnn  ber  ©ctyarpffen* 
ftainer  erf aten  unb  ift  ju  im  auff  ber  ^falfe  fiber  ben  tifefy  lomen  unb  [Ijat] 
im  angefagt,  bag  er  balb  ju  ainem  [253b]  ebefatann  in  bad  toirfeljaud  ju  bem  io 
Severn  lorn,  bad  fyat  er  Don  ftunben  an  tfyan  unb  fyat  ain  fateren  anjinbt. 
ba  l)at  SUiicfyel  ©ctyarpffenftainer  auff  in  getoartot  unb  l)at  in  Ijinber* 
toertigen  bertounbt.  aber  bife  tounben  Ijaben  im  nictyfe  am  leben  gefefyabet 
no<$  [in]  (am  gema<$t, unb ift fyaimlicfy  barnacfytoiber barbon  geflocfyen  unb 
.  ift  3  tag  on  atte  forcfyt  in  ber  ftat  Ijin  unb  toiber  gangen.  ©artljotomed,  is 
bicfyfenmaifterd,  frainb  bie  Ijaben  in  gefragt ,  bon  toem  er  bertounbt  fet 
toorben.  ba  fyat  er  geanbttourt,  er  toig  nit,  er  Ijab  nemantd  nicfyfe  ttyan, 
aber  ber  10  jaren  Ijab  er  mit  Slnna  §agin  auff  bem  conftftori  gerec$tot, 
berfelben  Ijab  er  bie  iundtfraufcfyafft  genomen,  biefetb  Ijat  gu  mir  ge* 
fpro<$en,  fie  toette  mit  bifem  gelt,  bad  icfy  ir  Ijab  geben,  ainen  beftetten,  20 
ber  mieg  mir  ftraicfy  barumb  $  lauffen  geben,  filei<$t  fie  Ijatd  ife  tljan.  ba 
fie  folicfyd  Ijanb  geljBrt,  finb  fie  Ijingangen  bednectyft  jfi  bem  burgermaifter 
Setgen  Setter  unb  Ijaben  im  folicfyd  anjeigt.  ba  Ijat  er  bon  ftunbenan 
na<$  2lnna  §8gin  gefefyidft,  bie  ift  lomen.  ba  Ijat  fie  ber  burgermaifter 
gefragt,  ob  fie  Ijab  jugericfyt,  bag  ber  ©artljotome,  bicfyfenmaifter,  ber*  25 
tounbt  fei  loorben.  ba  Ijat  fie  frei  beffinbt,  onerfctyroden,  fie  Ijabd  tljan, 
unb  toad  fie  im  berljaiffen  Ijab,  bon  loegen  bag  er  [254a]  ir  bie  jundffrau* 
fcfyafft  Ijab  genomen  unb  bie  ee  oerljaiffen  unb  bamacfy  barffir  gefctytooren. 
barum  Ijab  fie  ifeot  in  Uioit.  ba  Ijat  ber  burgermaifter  gefefyafft,  bag  man 
fie  in  bie  eiffen  fter.  30 

©arnacfy  Ijat  ber  burgermaifter  bie  4  ftatlne<$t  Ijingefctyidft,  bag  fte 
SKictyet  ©cfyarpffenftainer  facfyen.  ben  Ijat  2lbam  $ertoart,  Sriftoffd 
ipertoartd  fun,  getoarnot,  bag  er  aud  ber  ftat  juge,  ee  bag  er  gefangen 
tourbe.  er  Ijat  ficfy  aber  nit  baran  lerbt  unb  ift  jfl  ben  bauren  in  ain 
offentt<$  loirfe^aud  gefeffen  bei  fant  Urli(fyd  mairfyoff l.    ba  nun  2  ftat*  35 

1.  €>djatpff<nflain  unb  ffiolcfcnflain.  18.  conftfloti :  ^orrfti^t.  21.  tl>an :  erftlt.  24.  ba 
feat  cr  ain  jtotfne^t  na^  %.  §.  gefaicft.  28.  unb  ain  fallen  aib  gtfdjworen.  35.  unb  1)at 
offenli<$  gewontt  in  ainem  wir^aul  »or  fant  Urli(^*  mait^off  ^erfiber. 

1.  2)tefer  <matr^off,  toon  ©t.  Ulri($      bet  Bet  ^^omm,  Hier.  Aug.  Ill  ©.  116 
toitb  in  Urfunben  iJftcr  erto^nt,  [o  j.  8.  in     angejogenm. 


Digitized  by 


Google 


1528.  211 

Inecfyt  in  ba$  nrirfefyauS  fyineingiengen,  in  ju  facfyen,  ba  ftonben  bie  anbern 
2  ftatlned&t  Dor  bcm  tyaus  unb  Derljietteten  bie  bljir.  ba  bcr  ©<$arpffen* 
ftainer  fotictys  erfacty,  ba  flocty  er  Ijinauff  in$  $au$  in  ainen  fat,  ber  tyet 
ain  bljir  in  bie  gaffen  fyerab;  bafelben  fprang  er  Ijerab  auff  baS  pflafter 

sin  bie  gaffen  unb  entfieff  ben  4  ftatlned&ten  gen  fant  Urticty  in  bie  freiung, 
am  fampftag  nacfy  font  3Kartin$  tag  in  ber  9.  ftunbt  oor  mittag.   ba  finb  u.  no». 
bie  ftatlnectyt  aucty  gen  fant  Urficfy  fomen,  Ijanb  aber  in  nit  tljiren  an* 
greiffen  cber  factyen,  Ijaben  e$  bent  burgemtaifter  jft  enbotten,  toie  bag  er 
inen  entrunen  fei  gen  fant  UrKc$  in  [2Mb]  bie  freiung.    ba  Ijat  er  inen  ju 

io  enbotten,  bag  fie  fein  ljuetten  bi$  auff  toeittew  bef<$eib,  bag  er  nit  barDon 
lorn  au$  bem  cfofter;  ba$  Ijaben  fie  tljan,  tyaben  aber  nit  getoift  ba$  ort, 
ba  ber  ©ctyarpffenftainer  Derborgen  ift  getegen.  auff  bifen  tag  in  ber 
12.  ftunbt  l)aben  bie  burgemtaifter  ben  ftatDogt  ntit  4  anbern  fnecfyten  gen 
fant  UrUcfy  gefc$idft,  bag  fie  ben  ©c$arpffenftainer  attentalb  im  clofter 

15  fucfyen  unb  bie  fd&fog  an  ben  gmectyen  abpre<$en ,  fofang  bis  fie  in  finben, 
unb  in  barnacfy  in  bie  eiffen  fieren.  fie  l)aben  Don  bem  l)au8lnec$t  ju  fant 
Urtid^  bie  fcfyliffet  ju  ben  famren  genfitt  unb  bie  famer  auffgefcfyloffen,  [in] 
gefuctyt  unb  gefunben  unb  aus  ber  freiung  in  bie  eiffen  gefiert.  am  felben 
tag  urn  gtoet  im  tag  Ijat  ain  rat  Sonrabt  ipewart  unb  ben  Styffetin,  junft* 

2omaifter,  ju  bem  abbt  Don  fant  Urticfy *  gefcfyidft  unb  ein  rat  enfcfyufbiget, 
bag  fie  ben  ©ctyarpffenftainer  au$  ber  freiung  Ijaben  genomen,  unb  bag 
er  f o(ic$$  nit  Derubef  Ijab ;  bann  ain$  rats  toil  unb  mainung  fei  nit,  bag 
fie  bur<$  bife  Ijanbtung  bie  frei^aiten  unb  ^rttoitcgia,  bem  go#)au$  ge* 
geben,  bie  freiung,  barburcty  toeflen  nemen  ober  auff*  [255*]  Ijeben,  precfyen 

25nod^  minbem,  funber,  load  Don  ro.  laifern  unb  fingen  fei  gegeben  bem 
ctofter,  bas  fof  in  feiner  nrirbe  Deft  onDerfert  ftan  unb  pteiben  unb  burcfy 
bife  facty  gar  nit  gefc$toe<$t  fein.  barauff  Ijat  ber  abbt  ju  anbttourt  geben: 
ain  rat  Ijab  loeber  bie  no<$  anbere  priDitegia  bem  go#)au$  geben,  barum 
Ijab  ain  rat  nit  getoatt  bie  ju  precfyen,  auff ju^eben  unb  ju  nemen :  e$  fei 

30  ain  Dergtoaftung.  er  fyaft  bie  freiung  gemeiner  ftat  ju  gut,  bem  reicfyen 
tpie  bem  armen;  er  fyab  ber  freiung  Iain  nufc,  funber  fcfyaben  unb 
ubertaft. 

9tti<$et  ©<$arpffenftainer  Ijat  on  atte  pein  unb  marter  Derjed^en, 
bag  er  ben  bictyfenmaifter  Denounbt  Ijab  unb  Ijat  bie  7  fl  nocfy  bet  im  ge* 

17.  genott:  aba,ef$tectt.  22.  »erube!  bab:  eetatgte.  26.  unjetbtoctyn.  27.  bet  abbt  mit 
tat  tttidjtt  be*  consent*.  29.  3m  Drig. :  u.  im  fte  batnad?  wibct  nemen.  32.  be*  go^auS  ^b 
au*  tain  nuj)  »on  bet  fteiung,  funbet  fc^aben,  jwandnu*,  ubetbtang  unb  toil  iibetlauffen*. 

1.  3o^atm  (Vn.)  StMixt,  m  feit  1527. 

14* 


Digiti 


zed  by  G00gle 


212  VII.  2>ie  d^ronif  toon  (Etemen*  @enber. 

Ijapt  unb  Ijat  gebetten,  bag  man  fie  armen  teutten  burcty  gofetDtdcn  geb. 
i7.  mo*,  am  afftermontag  nac$  fant  Sflartind  tag  am  morgen  in  ber  9.  ftunbt  $at 
man  in  aud  ben  eiffen  gefiert  unb  tyat  fiber  in  bie  fturmgtogen  nit  geteit. 
ba  Ijat  man  in  audgertefft,  er  fei  ain  morber  unb  fyab  Sartijolome, 
bi<$fenmaifter,  fctyier  bid  auff  ben  tobt  fyinbertoertlingen  bertounbt.  bar*  5 
nac§  Ijat  man  in  auff  bem  ^erlacty  entauptot,  ba  [255b]  man  bie  fifcty  fait 
Ijat.  unb  fyat  mit  grofer  gebutt  unb  reui  manlicty  fein  leben  geenbt,  unb 
ift  an  bifem  ort,  ba  er  entauptot  ift  toorben,  gelegen  bid  urn  jtoelfen,  ain 
toenig  berbedft,  bocty  bag  in  Jebermann  tool  Ijat  migen  fectyen.  barnacty  $at 
man  in  auff  ainem  laren  audgefiert  unb  auff  ber  fyauptftat  gebiertailt  »o 
unb  ffit  ieblictyd  tljor  ain  tail  geljendft,  unb  fein  ingetoeib  tyat  man  juSlnna 
£>agin  gelegt,  bie  man  lebenbig  bergraben  l)at. 

©a  man  9flic$et  ©cfyarpffenftainer  entauptot  Ijat,  ba  l)at  man  bon 
ftunbenan  2lnna  ipfigin  audgefiert,  [fie]  lebenbig  ju  bergraben,  unb  tyat  bie 
fturmgloggen  nit  fiber  fie  gtait,  unb  ift  ain  grofe  menge  bed  botdfd  mit  ir  15 
audgangen,  jung  unb  alt,  frauen  unb  marot,  bid  ju  ber  Ijauptftat.  unb 
fie  Ijat  angel)ept  ain  grauen  rod  unb  Ijat  an  barem  gett  70  fl  berlauffen. 
im  audfteren  l)at  fie  offt  gefcfyrien:  *o  n>e,  bag  U$  unfcfyulbigflicty  fol  fterben 
unb  ongebeictyt  unb  nit  mit  bem  fyoctytoirbigen  facrament  berfec$en,  bad  er* 
barm  got !'  alfo  Ijat  au$  ber  ©d^arpffcnftaitter  gefd&rien.  mit  ir  finb  gangen  20 
2  abtrinig  mincfy  bon  fant  Snna.  berfelben  leer  Ijat  fie  nictyt  toetten  an* 
nemen,  funber  ft<$  &*>»  teen  abgetoenbt  ate  bon  fefcern  unb  [256*]  im  alten, 
tvaren  criftenlictyen  gtauben  ir  leben  geenbet.  man  Ijat  fie  auff  bie  Ijaupt* 
ftat  gefiert,  bafelben  ift  f$on  ain  grab  gemad^t  getoeft,  barein  ijat  man  fte 
lebenbig  gelegt  unb  bergraben,  ba  fie  noc$  (tgt,  unb  ift  bed  firctyoffd  criften*  25 
tidier  begrebtnud  beraupt.  unb  nacfy  mittag,  aid  man  ben  ©ctyarpffen* 
ftainer  auff  ber  Ijauptftat  gebiertaitt  l)at,  ba  Ijat  man  fein  ingetoeib  auff 
2lnna  $8gin  in  bad  grab  gelegt  K 

3luff  bifen  tag  unb  ftunb  urn  jtoetfen,  aid  bie  obgemelten  2  perfon 
getiJbt  unb  bergraben  finb  toorben,  ift  bie  neugepauen  flatmaur  umge*so 

6.  bet  bem  9tatl>ati*  auff  bem  ftif$mat<!t.  21.  mit  it  finb  au#gangen,  fie  j&  ttoften,  2  ab» 

ttinig  mind?  von  fant  Anna,  tic  ljat  fie  nit  fceflen  tyoten,  ban  fte  bat  in  bem  alten,  waten  ctiften* 
li$en  glauben  it  leben  wcllen  enben,  trie  ban  fte  getfyan  bnt  unb  it  tefcetei  nit  tteQen  annemen. 
unb  ifl  auff  bet  b,auptflat  inmitten  lebenbig  begtaben  wotben,  unb  nadjmittag  bal  ingeweib 
*Wi$el*  ^djatpffenfkinet*  auff  fte  gelegt  ttotben  in  bad  grab,  barnadp  bal  gtab  ^figeebneti  ba 
ligt  fie  nod;  unb  ift  be#  titd;off<  betaupt.  29.  'urn  jn>elfen'  feb.lt  in  b.  30.  ift  bit  bie  neu 
fl.  umgefaden,  bie  an  ftabt  bet  alten  maut,  bfe  fetb  ifl  umgefaQen  u.  \o  vil  leut  bat  etf$lagen. 

1.  991.  1528:  ©.  natff  SUfabct^  UAcn  tne^tcn,  al«  man  SWi^eln  *or^>f. 
(21.  iKotocniber)  81.  121»:  'it.  9  gulbin  pain  tonnb  Barbara  giJgfin  (iic!)  gctic^t 
afeung,  fa$gett  bem  na^rtc^tcr  tnb  ct«      fcat,  mit  alien  tncofien  aufgeloffen.* 


Digitized  by 


Google 


1528.  1529.  213 

fatten,  ba  be8  fcergangen  iar  fo&it  tagtoerdfer  feerfatten  unb  befctyebiget  finb 
tporben 1.  um  bife  ftunb  ift  fain  maurer  noc$  tagtener  an  bcr  axiait  ge* 
toeffen,  funbcr  att  bet  bem  tifcfy,  barum  ift  fain  menfcfy  befcfyebiget  toorben, 
aber  atte  larren,  Itypef  unb  anber$  erfnift  unb  erfctytagen. 

&        Sim  fampftag  fcor  fant  (£nbri$  tag  ift  ©otfrib  toon  Seriating,  ain  28.  «r«>». 
ebetmann,  toetctyer  ber  auffrierigen  bauren  in  grandfen  Ijauptmann  ift  ge* 
toeffen,  toon  ©tutgarten  mit  30  pferben  t>ergtait ,  be$  bunbs  Ijauptteuten 
gefangen  itberanbtujurt  toorben  ju  SfagSjmrg2,  metc^cr  biefefbige  nacfyt 
tjcrurtatft  [256b]  ift  toorben  toon  ben  bunbS  tyauptteutten  ju  ber  gefendfuus 

io  auff  Ijaifiger  Sreufeerttyortljuren,  ba  fein  teben  tang  ju  ttgen 3*  ant  erften 
tag  aprilis  ift  ©otfrib  toon  Seriating  am  morgen  frie  in  ainem  toameS*  \^u 
Ijemet  au%  bem  tljuren  entrunnen  unb  Ijat  nit  genrift,  toa  nau$,  unb  ift 
[in]  ainer  arme  toittoen,  ainer  toeberin,  Ijaus  fomen;  bie  Ijat  in  ber* 
borgen.   ba  fyat  man  in  gefud&t  unb  jufefcften  gefunben4.    ba  tyat  man  in 

15  nocfy  in  ain  Ijerterin  gefendfnuS  gefangen  gefegt. 

£>an$  ^fefferlin,  ber  fifcfyer  junftmaifter  l)ie,  Ijat  in  Severn 
84  centner  farpfen  laufft  urn  400  fl  unb  l)at  fie  in  ainem  grofen  fcfyiff 
auff  ber  ©onau  in  feffern  gen  2lug$purg  toetten  fieren  burcfy  feinen  fun 
auff  bie  faften 5,  fie  ba  ju  berfauffen,  unb  Ijat  ain  anberer  ftfcfyer  au$ 

20 14  centner  farpfen  auff  bifem  fctyiff  geljapt.  ba  Ijaben  bie  fctyiffteut  urn 
toefperjeit  jit  SRegenSpurg  burcfy  bie  prugl  toetten  faren  unb  bafetben  an* 
geftoffen,  bag  baS  fctyiff  jetproctyen  ift  unb  bie  ftfcfy  au$  ben  feffern  fomen 
unb  ficfy  am  boben  ber  £)onau  ju  ainanber  gelegt.  bie  Ijaben  bie  ftfcfyer  ju 
SRegenSburg  mit  gefd&idftid&ait  mit  nefeen  umgeben  unb  fie  att  gefangen 

3.  u.  ift  um  bife  jeit  nemantS  on  bet  arb.  gew. ,  funber  jeberman  antyaim  bei  bem  mittagmal, 
u.  tyat  bie  maut  afle  farten,  roagen,  tragen  u.  funfl  afle*,  toai  ba  ifl  geroeffen,  jerfnifl.  5.  2>iefer 
Hbfafe  fetylt  in  6.  19.  tyetten  aud)  2  fauffman  ir  gut  u.  ain  anberer  f.  14  c.  mit  f.  20v  unb 
ba  fie  um  »efperjeit  gen  {RcgenSpurg  tamen,  ba  roolten  bie  faiffleut  bie  brugl  &inburd>  faren; 
ba  fid)  aber  bie  fdjiffleut  ganfe  ungefcfyicft  fcietten,  fluffen  fie  fornen  mit  ber  fpifc  be$  fct)iff$  an, 
bafj  e«  jerpracr). 

1.  ©.  often  @.  183, 19.  (5. 2)ec):  'it.  3  fl  4  6  2  b.  fa*gelt,  afeung 

2.  Sim  27.  Wo*.  1528  jcigt  ©b*fc  toon  &nnb  aerung,  aU  man  ©bfe  toon  SBer* 
Scrtic^mgen  an,  bag  er  fu$  mSlugSfcurg  U^tngcn  gcfanngen  tonb  anf  tyatfig 
acftcUt  ^abc.    ©.  $erh$ittaen>9tofTa$,  Srcufecr  t^or  gelegt  ^at.' 

©el^.  be8  ©iit?  *>on  ©etlicftngen  unb  4.  SB9t.  1529  931.  66»>  f.  nadt>  quasi- 

feincr  gamtltc    (?cip3tg  1861)  @.  108  modo  geniti  (10.  2tyrU) :   'it.  2  gutbtn 

9tcg.  9^r.  151 ;  cbenba  btc  fce$uf8  fcincr  ben  10  (iJtbnern,  fo  ju  ben  t^orern  tocr» 

§aftenttaffung,  bie  am  5.  SWarj  1530  orbnettoara,  at«  ©b'i  ton  SetU^tngen 

erfotgte,  gefityrten  SBer^anbtungen.  S$gt.  an«fam ;  met  2  U  12  §  2  b.  ben  3  rats* 

an<$  ju  bem  ©angen  ben  Stu jfafe  (5. 9Jlej*  bienem  ffir  tr  tontbtauffeu  bie  ganfeen 

gerS  in  bem  3a^re8bet.  be«  tytfi.  ttet8«  nad^t.' 

«er.  tm9leg.*93ej.©^n)abenn.^euburg,  5.  (Sine  cu)nti<$e   ©ef^t^te   erjS^t 

3a^rg.  1836  ©.  33  ff.  ?eon^>.  SBibmann  in  (einer^egen«fcurger 

3.  9391. 1528  £(.  151b  f.  na^Stnbree  (£$ron.  1.  c.  @.  88,  12. 


Digitized  by 


Google 


214  VII.  2>ie  (E&rontf  toon  (Siemens  ©enber. 

unb  bie  fifcty  men  beljatten.  ed  finb  aucty  batten  nut  lauffmandgut  auff 
bem  f<$iff  [257a]  getegen,  bte  finb  au<$  ju  grunbt  gangen,  unb  $anfen 
^Pfeffertind  fun  ift  !aum  mit  bent  teben  barton  lomen. 

25.  &br.  Anno  domini  1529  an  fant  SWatljiad  tag  finb  ftntg  fterbinanbud 
toon  linger  unb  Severn  rfit,  fetn  fctyafemaifter  unb  anbet,  mit  36  pferben  * 
gen  Slugdpurg  lonten  unb  Ijaben  ain  rat  unt  ain  Ijitf  toiber  bte  lurglen 
gebetten,  irem  ftntg  ntttjfitattfen.  benen  tft  toon  atnem  rat  ju  anbtttmrt 
geben  toorben1:  ed  toerbe  in  ffirfee  ain  gemetner  reiefcftag  toerben2,  ba 
toerbe  bifer  factytyatber  befunber  reb  geljalten  toerben,  unb  atted,  bed  ba 
befefytoffen  toerbe,  bentfetben  toetten  fie  treuti<$en*  toerfotg  tljon,  tmebieio 
gtieber  bed  ro.  reictyd,  unb  atte  friegdriftung,  bie  inen  auffgetegt  toerbe, 
guttmttig  ntit  atfetn  t>Ict§  jfifd&iden.  unb  ift  bife  botf<$afft  ter,  on  gelt, 
ju  fintg  gerbinanben  gen  ©pctr  lomen. 

'iS;  8m  fumptag  judica  Ijat  ber  lefeer  prebiger,  maifter  2tti<$et  Sletter, 
im  ©arfuffercfofter  jfi  bem  nactytmat  getaben  ©igmunben  Setfer  unb  is 
Ijerr  SKarjen,  ain  abtrinigen  barffiffer,  unb  ain  jimermann,  atte  fetn  an* 
linger,  unb  nacty  bem  nad^tmaQ  in  ber  8.  ftunb  ift  er  mit  inen  in  S3ar* 
ffifferfird^en  gangen,  bie  aufertyatb  bed  ctofterd  ift  be*  [>57b]  fctytoffen 
geipeffen.  ba  ift  auff  bem  altar  ain  f<$8nd,  geljauend  ftaine  crucifqc  ge* 
ftanben,  mit  bit  toerdfticfyen  bilber,  bad  300  ft  loftet  fyat  ju  madden,  unb  20 
Ijaben  ed  bie  burger  SRibter  tauffen  madden,  ift  l)o#  unb  grog  getoeffen. 
bie  at  finb  ainfyeflig  Ijingangen  unb  Ijaben  bad  crucifijc  unb  atte  bitber  gu 
3  ober  4  ober  nocfy  mer  ftuden  erf<$tagen,  erhtift  unb  berioieft,  aid  tyet 

15.swati.man  bie  bitber  gerabtyre<$t3.    am  montag  am  morgen,  aid  bad  bold 
burcty  bie  lirctyen  ift  gangen  unb  fotictyd  gefed&en  Ijanb,  finb  mancfyertei  reb  25 
befc$e<$en  bon  iung  unb  atten,  frauen  unb  mann,  unb  l?at  ber  merer  tail 
fotid&d  ain  midfatten  geljept,  etticty  bon  ber  eer  gotted  toegen,  etticty  bag 
bife  4  mann  nit  rectyt  Ijetten  geljanbtet,  bag  fie  ed  getljan  tyetten  on  toiffen 

4.  Diefet  fc&fafe  fe^It  in  b.  26.  ift  ain  gxofj  gtfatei  unt  gemitbel  woxvtn  ten  jung  unb 

alten,  frauen  unt  moncn  ic.        27.  etli$e  aul  flotU^et  wwrenfe. 

1.  (5rcbmi-@^retbcn  jftr  3Rarquart  n  ©.  935.) 
toon  @tein  unb  3«to&  Sitttnger  de  dato  2.  Oemctnt   ijt   ber   ffiei<$«tag    gu 

SmtSbrud,    21.  3an.   1529.     2)iefem  ©peter,  ber  ouf  bctt  21.  gebrnar  b« 

folate  unter  bent  5.  3utt  bee  3abre«  ein  3a$re«  1529  au«ge[#rieben  roar  unb  am 

©djretben    be8    $ofmeifter«    ©ityetm  25. 2Ra'r3  eriJffnet  tourbe.  —  fiber  bte 

Xru^feg  toon  ffialbbnrg  an  ben  ffiaty  bamal*  toon  ben  Xflrlen  bro&enbc  ©efa^r 

ber  @tabt  »ug«Burg,  ba«  ©erfa^ren  ber  f.  ftantt  III  ©.  1 33  ff .  —  2)le  toon  Bug* 

Xilrfen  gegen  bte  (S^riften  in  Unaam  burg  gegen  bie  £ilrfen  entfanbten  @trctt» 

betreffenb,  nebf!  Bufforberung  jur  §\lfr  frSfte  f.  unten  ©.  249, 16. 
leiflung.  <3ebrucfte9  (gjem^Iar  tm@tabt-  3.  »g(.  bie  ©eiflen^orner  ©ijl.  1.  c. 

«rc^ito  ju  «ug«burg.    («ufgef.  b.  3a£f  @.  152. 


Digitized  by 


Google 


1529.  215 

unb  bebetcty  aine$  rats  unb  bifer,  bie  ben  altar  unb  cructfijc  Ijaben  lauffen 
madden;  etlicty  bie  tobten  fottctys,  bann  e$  biente  ju  t>em  lob  unb  eer 
gotten,  ber  in  bent  alten  gefafc  berbotten  fyet,  bag  [man]  lain  gebilbnu* 
ber  gift  foft  madden*    nun  begab  fic$  ongeferb,  bag  8au$  SBeffer,  bifeS 

5  ©igmunb*  SGBctjer  bater x,  in  ber  ©arffifferfircfyen  burctygieng  auff  bifen 
tag ;  ber  toa$  au$  fatljerifcty,  unb  ba  er  facfy,  bag  be$  crucify  atfo  jer* 
fctylagen  toaS,  [>58a]  gefiet  e$  im  flbet  unb  fagt,  man  foft  foti$  freffenft^ 
b5g  bfiben  mit  bleig  fucfyen  unb  erfragen  unb  mit  erenft  ftraffen,  unb 
fprac$ :  'afated&tiger  got,  id)  fag  bir  band,  bag  metne  ffin  foftcfyer  fc$anb* 

io  tidier,  muttoitfiger,  bSfer  Ijanbtung  unfcfyulbig  finb  unb  in  bifem  finb* 
lichen  toerdf  ficty  nit  tatfljafftig  Ijanb  gemactyt!'  unb  ate  er  laum  btfc  toort 
tyet  auSgerebt,  ba  gieng  fein  fnectyt  ju  im  unb  fora<$,  bag  e$  fein  fun  mit 
feinen  fyenben  mitfampt  anbem  getljan  tyette,  unb  foficfys  toer  fctyon  ainem 
rat  anjeigt   ba  er  fo(i$$  Ijet  geljBrt,  gieng  er  traurig  unb  mit  fpot  Ijaim 

is  in  fein  %an$  unb  erfur  ba,  bag  e«  tpar  toa$. 

2Cuff  bifen  tag  fc$id t  ain  rat  ben  ftatbogt  unb  Irictytf  <$reiber  in  ba$  ©ar*  ^§?- 
fufferctofter,  folid&s  ju  befictytigen  unb  ju  erfaren,  toer  foticfys  getljan  Ijette. 
am  afftermontag  baroa<$  Ijat  maifter  9Kictyel  offenficfy  an  ber  prebig  ie.«fos. 
gfagt,  er  Ijab  mit  ljUf  anberer  3  mannen  ba$  ftaine  crucifix  ba«  berbotten 

2otyotfe,  au$  bifer  urfa$  jerproctyen,  bag  e$  mit  ber  jeit  nit  fetbs  Ijerabfatt 
unb  10,  20  ober  30  menfcfyen  jS  tob  fctytag  unb  barburcfy  bie  bon  8lug$* 
purg  nit  in  ain  beg  gefctyrei  ober  nacfyreb  lomen,  bag  fie  ate  nar<  [258b]  rot 
unb  wtberftenbig  feien,  bag  fte  bas  berbotten  Ijolfc  fetb$  nit  Ijaben  abge* 
typt  'ba  nrir  4  mann  ba$  berbotten  faty  tootten  tyetabljeben,  ba  loarb  e$ 

25  un8  ju  fctytoer  unb  funben  e$  nit  ertyeben,  unb  ift  felb$  ju  fo  bit  ftudten 
erfatten/  bie  ftainene  jerbrod^ne  ftudt  bon  bem  fcerbotnen  Ijotfe  figen  in 
bem  creufegang;  toa  etticfy  loeren,  bie  gerenl  ober  10  pfunb  be$  berbotnen 
tyotfe  toel  Ijaben,  ber  fof  mit  ainem  fad  jfi  im  lomen,  bem  toe(  er  gnug 
geben.   ^fue  ber  f<$anbt,  toie  bit  menfd^en  finb  burdj  bife  lird^en  gangen, 

so  bie  ba  ben  ljut  ^aben  abjoctyen  ober  fid^  geneigt  ober  niberhuet  unb  bar* 

3.  im  alten  tefiament.       11.  'o  tyxx  got,  i<$  fag  bir  bancf,  bag  meint  ffln  an  [olivet  faantlicfcet 
fa^  unf(^ulbi(j  finb  unb  mit  n>ortcn  unb  wtxdtn  nit  taUfjcfftig.'  14.  «^err,  eut  fun  ©igmunb 

ifi  aintr,  ber  ben  anbem  jfi  bifem  fc^er^  ^at  ge^olfen,  unb  man  ^at  ed  fdjon  an  ain  rat  prac^t.' 
20.  bad  eerbotten  ^ol^,  bad  ftaine  crucify:.  bur<t)  bie  jeit.         23.  un»erftdnbig  unb  tt;orr)ot. 

25.  ift  e*  un*  jfi  f<r)werr  roorben ,  ba§  wir  e8  nit  tyaben  funben  t>«b«n,  barum  jtnb  bie  bilbla^ 
[991.  423b]  in  ml  tail  barbunt)  jertnifl  ttorben.  28.  wtlc^er  »il  10  pfunb  bar»on  ^aben  ober 

ain  fad  vol  jc. 

1.  Su!a8  SBetfer,  toermS^t  mit  Urfuta  ^attc  brci  ©ityne,  ben  ^tcr  in  SRebe  pc^cn- 
©offenbrottn  (ber  etn^tgen  Softer  be3  ben  ©tgmnnb,  Utrtc^  u.  ^teron^mne. 
53ilrgermeijter«  @igi8munb  ©oflenbrot), 


Digitized  by 


Google 


216  VII.  2>ie  <5$ronit  toon  (Siemens  ©enbcr. 

oor  gebettet,  unb  fyaben  mit  foli<$em  toercf  got  geleftert  unb  ftcfy  mer  bar* 
mit  oerfd&utb,  ban  Ijetten  fie  am  grofc  tobfinb  tljan.    bifer  menf<$  ift  Don 
got  oerfluctyt,  bet  ain  altar  bauet  ober  madden  (auft,  au<$  crucifij  unb  ber 
IjaUigen  gefeenbitber,  bie  in  bem  g5ttic$en  gefafe  oerbotten  finb;  auc$  aCe 
bife,  btc  [ed]  madden  unb  madden  Ian,  finb  berflucfyt  unb  oermatebett.'  bar*  * 
nac$  Ijat  cr  btc  mutter  gotted  fyocty  unb  faft  gefctyenbt,  unb  fci  gteicfy  atn  frau 
tote  atn  anbere  fctytectyte  frau.   baroacty  ift  er  an  bie  ftcben  Ijaifigen  fomen 
(ber  gefetfetyafft  ber  fefeer  nit  toirbig  toirb),  [Ijat]  fie  t>erf^ott  unb  toerad&t, 
me  bann  bie  Sfirden  unb  Ijaiben  tljonbt. 
xim*&\  [259*]  am  bonftag  barnacty  Ijat  man  ©tgmunb  ©effer  fur  ain  rat  gefo*  to 
bert  art  ain  Ijauptfactyer  bifed  Ijanbetd  mit  bem  crucify,  unb  [toeit  er] 
maifter  SKid^ten  unb  bie  anber  2  barju  geraifet  unb  geurfactyt  Ijab,  bafc  fie 
bad  crucify  jerf<$(agen,  unb  toad  inen  baraud  erftanb,  barfur  toett  [er]  gut 
fein  unb  [ed]  audrictyten  unb  barumb  gnug  tljon,  unb  Ijat  in  urn  300  fl  ge« 
2i.warj.[trafftl  unb  4  toud^en  auff  ben  ©egingertljuren  gelegt:  am  patmtag  ift*5 
i8.«nptii.  er  auff  ben  t^uren  gangen  unb  am  fumptag  jubilate  toiber  fyerab.    toeit 
ber  SBetfer  auff  bem  tljuren  ift  gefegen,  Ijat  er  anjeigt  unb  gfagt,  er  fei 
Iain  Ijauptfactyer,  bog  bed  crucify  jerfctytagen  fei  toorben,  funber  maifter 
3J?ic$et  fei  ber  rectyt  capitanier  unb  urfacty  foftctyd,  ber  tyab  in  unb  bie 
anbem  barju  gereifct;  er  fei  Don  im  jtt  bem  nad&tmat  gelaben  toorben,  fei*> 
er  lainer  anbere  mainung  ju  im  lomen,  bann  mit  im  ain  frainblictyd  ge* 
fprecty  ju  Ijaben ;  unb  ba  er  nun  tool  fytb  trunden,  ba  Ijab  maifter  3Wid>et 
jit  inen  gefagt:  'lomen  mit  mir  in  bie  fir<$enr    unb  Ijab  mtt  im  tragen 
bie  fctyUff el  ju  ber  tir<$en  unb  fei  ju  bem  attar  gangen,  barauff  bad  crucifq: 
ift  geftanben ;  ba  fei  maifter  SWtd^et  auff  ben  altar  lumen  unb  [l)ab]  mit  ainem  25 
garner  ben  erften  ftraicty  in  [259*]  bad  crucifqr  tljan,  [ed]  jerproctyen  unb  jer» 
fctymeterot,  unb  barnacty  Ijab  er  inen  jfigefctyrien,  baft  fte  im  fyetfen,  fotid&d 

5.  pfu  ber  fd?anbt,  roie  t>il  menf$en  ftnb  but4>  bit  fir$en  gangen,  bie  ben  fcfit  ab  fcaben  jo$en 
ober  bad  fcaupt  ober  fnic  geneigt  ober  aber  garr  finb  niberfniet  unb  gebetet,  barmit  fte  got  baben 
gelefteret  unb  barmit  me  ban  ain  lobfinb  getban ;  ber  tnenfdj  ift  oon  got  ott fluent,  ber  ain  altar 
laufl  bauen,  ober  bad  cab  often  belt),  ain  cruel  fij,  ober  ber  bailigen  bilbnut,  ber  narren  verptinbnut, 
lauft  macron;  bie  ti  ma$en  ober  lanb  madjen  unb  rat  batjfl  geben,  ftnb  toon  got  aQe  oerflud^t. 
191. 424*]  barauff  bat  ber  [un]t»erf$emt>t,  oerflodt,  mainaib  tej^er  an  bifer  feiner  prebig  weitter  gefagt 
unb  bie  mfttter  gottel  iWariam  gefa>nbt,  fie  fei  ain  gemeine  frau  geroeffen,  roie  ain  anbere  frau, 
unb  nit  me.  barnadj  ^at  er  bie  lieben  ^ailigen  aulgeri$t  unb  wtrnidjt,  mel^er  gefelf^afft  er  eivigl* 
l\d)  nit  wirbig  n>irt  bei  bifem  fcinem  verferten,  falfd^n  glauben.  22.  ba  er  tool  &ab  jct^ot. 

25.  unb  b«b  bie  fa^liffel  mit  im  tragen  unb  bie  bbjr  auffgef<bloffen.  ba  fei  borbin  fa^on  bagelegen 
aller  twrdjeug  jfl  bem  [91.  425»J  jerbretr)en  be«  altar*  unb  crucifiy.  27.  unb  ^ab  ben  eTflen 

flreid?  mit  ainem  turner  in  bad  cruciftr.  t^an,  ba§  tremer  feien  baroon  gefaden. 

1.  SBeiffettyorner  ©ip.  ©.  152 :  9ltn  fpittat,  in  jebeS  100  gulben,  unb  in  ba« 

rat  bofet^ft  (ht9ug^urg)tte6  in  gefend*  ©arfufferctofter  100  aulben,  bag  man 

licit)  annemen,   Be^utten  in  3  n>o<!r)en,  ben    attar  timber   mtt  anbren   bilben 

warb  gefhaft  umb  300  gutben  in  jtt>av  secret. 


Digitized  by 


Google 


1529.  217 

fyab  er  unfflrtrcd^tKd^  tljan,  unb  ba§  er  mit  toein  befoben  fci  getoeffen ;  fo 
man  in  obcr  alfo  ftrengflicty  ftraff  ,fo  ipetf  cr  baron  fefcen  aft  fein  ^ab  unb 
gut,  bag  maiftcr  9flic${en  auc$  alfo  geftrafft  tperbe,  ber  folt<$$  ain  an* 
fanger  unb  urfactyer  fei.    man  l?at  abet  maifter  SKictyten  no<$  ben  anbcm 

5  2  manen  ni<$fc  barunt  tljan ,  fileictyt  bajj  Iain  auffrur  unber  bent  toofdf 
erftenbe. 

«m  freitag  Dor  bem  pafattag  ift  ber  ftatbogt1  mit  atnem  trumer^f^- 
unb  etttd^en  ftatfelbner  burcty  atte  gajfen  in  ber  flat  geritten  unb  ftat] 
berieffen  (auffen,  aucty  fofic$  manbat  am  SRatljauS  offenficty  an  ber  bljir  am 

to  19.  tag  martii  auffgefctyfagen  unb  an  bie  ftattljor  fo(ic$«  inljattS : 

Bin  erfamer  rat  ber  ftat  2fag$burg  unb  be$  tyailigen  ro.  rei<$$  bifer 
ftat  fcogt  fctyaffen  unb  gebietten  mit  aQem  erenft  aOen  iren  intoonern  unb 
burgern  unb  unbertljanen,  bag  fie  ade  bitber,  atted  gemetl  unb  anbere 
gebed&tnuGtafften,  in  ben  firemen,  Rrctyoffen  ober  an  anbem  orten  auff* 

15  gerictyt  unb  ge*  [aeo*]  mad&t,  on  toiffen,  nriflen  unb  be&etcty  ber  oberfait  nit 
fcermeitgen,  uneeren,  macutieren,  ^linben,  abbitgen,  befefceiffen,  jerftoffen, 
jerpred&en  ober  ain<$er(ei  fd&aben  juftegen,  funber  fie  unb  ire  unbertljanen 
fcor  f olid^er  fibertrettung  entljaften.  »e(<$er  aber  erfunben  loirt  foli$$ 
manbat*  au«  aignem  muttttnflen  unb  fre&el  ungeljorfam,  ain  fibertretter, 

20  bcrf ctttg  fol  an  teib  unb  gfit  ober  anberer  pen  feiner  fibertrettung  na<$ 
geftrafft  toerben:  barna<$  fot  ftcty  meniglticty  ridden  unb  fic$  bor  ftraff 
aerljietten 2. 

Der  burgermaifter  Stntoni  ©fymet 8,  ber  [^at]  3oac$im  t>on  ©etyffen* 
Jjoren  ju  atnem  fne$t  getyept,  ber  ift  im  faft  lieb  getoeffen.  bifem  Ined^t  l/at 

1.  unfu"rbetre$tli<&.  mit  bem  twin  beftoben.  4.  ban  er  (maifter  9Wi$eI)  fei  bet  re<fct  principal. 
6.  •ftltWfrt  —  erftenbe'  fefclt  in  6.  7.  trumer:  trumetbn.  11.  £>er  ®ort!aut  be«  Serufel 

»ei$t  in  b  wefentlidj  ton  bem  in  a  at.  Da  (5b,ronifl  fab,rt  bann  fort:  '£au{  ffielfer  if}  ain 
gutter,  f$it$ter,  erbarer  unb  fafl  reiser  man  geweffen,  bat  aber  mit  etli<fcen  tinben  nit  oil  gfidl 
gebapt,  toiemof  er  anfendlWfc  unb  na$  jeblidjtn  finbpet  [)&]  feinet  frauen  gefpro$en,  fo  er  battoelien 
bie  eefityn  were!  pflegen :  „nwb  Iain  fpitlcr  nit,  tvitb  fain  ttincfer.  wirb  fain  fester,  n»irb  fain 
|©l.  426*]  oert&oner  unb  ungerattt*  tinb ,  funbet  frum  onb  n>oltb,an."  bifcm  ?au|  ffldftc  bat 
bal  regiment  ju  (hifeim  im  (Slfaf  aud^  ain  fun  lange  jeit  gefangen  gebalten  unb  in  meQen  ent' 
auoten.  faifer  (Saul  btt  oerbotten  bei  oetlierung  teib  unb  gfltl,  ba§  nemantt  ju  bem  ing  oon 
^tanrfrdc^  in  folb  judj,  be*  bifer  ffielfer  nit  allein  bat  oera^tot,  funber  audj  anbem  gelt  geben 
oon  bem  feinen,  bel  er  mit  im  b*t  barpra^t  au*  feinet  oaterl  bau«,  H$  fie  bem  5ran^of<n  jfi. 
iiec^en.  ti  bat  in  fein  vater  unb  frainbftfcafft  mit  grofer  mie  unb  arbeit,  auc^  grofcm  furpitt  b<"t 
bei  bem  leben  beb.alten  unb  ftlid?  taufot  gulben  mieffen  geben,  baf  man  in  lebig  lau§  mit 
grofer  f^anb. 

1.  Sttcyanber  ©efltcr.  Marcii  anno  MDXXIX. 

2.  2>iefe«  SWanbat  ift  aufgefft^rt  Bel  3.  flnton  8tmct,  ber  SBe&er  3unft« 
3at>f,  ?lug«B.  S31M.  II  ©.  935.  (gin  metfter,  fcettetbete  in  bicfem  3a^rc  jum 
gebrucfteft  <S%tmplax  be«felben  beftnbet  erften  2Rale  bad  3tmt  eined  ^3iirger* 
fid)    im    3tug«b.    ©tobt-SCr^ito;    am  meifters. 

©fj^lnffe:  Actum  auf  9ieuntje^enben  tag 


Digitized  by 


Google 


218  Vn.  S)ie  <£$tonif  toon  (Etemett*  @«tber. 

man  ain  rod  gftotten  geljept,  bet  20  fl  toert  ift  geioeffen,  bet  ift  bet  bem 
toirbt  ju  ^ferffen  urn  am  Main  gelt  t>crfcfet  gcu>cff en ;  bet  ift  gen  ^f erff en 
geritten,  ben  rod  jfi  tefen.  ber  tyat  bei  im  am  fattet  tangent  geflert  am 
bt^/  bie  toon  ir  fetbs  ain  feur  aufffctylagen  lunbt.  bife  bictys  ift  im  ab 
bem  fattet  gefatten  auff  bie  erbe,  unb  l>at  nit  actyt  barauff  gefyept,  bag  fie  * 
fetb  ba«  feur  aufffd&tectyt,  unb  [Ijat]  ab  [>6ob]  bem  rog  toeflen  abfteigen,  bie 
bictys  ju  tangen,  unb  Ijat  ben  ainen  fug  in  bem  ftegreiff  gefyapt,  ba  Ijat  er 
auff  bie  bictys  tretten,  bte  ift  mit  pufoer  getaben  getoeffen,  bie  Ijat  toon  ir 
fetb$  abgefctyoffen  unb  [ift]  im  bei  bem  nabe(  burcty  ben  ganfcen  leib  gangen, 

4.  oipTii.  ba§  er  barnacty  in  loenig  ftunben  geftorben  ift  quasimodo,  unb  ift  nun" 
20  jar  alt  geipeffen. 

\ulol        ^n  ttwfw*  §errn  fronteictynamSabent  unber  ber  comptet  ift  ainer  in 
fant  Urtic$S  firctyen  ju  ber  unberen  lird&bljir  fyinein  geritten  unb  urn  ben 
altar,  barauff  bad  ljo<$toirbig  facrament  geftanben  tft,  bem  Ijailigen 
facrament  ju  fctymacty  unb  uneer,  unb  tft  baroacty  mit  grofem  foot  unb  is 
gtectyter  ju  ber  obern  b^ir  burcty  ba«  prebigljaus  tyinau*  geritten. 

2*ehS>:  **  fant  3o$atm«  be*  tauffer*  tag  $at  ber  lefeer  maifter  2Bic$e[ 
ba$  Ijoctytoirbig  facrament  toerfluctyt  unb  atle  bife,  bie  e$  toereeren  unb 
baran  gtauben.  unb  ju  urhtnb  fotic$$  Ijat  er  auff  bem  prebigftut  ain 
meggtoanbt  in  ber  tyanb  geljept  unb  gefd^rien:  'bife*  meggtoanbt  toil  tc$» 
ifc  un*  [26ia]  ber  ba«  erbrei<$  graben  ju  ainem  jaictyen,  bag  Ijinfuro  Iain 
gofctefterige  meg  me  fot  gelefen  toerben  unb  [fie]  toecf  genomen  [unb] 
mit  fieffen  tretten  tocrbc;  bann  toa  meg  gefatten  toerben,  !ann  toeber  got 
no$  glid  unb  (aUfetti.' 

29.  sunt.        9ta  fant  $eter  unb  tyaute  tag  unber  ber  toefyer  Ijat  Ijie  unb  anberft* » 
tea  ber  fyaget  gefctyfagen 1  ftain  tote  bie  Ijennen  air  unb  Ijat  atte  frud^t 
toerberbt,  bie  bfium  in  gfirten  unb  IjBffcero  ber  fctyelfen  entyleft  unb  bie 
tactyer  erfctylagen  unb  ben  IjSufern  toil  f$aben8  tljan*    e$  ift  aucty  grofer 

1.  fl  erganjt  aut  6.  4.  unb  bat  mit  im  am  f.  gefiert  ain  gelabne  bi$*,  bit  ift  im  von  bem  fattet 
fluff  tic  erb  gefaHen ;  ba  ift  er  ton  bem  rofc  abgefligen  unb  [&at  bie]  bi$*  weflen  aufffeeben,  u.  ift 
[bie]  bi#*  gematy  geroeffen,  bag  fie  feur  felb  $at  auffgfalagen,  barauff  $at  er  nit  gemerdt,  ba  er  ben 
fiifc  in  ftegreiff  I? ft  gefejjt  u.  bie  bidj«  aufffrftb,  ba  jinbt  fid?  fie  felb*  an  u.  f$o§  im  bei  bem  nabel 
burdj  ben  leib,  bag  er  in  furfcen  ftunben  barnad?  ftarb,  wai  20  jar  alt.  12.  X»iefei  %bfa^  fe^It 
in  6.  18.  bat  — an  ber  prebig  gar  toccnidjt  unb  vermalebeit.  20.  unb  fat  auff  bem  prebig* 
ftul  ain  me§g»anb  in  r)enben  bem  *o\&  anjeigt,  fpre^ent.  21.  bergraben  u.  barmit  atte  mef 

ju  ainem  jcicben,  baf  binfOto  bie  goj^Iefterung  fol  toegt  genomen  toerben,  oernicr)t  unb  mit  fiefen 
trebten  u.  nit  me  begangen  fol  werben;  ban  an  toet^en  ort  bife  go|Iefterung  begangen  roirt,  ba 
ift  weber  glid  noct)  bail :  e#  oerf^ulb  fld?  ain  menf*  minber,  ber  ainen  anbern  menf^en  umbringt, 
ban  ber  foli$e  go^ltftcrung  begabt  ober  barbei  ift;  alfo  ^atau<^  ber  fcfetrju  fant  3ergen  geprcbiget. 
27.  (>at  ailed  trait  erfcblagen  unb  in  bol^«n  bie  rinben  oon  [ben]  baumen. 

1.  »gt.  Sconl)atb  SBlbmamt*  (5t)ron.  to.  «fgen*r3urg  @.  91 ,  23. 


Digitized  by 


Google 


1529.  219 

regen  getoeffen,  barumb  afle  flieffenbe  toaffer  finb  auSgangen  unb  I)aben 
aflentatb  ba$  abgemeibt  gra$  unb  Ijai  Ijintoegl  gcficrt.  barumb  tyat  ba8 
fic$  bife$  Jar  grofen  mangel  an  bcr  fur  gel)ept. 

3ln  fant  3lnna  tag  na<$  mittag  Ijat  ain  feurftratt  unb  n>afferftra{26.3uu. 

5  ant  ^ertactyberg  in  aine$  bierpreuen  ljau$  gestagen  unb  Ijat  in  ber 
ftuben  bie  frauen,  bie  fctytsanger  ift  getoeffen  unb  nocfy  in  3  tagen  folt  ain 
linb  gencfen  Ijaben,  ju  tob  gestagen  unb  etttcty  Itnb,  unb  atte$  jingfefyir 
an  bcr  toanb  Ijangent  ift  n>ie  ain  toactys  erfctymoffcen. 
[26ib]  2lmbroftu$  $ec$fteter,  burger  ju  Slugfyurg,  ntit  feiner  gefettfc$afft, 

io  ain  berempter  lauffmann  im  ganfeen  (Suropa  *,  ber  Ijat  ju  ber  ee  geljapt 
3acob  9ie<$tinger$  totter2,  bie  Ijat  im  jft^rad^t  jit  Ijeirotgut  unb  barnacty 
ererbt  60000  ft,  2lmbrofi  ipocfyfteter  ift  ain  feiner,  Ijerlid&er,  (anger, 
grofer,  ftarder  mann  getoeffen,  aines  furftftcfyen  anfe<$en$,  au$  grog 
trauenS  unb  gtaubens  geactyt  getoeffen,  ber  aucty  mit  trau  unb  glauben 

«  mit  finigen  unb  faifer,  fiirften  unb  Ijerrn  unb  atten  menigKid^en  ge^anblot 
Ijat  bt$  auff  ba$  Jar.  jS  im  Ijaben  fiirften,  graffen,  ebel,  burger,  bauren, 
bienftfnecfyt  unb  bienftmagt  ir  gelt,  toa$  fie  Ijaben  geljept,  (ju  im)  getegt 
unb  bon  bem  100  genomen  5  fl.  mengen  baurlnectyt,  unb  bie  nit  me 
Ijaben  geljapt  bann  10  fC,  bie  Ijaben  e$  im  in  fein  gefelfcfyafft  geben,  Ijaben 

20gemeint,  e8  fet  inen  ganfe  n>ol  beljatten  unb  Ijaben  barjfi  ain  {article 
nufeung.  bifer  £>e#fteter  ijat  ain  jeit  fang  in  feiner  gefelfctyafft  jec^cn^ 
ljunbert  taufent  fit  toerjinft  (bie  gemein  fag  ift  getoeffen,  er  lieg  geren). 
Iain  menfety  Ijat  getmft,  bag  er  fobit  getfc  berjinft  Ijat.    unb  ift  ain  gutter 

4.  9ln  f.  51.  t.  urn  bie  2.  jhmb  nacr)mittag.  5.  in  aineS  bierfdjeneten  r).  7.  *unb  no<$  — 

folt  —  genefen  baben'  fe&lt  in  6.  9.  [©1.  428*]  Slmbrojt  $od>fteter,  burger  ju  9lug«purg  unb 

im  ganfcen  (Suropa  ain  namtyaffter  fauffman,  oon  leib  ain  f(t)one,  grofe,  lange,  r>evUd>e  perfon, 
&at  be*  burgermaifterS  Urticr)«  {Rect)linger  fdjwefter  jft  ber  ee  gebeot,  bie  &at  im  ju&eirat  gut  unb 
oaterl<<r)em  erb  ob  60000  fl  jupra<r)t,  unb  ifl  in  grofem  glauben  oom  faifer,  fingen,  fflrften  unb 
t)errn,  aucr)  oon  bem  gemeinen  oolef  $oer)  unb  grog  unb  uberf^wencflidj  reict)  geadjtot  geweft.  ber 
iat  in  fein  gefelfcfttfft  bi«  in  actMunbert  taufent  gulben  \u  jin«  auffgenomen,  oom  100  alweg  5  fl 
geben ,  oon  reid)  unb  armen ,  fo  garr  oon  ainem  armen  bienftfnecty  ober  bienftmagt  10  fl  urn 
1/2  fl.  er  $at  mit  feiner  fauffmanfaafc  ben  [»l.  429»]  gemeinen  nufc,  gemein  fauffteut  unb  bie 
armen  leut  grofj  bef^toert,  nit  aUein  mit  foftli<ir)er  !auffmanf<ir)ajj  funber  mit  fd)le$ten  bingeh. 
er  ^>at  bie  efdjen  unb  ba*  ^oljj  aufffaufft,  unb  wan  befer  weg  ift  geweffen,  fo  ^at  er  e$  l)ie  oer* 
faufft,  er  tyat  in  grofer  anjatt  roein  u.  foren  aufffaufft  unb  ^at8  bamadj  in  unfern  unb  in  anbern 
lanben  oil  tr)eurer  wiber  oerfaufft,  ^at  offt  me  barum  geben,  ban  ain  gemainer  fauffmann  ober  armer 
^>au«man  ^ette  barum  geben ,  barmit  er  jte  true!  unb  e$  atte«  in  fein  banb  pring ;  fo  mig  er  e* 
barnac^  oerfauffen  al*  t^eur  er  well,   alfo  bat  er  au<t)  in  mitlen  unb  grofen  waren  gel?anblet. 

1.  $8l  oBcn  @.  146,  18  ff.      2)ic  g.SB.  bie  (S^romf  toon  9JlanU^  S3I.271  ff. 

Srj^tung  toon  ben  3ufontntenoru^  ber  unb  bie  toon  W>xaf)am  @(^ie§  S&l.  501  ff. 
©U^ffetterf^en  ©efeflf^aft  flnbet  fi($  In  2.  SJntfcroflnS  $iJ^fletter  ber  Stttetc 

toielen  gtei^etttgen  unb  foateren  S(ug^  tear  fett  bem  3a$re  1493  ntit  3lnno 

Burger  (£$ronilen,  bo^  nirgenb  in  ber  ffietytnger  toennS^t.   SBarnecfe,  S!ug8B. 

«u«TOrlt*!eit  trie  M  ©enber.    §8gl.  $o*jeitbu^  @.  13. 


Digitized  by 


Google 


220  VII.  2>le  <£r)rouif  toott  <E(emett«  ©enber. 

crift  getoeffen  unb  ganfc  loiber  bie  Sutljerei.  aber  mit  feiner  lauffmatm* 
f<$afe  Ijat  er  offt  ben  [262a]  gemeinen  nufc  unb  armen  mann  trudft,  nit 
attein  ntit  grofer,  namfyaffter  gut  unb  toar  funbcr  au<$  mit  fc$Iec$ter, 
Kainer  tear,  er  Ijat  bie  efctyenljotfe  bet  guttem  toeg  aufflaufft,  unb  tt>etm 
befer  meg  ift  getoeffen,  jtt  mardft  geflert1,  be$  gtetd^en  toetn  unb  forens 
unb  bte  feitten  auff  bte  tauten,  unb  Ijat  offt  ain  ganfee  tt>ar  mit  ain* 
ember  oufflaufft,  tljeurer,  bonn  e8  toert  ift  getoeffen,  bamit  er  bie  onbern 
lauffteut  nacty  gefaQen  trudf,  bie  folicty*  nit  bermigt  tyaben.  barnad^  Ijat 
er  in  bie  toar  ain  aufffd^fag  in  aflen  tanben  barein  gema<$t  unb  fie 
oerlaufft  nac$  feinem  toitten.  Iain  lauffmann  Ijat  mit  50000  fl  oberio 
100000  fl  m^,  gegen  im  gefefyefet,  liinben  fyanbten,  bann  er  Ijat  ge* 
tounnen,  toa$  er  getoett  fyat,  toie  id)  e«  bann  oben  im  1521  jar  befc$rt6en 
Ijab,  toie  e$  ©artljolome  9iem,  fein  bucfyljafter,  anjeigt  Ijat2. 

Stmbrofi  §e<$fteter  Ijat  in  alien  fingfreic$en  unb  fanben  ba$  quedt 
ftfber  oufflaufft,  t^eurer  bann  ber  gemein  lauff  toa«,  urn  8  ft,  bamit  er  is 
burcfy  bife  tiftigfait  bie  anbem  lauffteut  trudfte,  ba  er  nun  ba«  quedffUBer 
gar  in  jein  tyanb  Ijet  pra<$t,  gab  er  ain  jentner  urn  14  fl.  ba  gab  afcer 
got  j3,  bag  ber  laifer  in  iptyfpania  unb  ber  tinig  [262a]  in  Unger  que* 
fitter  in  grofer  menge  fanben,  unb  ber  §ec$fteter  l?et  urn  jtoei  Ijunbert* 
taufent  fl  quedfftlber  aufffaufft;  baran  muft  er  ben  brittail  oertieren.        20 

2lin  fctyiff  mit  mand^erlei  fpecerei  ift  im  in  bem  mer  unbergangen; 
etft<$  gelaben  tofigen,  bie  au«  bem  5Ribertanbt  auff  Slugtyurg  finb  ju* 
gangen,  finb  im  burc$  bie  ftrajsrauber  genomen  toorben;  funft  ift  im 
aucfy  anberer  unfatt  jugeftanben.  boc^  bifer  unfafl  atter  fyet  im  nit  ge* 
gefefyabet,  toa  f eine  aigen  ftin  unb  feineS  britberS  fun  ljet[ten]  fic$  recfytge*  25 
fcfyaffen  gefyalten  unb  jimti<$  ju  bem  iren  gefed&en,  aucfy  ber  aft  Stmbroft 
£e<$fteter  atte  jar  Ijette  recfynung  genomen  unb  [fic$]  geben  Ian,  toer  fo(ic$$ 
and)  fflrlommen  toorben.    bann  fein  fun  3oacfyim 3  unb  fein  tod^termann 

14.  man  gab  1  centner  feefftlber  um  8  fl,  ba  faufft  er  im  ganfcen  (Suropa  ba*  feefftlber  auff  unb 
gab  batnadj  1  centnei  um  14  fl.  ba  gab  [391.  429b]  got  glicf  ju,  ba  bet  £edjfteter  afle*  fodjfilber, 
me  ban  um  jwetyunbert  taufent  fl  in  fein  ^anbt  fat  pxaty  unb  barmit  ain  aufffalaa.  ma^et 
nadi  feinen  flcfaUen,  ba§  faifer  (5atel  etli^c  ott  in  -fctyfpania  fanb,  bie  iiberfliffifl  »U  fo^ftlbert 
gaben,  belgleic^en  finig  gerbinanbud  in  linger,  ba  funb  bet  fybfyfttttx  batnac^  ben  brittail  be* 
fleltl  nit  me  batau*  lefen.  22.  Wiberlanbt :  glanbet  u.  Brabant.  28.  wan  fitfr  feine  fun  u. 
twi>terman[nerl  rec^t  fatten  ge^alten ;  bann  fte  faiben  tfaren  auf  ain  na^t  [81.  430»]  umb  ain 
panget  10000  fl  tertfan  ober  20000  fl  wfpiUen,  unb  befc^a^  barneben  fain  j5rli<fa  rec^nung. 

1.  3nt  3a^rc  1528  !o(iete  5.  SB.  ba«  in  Mtxttln  fiit  12  flreitgcr  an  bte  »c* 

§ots  infofge  bc8  t^eurcn  Xran^^^ttc^  bflrfttgen  afcgcgefcen   tt>urben.     ©affcr 

^>cr  Rafter  32  SBiJ^mif^c  ©rof^en,  fo  a.  h.  a. 
bag  fi$  bet  ffiaty,  um  trenigflenS  bem  2.  @.  0.  @.  146,  18. 

argficn  ^otgmanget  ju  jieuern,  gum  2fa*  3.  S)iefcr   3oac^tm  ^Bc^petter  tear 

temf  ton  8000  ®ia\ tern  eutWofi,  bie  nun  (felt  1522)  toermWt  mit  3tuna  Sangen^ 


Digitized  by 


Google 


1529.  221 

granfe  ©aungartner  *  Ijaben  auff  am  na<$t  in  ainem  panget  tijiiren 
lauffen  auffgan  unb  toerttyon  5000  ober  10000  ft  unb  auff  ain  matt 
10000  obex  20000  ober  30000  ft  toerfoitlen.  ber  jung  Smbrofi  $ed(>* 
fteter2,  bes  atten  Stmbrofi  £ecfyfteter«  fun,  unb  Sofepfy  £ec$fteter 3,  feineS 

5  brubers  fun,  fyaben  aucty  itbel  tyaus  gel)ept,  aber  bocfy  nit  atfo  fibet  nrie  bic 
anbern  jt»cn. 

3r  bit  ber  gtaubiger,  ba  fie  bernomen  tyaben  ben  fd&aben,  ber  bent 
£>e$fteter  ift  jugeftanben,  unb  |>63a]  tpte  bie  jungen  fo  bertljan  feien, 
tyaben  fie  ir  gelt  au$  ber  gefetfctyafft  begert  unb  finb  bejatt  toorben,  bag 

io  er  in  ain  jar  Ijat  abgeteft  bis  in  bier  mat  fyunbert  taufent  ft,  nrietoof  fein 
toil  nit  barbei  ift  getoeffen ,  bie  gtaubiger  aber  Ijanb  furfcab  nit  tenger 
[mettcn]  berjied&en.  toeld&e  gtaubiger  aber  finb  Ijinleffig  getoeffen,  beren 
ob  300  finb,  bie  finb  in  nott  lomen  unb  ftat  inen  ir  bejatlung,  tyauptgut 
unb  nufcung,  nocfy  au$  unb  toerben  nimermer  bejalt 

i*  ©a  bie  anbern  gtaubiger  bernamen  be$  £>ec$fteter$  toerberben,  ba 
tootten  [fie]  aucfy  bon  im  bejalt  fein,  ba  toermocfyt  er  fie  nit  ju  bejaten.  ba 
toerctagten  fie  in  Ijie  bor  ainem  rat  unb  begerten,  bag  man  in  gefangen 
in  ttyuren  legte,  bis  fie  Don  im  bejalt  tourben.  bas  tooft  ain  rat  nit  tljon 
unb  fagten,  e8  toer  toiber  iren  alten  praucfy  unb  toiber  ir  ftatbucfy.  folid&e 

2oanbt»urt  Ijaben  bie  gtaubiger  ju  untoitten  auffgenomen.  ba  Ijat  ain  rat 
bem  £ec$fteter  gefcfyafft,  bag  er  t)at  mieffen  ain  aib  fctytoeren,  bag  er  nit 
am  ber  ftat  toetl  gan  nocfy  nierten  [fi$]  tyintljon,  eemate  (unb)  er  bie 
gtaubiger  bejalt. 

7.  ba  nu  it  toil  ber  glaubiger  folicfcd  bernamen,  begerten  fie  ir  gelt  aud  ber  gefelfd)afft,  ba  wurben 
etlicty  bejalt,  etlidjen  wurben  pfanbt  toerfctyriben,  tyaben  mit  grofer  not  ben  ^e^fieter  barju  trungen, 
ba§  fie  fceraud  tyaben  pradjt  bid  in  ttier&unbert  mal  taufent  fl.  obgefdjtibner  geflalt.  15.  ba 

folidjd  gefcr)rei  erfdjoUen  ift,  ba§  ber  £odjfleter  verborben  fei,  ba  ftnb  ob  300  gtaubiger  fomen, 
bie  baben  aud)  reellen  jalt  fein;  ba  nu  ber  £edjfleter  fte  nit  jaUen  funb,  ftnb  bie  glaubiger  \)'\t 
fur  ain  rat  gangen  unb  [Ijaben]  begert,  ba§  man  fie  all  gefangen  leg,  bid  fie  bejalt  werben.  ba#  $at  ain 
rat  nit  weflen  [331.430b]  ttjon  unb  gefagt,  e«  fei  wiber  ben  alten  prau#  unb  ber  flat  redjt;  bad 
$anb  bie  glaubiger  ju  argem  angenomen.  ba  tjat  Wmbrofi  $e$flcter  mieffen  angloben,  ba§  er  aud 
ber  flat  Wugdpurg  nit  well  I  omen,  bid  ba§  fid)  er  mit  ben  glaubigern  vertrag. 

mantUn  toon  barren,  'filia  (SitflljcmS  rina  Neumann  toetfyetratfyet.   SBcmtetfe 

ScmgenmatttetS,  qui  in  oppido  Weys-  ©.  33.  ©enbet  fagt  in  fcincrChronogr. 

sehorn  decollates  est'.  ©enberS  Chro-  2ft.  168a  toon  tyr,  fte  fei  au«  33ttta^  ge= 

nographia  $b.  IX  33t.  168a.  $gt.  oben  Mrttg  gemefen,  unica  filia  mercatoris 

©.  201,  9.  ibidem  cum  maxima  dote. 

1.  $an8  ^ranj  53aumgortticr  tt>ar  3.  gofef  ©iJ^pcttcr  (ber  ©o^n  be8 
fcttl519tocrma^tmitOttmc§8(^flctter.  $an8  ©fetter)  mx  evji  fctt  bem 
SBarnecfe  @.  27.                                      24.  3lug.  1528  tocrm^U  mit  Scnigna 

2.  tofcrofius  VWMn,  bet  ©obn,      TOctin'  SarttC(Ie  @'  34' 
toax  [ett  bem  18.  ftoto.  1527  mit  Stafya* 


Digitized  by 


Google 


222  VII.  2>ie  Ctyronir  toon  ©emett*  ©euber. 

[263b]  3n  mitter  toeU  fyat  2fotbrofi  ipectyftetter  bie  b&ften  ftainetter,  fo  er 
geljept  Ijat,  in  batten  eingefctytagen  unb  ain  frembs  jaic$en  an  bie  ballen 
gemactyt  unb  betorbnet,  [fie]  aM  3lug$burg  tyinioeg!  ju  fieren,  tote  bann  be* 
fctyed&en  ift.  ba$  Ijaben  bie  gtaubiger  etfaten  unb  finb  far  ain  rat  gangen 
unb  [Ijaben  berlangt],  bag  be$  $ec$fteter$  afle  Ijab  unb  gut,  tigenb*  unb 5 
farenbs,  befctyriben  toerbe,  unb  toa$  er  im  $au$  Ijabe.  bad  ift  befc$ec$en, 
aber  e$  ift  nictyfc  ric$tig$  ba  gefunben  toorben,  unb  ift  barber  ain  t>oU 
ljau$  mit  atter  jier  toie  ain  ffirftenljaus  getoeffen.  ba  ftnb  bte  gtaubiger 
gar  flbel  jufrib  getoeffen,  unb  Ijaben  bie  ebetteut  unb  boctor  Slibefyffen  gar 
bit  treitoort  triben,  unb  fie  toeflen  ber  bejattung  toot  einlonten.  10 

2i5»uU  ®a  a*n  rat  Wfy*  *?a*  bernomen,  Ijat  er  urn  fant  3acob$  tag  ben 
atntbrofi  ipectyfteter  unb  feinen  fun  Slmbroft  unb  3ofep$,  feme*  briber* 
fun,  —  fein  fitterer  fun  3oactyim  unb  granfe  ^aungarter,  fein  totter* 
mann,  fyetten  ficfy  $aimlic$  baroon  gemactyt,  ats  bie  fag  toad,  mit  bit 
gfit$  —  [bor  fic^  berfifen];  ba  nun  bife  3  $e$fteter  bor  ainem  rat  erns 
feinen  toaffen,  liefc  fie  ain  rat  all  tret  auff  bent  SRatljauS  in  ain  ftuben 
[264a]  j3  ainanber  gefangen  tegen,  unb  fur  bie  ftfibenbljir  10  mann,  bie 
tyaben  ir  ntieffen  Ijfitten,  barntit  fie  nit  barbon  piemen  \  ober  efctoar  ju 
inen  gang  on  aineS  rats  koiffen;  ire  eefrauen  unb  tned^t  Ijat  man  jfi 
inen  lauffen  gan.  effen  unb  trincfen  unb  afle  notturfft  Ijat  man  inen  au$2o 
iren  Ijfiuffern  ganfe  gnfig  jutragen. 

296«pt.        \xm  fant  9flic$ete  tag  finb  a(  gtaubiger  $ie  fflr  rat  unb  re$t  lomen 

1.  Wa<r)  foli<fam  fat  Bmbrofl  $ec$fteter  etlidt)  roagen  mit  ballen  gelaben,  barein  er  fat  gefebjagen 
ba*  foftti<fafi,  boft  unb  liebfl,  fo  er  fat  gebept,  unb  an  bie  ballen  ain  frembl  jeitfan  gemaebj.  aul 
bet  flat  laufen  fieren.  ba  folidjl  bie  glaubiger  baben  innen  worben,  ftnb  fie  fur  ain  tat  gangen, 
unb  faben  begat,  bafj  butd?  ben  ftatoogt  in  Ul  $e<bfteterl  faul  afled  ligrnbi  (91.  481»]  unb 
farenbl  [gut]  roerbe  befebrtben,  bal  ift  bef$e$en.  ift  aber  nicb&  ba  gefunben  worben,  bet  ain  an. 
fecfan  bab  gebept,  fo  el  bocb  baroor  ain  roolgejiertl  faul  ift  getoeffen  mit  fllbergftlbirr  unb  anbern 
fletnetber  tote  ain  furftenfaff,  finb  ad  fiften  unb  faften  letr  getoeffen,  baran  bie  gtaubiger  ubel 
jfifrib  ift  getoeffen  unb  ber  abel  ooraul,  bie  faben  oil  treiroott  triben.  11.  3>a  ain  tat  folkbl 
fat  oetnommen,  faben  fie  urn  fant  3acobf  tag  na$  Vmbrcfl  ^ee^fletet,  bem  alien,  unb  nad) 
feinem  fun  9tmbrofl  ^ee^ftetet'  unb  nad?  feinel  bruberl  fun  3of<pb  ^edjfieter,  geft^idt  fur  ain  rat, 
ban  Soacbjm  $e$fteter,  fein  brflbert  fun,  unb  fein  toebjerman  gtanjj  Saungatrner  waffenfaim* 
[91.  431b]  U$  bie  aul  ber  fiat  gefloc^en  unb  [batten]  oil  gfltl  mit  inen  binioegt  geftert ;  3oa^im 
^e<r)fteter  bet  mit  im  genomen,  all  ba0  gemein  gef(t)rei  wal,  10000  fl  unb  [toal]  barmit  |fi  bem  ting 
oon  Xenmarctt  geflo<r)en  unb  ribt  mit  4  pferben  jfl  faff,  unb  granfe  ^aungartnet  folt  mit  im  eb 
70000  fl  faben  genomen.  ba  nu  bet  oarer,  fun  unb  toebjetfman]  oot  ainen  rat  auff  bem  9)atfaul 
crf(r)inen,  roarbent  fie  afle  trei  auff  bem  IRatbaul  in  ain  ftuben  gefangen  gelegt  unb  10  man  be* 
flelt,  bie  oor  ber  ftuben  br)irr  ir  bietten  folt  en,  bafj  fie  nit  barvon  flucbtn  ober  ejjtoat  ju  inen 
gieng  on  oetroilgung  ainel  rati,  abet  ite  faulftauen  unb  fnedjt  finb  offt  jfi  inen  gangen.  22.  urn  fant 
URi^ell  tag  finb  all  glaubiger  fur  ain  rat  f omen  unb  [faben]  im  retyen  wibet  fie  ge»  (91.  432*1 
banblet.     etlieb  glaubiger  faben  voellen  na(t)(auffen  ben  britail  ber  fcfalb,  etlic^  we,  etlicb  minber, 

1.  Son  nun  on  finben  fi<$  in  ben  f.  na^  fiafirenti  (14.  «ng.)  81.  71t>;  <it 
©aute^nungen  (gtntrSgc  fttr  bit  »e-  4  fl  2  U  5  g  3  Wr.  toeraerten  blc  \tfy 
toa^ung  ber  $oc^Pcttcr.  3.8.  $91. 1529      fBibner,  fo  ber  ©8^flettet  getoart  ^aben.' 


Digitized  by 


Google 


1529.  223 

unb  [Ijoben]  offenti<$  ttriber  bie$e<$fteter  geljanbtet.  ba  nun  bie  §ectyfteter  nit 
funben  bejatten,  Ijaben  it  etticty  ben  brittail  toeBen  nad&tauffen,  etticty  mer, 
etCtd^  minber  unb  etli<$,fgar  ni<$fe,  funber  botfomne  bejattung  fyiben. 
ba$  toolten  bie  §ec$fteter  nit  tljon ,  funber  fie  tootten  na$  orbnung  be$ 

5  re<$ten$  inen  gnfig  tljon  unb  tootten  it  girtet  bon  item  leib  abgirten  unb 
ntit  gefctytoorem  aib  bon  aBem  item  Ijab  unb  gut  gan.  ba$  molten  bie 
glaubiger  nit  tljon  a\x$  bifer  urfacty:  ire  frauen  namen  au«  it  Ijeiratgut, 
morgengab,  toibertegung  unb  bertoeiffen,  unb  tootten  an  fotid&er  fc^ulb 
fflr  ire  mann  ben  gtaubigem  nictyfc  geben.    ab  fotid&er  fretyait  ber  frauen 

io  fytt  ber  abel  ber  glaubiger  ain  grog  migfaBen  enpfangen,  bag  fie  ire 
eemann  nit  tootten  $elfen  tebig  madden  bon  ber  gefencfnuS  unb  bon  ben 
[264b]  gtaubtgern,  fo  fie  bocty,  mit  ber  glaubiger  gut  auffentyatten,  bit  pomp, 
$offart  ,unb  Ijoffe*  getriben ;  unb  barju,  toann  fie  bit  mit  ber  glaubiger 
gelt  getounen  tyetten,  Ijetten  e$  bie  gtaubiger  nit  geerbt,  funber  bie  frauen 

is  mit  iren  finben,  barum  foBen  fie  ife  aucty  biBicty  am  fctyaben  antigen. 

$)a  ain  rat  foficfys  tyat  bon  ben  glaubigern  bernomen,  Ijat  ft<$  ain 
rat  erbotten,  fie  toeBen  geren  bie  £ec$ftetter  in  bie  eiffen  (egen ;  $at  ber 
abet  geanbtamrt,  ifc  ju  bifem  maB  tig  inen  nit  bit  baran,  man  teg  bie 
$ec$fteter  in  bie  eiffen  ober  nit,  bon  toegen  bag  man  ir  bit  unb  beger  ju 

20  bem  erften  nit  Ijab  toeBen  annemen  unb  erfyeren,  toeit  bad  gut  no<$  bei 
ainanber  fei  getoeffen  unb  [ee]3oacfyim  $e<$ftetter  unbgranfeSJaungartner 
^aimti<$  mit  bit  gfttt  barbon  geftoctyen  feien;  fie  toeBen  tfigen,  bag  [fie] 
ire*  $auptgut*  unb  ber  f$aben  einlommen. 

ftinig  gerbinanbu*  Ijat  ben  $oc$fteter  ju  ainem  beiftanbt  gefd^idtt 

25  boctor  3°tt  !  wb  $«  feofl  ©ifljatm  bon  ©afyren  boctor  Sluguftein  8ef<$, 

ttlidj  molten  gan  nidjfe  nad&lauffen.  folid)*  molten  bie  $6$fieter  nil  tyon,  funber  molten  inen 
giriig  tfcon  na<&  yrau$  be!  tedpten  unb  molten  it  girtel  aufflefen  unb  oon  aflei  it  bab  unb  gut 
gan  unb  molten  ain  aib  famtren,  ba§  [fie]  von  bem  hen  inen  nid)fc  molten  befallen,  bad  fcaben 
bie  glaubiger  nit  metten  annemen,  au«  bifet  urfa<$,  ba§  ice  eefrauen  ii  feeflratgut,  oermeiffung  unb 
morgeugaub  autaamen  unb  molten  iren  gefangnen  eemanen  ju  bejaden  nit  barmit  ju  ^i If  (omen, 
barumb  bie  ebeUeut  aut  foliefcer  frei&eit  ain  grofen  mibermiUen  tnpflengen,  bag  [fie]  iren  eeman 
nit  barmit  [91.  432b]  tool  ten  oerfcdlfen  [fein]  fie  ju  erlebigen,  unb  bo$  »on  bem  enblenotten  gelt 
mit  grofem  mi*brau$  unb  b  off  art  in  uberflu§  baroon  maffen  auffentr)altcn  roorben  ;  man  ire  eeman 
^unberrmaQ  all  oil  barmit  fcetlen  gewunnen  ,  fo  tjtttcn  bie  frauen  foli^l  burt^  erbli$en  jflfafl 
angenomen  unb  ben  glaubigern  nit  1  b.  me  ju  jin#  geben  ban  oom  100  funf  fl ;  barumb ,  fo  fie 
am  gmin  anligen  unb  tail&effrig  finb,  legen  fie  am  oerlufi  aud>  biflid^  an,  na$  laut  U9  faiferlid^en 
rer^tenl.  barum  murben  fie  bermaffen  ju  wibertoiUen  bewegt,  ba§  [fie]  oolfomne  jatlung  ju 
famt  ben  auffgetauffhen  f^aben  molten  ^aben. 

16.  [91.  433*]  Da  folic^l  ain  rat  oernam.  erbott  fid)  ain  rat,  gegen  ben  glaubigern  fid)  gfltwiQig 
iefein,  bie  trei  ^e^fteter  in  bie  eiffen  unb  gemeine  gefendnu*  gefangen  jelegen,  barauff  ber  abel 
)fi  anbtmurt  gab ,  fie  a$teten  jft  bifem  mal  ber  gefendnul  nit,  oonmegen  la%  ir  erfr  bitt  unb 
begen  nit  men  erfcort  unb  angenomen  morben,  eemall  3oa(^im  ^e4>fieter  unb  flranfr  ^Jaungarter 
barwon  meren  geflo^en,  unb  bie  farenbe  ^ab  unb  gut  nod)  atle*  bei  ainanber  ifl  gemeffen,  unb  nit 
enpfiert,  fie  molten  befe$en,  mie  fie  ber  fd)ulb  unb  auffgelauffhen  f^&ben  einfomen. 

1.  Dr.  3o^ann  3ott. 


Digitized  by 


Google 


224  VII.  2)ie  (Sffxcnit  toon  (Siemens  ©enber. 

feinen  canfcter,  baf  fie  bie  gtauBigcr  unb$e<$fteter  ntit  ainanber  berrid&ten, 
unb  [bife]  bcr  gefencfnu*  tebig  lourben.  ba  Ijat  abet  mc%  [265a]  ffinben 
au^geric^t  loerben  on  jimtid&e  Bejatlung*  ju  (efeften  finb  fie  fiBerain* 
toorben,  bifc  2  comiffari,  unb  IjaBen  bcr  £>e<$fteter  fraucn  unb  ire  afle 
frainbftyafft  unb  bewanten  ju  ainanbcr  Bericfft  unb  fie  afle  gefragt,  oB  5 
fie  iren  eemanen  unb  frainben  toetfen  berljotfen  fern  (fie  inen  fetB*  jS 
eeren),  ir  gut  mitjutaitten  unb  fiir[ju]fefcen,  bamit  fie  au*  ber  gefenduu* 
lomen  unb  bie  gtauBiger  geftitt  toerben*    barauff  IjaBen  fie  ain  Bebad&t 

1.  woo.  gnomen  Bi*  atter  Ijaitigen  tag,  ber  ift  inen  jugeBen  loorben.  in  bifer 
mitler  tt>eil  finb  bie  £>ed&fteter  berljiet  toorben  auff  bent  SRatljau*  toie  bor.  10 

1.  woo.  luff  ben  Beftimpten  tag,  afler  Ijaitigen  feft,  finb  bie  gtauBiger  ber 
merer  tail  jfi  9lug*purg  nit  erfd&inen,  Don  toegen  bag  e*  ba  faft  an  bem 
engtifctyen  fd^wetg  (ba)  geftorBen  Ijat.  barum  fo  ift  au*  gemeiner  ber* 
uritgung  afler  glauBiger  ain  anberer  tag  in  bem  jufinftigen  jar  auff  ber 

imo!"'  ttc'  ^a^8en  lintg  tag  angefefet  toorben.  15 

SBann  bie  gtauBiger  Ijie  ju  ainanber  finb  lomen,  ratjufd&tagen, 
ober  auff  ba*  SRatljau*  finb  gangen,  fo  ift  ju  bem  erften  ber  abet  gangen, 
bama<$  Ijie  bie  Burger,  frauen  unb  mann,  Jncd^t  unb  mfigt,  [265b]  arm 
unb  rei<$,  aine  iebtictye  perfon  nacty  irem  ftanb,  unb  ba*  au**oenbig  ge* 
mein  bold  ift  bor  ben  9lug*purgern  gangen.  20 

2Bte  bie  gtauBiger  mit  ben  §ec$ftetem  bergteityt  finb  toorben  bur<$ 
bie  comiffarien,  jeigt  ber  nactyfotgent  bertrag  an: 

3u  ttriffen,  at«  fi<$  ftritt,  irrung  unb  ttribertoritfen  jnrifd&en  ben 
Ijod&tirirbigen,  burd&teud&tigen,  $oc$ge6owen  furften,  tootgeBornen,  ebten, 
geftrengen,  Ijod&geterten,  beften,  ffirftttytigen,  erfamen  unb  loeifen,  au<$25 
anbern,  bie  ficty  mit  irem  namen  unb  titet  bor  ainem  offen  notari,  mic 
Ijemacty  im  Befctytuj*  Begriffen  ift,  anjeigt  IjaBen,  at*  gtauBiger  an  ainem, 
5lmBrofi  be*  fitteren,  SlmBrofiunb  3oa$im,  feine  eelid&e  ffine,  unb  3ofepl> 
$e<$ftetern,  loeitanb  $anfen  $e$fteter*  bertaufne  fune,  aud&  granfe  $an* 
^aungartner*,  ber  be*  Stteren  5lmBrofi  $e$fteter*  totytermann  ift,  ati  30 
fd&utbiger  anber*  tail  ertjoBen :  au*  urfatyen,  bag  ife  ermett^ed&fteter  unb 
SBaungartner  bon  gebactyten  gtauBigern  ain  merdti^e  fuma  getfe,  oB  breu 
mat  tjunbert  tau*  (>6a]  fent  gtb.  retnifctyer  auff  jarttc^e  berjinfung,  je 
bom  ljunbert  5  gib.  jfi  geBen ,  unb  in  anber  toeg  au<$  etticty  toecfyfet  au** 
jurityten ,  atte*  bermig  unb  in^att  Briefftictyer  urlunb  unb  gutter  retymmg,  35 
angenomen  IjaBen,  au<$  burcty  annemung  ettid&er  jentner  quetffitBer*  unb 
jinoBer*  bon  ben  gtoerdten  au*  2)bria  in  ain  namljafftige  fd^utb  gegen 

29.  oetlauffcn.       31.  erljoben:  im  Drig.  4er$alten\       37.  nam(?affte. 


Digitized  by 


Google 


1530.  225 

men  in  fauffioete  bis  in  75000  gib.,  autf)  auff  gutte  retynung  unb  berictyt, 
getoad&fen.  unb  aber  berierte  $ec$fteter  unb  ©aungartner  au$  uriber* 
toertigem  gtidt  unb  jugeftanbem  unfatf  in  abnemung  iter  gfitter  unb  (o 
grofe  arenmut  lomen,  bag  fie  bemette  gtaubiger  ber  Ijauptfuma  unb 

5jinfen,  tine  fie  fiirgeben,  nimer  entrictyten  no<$  bejaCen  unb  ire  &er* 
fcfyreibung  nit  aotjiectyen  migen.  beSljatben  na<$  bit  Ijanbtungen,  jurifd&en 
ermetten  gtaubigem  unb  inen  geiebt,  erbotgt,  bag  bur<$  ain  gemein  ebict, 
Don  bent  ftatgerictyt  tyie  ju  SlugSpurg  auSgangen,  atten  unb  jeben  iren 
gtaubigem  ain  tag  nemticty  auff  ben  13.  septembris  ned^ft  fcerfttyinen 

loljieljer  ernent,  ber  abermate  nati)  etticfyer  gepftogner  Ijanbtung  bis  ju 
ifeigem  tag  erftredEt  toorben,  unb  fie  bajtoifctyen  ju  beroarung  [2eeb]  Ijie 
auff  bem  SRatljaus  lomen,  baraus  fie  berurfattyt,  fingtictye  mt.  ju  linger 
unb  ©eljem  :c,  auc$  ben  bur<$teuc$tigen,  Ijotygebornen  furften  tyerfeog  9QBit* 
Ijalmen  in  obern  unb  nibern  SBafyren  :c.  auffs  unbertljenigift  anjfirieffen, 

15  auff  fotictye  tagfafeung  ju  gftttictyer  berljer  [unb]  unberljanbtung,  [unb  urn  bie 
fad^e]  auff  jimticty,  teibenficfy  meg  unb  mittet  ju  fcertragen  [unb]  bienfttidb 
ffirjunemen,  inen  etlicfy  irer  mt.  unb  furftti<$er  gnaben  rate  jfi  gnaben, 
Ijitf  unb  beiftanbt  ju  fcerorbnen,  barauff  ir  !.  mt.  unb  f .  g.  :c.  aus  ling* 
ftityer  unb  furfttidjer  mittiglait  ben  gtaubigem  fiirftfictyer  unb  anberer 

2oftenbe,  auc$  ben  £>ec$ftetew  ate  fd&utbnem  ju  frainbfctyafft  unb  gnaben 
et(ic$  irer  mt.  unb  f*  g.  treffentid^  rat  ju  angefefeten  tagen  unb  gftttictyer 
unberljanbtung,  aucty  .Ijintegung  ber  tyoc$bef($ti>ertic$en  irrung  ate  comif* 
arien,  bebet^aber  unb  unberljanbter  atljer  berorbnet.  ate  nun  biefel* 
bigen  auff  ifeigen  tag  afljie  bei  ben  gtaubigem  unb  iren  antoetben  erfctyinen, 

25ift  bie  gfitticty  tyanbtung  ffirgenomen: 

Srftticty  mit  ben  £>ecfyftetern  burcty  biefetben  comiffarien  mit  attem 
[267a]  erenft  unb  ateig  in  fftrtyattung  bittictyer  befefytoerung  gerebt,  bag  fie 
ain  toarljafftig,  gegriinbten  berictyt  unb  anjeigung  alter  irer  l)ab  unb 
giitter,  ligenber,  farenber,  fd^utben ,  pfetuoerbt  unb  burd^fd^ted^te,  nid^te 

3oau$genomen,  tl?on,  auff  bag  mit  ben  gtaubigem  baSber  ftatticfyer  ju 
gftttictyer  Ijintegung  alter  irrung  geljanbtet  mig  loerben.  barauff  fie  ben 
comiffarien  ettid&e  fctyrifften  unb  au$jug  irer  fd^utben  unb  pfenroerbt  ju* 
geftett  mit  anjeigung,  bag  bie  tigenben  gfitter  ate  burdtmatben,  ire  Ijaufer 
unb  l)8ff,  au<$  ire  anbere  tigenbe  ftudE  atte  aerfefct  unb  auff  ber  fibermag 

35  berfetbigen ,  j&  redeem  toerb  gerettynet,  iren  Ijausfrauen  urn  ire  jfige* 
pratyten  Ijeirat,  ererbte  unb  aigne  gutter,  an<$  bermfid^t  unb  morgengab 
fiber  ir,  ber  §e<$fteter,  Damns  ate  Itaiber,  Iteinet,  fifbergfetyirr,  ^auSrat 

1.  'in'  aul  $bf$r.  b  ttgdnjt.       7.  gemeinc.       14.  auff  ba«  unteit^emgcfi.      27.  in  furgetyatten 

b.  UiQxo.       28.  alter  ii  &. 

6tattc*toni!cn  XXIII.  15 


Digitized  by 


Google 


226  VII.  2)te  (Styrontt  toon  (Siemens  @enber. 

unb  bergteicfyen,  fo  men  in  ircn  IjeiratSberfd&reibungen  jugeaignet ,  &er« 
pfenbt  unb  tctfc^riBen,  unb  bannocfyt  barfiber  bie  toeiber  auff  ben  bemetten 
fctyutben  unb  pfemoerten  $  bBtliger  berfictyerung  bemefter  iter  Ijeirat 
ererbten  unb  bermactyten  giittern  bi$  in  50000  gtb.  bertoriffen.    unb  aber 
au$  obgebactyten  bcr  £>ec$fteter  ausjiigen,  regtftren  unb  berictyt  befunben,  5 
bag  [267b]  fie,  bie  $>e$fteter,  nit  merr  bann  ljunbert  taufent  unb  ac$fetg 
taufent  gib.  an  foticfyen  fcfyutben,  pfentoerten  unb  toaren  einpractyt  utigcn 
toerben,  anjeigen  ftfnnen,  nit  mer  ban  70000  gtb.  ffir  gn>i§  actyten, 
barauff  bannod^t  bie  frauen  ntit  50000  gib.,  tone  gemett,  berioifen  be* 
leiben.    att  aber  bie  berierten  fingftid^en  unb  furfttictyen  comiffarien  nit  10 
mer  ban  bife  Maine  fuma,  bie  bannocfyt  nit  in  parent  gelt  funber  an  fc$uf* 
ben,  bie  ntit  befc$ti>erou$  unb  uncoften  eingepractyt  mieffen  toerben,  auc$ 
nocfy  jti>eiffenti(fy ,  ob  biefetbigen  gttrig  ober  ungetorig  feien,  bef unben,  bes 
bie  comiffart  Ijiemit  offenli<$  inen  jS  entfctyutbigung ,  bag  fie  in  bifen 
fcfyufben  unb  pfentoerten  nictyfe  getirig,  ban  tone  fie  bon  ben  berierten  £>ed&*  15 
ftetetn  berid&t  enpfangen,  angejeigt  Ijaben  loetfen  unb  fi<$,  bamit  ber  gfit* 
ticfy  bertrag  berfaljen,  frib  unb  ainiglait  erfolgen  miJctyt,  ntit  lje#ftem 
bteig  ntit  unb  bei  etttctyen  p etfonen,  auc$  funberti<$  ben  alten  unb  bortgen 
ber  $ecfyftetern  ntitgef elf cfyaff tern,   fo  bil  betnflt,   bag  fie  bei  benfetben 
20000  gtb.  reinifcfy  in  jar^frtftcn  nacty  bato  bife  bertragS  bare  gu  bejaflen2o 
berfprocfyen,  aucfy  bei  ber  £>ecfyfteter  IjauSfrauen,  bag  fie  au$  ^erfeenlid^er 
tieb  unb  ju  erlebigung  irer  Ijausnrirt  an  iren  [268a]  bermelten  bermactyt* 
nuffen  unb  pfaubfcfyafften  40000  gib.  auff  angejeigten  fd^ulben,  toaren 
unb  pfenmarten  nad^getauffen  unb  an  ben  50000  gtb,,  ber  fie  auff  ben 
fd^ulben,  nrie  oben  gentett,  bewifen,  inen  abjfljied^en  unb  ben  bemitgten  25 
glaubigem  ju  gut  nacfybotgen  ju  tauffen,  ntit  befter,  jierlicfyefter  berjeicfy 
alter  toeiblicfyer  freiljait,  barum  fie  au<$  notturftig  berfefyretbung  auff  jit* 
rid&ten  beurilgt.  boc$  fotlen  [bie]  berierten  20000  gtb.,  aucty  bie  40000  gib. 
reinifd^,  fo  bie  toeiber  bettrilgt  unb  natygefauffen,  ben  glaubigem,  fo  bifen 
bertrag  nit  annemen  tourben,  nit  jftftatten  reid^en,  au<$  fainent  tail  bar*  30 
bon,  bietoeit  foticty  60000  gtb.  nit  bon  ben  $e$ftetern  no<$  SJaun* 
gartner  ^erfomen,  funber  bent  nteren  tail  ber  glaubiger,  fo  bifen  ber* 
trag  bettrilgt,  botgen  unb  jugeftett  toetben,  ttyut  atte*  in  ainer  fuma 
ertangt  80000  gtb. ;  unb  bietoeit  fotid^e  fuma,  fo  ben  $e#ftetern  j6  Ijitf 
unb  ftatten  lomen  fot,  gegen  ben  merdEtictyen  gemad^ten  unb  pteibenben35 
ftyutben,  to)ie  oben  gemett,  Itain  unb  geringfd&fifeig,  fo  ^aben  ficfy  bo<$  bie 

1.  in  itcn  fretratSbrieffcn,  »erfd)reibuna,en  jc.  7.  unb  roaren,  barunber  nit  mert  ban  70000  fl 

fur  flfit,  al«  fie  oerfcoffen,  einpraer)t  migen  wcrben,  antigen  fonnen,  barauff  bannoc&t  jc.    26.  »er» 
itic^ung.       27.  frciunfl.        28.  au4j :  unb.    34.  in  ainer  fuma  80000  fl  crlangt.  36.  rinflfatyta,. 


Digitized  by 


Google 


1530.  227 

gebad^ten  I.  mt.  unb  f.  g.  tc.  comiffatien  bet  aflen  gtaubigetn  fo  f)odf  be* 

miet,  bag  fie  bife  l)oc$tiric$tigen  fatten  in  nactybotgenb  mittet  unb  abreb 

gepta<$t: 

[268b]  (Srftticty  fyaben  fie  mit  ben  gtoetdten  au$  ?)btta  fobit  butcty  giitticty 

5  unbetljanbtung  ettyept,  bieioett  biefetben  gegen  ben  £ecfyftetetn  umb 
70000  gulben  unb  etficfy  taufent  gib.,  tone  obftet,  ju  gutter  tetynung  in 
botbtung  geftanben,  unb  aber  f.  mt.  :c.  inen  jfi  gnaben  unb  ber  facfyen 
aflentljatben  j8  gut,  barmit  ircr  mt.  betgtoetdE  gefflbett,  jandE  unb  to>ibcr* 
toiflen  betljiet  unb  bie  giit  betfaljen  me$t,  10000  gib.  teiuifcty  ju  geben 

io  betiritgt,  unb  iter  I.  mt.  comiffati  bei  ir  mt  nad^mats  mit  aflem  bteig 
fd^tifftticfy  unb  munbticfy  ju  Ijaubten  ficfy  etbotten,  bag  it  f.  mt.  aflen 
taiflen  jfl  gnaben  umb  ftibs  unb  ainigfait  ttriflen  nocfy  etttd^  taufent  ju 
ben  10000  gib.  ben  getoerdten  botgen  ju  lauffen  getflcfyte,  bo<$  auff  iter 
mt.  gnebigen  ttriflen  unb  tootgefaflen,  bamit  fie  iter  botbtung  bei  ben  £>ec$* 

15  ftetem  genfeticfy  abftenben;  unb  abet  bet  gett)er<fen  [principal]  auff  bifen  tag 
in  flainet  anjafl  [Jjie  getoefeu]  funber  bet  metet  tail  ite  amoetb  atljet  ge* 
fctyidEt,  betljatben  fie  enbtticty  in  fotid^  mittet  nit  betiritgen  funben,  funbet 
ba$  an  ite  ptincty  St  ju  ptingen  angenomen,  [boc^]  bag  au<fy  bie  comiffatii 
nictyfe  toeniget  ju  betet  tyanbtung  unb  betttag  bet  fad^en  jttrifctyen  ben  [269a] 

2oanbetn  gtaubigetn  unb$ec$ftetetn  loot  gteiffen  me<$ten,  jubetficfytticfy,  ba$ 
fiitgefctylagne  mittet  mit  toeiffung  auff !.  mt.  ic.  fotte  bon  inen  angenomen 
toetben,  toa  nit,  betljoffen  fie  bennod^t,  bei  ben  getoetdten  at$  iten  ptin* 
ctyaten  fobtt  butc$  iten  bteig  ju  Ijanbten,  bamit  bifet  betttag ,  mit  ben 
anbetn  gtaubigetn  auffgeticfyt,  nit  jutudtttiben  ttmtbe,  funbetlicty  in  Ijoff* 

2onung,  bag  I.  mt.  tc.  nod^mit  ainet  meten  gnebigen  etgefetid^ait  fie,  bie 
getoetdEeu,  ^ietinen  iibet  bie  ootigen  10000  gib.,  loie  obftet,  bebindten 
unb  fic$  mitteibenti<fy  etjeigen  toetbe.  batauff  bie  comiffati  in  bet  facfyen 
futfaten. 

Unb  etftticfy  bei  ben  aug$butgif(fyen  gtaubigetn ,  f o  ben  £ec$ftetetn 

30  geftainbt,  toetcfyet  fctyutben  ficfy  bid  in  fyunbett  taufent  gtb.  obet  batob  et* 
fttedfen,  fobit  ettangt,  bag  biefetben  betiritgt,  bie  obgebad^ten  50000  gtb. 
an  fctyutben  unb  pfentoatten,  ttrie  ljetna<$  fteet,  einifibtingen,  butcty  afl 
gtaubiget,  lainet  au$gef<$toffen,  ttrie  flcty  bann  biefetben  fctyutben  bei 
ainem  {ebtid^en  etfinben  toetben,  nac$  jebes  gepiitnuS  ausjutaiflen  unb 

35  bag  fie,  bie  ftainb,  ficty  an  ben  taiflen,  fobit  it  {ebem  nacfy  anjat  fotid&et 
gepfttnus  an  ben  50000  unb  18000  gtb.  teinifd^,  fo  bon  ben  tteien 

19.  $te  fficrtc:  •fcanbluna,  — anbern'  flnb  au«  9?adjlaffififeit  in  b  auSadaffen.  22.  bentyot. 

28.  oetfuten.  33.  faintn.  34.  ju  tailltn,  (o»il  ic  jcbem  nac^  anjal  [plidjcr  fiepurnu«,  tie 

ftainb,  an  ben  taiUen  an  ben  50000,  au$  ben  16000  fl  retnifd?  k. 

15* 


Digitized  by 


Google 


228  VII.  2)ie  ®&ronit  toon  (Siemens  @enber. 

[269b]  jungen  $e<$ftetern  unb  gtanfe  $an$  SJaungartner  gefatlen  fotlen, 
ber  anbcr  ftyutben  unb  alter  gutter,  fo  auferljatb  bet  30000  gib.  inert 
gufteen  nrirbet,  erfetigen  unb  beniegen  lauffen  unb  barfiber  nic%  begeren 
toetlen,  barmit  bie  anbern  gtaubigew  bom  abet,  bie  austenbtgen,  autif 
aug$purgertf<$  auferljatb  ir,  ate  ber  frainb,  befter  ftattid&er  med&ten  ber*  5 
tragen  unb  jufrib[en]  geftett  toerben,  unb  berer  toibernnllen,  nad&tait  unb 
ftyaben  berl?iet  unb  bermitten  pteib. 

3um  anbern  ^aben  bte  fingfticty  unb  furftticty  comiffari  mit  alien 
anbern  gtaubigern  bom  abet,  austenbern  unb  tyieigen,  bur<$  fiirljattung 
gfittictyer  mittet  fo  bit  erljept,  bag  ain  jebtictyer  bon  ben  60000  gib.,  10 
loetcfye  fiber  ber  frauen  bernrifen  10000  gib.  nod&  im  reft  bon  ben  obbe* 
metten  70000  gib.,  bte  bon  ben  £>ecfyftetern  ffir  gut  geactyt  toerben,  be* 
teiben,  unb  m%  nodf  barfiber  an  ber  ganfeen  fuma  ber  Ijunbert  taufent 
unb  acfyfeig  taufent  gib.  etngepratyt  toerben  med&t,  unb  barju  bon  ben 
20000  gib.,  bte  an  anbern  orjen  aufforacfyt,  tr  gepftrnus,  ba$  ungefarlicty  15 
ainem  auferljalb  ber  frainb  gum  brttten  tail  feiner  fcfyutb  raictyen  med&t 
ober  ain  ftains  toeniger,  annemen,  unb  ficty  baran  bemetter  $ec$fteter 
[2?oa]  unb  Saungartner  Ijatber,  bocty  mit  nad&benentem  borbeljatt  gegen* 
ttrirtiger  unb  finftiger  irer  gutter,  alle$  nadj  intyatt  be$  bertrag*,  beniegen 
lauffen.  20 

Dtetoeil  aber  etlicty  toietoot  ber  toeniger  tail  gtaubiger  abtoeffenlity, 
unb  jum  tail  ire  antoetb  tyie  unb  etlic$,  aber  garr  toenig,  lainen  Ijie  tyaben, 
f  0  foUen  bie  glaubiger,  f  obit  bero  ifeunt  l)ie,  [bie]  in  bifen  bertrag  ju  betottgen 
entfcfytoffen,  benfetbigen  bor  offnen  notarien  annemen  unb  munbtticty  be* 
beftigen,  aucty  bie  amoetb  bie  copet  be*  bertrag*  an  ire  principal  getangen  25 
lauffen  unb  ben  anbern,  fo  ife  nit  l)ie  nocfy  ir  antoetb  [$ie]  Ijaben,  jugefd^irft 
unb  abermafe  bon  bem  gericfyt  all?ie  burcty  ain  ebict  berlflnbt,  jitoerft<$tti($, 
fie  toerben  in  bifen  bertrag  aucty  berurilgen  unb  ben,  bietoeit  ber  mertait 
ber  gtaubiger,  fo  ife  ijie  finb,  angenommen,  nit  umbftoffen,  be*  fie  aud&, 
bietoeit  all  gtaubiger  per  edictum  atljer  gefobert  getoeffen,  (unb)  ben  gegen*  30 
urirtigen  jfi  nactytait  mit  fug  nit  ttyon  med&ten ;  unb  fol  bur<$  aC  gtaubiger, 
fo  bifen  bertrag  perfontt$  ober  ir  antoelb  ife  Ijie  nit  angenomeu  Ijaben,  in 
2  monatsfriften  ungeberticty  folios  atljer  ben  nad^berierten  factoren  ju 
ober  abgefd^riben  [27ob]  toerben. 

©arauff  bie  gemeinen  gtaubiger  etticty  factored  ju  einbringung  ber  35 
ljunbert  taufent  unb  atyfeig  taufeut  gib.  fd^utben  fampt  ben  obgebad&ten 
toaren  unb  pfentoarten,  barunber  60000  gib.,  bie  toerben  ber^offt  gnrig 
jfifein,  beftett  unb  angenomen:   nemtity  ©igmunbt  Ounbenloffer  unb 

18.  &alben.       23.  ifco.      25.  Mfe«  oettr.      28.  bewilflen.       30.  ufotbtct.      35.  W  ft^it  in  6. 


Digitized  by 


Google 


1530.  229 

fcljoma  Stag,  beib  burger  jft  2lug$purg,  toetd&en  factoren  bie  $e<$fteter 
atte  ire  biectyer,  regifter,  fc^utbferteff  unb  atte$,  fo  jfi  bifem  einbringen  bie 
notturft  erfotbern  nrirt,  fampt  atten  anbern  iren  giittern,  fd^riftcn  unb 
bietyern,  nityfe  au$genomen,  ifc  juftetten,  au$,  fo  offt  fie  barumb  erffictyt 

5  merben,  ben  factoren  gfitte  unb  toarljaffte  berid&t,  Ijitf  unb  rat  fljon  unb 
Iain$  toegs  berjeityen,  noc$  ic$fe  betljatten,  aucty  berljatben  fi<$  inerljatb 
2  jiaren  nacty  bato  bife  bertrag*  mit  IjfiuStictyer  toonung  Ijte  ju  5lug6|>urg 
nit  entfefcen,  bo<$  in  bem  ainem  erbarn  rat  ber  ftat  2lug$purg  an  iter 
obrilait  unb  ber  urfeljb,  fo  bie  £>ec$fteter  ainem  rat  geben  toerben  unb 

io  fotten,  atfentljatb  unbergriff entity. 

$)arauff  fotten  biefetben  berorbneten  obbenenten  factoren  in  namen, 
Don  toegen  unb  jft  gut  ben  glaubigern  mit  ber  bermetten  £>etyfteter  f  tyutbnew, 
bienern,  atten  unb  {eben,  fo  in  bemetten  iren  regiftren  unb  bietyern  [27 ia]  fflr 
ftyutbner  gtaubttrirbigertoeis  unb  auff  toartyafft,  auty  gnugfam  retynung 

15  angejeigt  ober  funft  erfunben  toerben,  fie  feien  in  ober  auferljatb  9tug$purg 
gefeffen,  nemant  auSgenomen,  abjitraitten,  biefetben  ftyutben  ju  erfobern, 
einjfijietyen  unb  gu  einbringurig  be$,  fo  biefetben  ftyutbner  in  gfitter  rait* 
tung  IjerauS  ftyutbig  toerben,  mit  unb  gegen  inen  auff  bie  Ijernatybemett 
$etyfteter  ceffion  gfittity  unb  retyttity  jfl  Ijanbten  bSttigen  geioatt  unb 

20  madjt  fyaben,  atter  geftatt  une  bie  £etyfteter,  fo  fie  in  gfittem  bermigen 
unb  bet  benfetben  iren  giittern  berieblity  pteiben  toeren,  barmit  tjetten 
Ijanbten  unb  tljon  unb  tauffen  mtgen. 

©oberr  aber  ettity  au$  ben  glaubigern  abftyreiben  unb  ficfy  bifen 
bertrag,  ber  burty  bad  merer,  tone  obgemett,  betiritgt,  bitfeityt  anjunemen 

25^ertoibern  tourben,  fo  fot  ateban  gegen  benfetben  atten  unb  jeben  obge* 
batten  frauen  ire  borbrungen,  freityait,  geretytigfait  unb  bertoetfung  be* 
borfteen  unb  genfetity  unbegeben  fein,  bergfeityen  fol  auc$  unber  atten 
gtaubigem  ben  annemenben  gegen  ben  nit  annemenben  bifer  bertrag  an 
irer  bfittiger  borberung  irer  ftyutb  toriber  biefetbigen  nit  annemenben  einju* 

30  ften  unabbtity*  [27ib]  ig  unb  unbergriffen  fein.  barju  Ijaben  auty  biefetben 
gfaubiger,  fo  bifen  bertrag  ife  aflljie  angenomen  ober  noty  annemen  unb 
jitftyreiben  toerben,  bebatyt,  atnen  ober  merr  botmetytigen  antoatb  ju  ber* 
orbnen,  bie  bon  irentoegen  fie  gegen  benen,  bie  ftty  bed  bertragS  ber* 
toibern ,  in  unb  auffer  reddens  notturf ttgltity  unb  retytmeffig  Ijie  unb  [an] 

35  anbern  enben  bertretten  migen. 

3um  britten  fotten  fity  bie  ermetten  3  §etyfteter,  Slmbrofi  ber  alter, 
5lmbrofi  ber  iunger  unb  3ofeplj,  aud^  genugfamtid^  berfd^reiben  unb  ainen 

6.  fcetjicefcen.  9.  Um  rat.  11.  'obbenenten*  fe^lt  in  6.  14.  'aufT  ereonjt  au$  6. 

15.  ouffer  %.        16.  ncmat.         19.  ober  t.        21.  beriebiflflid).         37.  au$  genfigfamli^  aib 
jfi  got  botein  f^weren,  ain  gelerten  aib  unb  oerfdjteiben  jc. 


Digitized  by 


Google 


230  VII.  2>tc  ©frrontf  toon  (Siemens  @enber. 

gelerten  aib  jft  got  barcin  fd&toeren,  bag  fie  bon  alter  iter  Ijab  unb  gfittem, 
ligenber  unb  barenber,  nid&fe  Ijierin  auSgenomen,  tote  bic  namcn  tja&en 
migen ,  fyie  bor  bent  frictyt  genfcli<$  cebteren,  babon  ftcty  entljon  unb  ent* 
eufferen,  utcfyfe,  ban  toie  fie  bic  girtet  umbfactyt,  ifc  unb  linftigfticfy  barfcon 
netnen  no<$  ijaben,  unb  ob  ife  obcr  Ijinffiro,  fiber  furfc  ober  tang,  id^fe  an  5 
ligenben  ober  barenben  Ijab  ober  gfittem,  fo  fie  bon  bem  iren  gefarft<$er 
toeis  berftoffen,  berljatten  ober  berfefytoigen  Ijetten,  erfaren  ober  befmben 
tourben,  ob  fie  au$  linftigfticty  id^fe  bon  [272*]  bem  namen  ober  ftamen 
ber  $ec$fteter,  tote  ftc$  ba$  begeb,  ererben,  ober  ber  alt  9lmbrofi  f?ec$* 
fteter  mit  getoinung  auc$  bero  ober  anberer  erbfd^afft  ober  in  aini<$  anber  10 
toeg,  ni<$t$  barin  geffinbert  ober  au$gef<$toffen,  ettoaS,  toenig  ober  bit, 
fiberleme  unb  ererbte:  ba$  atte*  fol  gemeineu  gtaubigern  erfolgen,  unb 
baran  ainem  jeben  gfaubiger  fein  borbrung  unb  gerectytiglait  nit  attein 
gegen  berierten  $e<$ftetern  funber  au<$  atten  unb  jeben  iu^abern  ber* 
felbigen  gfittem  re$tmeffig!ti($  ju  ffityen  unb  ju  belomen,  genfeticty  be&orr* 15 
fteen;  ob  auc$  fiber  ba$  Slmbrofi  ber  junger,  Sofeplj  unb  Soatyim,  bie 
£>ecfyfteter,  unb  granfe  $an$  ©aungartner,  be$  alten  3lrabrofi  tod^ter* 
man,  mit  iren  bienften  unb  gef<$idtt<$ait,  au$  atlen  jufatteuben  erb* 
fcfyafften  ober  in  anber  toeg,  toie  ba$  gef<$e<$e,  no<$  flber  3000  gib.  fiber* 
lomen,  fo  fotten  9lmbrofi,  ber  junger,  unb  Sofeplj,  bie  $ec$fteter,  bietoei[2o 
fie  fi$  enfd&utbigen  unb  ffirgeben ,  bafc  fie  nit  attein  ni<$fe  ober  toenig 
aigen*  geljapt,  funber  au<$  an  obgebad&tem  berberben  bie  toeniger  fd&utb 
l)aben,  jebtid^er  berfetben  3000  gib.,  aber  3oacfyim  $e<$fteter  unb  granfe 
§an$  SBaungartner  ate  bie ,  f 0  bie  merer  urfa<$  ber  gemetten  $e#fteter 
berberben*  gegeben  unb  [272b]  ba$  gefeCfd^afftgett  unnufcticty  berfttytoenbt,  25 
iegelid^er  6000  gib.,  namtity,  fo  offt  fie  fiber  2000  gtb.  obberierter  ma$ 
fiberlomen,  biefetbigen  2000  gib.  fo  lang,  bi$  bie  6000  gtb.  erfitt  toer* 
ben,  on  atte  einreb,  toaigerung,  au$jug,  red&tbot  ober  anber  berljinberung, 
toie  bie  Ijie  toiber  befctyed&en  mfictyten,  ben  gtaubigern  obgebad^termaffen 
ausjutaitlen  unb  fi<$  mit  aibs  pftictyten  gegen  ben  gtaubigern  be*  unb  30 
atte*  anber$  in$att$  bife$  bertragS  gnflgfamlid^  berfctyreiben,  entrictyten 
unb  bejaten.    e$  fotten  aucty  bie  ife  bemetten  abtoefenben  3oa<tyim  $ec$* 
fteter  unb  granfc  $an$  ©aungartner  in  berierter  jeit  ber  2  monaten  ben 
gebactyten  berorbneten  factoren  Ijieljer  bifen  bertrag  ire*  tails  au<$  ju 
ober  abfetyreiben,  unb  f oberr  fie  ben  fetben  annemen,  atsban  ir  jiebe*  [mit]  35 
gegentoirtigen  unb  linftigen  gfittem,  in  erbfd&afft,  bermed^t  ober  anbern 
fetten,  nityfe  barin  au^genomen,  fotang ,  bis  bie  borbenanten  6000  gtb. 
bon  ir  iebem  ben  gtaubigern  bBIIigltid^  bejatt,  on  atte  red^tbertigung,  ^te 

4.  3n  a:  xoa  He  bie  fl.       in  fimftigfli^. 


Digitized  by 


Google 


1530.  231 

unb  aHenifyalben,  berbunben,  berpfenbt  unb  ber^efft,  auc$  atfer  ma§  tote 
9lmbroft,  ber  junger,  unb3ofepl),  bie  £>e<$fteter,  obberierter  mainung  ber* 
pflicfyt  unb  berfd^riben  fein;  toa  fie  abet  bifen  bertrag  in  gebac^tet  jeit  ber 
2  raonaten  nit  gufc^rcifcen  ober  annemen  nmrben,  atSban  fotten  gemein 

5  gtaubiger  [273a]  mit  bifem  bertrag  gegen  inen  unb  iren  erben  garr  nityfe 
berbunben  fein ,  barnriber  fie  aucty  bie  nactybenembt  berjfl^t  nit  f urtragen 
no<$  inen  in  biefem  fall  in  ainid^  toeg  ju  flatten  ober  beljetf  lomen  funber 
irentljatben  ganfe  unbinbig  fein  fot.  tt>a$  abet  bie  4  gemelten  perfonen 
auferljatb   ber  £e<$fteter  namen  unb    ftamen   fiber  foticfy  3000  unb 

106OOO  gib,,  in  tt>a$  toeg  ober  fall  ba$  gefctyectye,  ererbten  ober  funft  er* 
langten,  ba$  fotten  fie  ben  gtaubigem  nit  berpflicfyt,  obtigiert  jS  geben 
ober  barmit  berbunben  fein.  unb  fo  nun  bie  gtaubiger  burcfy  bie  bemetten 
factored  bie  gebacfyten  6000  gtb.,  minber  ober  merr,  bon  ber  §ec$fteter 
fctyutben ,  au<$  bie  20000  gtb.  eingep racfyt  unb  enpfangen  fytben,  atsban 

is  fotten  bie  gemeinen  gtaubiger  na<$  enpfad)ung  Jeber  jeit  irer  gepumuS  bie 
gemetten  §e<$fteter  ober  ©aungartner  ober  ir  erben,  boc$  nit  anberft  bann 
bermiJg  unb  intyatt  bifc  bertragS,  quittieren. 

2Ba$  au<$  bie  £>ecfyfteter  unb  ir  bertoanbten,  aucty  ire  I?au$frauen, 
funft  atlentljatben  oor  turfc  ober  tang  mit  etticfyen  iren,  ber  §ec$fteter, 

20  gtaubigem,  bie  fie  umb  ir  fd^utbe  bejatt,  bertoiffen  ober  berfictyert  unb 
funft  mit  anbern,  toer  bie  toeren,  niemants  auSgenomen,  ober  funft  je* 
manb$  mit  ben  £>e<$ftetem  au$  irem  uriffen  unb  bebetcty  bon  anberer 
toegen,  bie  in  bifem  bertrag  ffir  gtaubiger  an*  [>37b]  gejeigt  toorben  fein, 
bejatungtoeis,  auc$  mit  bertoeiffung  ober  berfid^erung,  barju  mit  tauffen, 

25berlauffen,  berfafeungen,  pfanbfd&afft  ober  in  anber  toeg  bor  bem  erften 
tag  be$  monats  julii  be$  bergangnen  29.  {ar$,  ati  bie  genanten  $ec$* 
fteter  ainem  erbarn  rat  ber  ftat  2tug$j>urg  leibticfy  aib  jit  got  unb  atten 
Ijailtgen,  ir  teib,  Ijab  unb  gfitter  gefartid^er  tt>ei$  nit  ju  berenbern  ge* 
fd^tooren  Ijaben,  geljanbtet  unb  contraljiert,  ba$  aUed  fotte  bei  feinen 

so  trefften  unb  urirben  pteiben,  auc$  benfetben  atten  burcfy  bifen  bertrag  nit 
atlein  ganfe  nicfyfe  benomen  fein,  funber  au<$  fie  biefetben  atte,  aucfy  ire 
erben,  meber  bon  ben  £ec$ftetem,  iren  eetid^en  toeiben,  bertoanbten,  auc$ 
ben  gtaubigem  unb  alien  berfetben  erben,  nrie  Ijewacfy  im  enb  toeitter  an* 
gejeigt  ttrirt,  barumb  in  ettrig  jeit  nimermerr  toeber  mit  nocty  on  recfyt  an* 

35  gef od^ten  toerben.  mit  bem  allem  fotten  atte  fatten  gemelter  fd^utben 
Ijatben,  fo  bie  £>ec$fteter  gebactyten  iren  glaubigern  fd&utbig  getoeft,  jtorifefyen 
aflen  gtaubigem,  auc$  ben  ermetten  £>ec$ftetem  unb  granfe  $anfen  SBaun* 
gartner,  be$  filtern  5lmbrofi  §ec$fteter  tocfytermann,  auc$  alien  iren  l?au$* 
frauen,  atfo  gutlicfy  unb  genfctid^  bertragen  unb  bereint  fein;  au<$  nit 


Digitized  by 


Google 


232  VII.  $tc  (Efcrotttf  *on  (Sfcmntf  ©enbcr. 

aflctn  ain  tail  gegen  bent  anbern,  funber  beib  tail,  aOe  gtaubiger,  bie$ec$* 
ftctcr  unb  SBaungartner,  au<$  bie  frauett,  gegen  alien  jegf  fi<$en  anbern,  rait 
ben  [274a]  bie  £>e<$fteter  bor  ber  grit,  ate  fie  ainem  erfamen  rat  ber  ftat 
9(ug$purg  tyie  gefd&tooren  Ijaben,  it  (eib  unb  gut  gebertityer  toei*  nit  ju 
berenbereu,  »ie  obftet,  ober  anber  mit  inen  bon  anberer  toegen  aM  be»  3 
bet<$  unb  ttriffen  bet  ©ed^ftctcr  mit  bertoeiffung  ober  begaHung$n>ei$, 
aucty  mit  fauffen,  berlauffen,  berfafeungen  ober  in  all  anber  toeg  geljanbtet 
unb  benfoenen,  fo  ife  unb  formate  ire  mitgefelfd&affter  getoeffen,  barju 
benen,  bie  fte,  bie  £>ec$fteter  unb  ©aungartner,  umb  ir  fd&utben  bor  ber* 
fetben  jeit  irer  gefd&toomer  aib  begatt,  bemiffen  ober  berfid&erot  Ijaben,  i» 
be$g(ei<$en  gegen  gebad&ten  fingttictyen  unb  ffirftlittyeu  comiffarien  ate 
bie,  fo  getreuer  matnung  unb  [au*]  I.  mt  unb  f.  g.  bebetcty,  au<$  beiber  tail 
bit,  Ijierinen  ate  unberljanbler  $o<$  bemflt  getoeffen  unb  alien  migtid&en 
bteifc  ffirgeioenbt,  unb  ju  alien  taitten  Ijin  unb  ttriber,  iren  erben,  auc$  ju 
ainem  erbam  rat  unb  gemeiner  ftat  SlugSpftrg,  barju  alien  berfetbems 
funbem  perfonen  unb  funft  meniglfity  bifer  factyen  bertoanbt,  niemanb 
auSgenomen,  be^alben  einfprtd)  ober  anfoberung,  toie  bad  imer  erbac&t 
mectyt  toerben,  unb  funber  bie  gtaubiger  uriber  bie  $ec$fteter  unb  SBaun* 
gartner  fiber  ben  inljatt  bife  bertrag*  fitd&en,  tyaben,  noc$  gepraud&eu, 
toeber  mit  noc$  on  re<$t  in  enrig  geit,  unb  bag  aHe$,  toie  obtaut,  l)iu  unb  20 
[274b]  toiber,  auc$  gegen  ainanber,  genfcli<$  unb  garr  ife  ateban  fcergigen 
tyaiffen  unb  fein,  bo<$  atfeS  ber  geftalt,  ob  [xtif  bur<$  gfttte  unb  gered&te 
red&nung  ober  funft  gfaubtoirbtgertoeis  erfunbe ,  bag  bie  £>ectyfteter  unb 
©aungartner  ettid^en  umb  ir  f<$utben,  Ijauptgut  unb  gin*,  merr  ban  fie 
inen  fd&utbtg  getoeffen  toeren,  begatt,  beruriffen  ober  berfttyert  $etteu,  *■> 
ober  bag  bieftenen,  mit  ben  fie,  bie  §ec$fteter,  ober  anber  mit  inen,  ben 
$ec$ftetem,  ffir  fi<$  unb  anber  mit  ber  £>ec$fteter  toitten  unb  bebel^  bor 
ber  geit  her  get^anen  aib,  loie  oblaut,  mit  fauffen,  berlauffen,  bet* 
fafeungen,  pfanbfctyafften,  bertoeiffungen  begatfung$tt>ei$  unb  in  anber 
toeg  geljanbtet  unb  contraljiert  Ijaben,  an  folid&en  iren  bejaKungen,  ber*  30 
toeiffungen,   berfictyerungen,    berfafeungen  unb  pfanbtfd&afften  efetoa* 
fiberigS  unb  fiber  bie  gema$ten  contract  unb  inen,  ben  £>e$ftetern  unb 
SBaungartner ,  tt>a$  fic$  in  gnfigfamer  red^nung  erfunbe,  gugelj3rig,  bet 
unb  fyinber  inen  Ijaben  unb  ben  £>ec$ftetem  fd&ulbig  fein  tourbe,  bag 
fo(i$$  ailed  ben  gemeinen  glaubigern  gu  gfit,  nufc  unb  bortail  fomen  fo(,  35 
arxdf  burcty  ire  berorbnete  antoelb  neben  anbem  ber  $ec$fteter  fd^ulben, 
i>fentoerten  unb  unberfefeten,  au<$  unber^fenbten  gfittern  red^tmeffiger 
[275a]  toete  an  orbentid^en  gerid^ten,  unber  ben  ain  jegftid^er  gefeffen  ift, 

11.  obfltbad?ten.       17.  aini^  fpruc^. 


Digitized  by 


Google 


1530.  233 

ttrie  ft#  gepiirt,  eingegogen  loerben  mig,  beSgleicfyen  toa$  bte  $e$fteter  obcr 
anber  mit  men  obcr  hen  gftttern  nac$  bem  erften  tag  julii  be$  29.  jars 
in  ainid&en  toeg,  ba$  ben  gtauBigern  gu  nad^tatt,  gefarr  ober  Betrug  ratten 
mec$t,  geljanMet  ober  contraljiert  Ijetten,  bag  folios  au<$  unfrefftig  fet, 

*bargit  ba$$en,  tt>a$  Ijie  oBejt  im  arttlet,  anfatyen:  barauff  foflen  bte  ber* 
orbneten  factored  ic.  (©.229,11),  beSgteictyen  tm  arttlet  (anfactyen :  gum 
britten  :c.)  (©.229, 36)  angegeigt  toirbet,  pteiBen  unb  geljatten  toerben  fot. 
bamit  and)  bifer  bertrag  in  nrirdtticfye  botgiecfyung  gepractyt,  foflen  afle  oB* 
gebad^ten  ber  Jpecfyfteter  fcfyutben,  giitter  unb  pfenbtoart,  toa  bie  in  areft 

io  unb  berpott  getegt,  atsBafb  gelebiget  toerben,  barauff  migen  bie  $ec$* 
peter  au$  unb  mit  serurittigen  ber  gtauBtger  irer  ifeigen  gefendtltd^en  ber* 
toarung  erlauffen  toerben,  bo<$  ber  geftatt  unb  maffen,  une  fie,  bie  $ec$* 
fteter,.  berljatBen  ainem  rat  gil  9lug$purg  ain  gefctytoorene  urfeljb  unb 
gnfigfam  berftyreiBungeu  auff  Borgfctyafft,  ttrie  ba$  gemettem  rat  getegen 

is  fein  u>trt,  tljon,  auffrt<$ten,  auc$  guftetten  toerben  unb  foflen,  barin  ban 
bte  gtauBiger  ainem  erBaren  rat  Iain  mag  gegeBen  I?a8en  toeflen. 
[275b]  tiBer  ba$  afle$  IjaBen  fi<$  bie  oBgebactyten  gtauBiger,  fobit  berfetBen 
ben  bertrag,  ttrie  borftat,  angenomen,  bamit  linf tiger  ttriberttrit  gttrifd&en 
inen  bertyiet  toerbe,  bergteictyt,  beraiut  unb  Bettritget,  06  fi#  ife  ober  Ijtn* 

20  fflran  Bi$  ju  enblid^er  &otgie<$ung  bife$  bertrag*  irrung  ober  mig&erftanbt 
bartn  gutrieg  ober  funft  oBBerterter  factyen  tyatBeu  ainicfy  foen  ober  gttri* 
tretyt  gttrifctyen  benen,  fo  ifco  ben  bertrag  Bettritgt,  fampt  benen,  fo  ben 
bertrag  no$  annemen  loerben,  famentticty  ober  funberti#  BegeBen 
tourbe,  bag  biefetBen  irrungen  afle  bur<$  gtoen  au$  oBgebactyten  lingl* 

25  ticker  unb  furftti<$er  gnaben  comiffarien,  nemticfyen  I.  mt.  unb  f.  g. 
ratlje  3oljan  SetoBte ,  pfeningmaifter,  unb  Stugufteitt  Sefcfyen,  boctor  unb 
canfeter,  fampt  boctor  SBotffgang  SRemen,  Buub$ri<$ter,  auff  gnugfam  &er* 
tyer  unb  fiirpringen  ber  parfljeien  gfitticty,  ober,  fo  bie  giit  nit  berfad^en 
med&t,  rec$tttc$  unb  enbtticty  entfetyeiben  toerben,  unb  bie  partljeien  bem* 

3ofc(Ben  entfd^ib  on  afle  toagerung  nacfyfomen  unb  geteBen,  banriber  aucty 
toeber  mit  no<$  on  red&t  ntc^fe  Ijanbten  no<$  filrnemen  fotten,  atte« 
getreutid^  unb  ungefarb,  aud^  alien  falfd^  unb  Betrug  pterin  au«ge^ 
fd^loffen. 

3u  urfunbt  IjaBen  bte  gemetn  glauBiger,  fo  irit  bero  Bei  [bem]  [2?ea] 

35i)cr^8r«tag  al^ie  getoeffen,  fam^t  ben  antoefben,  bie  ^erfontid^  unb  an  irer 
jmnctySteit  ftat  in  ben  bertrag  Betoitgt,  bor  ainem  offnen  notari,  toie  ob* 
gemett,  bifen  toertrag  angenomen,  aud^  n?a«  ife  ber  nit  Beiottgenben  ^rinci* 
pfiten  unb  antoetben  bifer  gett  gemiit  unb  matnung  ge^eft,  mit  ainem 

11.  wiUiflcn.        14.  'wic  fca«'  au*  b  crganjt. 


Digitized  by 


Google 


234  VII.  SDte  (Efrrontf  toon  (EUmcn*  ©cnbcr. 

ober  merr  offcn  inftrumenten  ju  beftenbigem  gtauben  bebeftigen  uub  be* 
ftcttcn  (auffen.  bef$ec$en  ju  3lug$purg  am  bonftag  na$  tiedfrtmefc,  ba* 
tft  bcr  3.  tag  be$  monats  februarii  na<$  Srifti  unferS  Ijerrn  gepurt 
1530  jar. 

$)ife  copei,  bur<$  mic$  SWartm  £>atyben,  burger  jfi  2lug$purg,  aus  & 
fatferttttyem  geioatt  offen,  approbierten  notarien,  coflacioniert,  auscuttiert, 
mit  t>tctf  fiberfefen  unb  bem  originatbertrag  bon  toort  ju  toorten  gtei$* 
tautent  erfunben  tft:  ba$  bejeug  idf  mit  bifer  meiner  aigttc  !janbf<$rifft. 

Slinem  jebfid^cn  gtaubiger  tft  am  copei  bifeS  bertragS  geben  ftorben 
unb  funft  nemants,  bci  atbs  pflictyt.  « 

(g$  l)at  laum  Ijatber  tail  ber  gtaubtger  in  obbemetten  bertrag  be* 
uritgen  toetlen,  funber  ganfee  bejattong  ober  ee  e$  gar  berlieren  toetten, 
unb  fmb  atfo  $n%afttg  bon  ainanber  abgef<$iben. 
[276b]  Stuff  foti<$$  in  turner  jeit  bife$  jars  finb  bor  unmut  geftorben 
3>ofeplj  £>ec$fteter$  unb  granfe  £>anfen  SBaungartner*  eefrauen1.    bais 
laifer  Earet  gen2lug$purg  auff  ben  reid&ftag  ift  lomen2,  ba  finb  bie  gtau* 
biger,  bie  ben  bertrag  mit  ben  $ec$ftetem  Ijaben  angenomen,  fflr  fai.  mt. 
lomen  unb  [Ijaben]  begert,  bag  fein  mt.  ben  anbern  gtaubigem,  toetd&e  ben 
bertrag  nit  tyaben  toetten  annemen,  berftyaff,  ben  bertrag  anjuuemen. 
i53o.  ba  Ijat  ber  laifer  atfen  gtaubigem  auff  ben  15.  tag  julii,  bor  feinen  ritenao 
ju  erfctyeinen,  ain  red&tag  angefeftt.    ba  nun  ber  ain  tait  ben  bertrag  nit 
roott  annemen,  ttacty  gnugfamer  ber$8r,  Ijat  fein  mt.  fiber  bif en  fymbet 
bifd&off  Sriftoffen  bon  SlugSpurg  ju  ainem  rioter  unb  comiffarien  *>er* 
orbnet  unb  an  feiner  mt.  ftabt  gefefet. 

3)er  bifctyoff  bon  2tog«purg  §at  aflen  gtaubigem  ain  red&tag  auff  * 
1530.  ben  15.  decembiis  gen  9ug£purg  angefefet  unb  berfflnbt,  bafetben  toet 
fein  f.  g.  perfontity  rectyt  jfi  foremen  fifcen  unb  atten  bteif*  anferen,  ob  er 
fie  berainen  m3c$t.  ba  nun  [bie]  gtaubiger  all  bor  red&t  auff  angefefctem 

5.  X>ief«r  fcbfafc  fe&lt  in  b.  11.  1e$t  ber  balb  t.  ber  gl.  12.  ober  aber  flan  manglen.  14.  ati 
faifet  Garel  auff  bem  rei$*tag  jfl  9lug«purg  ift  geweflen,  finb  ber  $e$fleter  glaubiger,  bie  ben  wr» 
trag  fraben  angenomen,  fur  tat.  int.  fomen  unb  [baben]  fein  mt.  gebetten,  bag  er  bie  anbern  glau* 
biger,  bie  ben  Bertrag  nit  toeUen  annemen,  mit  urtail  unb  reefct  ober  mit  ainen  manbat  barjfi  net, 
bag  fie  ben  oertrag  annemen.  auff  foli$#  $at  ber  faifet  am  15.  tag  julii  alien  glaubigem  oer 
feinen  ratten  ain  rectyag  wrffinbt ,  ba  ift  jeberman  erf#inen.  (81.  452»>]  ba  nun  aUe  part^den 
finb  uerbort  roorben,  unb  ber  ain  tail  &at  bem  t>ertrag  weHen  gleben  unb  ber  anber  tail  weflen 
baben  gan|je  jallung  ber  fdjulb,  fo  bajftmal  fai.  mt.  mit  anbern  fd&weren  b«"blen  ift  belaben  ge» 
weffen,  b«t  ir  mt.  jft  ainen  faiferli<^en  rioter  unb  comiffaii  bifer  fae^en  gefejjt  bifdjoff  Griflef^n 
uon  Qlugl^urg.  in  bifem  jar  finb  t>ot  unmut  gefiorben  3ofep#  ^ec^fteterl  frau.  !Pb<Hwen  Abler! 
totter,  unb  ^anfen  ^ran^en  Baungartner*  frau,  Wmbrofii  ^e^fleterl  totter.  18.  3m  Drig. 

•bie  anbern  glfiubiger'.       19.  3m  Drig.  Mnen  uerf^aff. 

1.  ©.  oben@.  221  «nm.  3  u.  1. 

2.  <5r  tarn  bcfatmtlt^  na$  Augsburg  am  15.  3uni  1530. 


Digiti 


zed  by  G00gle 


1530.  235 

tag  erftyinen,  unb  bcr  [277*]  biftyoff  in  gfitte  8  tag  mit  atlem  bteig ,  mit 
grofer  mic  uttb  arbeit  jurifdjen  men  ge^attblet  Ijet  uttb  nicfyfe  mtt  gfitte 
luttb  auSrictyten  uttb  fie  auff  item  ffirnemen  ftonben,  ba  Ijat  er  inett  auff 
bctt  14.  tag  maitii  ain  enbttictyen  rectytag  gett  Dttttttgett  angefefct,  foti<$$  1531. 

5  mtt  urtail  uttb  rec$t  au$j%rec$en.    uttb  finb  atfo  Ijie  ju  2lug$purg  att 
abgefctyiben. 

£)ife$  ift  bie  urfa$,  barum  bic  gtaubiger  fittb  unainS  getoeffen: 
bifer  tail,  bcr  ben  bertrag  Ijat  angenomen,  Ijat  ben  anbern  tail,  ber  ben 
aertrag  nit  Jjat  toetlen  annemen,  Ijie  bor  bem  fric^t  fiirgenomen  unb 

10  tpetten  n5tten  anjunemen.  ba  Ijat  ba$  frtc^t  erffinbt,  bag  bifer  tail  nit 
fol  bejtoungen  toerben,  ben  bertrag  anjunemen,  e$  fei  bann  ir  gutter  toil 
barbei.  bon  bifem  urtait  Ijaben  bie  glaubiger,  bte  ben  bertrag  tyaben  an* 
genomen,  geappetltert  far  ben  faifer* 

©a  nun  tai.  mt.  mtt  anbern  fctytoeren  Ijenbten  belaben  to>a$,  Ijat  er 

15  ben  biftyoff  bon  9tog$purg  an  feiner  mt*  ftabt  $u  ainem  rioter  gefefet1. 
ber  Ijet  e$  geren  gfittiglticty  Ijie  Derrictyt.  ba  e$  aber  nit  tyat  toellen  fein, 
Ijat  er  am  red&tag  gen  £)illingen  angefefet,  tone  oben  gemett  ift  ba  tft  ber 
bifd&off  mit  feinen  unb  anbern  raten,  bie  er  barjfi  erfoberot  Ijat,  am 
morgen  frie  &u  rectyt  gefeffen  unb  l)at  aber  berfu<$t,  ob  er  fie  gfitigllicty 

20  t>erri<$ten  m8c$t.  unb  ba  malljeit  to>a$,  ba  tub  ber  bif  <$off  bie  gtaubiger 
afle  gen  tyoff  ju  bem  mittagmatt  unb  fagt,  bag  er  nacty  bem  tif$  bife  facty 
mit  urtail  unb  rectyt  enben  unb  au$fyrec$en  [roerbe].  [277b]  nacfy  mittag  ift 
ber  bifd^off  s&  Iricfyt  gefeffen  mit  ben  raten  unb  [Ijat]  mit  urtail  unb  recfyt 
erfunbt,  bag  ain  rat  ju  9lug$purg  Jjab  mot  geurtailt :  bie  partljet,  bie  ben 

25  bertrag  Ijat  angenomen,  [Ijab]  iibet  appelliert.  unb  ftnb  auff  bife$  urtail 
bie  partljeien  abgefd^iben. 

5lin  rat  Ijie  Ijat  an  fant  ^eter  unb  Wauls  abent  urn  mittag  jeit  bic  28i^ini* 
3  $e<$fteter  bur$  ben  ftatoogt  unb  4  ftatfnectyt  gefangen  ab  bem  9tatl)au$ 
tauffen  fteren  unb  fte  3  in  be$  atten  5lmbroft  £>e<$fteter$  JjauS  ju  ain* 

3oanber  in  ain  ftuben  gefangen  getegt,  unb  Ijaben  tag  unb  natyt  12  mann 
ir  geljiet 2,  unb  fyaben  in  bifer  ftuben  fte  all  trei  fic$  ired  gema<$$  ju  ain* 

7.  Der  uertrag  nutrbe  von  etlidjen  auffgefagt,  ba§  ber  mtux  tail  wolt  ganfce  jatlung  baben  unb 
bee  minber  toil  ttolt  ben  certrag  fatten,  unb  famen  fcie  fur  ain  tat;  ba  gab  ain  tat  ba8  urtail, 
ba§  bet  metet  tail  bet  gtaubiger  but$  ben  minbern  tail  nit  folt  bejwungen  werben,  ben  vertrag 
anjunemen,  e«  roerr  ban  ir  gutter  wil  barbei.  oon  bifem  urtail  &at  ber'  minber  tail  fflt  ben 
faifer  appeUiert. 

1.  S)atoon  toar  f^on  oben  bie  9flebc  Udalrici  (8.  Suit)  «r.  71a :  «|t.  5gutbm 
@.  234,  25.  2  <tt   16  fj  bcr  #8<$fictter  20  ^uetetn;, 

2.  2(u<$  biefe  neuc  ©aft  ber  £8$*  —  58171*:  'It.  Hgulbtn  ben20^uetem 
ftettet  ISgt  fld^  au«  ben  ©aure^nungett  ber  $8$ftetter  filr  8  tag.'  . 
na^»et[en.    3.  ©.  S35R.  1531  f.  post 


Digitized  by 


Google 


236  VII.  3)ic  (S&rontt  toon  (Siemens  ©ettber. 

anber  mieffen  bcr  natur  began,  unb  Ijat  bic  ftub  faft  fibet  geftundfeu. 
unb  in  btfer  ftuben  ffat  man  bebt  auff  btc  erbc  getegt,  baran  Ijaben  fie 
mieffen  tigen.  unb  jinb  funft  afle  lamertljiren  im  tyau*  bur#  ben  ftafc 
fcogt  befttytoffen  getoeffen,  bamtit  bie  $e<$fteter  nit  Ijaimtid^  barton  mtgen 
fliettyen.  * 

510  gfaubiger  ftnb  Don  neuem  toiber  jufamen  f omen  jfi  SlugSpurg  unb 
[Ijaben]  gegen  bie  $e<$fteter  ba«  red^t  ba  angeriefft.  ba  Ijaben  bie$e#fteter 
ba  Iain  anbttoutt  toeflen  geben,  bann  aCein  bor  bem  lamerfrictyt  unb 
§aben  gefagt,  laifer  Saret  unb  ling  [27s*]  gerbinanbus  tyaben  inen  fotid&S 
pribitegium  gegeben ,  nierten  anberft  rectyt  [jit]  geben  unb  [ju]  nemen,  i« 
bann  bor  bem  camerfrityt. 
i53i.  Stuff  foticty*  Ijat  ain  rat  am  23.  tag  septembris,  an  ainem  fampftag 

ber  quottember  urn  mittag  jeit,  bie  3  $e<$fteter,  ben  atten  Slmbroft  unb 
iungen  Slmbtofi  unb  3ofeplj  £>ec$fteter,  burcty  bie  4  ftatfnectyt  an*  ber 
ftuben  unb  [be$]  atten  Slmbroft  fym$  in  bie  eiffen  gefiert1.    ba  Ijat  man  is 
in  ben  eiffen  ben  atten  SI*  £>e<$fteter  in  ain  ftibtin  getegt  unb  bie  anbera 

2  £>e<$fteter  bor  bem  ftubttn  in  ain  gtoetb  an  lettjinen  gefangen. 

SSI*1*        ^m  famPfta8  ttofy  reminiscere  bat  ain  ftictyt  Ijie  mit  rectyt  erfihtbt, 
anno  domini  1532,  bag  man  ber  3  $ec$fteter  gut  afle$,  tigenbS  unb 
farenbS,  fot  berlauffen  unb  fotid&S  gelt  Ijinber  ben  ftatbogt  tegen  bi$  auff » 
toeittere  erfanbtnus  unb  befd&eib,  unb  in  bifer  mitte  jeit  fot  man  nad& 
er!anbtnu$  aineS  rats  toeib  unb  linb  ber  $e<$fteter  auffentljatten. 

Stuff  bife$  gegeben  urtait  Ijaben  bie  gtaubiger  ainem  rat  band  gefagtf 
aber  ber  £>ec$fteter  frauen  Ijaben  fiber  foli<$  gegeben  urtait  6  touctyen  unb 

3  tag  ain  bebad&t  begert,  ber  ift  inen  gegeben  toorben.   bie  Ijaben  barnac^  » 
ffir  ba$  famerfrictyt  geappettiert  unb  Ijernad&botgenbS  [278b]  anber  ^anbtung 
aucfy.   ba  fymget  e$  noc$.  bie  frauen  Ijaben  bit  irrtgfait  gemactyt  unb  ben 
gtaubtgern  bit  eintteg  erjeigt. 

1.  franb  it!  gma$#  mieffen  in  bet  tamer  began.  7.  3m  Drig.  'mit  ben  $e$fteter\  10.  fie 
feien  ».  fai..u.  ton.  re.  maiefhten  gevtitoifegiert  jc.  17.  bie  2  jungen  in  genuine  gefenAnul 

unb  an  eifftn  tetfcin  getegt.  ba  ift  inen  jft  effen  geben  worben  wie  ainem  anbetn  gefangnen  unb 
ainem  jeblid^en  auff  ain  mat  7*  mo§  Wfin-  22.  weib  unb  linb :  bie  etben.  28.  Snmma 

summarum,  bie  toeiber  fyabtn  fur  ^tnb  ffit  afle  aintreg  gemacr)t,  bin  unb  ttibet  appeQiett  unb  jum 
lefrften  fur  bad  camerfric&t,  ba  t$  ifr  fangt,  unb  ift  ben  partfceien  ob  bunbert  taufenb  malen  fl 
[St.  455b)  batubcr  gangen,  unb  ift  f$iet  ben  paitfceien  a\i  t?il  fiber  bad  tcdjt  unb  jerung  gangen 
aid  bie  J^edjftetet  an  alter  b.ab  unb  gfit  wrlauffen  fyabtn. 

1.  ?(n  bem  23.  tag  settember  in  ou«  be«  atten  ?(mtrof^  455(^fteter«  ^an« 

btfem  jar,  tt?a6  an  aim  famftag,  ba  bie  tn  bie  etfen,  ba«  ift  ber  pat  gefengtnu*. 

gUfy  12f^lug,  Pert  man  ben  altenHm*  nnb  Perten«  4  pattoec^t,  unb  be«  reid^« 

xo\\f  $8($pcter  unb  feinen  fun  ?(mbrofti  toogt  gieng  Dor  in  ^ct.  9ftantt$«  (£^ron. 

unb  be«  alten  Bmbtofo  $3c^pettct  bru«  ®.  302b. 
bers  fun  3ofc^t,  fetn  matter  tyteS  ©ann«, 


Digitized  by 


Google 


1531—1534.   1529.  237 

2lm  7.  tag  julii  Ijat  man  ben  jungen  2lmbrofi  unb  Sofeplj  $e<$fteter  1534. 
au$  ben  eiffen  geficrt  auff  Ijaitig  Sreufcerfljortljuren.     bafetben  mieffen 
fie  ir  lebtag  tigen,  unb  gibt  in  auff  ain  mat  3  eff en  ju  effen  unb  ain  Ijatbe 
mag  to*w*  jfi  trmdEen,  gen  mittag  unb  gen  nactyt,  au$  orbnung  aines 

5  raW,  unb  ain  rat  jatt  fotictye  tifferung  atte  fampftag  unb  gibt  fur  ain  matt 
3  creufeer  K 

£)arna<$  am  Ijerbft  ift  ber  att  Slmbroft  £>ec$fteter  in  bem  ftibtin  in  1534. 
ben  etffen  geftorben  unb  Ijat  fotity  grog  fd^eben  an  ben  fieffen  geljapt,  bag 
er  atfo  faft  geftunden  Ijat,  bag  nemants  ijat  lunben  bet  im  pteiben,  au# 

10  er  fetbs  bifen  geftaudf  mit  grofer  befc$tt)ernu$  Ijat  teiben  mieffen,  er  tyat 
ben  tt)otf  geljapt2. 

[279*]  Die  tefer  tyie  jit  bem  tljom  Ijaben  ju  Sangeneiffen 3  etticty  fetben  unbNei.52. 
edfer  geljept,  in  bemfetben  borf  ift  Irictytsljerr  getoeffen  3ttatljeu$  (Sljem, 
Urticfys  ©utfeers  tod^termann.    bamit  er  fotid^e  fetben  on  gett  unber  in 

15  pretyt,  Ijat  er  boftticfy  bifen  fatfd^en  funbt  erbid^t  unb  mit  fatftyer  narration 
Don  bem  bapft  ain  butt  jihoegen  practyt,  bag  er  fotictye  fetben  f ot  anfatten, 
beljatten  unb  Ijaben,  toon  toegen  bag  fie  offenticty  bet  iren  letterin  feffen,  in 
f$anbtti<$em,  uneertictyem,  ljurifdijen  teben,  au<$  offenticty  fritter  unb 
farther  toeren  unb  mit  bem  areuproft  fd^uffen  unb  ain  fctyanbticfys,  erger* 

20  ti$  teben  fierten,  ba$  attes  bon  ber  oberfait  in  bem  gatfttictyen  [recfyt]  ber* 
botten  n>er.  unb  ift  atfo  unber  aines  fcfyauffs  geftatt  in  ainer  tootf^aut 
ain  teutfefyer,  fatfd&er  corbifan  toorben,  ber  bocty  funft  bon  bem  bapft  unb 
bem  atten  criftentid^  gtauben  gar  nid&fc  geljatteu  Ijat,  funber  ganfe  jtoing* 
tifcty  unb  tut^erifd^  getoeffen.    unb  tyat  bife  fetben  mit  ber  butt  angefatten 

1.  fcatnad)  im  1534  jar  finb  tie  2  jungen  fyfyfitUx  am  7.  tag  juni'i  auff  fcailiger  Greufcertborr 
gefangen  gelcgt  worben,  ba  ligen  fie  noefc.  7.  in  bifem  fyerbjt  ift  bet  alt  9lmbro|i  £e#fieter  in 

ber  gefendnufl  gejlorben  unb  ijt  fo  fcfyabtyafft  gewefl  an  feincn  leib,  bafj  folic^en  getfancf  nemantS 
f>at  funben  leiben,  ber  jfi  im  ift  gangen,  unb  ijt  im  felb«  au#  fcfywerr  geweffen  jfi  fdjmecfen,  unb 
in  ber  gefenfnuS  fcat  er  im  aU  quottember  felb$  ain  jiU  gefefct,  roan  er  weU  auS  bet  gefemfnuS 
lebig  wcrben.  barmit  Bef^tu§  id?  bife  fcanblung  ber  £c$fleter.  15.  unb  fcat  ain  waldfoifcfc,  befj 
jlucf  crbactyt.  21.  in  ainer  f^affbaut  ain  curtifan  roorben,  ber  ba  warli$  ain  wolf3»  [©I.  456b] 
gemut  b,at  ge^ept.       23.  von  bem  bapfi  ober  romif^en  frul  ge^alten  fyat. 

1.  S)tc  S3erf8fligung  ber  brei  §'6ty  bem  @ettber  Idngft  gefiorfcett  tt>ar,  ^i5ren 
jietter  bilbet  ettten  pSnbtgen  ^oflen  n>tr  toteber  ettoas  toon  ben  ©efangenen. 
tn  ben  ©anre^nnngen ;  fo  3391.  1532  2(braf)am  ©^teg,  S31. 607*  Bcrtd^tct  nnter 
f.  post  Affre  (10.  Slugufl)  SBI.  120b:  'it.  1544:  '3nbtfeml544  j[ai^at  atn  r^at  ju 
48  guibin  2  U  2  fj  ofeung  fiir  bte  3  Sfagtyurg  on«  [ber]  gefenf^nus  an«ge= 
^ityftetter  toom  22.  tag  maii  bis  auf  10.  taffen  bte  j»en  $3(^fletter,  ben  2(mbro(l 
tag  augusti  toerjert  jn  12  cr.  oin  tag.'  nnb  Sofe^.1 

2.  @enber  ^at  in  feiner  Chrono-  3.  gangennenfna^  nto.  toon  @c^tt)ab« 
graphia  na^  @rga'^lung  be«  ^b^fietter*  miind^en.  —  S)er  ganje  #anbe(  ftnbet 
f^en  ^Proceffe«  jn  ettoatgen  ^a^tra'gen  ft^  IJlrjer  erja'^lt  au#  bei  Wlanliti) 
fftanm  gelaffen.   (Sr  ^atte  ni(^t«  me^r  351.  274b. 

^tnjnanfilgen.  @rft  tm  3a^r  1544,  na<$s 


Digitized  by 


Google 


238  VII.  2)te  (£$romt  *on  (Siemens  ©enber. 

unb  burcty  aignen  geioaft  in  feinen  Irtd^tjtpang  im  unbernrirfticty  gemad&t. 
fcm  fcfytoectyer  Urtid^  ©ulfeer !  Ijat  fi<$  fotictyer  fac$  unfd^utbtg  toetten  er* 
jetgen  unb  [ift]  ate  ain  mitte  perfon  au*  bcfctc^cn  feine*  totytermann*  jum 
tljom  fflr  ain  capitel  lomen  unb  [l)at]  anjeigt,  bag  nacty  orbnung  be*  red&ten* 
fcin  tocfytermann  [27<jb]  totU  Ijanbten  unb  procebieren  unb  ben  tljombed&ent  & 
tyerr  Wtipp  Don  SRectyberg2  in  bifer  fa<§  ffir  ain  titter  annemen  unb, 
toa*  er  etlenn ,  be*fetbigen  toett  er  geteben.  ba*  fyat  ain  cartel  unb  bie 
tefer  faft  geren  angenomen.  bet  tl)ombe<$ant  Ijat  beiben  taitten  ain  be* 
ftimpten  ted^tag  ernent,  beftimpt  unb  barauff  erfobert,  nacty  orbnung 
be*  redden*  ba  jfl  procebieren.  auff  bifen  retytag  ftnb  beibe  tail  erftyinen.  10 
bie  tcfer  retyt  gutter  maimmg,  be*  uttait*  ju  geteben,  be*  Don  bem 
bezant  gefyrottyen  lourbe,  aber  ber  @l)em  ift  mit  ainem  toerferten  gemfit 
unb  Ijerfeen  erfctyinen  mit  fampt  feinem  fcfyioecfyer  Urticty  ©utfeer  unb  Ijat 
gefagt,  bet  tljombecfyant  fei  im  in  bifet  facty  ardfroeinifcty,  unb  [er]  toet  in  nit 
ju  ainem  rioter  annemen;  er  fei  au<$  be*  mitten*  unb  mainung  nie  ge*  15 
toeffen,  unb  bag  foticfy*  fcin  fc$ioe<$er  on  fein  toiffen  unb  toitten  Ijabe  ge* 
tljan,  barab  Ijat  fi<$  ber  ©utfeer  enty ferbt,  bag  fein  antit  ai^  rot  ift 
toorben  ttrie  fein  l)at,  unb  ift  atfo  ber  f<$tt>ec$er  unb  toctytermann  Don  bem 
bezant  unb  tefer  fctyamrot  mit  grofem  fpot  abgefefyiben.  [2soa]  barnad^ 
Ijat  ain  cartel  foti<$*  ben  Ijauptfeutten  be*  f<$tt)8bifc$en  bunb*  ctaget,  bie  20 
Ijaben  be*  Sljem*  f  atfcfye  ertangte  butt,  mit  tugin  ertangt,  at^  ain  nuCitet 
fraffttog  unb  ju  nictyten  gefrrod^en.  ba  Ijat  SWatljeu*  ©Ijem  Don  bem 
bunb  ajtyefliert  fflr  ba*  Irictyt  gen  SRotmetyt,  Ijat  aber  nic$fe  ba  ertangt. 
ain  fotid^e  tragebia  mit  fatfetye  unb  tugin  Ijat  er  mit  Ijerr  SRatymunbo 
gugger  au<$  geibt  unb  triben,  trie  ljema<$  botgt:  25 

§err  SRatymunbu*  gugger  fyat  $  Sangenetyffen  ain  bauren  geljapt, 
ben  Ijat  SWat^eu*  Sljem  ba  at*  ain  fri<$t*ljerr  be*  borf*  gefangen  unb 
Ijat  in  unbitticfy  toiber  got  unb  recfyt  urn  ain  grofe  fumma  gelfe  toetten 
ftraffen  unb  in  barju  aucty  netten  loetten,  bag  er  ain  uneerfid&en  brieff 
fiber  fic$  geb.  ba  finb  be*  gefangen  bauren*  toeib,  Itnb  unb  frainb  juljerr3o 
SRafymunb  gugger  tomen  unb  [fyaben]  mit  grofem  Ijerfcteib  unb  toainen  im 
fotid^*  ctagt  unb  gebeten,  bag  er  feinem  aignen  armen  mann  ju  Ijitf 

3.  unfc&ulbia.  erjeia,en,  bafj  er  foli^S  fcincm  toc^tetman  nit  ^ettc  fletatten.  6.  ^crt  <PtiHwcn 

»on  $odjetire#&erg.  22.  bit  1)&Un  im  bifc  buU »cmi(fet  unb  wttorfen.         23.  ^ot  (jen 

fflejl»atl  appellieTt.  9t0e9  flbttge  bitfc*  9tbfa|^c*  fefcU  in  6.  29.  biteff :  Dttfc^uibung.  32.  f.  aigmn 
armen  mann:  [einem  l?inbetfe§,  ber  ba  unf$u1bigH$  gefangen  tig,  unb  er  [ein  renter,  naturli^er 
Ven  fei,  jfi  f)\\\  fom. 


1.  2Ratt$ftu«  ^em   war  fett  bem  2.  3fyittj>|>  toon  9tt6fitt&  toon  ^>o^ett 

^re  1521  DermWt  mit  ©tbitta  ©ulger.      renter 
SSarnecte  @.  29.  @, 


3a^re  1521  DermWt  mit  ©ibitta  ©ulger.      re^berg.    @.  ^ammr  Hier.  Aug.  I 
~        ^.551. 


Digitized  by 


Google 


1529.  239 

lomm;  ba$  Ijat  cr  men  jfigefagt.  auff  foti<$$  tft  Ijerr  SRatymunbuS  Sugger 
in  aigner  perfon  ju  bent  Sljem  gangen  unb  Rat]  in  gebetten,  [2sob]  bag  er 
im  feinen  bauren  am  bem  tfyuren  foug,  unb  toann  e$  ficty  begeb,  bag 
ainer  in  feinem  fricfyt  itbertrebt,   ber  im  jfigeljflrig  fei,  ber  ficty  fcit  in 

5  ainem  grftfern  tocrfc^utbt  unb  fibertretten  §ab,  f o  toeU  er  im  in  autff  er* 
geben,  on  atte  ergattnuS;  toa  im  after  folios  nit  Dermetnt  toere,  bag  er 
ben  bauren  auff  recfyt  am  bem  tljuren  laug,  fo  toefl  er  ben  bauren  $u 
rec$t  ftetten  in  feinem  aignen  fri<$t  $u  Sangenefyffen  ober  Dor  ainem  rat 
jfi  2lug$burg,  ober  toa  er  toeU.    ba  fyat  SWat^euS  S^em  Ijerr  SRatymunbo 

to  Rugger  bei  trau  unb  glauben  fcerljaiffen,  er  toet  beSfetben  tags  ben  bau* 
ren  am  bem  tljuren  tauffen,  unb  finb  atfo  frainbtity  Don  ainanber  abge* 
fcfyiben.  fiber  3  tag  bawa$  finb  bed  bauren  toeib,  ftnb  unb  frainb  toiber 
jujfyerrSRatymunbgugger  lomen  unb  [Ijaben]  inttriber  gebetten,  bager  feinem 
armen  mann  $u  ljUf  lomm  unb  im  au$  bem  ftod  unb  gefendnus  Ijelf . 

is  ba  er  fott<$$  geljiJrt  fyat,  fyat  er  ft$  barab  fcerumnbert,  bann  er  fcermetnt 
Ijat,  bem  jufagen  nacty,  ber  baur  fei  fcfyon  tebig,  unb  fie  getr&ft,  bag  fte 
fyaim  gangen,  er  toefl  toeg  fucfyen,  bag  ber  baur  am  bem  tljuren  font. 

£)arauff  Jjat  fi<$  Ijerr  SRatymunbus  gugger  lurfeticfy  bebad^t  unb  berat* 
gfd&Iagt  mit  bifen,  bie  bei  im  ob  bem  [28ia]  tifcfy  finb  gefeffen,  §anfen 

2o9fietten  *,  SQBifljafat  fttftat,  SerontmuS  SRemen  unb  anbern  bur  gem.  mit 
bifen  unb  feinen  fnectyten  ift  er  $u  SlugSpurg  ausjogen  unb  $at  jfi  im 
beriefft  Sonrabt  Don  SRot  unb  ift  mit  getoapnoter  fyanb  jfi  Sangenetyffen 
bem  3Jlat^eu^  (Sljem  in  fein  IjauS  gefaCen  unb  l)at  feinen  bauren  mit  ge* 
toatt  am  ber  gefendhtud  genomen  unb  in  fein  $am  fyeiffen  fyaim  gan  unb 

25  fyat  bed  (Sl)eut$  i>ogt  ba  gef angen  mit  im  gen  ©egingen  geftert  unb  l)at  in 
ba  t>on  ftunbenan  feiner  gefendfous  lebig  jelt  unb  im  be&old&en,  feinem 
Ijerw,  bem  (Sfyeut,  jfl  fagen,  er  toeC  erbarer  unb  beffer  fein  bann  fein  Ijerr 

2.  jfi  bem  ttu^Hdjcn  teutfctyen  curbifan  gangen.  12.  nactybem  ber  (Sr)em  oil  jtoljjer  unb  u»»iger 
wort  t)at  gctriBcn,  t>crf»radj  unb  cerbfifc  cr  mit  auStructten  worten  ten  91.  $.,  ba§  er  jc.    17.  am 

3.  tag  barnadr)  ift  bie  frau,  finb  unb  frainbfdr)afft  bed  gefangen  Baurend  wiberumb  ju  meinen 
^er^lieben  unb  ginfligen  t)errn  unb  eater,  Ijerr  iRatjmunbo  Sugger,  fomen  [S(.459»]  unb  [^at]  wiberumb 
wie  t>ormal«  gebetten,  ba§  er  feinem  aigen  man ,  unfdjulbigflidr)  gefangen,  jit  tyilf  fern,  barab  f cr; 
ber  guttig  l)err  9lar)munbu«  tl>ct  Ucrrounbern,  ban  er  glaubt,  wa«  im  ber  Sl^em  mit  worten  Ijette 
jftgefagt,  ba«  r)ct  er  fd)on  mit  ben  wercten  erfilt,  unb  troftet  bie  gfitte,  arme  beurin,  finb  unb 
frainb  Daft  wol  unb  lie|  fie  atfo  abfaciben.  25.  unb  SWat&euS  (S^em  »ogt  ^at  er  mit  im  ge. 
fangen  gen  ©egingen  gefiert,  wel(!r)en  er  t>on  ftunbenan  bat  lauffen  lebig  bin»«flt  gan,  mit  bifem 
bc»el$:  *gang  t;in  jfi  beinem  ^errn  SWat^eu«  ($r/em  unb  fag  im  toon  mir,  bafc  i4>  in  folid)cr  facr; 
wen  Boffer  fein  ban  er  unb  n>el  nit  alfo  trufcli$  unb  W\$  t)anblen  wie  torn  r)crr  mit  meinen 
Baurren  Ijat  getjanblct1. 

1.  @ein  ©Ubnifi  toon  £an$  ^otbein  ©.  ©otbein  @.  76 II  Mx.  148.  (Sr  flarb 
beflnbet  |l^  im  #utfetflu$fafcmet  ju  am  6.  2)ec.  1536.  ^raffy  Epit.  Aug.  I 
©crttn  (!gl  2«ufeum).    ©.  SBottmann,      ©.271. 


Digitized  by 


Google 


240  VII.  2)ic  tyxonit  toon  (Siemens  ©cnbcr. 

unb  nit  atfo  trufefi<$  unb  ftolj  tyanblen,  toie  fern  fyerr  gefyanbtet  Ijab  mtt 
feinem  bauren. 

3n  mitfer  toetl,  ba  bet  (Sljem  fott$d  getoar  ift  tootben,  ift  [er]  mtt 
fcinem  f<$toec$er  Urti<$  ©ulfeer  unb  anbem  feinen  frainben  ffir  am  rat 
gangen  unb  [Ijat]  ben  gugger  auff  bad  ^Sc^ft  unb  Ijefftigeft  bercfogt  unb  fcer*  5 
ungftmpft,  unb  finb  aC  mtt  ainanber  flberlomen  unb  t>erainbt  toorben  fiber 
ben  frumen  tyerrn  SRatymunbo  Sugger  tote  §etobed  unb  ^fytatud  fiber  ben 
unf (tyutbtgen  tob  Srifti ,  unb  toad  ir  gebandfen  unb  gemfit,  tote  fie  Ijerr 
SRatymunben  in  f<$ma<$  unb  not  bre<$ten-  unb  toad  2lnnad,  ber  f#toec$er 
Satyplje,  ganfe  mit  gifft  beraint,bad  ift  ber  ©ulfeer  unb  fein  tod&termann,  10 
f 0*  [28ib]  ftd&er  geftatt  mit  neib  unb  Ijafc  bergifft  toiber  ben  frummen,  gofe* 
ferd^tigen  tyerrn  Sftatymunbo,  bafc  fie  nit  toaffen  betratyten,  toad  fibeld  inen 
mit  ber  jeit  baraud  enforingen  mik$t,  ober  toad  gutfyait  fie  box  Don  ben 
gugger  enpfangen  Ijetten,  funber  afletn,  bag  er  gefefymectyt  tourbe. 

$err  Sacob  gugger  Ijat  Urftd&d  ©ulfeerd  fcfytoeftertod&tet  ju  bens 
ee  geljept 1  unb  im  bit  gfltd  unb  frainbfctyafft  erjetgt  unb  ftefe  bei  im  ob 
bem  tif<#  gel)aften,  l)at  au$  feinen  fun  SQBattfyer  ©ulfcer  &on  bem  Ijendfer 
errebt,  ber  graff  SWajimitian  Don  ©ibenbevg  ju  Sndprugf  200  fl  enpftert 
Ijet:  ben  Ijat  Ijert  3acob  gugger  felbd  perfonticty  bem  ©ibenberger  aber* 
betten  unb  erlebiget.  urn  bife  unb  anbere  gutfyait,  bem  ©utfcer  unb  ben  20 
feinen  betoiffen,  Ijat  er  toibertegung  erjeigt,  toie  bie  maud  in  ainer 
t&fd^en,  feur  in  ainem  mantel  unb  bie  fd&tang  in  ainem  bauti),  unb  Ijaben 

3.  Gemald  unb  ber  bogt  ju  feinem  t)errn  fain ,  b,et  er  roiffen ,  wie  fcerr  9tot)tnunbud  Rugger  mit 
bem  bautrcn  ge&anblct  $et,  [®l.  460*]  unb  b. et  barauff  feincd  fdjwedjerd  Urlicfyd  Sulfeerd  unb  an* 
btrer  ftainb  rat,  wie  er  moc&t  tyerr  (Ratymunben  Rugger  wiberwiUen  beweiffen.  bie  waffen  mit 
item  rat  all  ainljeUig  wie  £erobed  unb  <Ptylatu8  fiber  ben  unfct)ulbigen  tob  Grifli,  alfo  ft*  fiber 
ben  unfct)ulbigen  tyerr  JRatymunben  Rugger.  15.  flkrgaffen  ba  allc  gfitfcait,  bie  ben  6ul$ern  oon 
ben  Buggern  bewiffen  wad  worben,  unb  ba§  Ijerr  Sacob  Rugger  bed  Urlidjd  Sulfcerd  fun  fflaltbci 
oon  bem  galgen  erlebiget  bft,  ber  bei  graff  9Ra;imilian  ton  ©ibenberg  bienet  unb  im  ju  3nfprugt 
200  fl  geflollen  b.ct,  unb  im  wolt  feine  re<$t  lauffen  tb.on,  welc^en  l>err  3ucob  Rugger  pcrfonli^ 
burd)  fein  futpitt  [33l.  460^]  b.  ie  in  bed  6(^cllcnbergerd  fyaui  bem  graffen  ^at  aberbetten,  lebig 
gemac^t  unb  aud  forgen  gepra^t.  Sibilla  2lrfcatin,  bed  6ul^et«  fc^wefter  totter,  bie  vox  b^rr 
3acob  Rugger  ju  ber  ee  bat  geljcpt,  bie  b,at  iren  man,  (Sonrabt  9tc$linger,  unb  ire  frainb  6ul^er 
unb  Sbem  barjfi  and)  fafl  geraifet,  ba§  fie  Ijcrr  IRaljmunben  wiberwillen  begangen,  ^at  and)  alter 
trcu  unb  eer  an  im  toergeffen.  ed  wcrcn  arm  Suiter  unb  %x$at  geroeffen,  »a  bie  Rugger  nit  rotten 
gen>effen,  ftnb  on  unberlaufj  imcrjfi  ba  ju  tifdj  gangen.  unb  ba  fie  iren  rat  baben  bcfc^loffcn  n?ie 
bie  ^erobianer  unb  tp^arifeier,  wie  fie  Sefum  in  feiner  reb  medjten  oerfad^en,  (931. 461*1  alfo  fie, 
wie  fie  molten  nun  faft  Ijefftig  b.err  JRar>munbcn  Rugger  oerfagen  unb  uerclagen,  aid  (jette  er 
ubermafj  frcffenlic^  geb.anblet,  unb  giengen  jft  ben  burgermaificrn  unb  ocrclagten  in.  unb  barnatb^ 
famen  fie  mit  ainem  rebtner  fur  ain  rat  unb  oerclagten  in  nod?  Ijefftiger  unb  perfadjeten  ainen  rat, 
ba§  fie  250  fugfne^t  beflalten  -,  bie  socmen  mit  etli^en  flatfelbncr  gewappet  b,ie  jfi  flugdpurg  aud 
unb  [fatten]  2  farrenbi$d  mit  inen,  unb  toiften  bife  fufjtne$t  nit,  »a  fte  folten  b^iniie^en  ober 
roiber  roen  fte  folten  jie$en. 

1.  @ibttta  3trjt  (felt  1498). 


Digitized  by 


Google 


1529.  241 

<rin  rebner  beftett,  bor  atncm  tat  ir  fa<$  bcr  mag  fflr  getegt  unb  betoegt, 
bag  ain  ration  ftunbenan  250  fugfttectyt  $at  beftett,  mit  iren  fetbnew 
unb  2  !arenbi<$fen  Ijerr  SRafymunben  Sugger  jfi  fad&en1,  uttb  Jjaben  bie 
fitglne^t  nit  getoift,  [282a]  toa  flc  foflctt  tyinjiedjen  ober  tt>ibcr  toen.    uttb 

»ba  fle  flttb  att«  ber  ftat  jogen,  Ijat  matt  men  bebotctyen,  bag  fte  ftc£  tegcrett 
jtoifctyen  ^ferfen  unb  ©egingen  unb  mit  liftigfait  ad&t  $etten,  bag  ftc  tyerr 
JRatymunb  gugger  gefangen  gen  2lugdpurg  pretyen  unb  bed  STOatfyeud 
<51)em  bogt  bon  ber  gefendnud  ertebigeten.  fotictyd  fflrnemen  ained  ratd  tft 
ftatljerina  £)orftn,  Ijerr  SRatymunben  guggerd  eefrau2,  geioar  toorben 

10  unb  fyrt  im  Bet  atnem  merger,  ber  aiflenbd  fyat  mieffen  reitten,  am  brieff* 
tin  jfigef<$i<ft,  fotictyd  anjetgt  unb  getoarnot,  bag  er  bon  ©egingen  an 
ain  fid^cr  ort  jte<$,  er  toerbe  funft  gefangen.  ba  tft  er  on  oerjug  ju  ®e* 
gingen  Ijimoegljogen  unb  tyat  bem  bogt  bafetben  bebotctyen,  toann  man  in 
fud^  ober  na$  tm  frag,  fo  fol  er  fagen,  er  fei  auff  bem  gejatb  unb  toerbe 

is  auff  ben  abent  toiber  fomen.  ba  nun  ber  ftat  fefbner  burc$  tr  fyecty  er* 
ffiren,  bag  fte  geefft  toaffen  toorben  unb  fyerr  SRatymunbud  gugger  nit 
auff  bad  gejaib  funber  gen  SWitf&aufen  toad  joctyen,  unb  bed  Sljemd  bogt 
t>on  ber  gefendnud  lebig  toad  unb  bem  gugger  ntt  flbet  rebet  funber  lob 
unb  eer  na<$fagt,  jo$en  fte  afl  fyaimUcty  unb  ftitt,  nit  toie  bie  figljafften, 

2on>iber  gen  Slugdpurg,  [282b]  funber  toie  bie  flictytigen,  nacty  ainanber, 
2  ober  3  mit  ainanber.  oit  unber  ben  befteften  fugfnectyten  bie  fagten, 
toann  fte  Ijetten  getoift,  bag  fte  toiber  ain  fotictyen  guttigen  Ijerrn  fotten 
jie<$en,  toann  man  in  10  f5(b  tyette  geben,  toolten  fte  ed  nit  tljan  Ijaben. 
man  Ijat  ainem  jebti^en  ffigfnectyt  16  creufcer  $  ton  geben.    ed  toad  bie 

25  gemein  fag,  bag  nit  am  rat,  funber  ber  6l)em  Ijab  bie  fugfnectyt  mieffen 
befelben. 

SCuff  bife  jctt  finb  ju  3lugdpurg  getoeffen  linig  gerbinanbud  rfit,  graf 
©abriet  bon  Drtenberg,  Jjerr  $and  Seubtin ,  pfeningmaifter,  unb  boctor 
3ott,  unb  tyerfeog  SBityatmd  bon  ©atyren  rfit 3.    bie  finb  in  namen  irer 

soljerw  l)ie  ffir  ain  rat  gangen  unb  [Ijaben]  ainen  rat  gebetten,  bag  er  nit  ju 

9.  ©oli<$*  furncmen  ift  b«"  JRapmuntu*  tfuggct  gtwarr  roorben  bur<$  fcin  cefraucn  Jtatyatina 
Dorfe.  13.  »cgt:  bauipflegcr.  17.  gtn  SWidbaufen :  anberfiroa.  30.  unb  fur  fcerr  (Rat>» 
munben  Stiver  gotten,  bag  itn  ain  tat  folidj«  nit  jft  argem  auffnem,  ban  ti  fci  ©on  im  nit 
fctf(^td?tn  ju  na^tail  obtt  veia^tung  a\mi  rat*,  ban  tr  fei  btreit,  fie  al*  [cine  tjtrun  ju  balttn 
unb  }B  eaen,  wie  er  bi*  tyeber  alwtg  bob  get^an.  itn  ^ab  abet  milfaden,  ba§  SWat^tu*  ($(?rm 
fcin  jufagtn  nit  ^ab  gcfcaltcn  unb  fcin  baurcn  unf^ulbig  unb  unbitHdjer  wei*  in  bcr  gefendnu* 

1.  »9i.  1529  531.  77b  f.  na^  j0-  gab  fi$  on  not^/ 
hannis  evanff.  (1.  3aii.  1530):  4it.  137  2.  flat&arina  S^urjo. 

gutb.  1  it  1  B  fur  ben  gfia  totbet  »av«  3.  @.  bte  n8#e  Slum. 

mnnbud  guggert  ftybe  jtt  iWi^auien. 

6tabtc(^roni(cn  XXIII.  16 


Digitized  by 


Google 


242  VII.  2)ie  Gtyronif  toon  (Siemens  ©enber. 

n>ibcrtt>ttten  anncm  tyerr  SRafymunben  guggerd  fanbtung,  bann  er  fofic$d 
nit  ju  nribertoitten  obcr  fceracfytung  tljan  $ab,  unb  [er]erfenu  ainen  erf  amen 
rat  fur  fcinc  tyerrn  unb  [fei]  benfetben  cer  unb  bienft  ju  betoeiffen  ur* 
pittig,  tote  cr  bann  Bi^cr  fyafc  tljan  unb  Ijinfuro  auc^  ttyon  toefl.  bad 
Jjab  aber  in  Derbroffen,  ba{*  im  bcr  Styem  Ijab  jfigefagt,  auff  fcin  manig*  * 
&eltig  erpietten,  er  toett  im  fein  bauren  aud  ber  gefendnud  lauffen ;  bad  Ijab 
er  nit  geljatten  no<$  ttyan.  barum,  and  grofem  mitteiben  [mit]  bed  bauren 
[283&]  toeib  unb  finben  au<$  frainben ,  bie  atfo  jfimerlicty  getoainet  unb 
leib  erjeigt  Ijaben  Dor  im,  bag  er  barburcty  betoegt  unb  &erurfa$t  fct 
toorben,  feinen  arnten  mann  ju  ertebigen,  unb  funft  aud  lainer  anbereio 

24.  *ug.  urfacfy  &on  im  an  fant  Sartljotomed  tag  getyanbtet  fei  toorben.  ob  to 
aber  Ijerr  SRatymunb  gugger  fyxoa*  ain  toenig  ju  toil  tyette  ttyan,  bag  ain 
rat  an$  fiirbit  I.  mt.  unb  f.  b.  foti<$d  inen  ergebe  unb  na$(auf?.  folic^d 
f)at  [ain  rat]  inen  jugefagt  unb  genfettcfy  ergeben.  barauff  bie  botfd&afften 
ainem  rat  tyaben  band  gefagt  unb  [finbj  barmit  abgeftyiben.  «. 

31.  stufl.  sin  fant  Sartljotmed  actyteten  ift  Ijerr  SRafymunb  gugger  gen  9fogd* 
burg  lomen  unb  mit  feinem  bruber,  tyerr  Sntfyoni,  ftlr  ainen  rat  gangen ! 
unb  ba  ain  fange  jierlicfye  reb  ttyan  unb  erjelt,  toad  gutljait  er  unb  bie 

be$alten,  unb  fei  barju  bemegt  toorben  bur<&  ba#  gro&  leib,  weinen  unb  clagen  bet  gefangen 
bauren  eefraucn,  finb  unb  anberer  iter  frainbfd)afft  unb  )ab  in  aul  [931.  462»>]  barm&erfrigfait  an 
fant  Sarttyolotntf  tag  auf  bet  gefenefnu*  genomen,  unb  tyctten  barauff  ain  tat  bitten,  ob  ben 
{Ratjmunbu*  Sugger  efcttat  ain  wenig  in  bet  fad?  f?ette  jfi  til  t&an,  ba§  man  it  foliebl  bit  woltt 
anfed>en  unb  [in]  ungefhafft  molte  lauffen  fcingan.  bad  i(t  inen  jugefagt  toorben;  ba  finb  fie  mit 
gtofem  baneffagen  wtber  abgef$iben. 

18.  unb  &at  ba  ain  f$one,  lange  reb  tban,  »a#  et  unb  bie  feinen  jfi  gemeinen  nufc  bifec  flat  bie 
getyan  $etten,  [91.  463*]  unb  ju  ainet  wiberlegung  begegnet  im  ain  folic$*.  unb  feffen  ba  etlieb 
in  bem  tat,  bie  oon  im  unb  [ben]  feinen  meten  rei<&  gemadjt  motben  unb  von  leib*  gev&iltcfcit 
etlebiget  ic.  fiber  folicb*  aUe#,  [olivet  etjeigte  gfttbait,  ift  im  oon  ainen  tat  gefdpfft  toorben,  ba| 
et  belfelbigen  tag*  folt  auff  ©eginger  tbotrtbuten  gan  unb  attein,  on  aQe  gefelfdjafft  unb  }&• 
gang,  ba  oleiben,  bil  im  ain  tat  fdjieff,  bag  et  au*  bem  tbutcn  wibet  bairn  gieng.  auff  bifen  tag. 
all  fjett  {Ratomunbu*  gugget  ju  nac^t  bet  geeffen,  b«t  et  baroot  in  ain  fatnietlin  etliebe  biee^lacb 
unb  btieff  §uainanbet  (laubet ,  ben  gab  et  feinem  fametet  €igmunb  jfi  ttagen,  unb  [91. 463b]  nam 
oon  feinet  ftaucn  ain  gftt  na$t  unb  fagt  it  nit,  ma  et  molt  fein  gan,  unb  gieng  in  tfeuten.  ba 
ift  er  allein  toltben  4  tag  unb  nicfet,  bi*  an  ben  fampftag,  unb  man  im  bet  Sigmunb  bal  effen 
unb  trineten  »raebt,  mfift  et  barnacr)  wiber  binwegfgan. 

1.  Uff  31.  tag  augusti   anno    jc.  tt>tb«rfcfetg  fcetmfeu,  bag  ainen  erbern  rat 

1529  tfi  die^munbu«  gugget  »or  rat^  nit  n>entg  fcefremben  em^fangen,  ftc^  aud^ 

aid  erforbert  erf^tnen,  unnb  tme  burc^  bermaffen  ju  ^anbten  bet  tme  nit  fur* 

$erren  burgermoifter  9le(tUnger   unge-  feben  unnb  befe^alben  ainem  erbent  rat 

farlid^  nad)»olgent  mainung  furge&alten  ju  bef^ebner  t$at  tcol  ernftttc$  ju  r>anb» 

n>orben:   n?te  er,  SReijmunbuS  gugger,  len  geburte,  jebod)  au«  fur^it  erberer 

toergangner  tag  &ilfaltigclt$  unb  nter  ^erren  unb  in  anfefyung  (etna  perfon 

bann  in  atnen  tceg  im  b«nnbel,  ber  ftd^  unnberlaffen  tcorben,  unb  were  ain«  et» 

atoljcjen  fein  unnb  9Jcatbeu«  D^em«  ju-  bem  rat«   aU  feinet   oberd)ait  betoeld) 

getragen,  unanaefe^en  feiner  burgetli^en  unnb  gefcba'ft,  ba6  er  toon  toegen  feinet 

toflid^t  gc^anbelt,  fi(^  ungetyorfam   unb  [©1.  10*>]  uberfarung  burgerlidjer  ^flid?t 


Digitized  by 


Google 


1529. 


243 


fcincn  gemeiner  flat  StugSpurg  crjcigt  unb  betoiffen  Ijaben,  unb  toeren 
aucfy  ba  gegcntt>trtig  etU$  be$  rats,  bie  bur$  fie  toeren  rei<$  toorben, 
au<$  tr  etlicfy  bon  geferttcfyatt  tre$  tebenS  unb  anbern  geferftcfyatt  cttebtget 
toorben,  urn  toetctye  gutfyait  ju  ainct  tmbertegung  unb  erfantnus  tfe  fo(t<$$ 

5  im  were  Benriffen  toorben. 

SDarauff  Ijat  ftcty  am  rat  unberrebt  unb  atte  erlanbtnus  In  guttem 
ju  erlennen  unb  feebtnden  Ijinber  bie  btyir  gefefct  unb  bie  Ijerrn  [283b] 
gugger  tmber  geforberet  unb  l)ert  SRatymunbo  gebotten,  bafc  er  besfelbigen 
tags  na<$  bem  nactytinaC  auff  ben  ©eginger  tljuren  gang  unb  ba  aCein, 

io  on  alien  jflgang,  4  tag  unb  nacfyt  Ms  an  fampftag  bctetben  ift  (man  Ijat  *•  sept. 
in  auff  ben  tfyuren  gelegt  bis  auff  tmberrteffung  aineS  ratt).    Ijerfeog 
SQBHljafat  toon  ©atyren  Ijat  ainem  rat  toon  Ijerr  SRafymunbS  gugger  toegen 
geftyrtben  unb  ift  am  fampftag  in  ber  10.  ftunb  ber  brieff  ainem  rat  fiber*  4.  etpt. 
anbtnmrt  toorben.    ba  Jjat  ain  rat  bon  ftunbenan  fyer?  {Ratymunbo  ju  en* 

15  fatten1,  ba§  er  fyaimgang,  unb  [in]  fetner  gefendnus  tebig  jelt.  Ijerr  SRaty* 


13.  $trgoa  SBityatm  toon  99ai)ten  f$rib  ainem  tat  fcie  ain  brieff,  ba§  man  $ett  9)at)munben  ftugget 
auf  bem  tfouten  lie§.  fobalb  berfelb  brieff  eetlefen  watb,  ba  ©etfdjfiff  ain  tat  »on  ftunbenan, 
in  bet  10.  ftunb  bed  tag*,  ba|  tjerr  JRatymunfcui  Nugget  bet  gefendnuS  folt  Iebig  fein  unb  in  fetn 
$au#  fyaim  gan.  abet  et  pUb  batiibet  im  tauten  Bi«  na$  toefpetjeit;  na$  bet  4.  ftunb  gteng  et 
etft  au*  bem  tauten ;  er  mi  ain  afit  ctift,  ba*  entgalt  et. 


auf  am  ttyurn  geett  unnb  nit  tyerab  f  omen 
[ottc,  hue  toerbe  bann  fouty*  bomt  ainem 
erbern  rat  tt>iber  bergonnt,  bamit  tytnfiiro 
baS  unnb  bergtetctyen  uberfaren  bernuten 
belibe,  unb  alsbann  berrer  ftraff  gctt>crtig 
fetn.  barauff  9tajmunbus  Rugger  auf 
ben  ©Bgginger  ttyorttyurn,  fo  ime  anjaigt 
toorben,  $  geen  angelo^t  unb  bem  fur* 
&alten  gnfig  $  ttyun  fnty  etyoten.  fflattys* 
beer. 

1.  Uff  ben  bierten  tag  septembris 
anno  etc.  1529  tyaben  au§  betoctc^  meiner 
tyerrn  ber  burgcrmaifter,  [bet]  ratfdjreiber 
iutb©anS2Rair,  ratsbiener,  bemfremelten 
fReijmimbo  gugger  auf  egcrtirtem  ©eg* 
ginger  ttyorttyurn  im  ftublin  nactyuolgennt 
maiuung  anjaigt :  ber  burttyteu<tytig,  tyoa> 
geberen  fuift  unb  ^err  ^err  3H3il&atm 
5«^og  in©airn,  metngnebtger  bnx,  ^ete 
aineu  crbern  rat^  fetn,  9iei?muuben 
gugger«f  falfccn,tne  ber  tbutnfitaff  ju  cr* 
laffen,  ntit  furf^rtftgenebigcU^ evfudjtK. 
unnb  toienjoU  bie  fcemelt  ftraff  toittet^t 

rt  ober  nicest  lenger  gewertfaben,  jebed) 
gefe^en  p31.  I  la]  bc'mctW  metuS  gucbi- 
^ctren  f^retBen  unb  filrpct^  unb  ben* 
liyifnjiirftltd)en  gnabeu  jfi  nun* 
fclin^ete  uuub  ftelte  a  in 


erber  rat^  ine#gugger,  btefert^urnfiraff  er- 
laffen,  bo^  ber  gftalt,  bag  bet  fcinem  too* 
rtgen  angioben  unb  ^fltd^t  bejteen  unnb 
Beleiben,  atfo  toann  am  erber  ratty  ine  er* 
forbern  n)urbe,  bag  afsbann  er  ge^orfam- 
l\$  erf<$etnen  unnb  Ferrer  tyannblung 
unnb  ftraff  getoertig  fetn  folle,  tt)el(tye« 
anjatgen  9le^munbu6  guggec  mtt  un» 
bertentger  bantffagung  angenomen  tyat. 
Uff  11.  taa  flftT»t.Ainbris  anno  etc.  1529 
ift  Sletjmunbua  gugger  abermal«  toor  rat 
erfc^inen  unnb  burtty  tyerren  burger- 
matfter  ime  bem  gugger  naty  atterlat?  er* 
jelung  ber  gf^idjt  unnb  fetner  geiibten 
tyannblung  nut  entn>(Jrung  be6  Otyem« 
gefangen  unb  nit  tmberfieflung  beffelben, 
and)  teas  nttfjfatten  ain  erber  ratty  ob 
fetner  uertyannbtung  em^fangen  unb  ficty 
folder  ungetyorfamen  Bet  tme  nit  toerfetyen 
tyete,  unnb  auff  ermtfUtcty  metn«  gnebigen 
tyenn  tyerren  tyer|og  3Dtltyalm«in  ©aim  jc. 
[531.  lit]  unb  annberer  befttyetyen  furbettye 
btfc  na^toolgennt  ftraff  toerfiinbt,  anjatgt 
unnb  auferlegt  toorben:  nemli(ty  bag  er 
bcm;Otyem  fetnen  fttyaben.  mtt  aufftoffung 
ber  ttyuru,  fd;Ioffer,  ftiJd  unnb  annberm 
in  entn>8rung  be8  gefann^nen  ime  $uge* 
fttgt,  ablegen,  erftatten  unnb  tciberferen 

16* 


Digitized  by 


Google 


244 


VII.  2>ie  (Styronif  toon  (Slcmend  @enber. 


munb  tft  abet  no<$  barfi&er  Bt6  in  bte  Dtertcn  ftunb  bettfcen,  ba  [tft]  cr 
erft  Ijatm  gangcn l. 

au<$  ettlicbe  tyanblungen  gutter  bet  bem 
burgermatfter  gefd)e<$en.   iiBcr  bad  afles 

fo  toolt  bocty  ber  gugger  fcin  groffen  ge* 
toalt  alba  erjaigcrt,  tote  er  bann  bor  aud? 
an  (Sonrabt  Sftectytinger  unb  fetnem  toeib 
Begaugen,  bte  er  in  ber  fiatt  altyte  jft 
$ugSOurg  nut  getoalt  unb  getoaffneter 
tyanbt  burd)  feiue  biener  jjenottrungtunb 
bejnmngen,  bag  fie  atnanber  netnen 
mueffen  unb  bind)  baffelb  nemen  bte 
fraum  gefebet£t,  bag  fie  $toaiufcigtaufenbt 
gulben  oerloren ;  bcsglcid/en  fo  t?att  fte 
ir  lebeulaug  in  bem  fdjenen  tyaud,  fo 
3«tg  tftnigdflpergergebaut,  fantpt  cttlidjcn 
garten  uno  filbergef<$tcr,  fo  ir  [531. 1 24a] 
oorriger  man,  3acob  gugger,  ir  oerorbnet 
bat  [getoolmt],  baoon  fte  burcty  getoalt 
aid  getrungen  toarb,  nnb  funfl  oil  gtoaltd, 
fo  er  unb  bie  anbern  gugger  triben  tyetten 
unb  ungeftrafft  bliben  tft.  alfo  oerrnaint 
ber  gugger,  ed  folit  im  bad  aud)  alfo 
fjingeen,  man  berft  in  nit  anfectyten,  aber 
SOGattyeip  Of?en  fijam  fur  am  rbat,beclagt 
jtcty  fottietyed  getoaltd.  alfo  lieg  ain  rfyatt 
tren  bauptman  SBleigen  fnedjt  annemen 
unb  etttid;  til^fen  jSerlctyten  unb  fdjtdtyet 
ju  bem  gugger  gen  SKid&auffra,  bag  er 
tn  angefi^t  big  brteffd  bem  Dl;en  feine 
gefangue  lebig  lieg,  nnb  muojt  bem 
SGBolff  oon  gretyburg  angeloben,  bag  er 
fid)  fiir  ben  ned;ften  rtyat  flellen  toolt,  unb 
too  er  bad  nit  getfyau ,  fo  tyet  man  in  mtt 
getoalt  aud  SDJtd^auffett  genomen  unb 
fencfljUd)  fambt  alter  feiner  gefelfctyafft 
herein  filern  laffeu.  uub  tote  cr  ju  mor* 
gen  fl;ant,  ba  fbam  er  mtt  oil  groffen 
tyerren  auf  bad  rbatfyaud,  toolt  fSr  ain 
rljat,  bag  er  aud)  %t,  toolt  fein  tyanbel 
oaft  guot  madjen.  aber  ed  fctyuoff  ain 
rtyatt  mit  im,  bag  er  auf  ©egginger  tbum 
geett  folt  unb  ol;n  a  in  8  rljattd  totffeu 
unb  toitfen  nit  tyerab,  er  folt  aud)  nic* 
manbt  auberft  bann  ain  fnedjt  $S  iin 
laffen  unb  toeitter  nit.  alfo  bltb  er  etlicty 
ta$  barauf,  uub  ton  urfad)  meg  en  toarb 
[931.  124t»]  er  tyerabgelaffen  fiir  ain  rtyatt, 
ba  ftraffet  in  ain  vtyat  umb  getyen  ofen 
ftain  auein  oon  bc3  Oljend  tyanbeld 
toegcit  unb  toeitter  nit.  aber  bie  baub* 
lung  mit  ben  6^ en  ift  toarlictyen  trainer 
anbern  ttrfacty  gefd;ed)en ,  bann  bag  gug* 
ger  ben  £tyen  mit  getoalt  tringen  toe  lien, 
bag  er  tm  frmgeuueuffnacty  jit  fljauffen 
geben  nut  eft,  bann  eivgugger,fol(^«  gertt 
ge^abt  ^ett; 


fotte.  jfim  annbern,  bag  er  ainem  erbent 
rat^  ju  aitter  gegen  feiner  unblirgerlic^en 
oer^annblung  gnebigett  jlraff  je^en  iJfen 
maurjtaitt  ait  ber  ftat  ge^aii  entrtc^ten 
unnb  bejattett  mit  bem  befc^lus  unnb 
anbang,  bag  er  foldf>e  jhaff  in  anfe^ung 
feiner  biJfen  ljannblung  ju  gfitem  band? 
annemen  unb  fu$  furan  al«  ain  ge^or* 
famer  burger  gegen  ainem  ratty  tyalten  unb 
erjatgen ,  toie  ime  gegen  feiner  oberctyatt 
geijmrt  unnb  jfiftee,  toelctye  praff  &fi  tool» 
cjictyen  unnb  berfelbenjugeleben  Wetmtun* 
bus  gugger  angenomen  tyat.  9fatty8becr. 
1.  (S«  lotynt  [\$,  urn  (Senber*  @r* 
jatylung  ju  controllteren,  attcty  eine  anbere 
2)arfleUung  bed  #anbel8  ?u  b^en,  San* 
genmantelfctyeStyronif  [»1. 123»] :  *3tcm 
toie  man  gait  oon  ber  geburt  (Styriftt 
1529  jar  ba  begab  e«  fi(ty ,  bag  ain  baur 
gfie  Sangenneuffnacty  ain  anbern  bauren 
bafelbft  btnbertoertlingen  mit  ainem 
beuctyel  fctylueg.  berfelb  baur  toar  funft 
aucty  irrig  unb  toibertoertig  unb  fag  auf 
ainer  ftflb,  bie  geberet  bem  9le^munbu8 
gugger  sue,  unb  ift  erft  bei  toenig  jaren 
biefelb  folb  gen  Jangenneuffnacty  bauet 
toorben.  ba  lieg  5Ucattyeu«  Otyen  M  ber 
gerid)t$tyerr    bafelbft    benfelben    bauren 

factyen  unb  in  fein  ftodty legen. 

ba  unberfiienb  ftcty  bcrr  SRemunbuS  gug« 
ger,  ber  toar  jue  2Jiidtyauffen ,  ba«  er  erft 
furcjltcty  baioor  oon  SBolff  oon  gret^burg 
gefaufft  tyet,  unb  bractyt  ettlictye  i)ferbt 
auf,  beSgleictyen  tyet  er  oil  jue  fueg,  unb 
lieg  fie  tyinuber  geen  Sangenneuffnacty 
giectyen  unb  fuel  aid  getoatttgclictyen  bem 
£)tyen  ein  mit  gar  groff er  ungeftimigltyett, 
erftieffen  unb  ertyeuen  bem  oogt  bret  ober 
oier  ttyiircn  auff  mit  getoalt,  iiber  bad 
beroogt  ftcb  erbott  aufjutbfin,  bad  tyalf 
ailed  nit.  alfo  ftyamen  fie  aucty  an  ben 
jtodty  unb  jertyeuen  ben  ftodty,  [SBl.  123^] 
aucty  iiber  bed  oogtd  erbietten,  bag  er  in  bie 
fcbliff el  geben  toolte,  unb  namen  alfo  ben 
gefangnen  aud  bem  ftodty  unb  ftengen 
bem  Styen  fein  t>ogt  unb  nocty  ainen,  ber 
bed  gefangnen  getyiet  bet,  banb  fie  unb 
juert  fte  alfo  gen  9J2id^auffen;  bad  toar 
jtye  ain  groffe,  getoaltige  banblung,  ainem 
mit  getoalt  unb  getoaffneter  tyanbt  alfo 
einjufallen  unb  toergtoaltigen  iiber  unb 
toiber  ben  lanbtfriben,  bte  bunbdaini* 
gung  unb  toiber,  alle  burgetlictye  ^flictyt 
unb  aibt ,  bann  Dtyen  unb  gugger  batbe 
burger  gu  Slugd^urg  toaren;  ed  toaren 


Digitized  by 


Google 


1529.  245 

SMe  je^ntaifter  gu  fant  Urti$,  £>and  SRubotff,  3Rar$  3Mer  unbMei.51. 
fiinfc  ©nugeffer,  Ijaben  aud  aigem  mutoiflen  auff  bed  ctofterd  grnnb  unb 
boben  bafetben  auff  bent  ftrctyoff  am  fyaud  bauen  bem  tuttyerif^en  pre* 
biger.    unb  an  fant  ©tymon  unb  Subad  tag  Ijaben  bie  ged&maifter  an$  28.  o«. 

satgncm  gtoatt  btc  bljir  ju  bent  prebigftut  ju  mtttagjett  auffgefctyloffen 
unb  ben  ^rebtgftfil  unb  [bie]  fd&tiffet  bargu  bent  lutljerifctyen  prebiger 
©otffgang  SW.,  ba  jfi  prebigen,  uberanbtmurt.  fotutye  fctytiffet  fyaben  bie 
gectymaifter  tiberlomen  Don  bem  tutljertfc^en  pfarer  ju  fant  Urltcty, 
£>anfen  ©<$miben.     [284a]  natf)   foli^em   Ijaben  bie  lutl)ertf<$en  am 

loerften  fumptag  bed  ab&entd,  fo  ber  consent  bie  preim,  terfe  unb  [bad]  28.  <rPo. 

.  ampt  tyaben  gefungen,  fflr  unb  fur,  frauen  unb  mann,  antf)  gefungen, 
unb  fyaben  beib  tail  unber  ainanber  gefungen,  aid  toere  ed  in  ber  3u* 
benf<$ut. 

£>erfcog  ffiitljafat  Don  Satyren  unb  pfatfegraff  Dtlj  $ainri<$  ju  5Reto*  aw.  m. 

w  burg *  tyaben  amen  rat  gu  Slugdpurg  fc$riffttic$  gebetten,  bafi  fie  abbt  unb 
consent  gu  fant  Urtid^  in  bebetcty  Jjaben  unb  bei  iren  freiljaiten  befctyirmen 
unb  ^anb^aben  unb  ben  tutljerifctyen  aerbietten,  baft  fie  ba  toeber  abbt 
no<$  consent  in  irem  gofebtenft  n>eber  irren  nocty  Ijinbern  ober  efetoad  neud 
anfactyen.    ba  Ijaben  fid^  bie  burgermaifter  enf<#utbtget,  fotictyd  Ijaben  bie 

2ogec$maifter  on  ir  toiffen  unb  bebetcty  t^an. 

Sim  15.  tag  decembri8,  in  ber  9.  ftunb,  %at  ain  rat  gu  bem  abbtaei .m. 

4.  fcaben  aut  roiberroiflen  unb  aignen  ffiratmen  auff  be*  gofc^aul  aigen  grunb  unb  boben  auff 
bem  firdjoff  ain  fjau*  bauen  (aid  fit  furgaben  fur  btn  tobtengrebet),  barein  fie  ain  lutbetifdjen 
prebiger  ^abtn  gefefrt.    910(1  flbrige  fc&lt  in  b.  20.  barauff  ain  rat  anbrrourt  jfi  geben,  ain 

bebadpt  begert  $at ;  ban  bie  burgermaifler  feaben  fid?  bait) or  entfdjul*  [991.  464»>j  biget,  bafj  fie  nit 
toiffen  fraben  gefcept  umb  folidje  ber  jedjmaifier  fcanblung,  unb  bafj  fte  folidjl  fcaben  t&an  on  ir 
to  iff  en  unb  tjaiffen.  ba  bie  jedmiaifier  folid)*  ge$5rt  t/aben,  Ijaben  fte  bei  100  manen  bed  pfarr* 
tolcfl,  lautttr  lut&erifd;,  jft  incn  bcriefft  unb  ratgfcblagt,  toie  fie  bie  miner)  mlitn  nibertrudfen, 
unb  ainem  rat  filtr;alten,  bap  bei  prebigbaui ,  ber  firdjoff  unb  pfanljcff  ber  ltd)  jugeborr,  bar  umb 
migen  fie  ba  abprcd)en  unb  auffbaucn  nadj  irem  gefaflen,  unb  (anb  »on  ircm  furncmen  nit  roeQen 
abjlan.  barauff  i)at  fid;  abbt  unb  conocnt  »ot  ainem  rat  proteftiert,  ba§  foli$4  mit  geroalt  auff 
grunb  unb  boben  bei  go^^aul  gebauen  [91.  465*1  roerbe ,  unb  barauff  fid;  redjt*  trbotten  vox  fat. 
mt.,  aud;  »or  (n.  re.  mt.,  »or  bem  camerfridjt,  »or  bem  fdywdbifdjen  bunb,  tor  ben  pfalfegraffen 
am  JR^ein,  oor  ben  tyerfcogen  oon  JBatiren  ober  oor  bem  bifdjoff  oon  ^tuglpurg;  fcat  aber  nidj^ 
baimit  tunben  erlangen.  21.  3n  ber  ^anbfcr)rift  a  r>ei§t  el,  offenbar  irrigj  'an  unfer  liebe 

Sraucn  geputt  abent'i  in  ber  Chronogr.  ^ei|t  el:  'in  Tigilia  vigil iae  natiritaiis  Cristi' 
(23.  3>ec).  21.  Mm  15.  tag  dectmbriw  tyat  ain  rat  bie  jedjmaifter  unb  ba*  pfarroolcf  beriefft 

unb  incn  fuige^alten  bed  abbtl  unb  convent!  clag ,  aud;  ber  furflen  brieff  oerlefcn ;  ba  ftnb  fte 
nod)  ungeftimet  geroeffen  unb  [^aben]  gefagt,  folidjl  ge^orr  adel  ber  jedj  jfi  unb  nit  ben  mind;en.  am 
bailigen  weid^nnaijt  abent,  in  ber  9.  flunb  oor  mittag,  bat  ain  rat  ju  [SI.  465»>]  bem  abbt  unb 
convent  gefdjicft  boctor  ^eijttinger,  SBil^alm  (Redjlinger ,  ber  roeber  junftmaifter  SWangen  €ei)J>en 
unb  ber  fectler  junftmaijier,  ben  GljfeUn.  unb  boctor  ^etottingcr  tl>ct  bie  reb  unb  real  faft  ^efftig' 
unb  abbt  unb  content  fcette  unreblid;  gebanblet  unb  $ette  ainen  rat  unb  bie  fQrflen  gegen  ain, 
anber  roeQen  terroinen   unb  ju  roiberroinen  ber  flat  bringen,  ban  ba*  pfarrooid   fogte,  folidj* 

1.  53gt.  oDctt®.  174  «um.  1. 


Digitized  by 


Google 


246  VII.  $ie  (Sljront!  toon  (Element  ©enbet. 

unb  conbent  gefc^tdt  boctor  fionrabt  ^Jc^ttingcr,  ©ifljafot  5Re$ftnger 
unb  bic  junftmaifter  SWang  ©etyfeen  unb  5R.  Sijffetut,  unb  Ijat  boctor 
$etyttinger  bic  reb  getljan  *,  bcr  aBbt  unb  consent  n>ct  ain  rat  unb  bie 
ftirften  gegen  ainanber  berljefeen  unb  bernnrren  unb  jn>itrfi<$t  madden, 
awtff  ain  conbent  Briber  atte  criftcnlid^e  orbnung  fytnbte,  bag  toir  toetten  * 
berl^inberen,  bafc  be$  burftig  bold  nacty  bent  toort  gotten  bic  prebtg  nit 
IjSre  jc.  [284b]  barauff  Ijat  ft$  abbt  unb  conbent  beranbttourt  unb  re#t« 
erbotten  bor  fai.  unb  f.  mt,  bot  aincm  fctyofibifctyen  bunbt,  bor  ben 
pfalfegraffen,  ben  $erfeogen  bon  ©atyren  unb  bor  bent  bifctyoff  bon  2lug«* 
purg  unb  [bent]  famerfrtctyt.  w 

21.  Dec.        sin  fant  Stomas  bed  IjaUigen  jtoetfbotten  tag  unber  ber  metttn  ift . 
t)\e  ain  erbbibum  getoeffen,  bag  bie  firemen  unb  fytiufer  geioaggot  $aben  tote 
ain  fctyiff  auff  bent  naffer2. 

21.  *>(c.        auff  bifen  tag  ift  bie  auffer  ftatntaur  gegen  ber  ftrafc  bei  ©eginger 
tljor  jum  tail  umgefatten,  unb  toa  man  e$  nit  furlonten  tyet,  fo  toer  fie » 
gar  umgefatten;  fyaben  auff  bifen  tag  ob  150  mann  baran  angefangen  ju 
arbaitten. 

g$  ift  ain  grofe  t^eure  im  loren  unb  toetn  getoeffen  in  ©cfyoabeu 
unb  33atyren 3,  bontoegen  bag  faft  ain  naffer  fumnter  unb  ^erbft  ift  ge* 
toeffen  unb  atte  toaffer  faft  grofc  unb  bor  regen  bie  fructyt  nit  Ijaben  jeitig  20 
toerben  [fflnben] ;  bie  unljotben  Ijaben  auc$  an  bit  orten  bur#  bie  jaberei 
grofen  fyaget  gematyt.  man  Ijat  Ijie  1  mag  5Recfer  ober  ©eetoein  um 
10  unb  12  A  geben;  bie  trauben,  unjeitig  unb  Ijert,  finb  jutefeften  tx* 
fctymoret  unb  erfroren  an  ben  fteden4.    [2*5*]  leren  1  fctyaff  um  4  fl, 

add  gebStte  incn  ju,  batumb  wolten  fie  ba  bauen  nadj  item  gefaUenj  unb  ain  convent  noire  bal 
wort  gotte*  ju  ptebigen  wcren  bem  frumen  pfarrvold,  be*  ba  burftig  wit  nad)  bem  wort  gottet, 
be*  ba  ife  bell,  dart  unb  lautter  gepttblget  wurbe.  |2M.  466*]  folid)*  ade*  bat  abbt  unb  convent 
veranbtwurt,  unb  ba§  fie  unred)tlid)  bejid)en  wetben,  bafc  fit  tjabtn  weflen  bic  furfien  unb  [biej  flat 
gegen  ainanber  oet&efcen  nod)  jft  wiberwiflen  pringen.  unb  auff  folid)*  faben  bie  ffirften  atnem 
tat  wiberumb  gefd)riben ,  abbt  unb  convent  entfd)ulbiget ,  ba§  inen  unrcdjt  befdnd),  unb  (bitfe) 
fain  clag  fcaben  gefiert,  [unb  ba§]  bie  fie  to  tin  mit  worten  nod)  wercfen  ju  wiberwillcn  grurfad)t 
baben  wiber  bie  flat  fcug*purg. 

11.  unbet  ber  metten:  umb  ain*  in  ber  nadjt.  15.  bei  bem  ©egingertbor  im  graben  gegen  bet 
genuine  flra§.  22.  an  toil  orttn  bat  audj  ber  fcagel  gebtpt  gefdjlagen,  a\i  man  fagt,  au«  ber 

unbolben  jabetei.  24.  el  ifr  audj  fd;tat  gan  fain  wein  worben,  ban  cr  ^at  fainen  funenfd^cin 
gebept  unb  nit  funben  jeitig  wetben;  unb  ba  ber  winter  ift  fomen,  finb  bie  beer  an  ben  wemftcden 
alfo  bett,  unjeitig  am  {Rbein,  OTecfer.  [am]  6ee  unb  [in]  ^tanden.  —  Die  Wotij  flbet  9eben«mittetpretfe 
finbet  fid)  in  b  mit  folgenben  flbweidjungen :  •foten'  flatt  4feren' ,  rogfen  1  fd)aff  3*|t  ft.  ain  lib«r 
fdjma!^  um  14  ben.,  ain  fd?Ied?te  flauffter  b^lfc  umb  1  (I. 

1.  ^tcr  ift  bic  au«f UbtU^cre  Relatio  3.  53gt.  £eon^.  ffiibmattn,  <£t)ron. 
jur  (Srfl&njung  teranjiutct<n.  bon  9lcgen«bura  1.  c.  ©.  91,  26.  98,  1 ; 

2.  230l.  bie  ©eij|en^orncr  ©tft.  ©affer;  bie  SBctffcn^orner  $t(t.  @.  157. 
©.158:  an  fant  X$.  tag  fru,  ee  eg  aing  4.  2.  ffiibmann  ©.  95,  6.  93,  11 ; 
fafog  in  ber  nac^t.  $erott«  (Er)ron.  t>.  ^afl,  ed .  @$on$uty 

©.  118. 


Digitized  by 


Google 


1529.  247 

rogfen  1  fc$aff  4  ft  gerften  1  f$aff  2  p,  $aber  1  fd^aff  1  p,  am  pfunbt 
fc^matfc  14  A,  am  fatfcfctyetb  1  p  18  creufcer,  ain  Kauffter  mit  fctytectytem 
$otfc  1  p. 

«tn  tat  Ijat  3  aigen  ba$5ffen  gemac^t  unb  am  pfiftcrei  auffgcric^t 

is  unb  beden  beftelt  urn  fant  33ett«  tag  K    unb  tyat  am  rat  aln  toud&en  urn  is.  3™. 
bie  anbcrc  in  ainer  umctyen  1  mal  unb  in  bet  anbcm  2  mat!  bic  Icib 
brots  bur$  ba«  ganfc  jar  auSgeben ,  unb  auff  ain  matt  Ijaben  fte  auff 
bad  minft  8000  Icib  brots  auSgeben,  unb  tyat  atroeg  ain  teib  brots  urn 
2  creufcer  geben,  ben  er  urn  3  creufcer  anberftoa  nit  Ijet  ntigen  Tauffen. 

io unb  Ijat  fottc$«  brot  nit  geben,  ber  ain  aigen  IjauSljaben  getyept,  unb 
btfen,  bie  bei  ben  faurbeden  barker  an*  aignem  met!  tyaben  brot  ba$en, 
pe  tyaben  bann  ain  befunbere  urfacty  anjeigt,  fo  ift  e$  inen  au$  befunberet 
gnab  t>erginbt  toorben,  unb  Ijat  nentanfe  Iain  brot  geben,  bann  bifen,  bie 
angefttyriben  pnb  getoeffen  unb  jaic^en  $aben  getyept,  ttrie  bie  ratffofennig, 

io  mit  ber  ftatyiren  bejei^net;  ate  toil  ainer  jeid^en  Ijat  geljept,  fo  irit  leib 
ptots  tyat  man  ainem  geben;  unb  unber  ben  reictyen  pnb  500  getoeffen, 
bie  baS  ^xot  Ijaben  genomen. 

[285b]  3n  Cngettanb  ift  ain  faft  pepitenfeifctye  francfyait  aufferftanben, 
bie  Ijat  man  ben  englifc^en  fd^toeii  genent2,  fcontoegen  bag  ber  menfc$, 

10.  were  aigen  &aul  unb  ^off  bet,  bent  gab  ain  tat  (atn  brot  ju  tauffen,  ober  bie  »or  aul  irtm  mel 
bei  ben  faurbeden  b«tten  inen  laujfen  brot  batmen ,  er  jtiatt  ban  ain  befunbere  urfad?  an,  ober  ba§ 
[el]  im  aul  befunberer  gnab  vertoilget  wurbe ;  unb  rourb  audj  fainem  me  laib  gegeben,  ban  voie  er  wal 
eingcfdfcriben  unb  jaidjen  bet ;  ban  ain  rat  bet  lauffen  fdjlagen  80O0  jaid>en,  [91.  468*)  fiber  folidjl 
brot  auljftgeben;  unb  barumb  bat  gelt  einjunemen,  bat  ain  rat  2  junftmaifter  gefefct,  Urlid) 
$aiber,  ain  faffner,  unb  6ijen  fcbelgetifj,  ain  lebergerber,  unb  ir  jeblid>em  afle  mudjen  1  fl  jft 
Ion  geben.  bife  2  junftmaifter  faffen  bei  ber  bbir  gegenmarfc  ob  ainem  tifdj  in  ber  earner,  ber  ain  gab 
bat  brot  aul,  unb  ber  anber  nam  bat  gelt  ein  unb  nam  bie  jaid>en  ton  inen  unb  gab  inen  anbere 
gaidjen  ainel  anbern  metall,  bamit  fie  balberminber  bctrugen  wurben ;  feiten  baben  80O0  laib 
tlecft.  bal  flaifd;  ift  aud)  feinblidj  tyeur  getoeffen,  unb  fdjier  aflel,  wad  ber  menfd;  notturfftig  if) 
getoeffen.  fo  er  fdjon  bal  gelt  bat  gebept,  bat  er  el  offt  nit  gefunben  ift  tauffen.  t8.  [91.  468b) 
umb  afler  fcailigen  tag  ift  aul  (SngcUanb  unb  Dtibcrlanbt  ain  ftcrbent  gen  flugipurg  tonten,  bie 
bat  man  ben  englifdjen  gefd?toei§  genent,  ift  faft  ain  oergiffte  frandfcait  getoeffen,  [\)at]  alfo  geprenbt 
unb  ge^ifcet ,  all  wetr  el  bei  redjt  fegfeur.  ain  menfd?  roal  in  24  ftunben  gfunb,  hand  unb  tob, 
unb  toerr  fid;  entyleft  unb  b<^  nit  leiben  (unbt  unb  ben  lufft  jft  im  lief,  wie  rocnig  ber  teal,  ber 
warb  bei  rob!  aigen.  el  xoa^  ain  unerborte  tramtyait,  unb  roiften  bie  boctor  nidjfe  barjft.  folid^r 
ft (r bent  bat  ^ie  gewert  bil  fant  9liclaul  tag;  flnb  auff  1  tag  t40menfdjen  baran  geftorben.  finb  in 
alien  pfarrcn  bie  geftorben  bil  in  4000menfd;en.  barnad)  ift  (91. 469*]  bife  frandfcait  in  bal  ©atjrlanb 
Tfteneid;  unb  Unger  (omen  unb  in  bie  Zurdet),  oon  nibergang  ber  funen  bil  }ft  irem  auffgang. 

1.  Xrofc    afler   «nflrenguttgcn   bc«  7t>);  am  30.fciia.£omauf  18  6,  9?oggcn 

«at^c«,  bent  ©etrcibcntangcl  ju  fleucrn,  auf  16  fi  (©t  10»);  am  23.  2>ec.  tourbc 

wucj^fen  bie  $reife  toonSWonat  ju9Wonat.  ben  fremben  SBddctn  geftattet  'bamit  an 

91m  29.  Styril  1529  gab  bet  9^att>  ben  prot  nit  mangl  etf^eine tyego  unb 

©Sdern  ate  'anfalag'  ben  'fern  auf  14  g  ^eur  bife  iart  unnber  ber  n>e^benne^t 

unb  ben  rogfen  auf  116'   (Hatt)«bccr.  jeitunbl3tagenir^rotberein[au]furen' 

»1.  3b);  am  5.  Suit  'ben  tern  uff  14  6  (»C.  15»).    »gl.  im  Ubrigen  ©affer. 
nnb  ben  rogfen  auff  13  6'  (©I.  7»);  am  2.  2)ie  SWanli^e  (St^ron.  ©1.  274» 

10.  Suit  *orn  unb  ftoggen  auf  1 4 g (531.  beri$t  fiber  biefe  ^ranf^eit:  '3ttem  in 


Digitized  by 


Google 


248 


VII.  2>ie  <£&ronit  toon  (Siemens  ©enber. 


ben  bife  fcergtfft  frcmtfljait  ift  anfomen,  fo  faft  gefctytotfet  Ijat  unb  ben 
menf<$en  nit  anberft  fyat  gepetntget,  bann  ats  ob  cr  teg  in  atnem  feur. 
toen  bife  frcmdljait  fyat  angeftoffen  unb  ben  tufft  ju  im  Ijat  getauffen  unb 
nit  toarm  jugebedt  ift  geroeffen,  ber  ift  geftorBen:  in  24  ftunben  gefunb  unb 
tob,  toetctyer  bariiber  ift  fomen,  ber  ift  geneffen.  aber  gemein<JIic$,  fte(c$es 
bifer  f$n>ei§  ift  anlomen,  finb  in  ber  12.  ftunb  baran  geftorben.  bifer 
f<$tt>eifc  ift  au$  bem  5KiberIanbt  am  SRljetn  ^craufffrifen  unb  urn  aCer  fyu« 
t.  mo».  jigen  tog  gen  2lug$purg  lomen  unb  [fyrt]  ba  fyeffttgfli<$  geregiert  bid  font 
e.  Dec.  5Ric(au«  tag.  ju  bem  erften  finb  etti<$  tag  atte  tag  ob  100  menf^en  ge* 
ftorben,  unb  nun  bie  alter  ftetloften,  toenig  att  unb  jung.  man  Ijat  in  » 
fant  Urfi$$  ^farr  ain  grub  gemactyt  fiir  bie  tobten,  e$  finb  ob  1200 
menfetyen  tyte  baran  geftorben.  itf)  adft,  bafc  bee  fegfeur  fet  bifer  f$u>eif 
getoeffen,  bann  ic$  Ijab  in  toot  t>erfuc$t  jtoet  matt *.    Don  Slugapurg  ift 


1529  jar  in  bem  monat  nofcember  ba  if! 
in  bife  flat  Sfagdpurg  gectyttngen  ain 
frantfait  gefaflen,  bie  (jatt  man  genent 
ben  engltfityen  fdjroaid,  umtb  fenb  inner* 
$alb  8  tagen  ob  10  m  menf^en  !ran<f 
roorben  nnb  bis  in  4  c°  menf<$en  baran 

Scflorben.  ed  ift  ain  fotltd?  erf<$re<fiid) 
ing  aeroefen,  bed  in  Xeutf^Ianb  nie  er« 
tyert  ift  roorben,  &at  au$  in  bifer  flat  root 
brei  n>o<$en  getoert.  bie  junaen  finb  un* 
ber  3  unb  4  iaren  ift  fed]  ntt  anfomen, 
aber  funft  ben  merertait  in  ber  ganfcen 
flat;  tfl  naa^mald  auf  bad  lanb,  aid  berfer 
fateffer  nnnb  ftecfen,  and)  tfimen,  inn  bie 
ftett  [©(.  274b]  $erumb  gen  Ulm,  2Re* 
mingen,  9torbtiugen  unnb  2Kina)en,  alfo 
burcp  bad  ganfe  lanb  aufgangen.  bife 
frandtyeit  ift  aind  anfomen  tt>te  ain 
fceftilenfe.  (at  aind  gefd)toifet  15 ,  16, 
18,  19  bid  in  20  ftunb,  aind  lang,  bad 
anber  turfe ,  barnad)  ed  aind  fcefftig  an- 
tomen ifl.  aber  ber  gemain  lauf  ift  ge* 
toefen  24  flunb ;  unb  batb  bie  24  ftunb 
audgetoefen  finb,  (at  {16  aind  aufbeden 
migen.  ed  pat  ana)  fatnd  im  f^roaid 
fctyiaffen  bieren  noc$  aufbeden,  fonber 
[fi<$]  toot  unben  betyaltenrmeffen.'—  S3gl. 
2eon(arb  SBibmann,  (Styron.  toon  legend* 
burg  1.  c.  @.  97,  9;  $nbread  2cttf<^  L  c. 
@.  54 ;  bie  (5(>ron.  bed  grib.  9?^ff  1.  c. 
©.  105, 14;  SBuUmger,  Reform  attond' 
gefd).  II  ©.  232  ff.;  flegler,  ©abbatya  V 
e.  244;  SBurftifen,  ©adler  (£(ron. 
@.  585 ;  bie  Seiffen^orner  ©ift.  @.  157. 
—  2>ie  ©eudje  fam  toon  Worbbeutfalanb 
rta$  bem  @ilben  2)eutf<$(anbd.  @.®ru» 
nerd,  Script,  de  sudore  Anglico  ed. 


$a[et  im  «nj.  f.  Jtunbe  ber  b.  SSoqeit 
1866;  togt.  auc^  ben  3a(rg.  1856  unb 
1858.  —  ©etfer,  »otfdfrant(eitcn 
©.  199  ff. 

1.  ©enber  beri^tet  in  feinet  Chro- 
nographia  ©t.  199b  golaenbed:  cIn 
profesto  saucti  Leonhardi  me  Cle- 
ment em,  collectorem  et  scriptorem 
huiuslibri,  tertia  hora  noctis  Anglicus 
sudor  invasit  et  maximo  cruciatu  in- 
ezplicabili  siti  ac  calore  per  24  horas 

dure  me  cruciavit credo 

ardorem  ilium  ignem  infernalem  ex- 
cedere  et  sitim  veluti  eitim  divitis  in 
inferno,  interim,  quo  ego  hac  iufir- 
mitate  iaboravi, invasit  et  alios  13  con- 
fratres  meos  ex  conventu ,  ex  quibus 
tres  sensu  privati  fuerunt  per  duas 
horas  unusque  ex  illis  funibus  lieatus 
fuit  eo,  C[uod  in  lecto  manere  noiebat 
et  tres  viri  fortes  ipsum  observare  non 
valebant,  ut  se  non  nudaret.  Sed 
horis  24  expletis,  dum  lecti  levati 
sunt,  omnibus  mox  sensus  integer 
restitutus  fuit,  et  dei  gratia  nullus  in 
conventu  ac  etiam  ex  familiaribus 
obiit  sed  omnes  convaluerunt.  Sudor 
ille  maxime  f  etebat  quod  ipaemet  in- 
firmus  ipsum  fetorem  vix  tollerare 
poterat.  opportebat  autem  innrmum 
peracto  sudore  se  in  stuba  ultra  8  dies 
continere,  ne  aura  ipsum  accederet  et 
exinde  recidivationem  pateretur,  quod 
et  multis  ex  incuria  evenit,  qui  post 
recidivationem  mortui  sunt  etc/.  S3gt. 
auti)  bad  Xagebud)  bed  Sucad  Went  1.  c. 
@.  26. 


Digiti 


zed  by  G00gle 


1529. 


249 


ber  f^toeifc  (jangen  in  ba«  [m*]  JBatyrtanbt,  bon  Safyren  nnb  Storglen  in 
£)fterrei<$,  Unger,  Sfirdefy,  bon  occibent  bi$  gen  orient  aCe  tanbt  bur$. 
e*  finb  bit  (eut  l)ie  au*  bet  ftat  geftoc^en,  bie  jum  tail  bauffen  am  f$n>ei§ 
geftorben  finb. 

5        2fat  anbern  funqrtag  im  abbent  Ijat  ain  rat  offentic$  berieffen  unb  5.  *«. 
berbietten  lauffen  bei  bertierung  leib  unb  gut,  toer  toiber  ba$  ^oc^tDtrbig  »ci.  54. 
facrament,  ftiber  bie  mutter  gotten  STOaria  unb  Briber  bie  (ieben  ^ailigen 
ain  tooxt  rebt *  —  nrie  bann  ju  ©petyr  auff  bem  lefcften  reictyftag  be* 
fc^toffen  ift  toorben. 

10        JUn  rat  Ijat  autf}  bad  foiflen  unb  lart^en  unb  bad  jutrincfen  ber*  m.  54. 
botten,  unb  bag  na$  9  in  ber  nactyt  nemantt  auff  ber  gaffen  gang,  unb 
ba§  man  nacty  9  in  lament  nnrfcljaus  toeber  fremben  noc$  ^ieigen  fain 
toein  aufftrag. 

Sn  font  8ucia  tag  finb  Ijie  unb  anberfttoa  afle  foaffer  faft  grog  ge<  13.  d«c 

utoeffen2. 

8lt$  ber  5Eflr<fifc$  latfer  ©ofyman  in  aigner  perfon  mit  ainem  faft 
grogen  IjBr  bie  ftat  ffiien  in  £)fterrei<$  in  bem  feptember  be*  [286b]  legert 
$et3,  unb  au$  aOcr  criften^ait  linig  gerbinanbo  bold  jftjocty,  fyaben  bie 
bon  Sug^urg  anfen<t(i$  toiber  bie  Zixxdtn  gefd^irft  400  (anb$fne$t; 

2obarflber  ift  ^au^tmann  getoeffen  ber  ©double,  unb  fein  fun  ift  fenbrid) 


13.  in  b  ifk  nwfc  betgefugt :  if}  aflci  Abel  (jefaHai  tooifeen. 
»bfafc  fc^lcn  in  b. 


14.  Diefri  ftbfafc  unb  ber  folgenbe 


1.  2)er  ©eruf  batlert  toom  5.  3)ec. ; 
er  toerbot  baft  ©ottfa'jtein,  @<$tt>8ren, 

S|fat$en,  iiberflfiffige  3utrinfen,  <5$e« 
ru$  unb  ©urerei.  3<tyf ,  *ug«b.  ©Ibl. 
II  €5.  935. 

2.  $g(.  2eon$arb  ®ibmann«  (£$ron. 
toon  8&egen«burg  in  ©t.»(5^ron.  XV 
€5.  98,  7;    $erolt,   <£$rott.  toon  $att 

e.  57. 

3.  ®g(.  oben®.  214,  4.  3)ie  erjten 
€><$aaren  ber  Xilrfcn  etf^lenett  am 
21.  @ej>tember  toot  ben  2Raucrtt  ffiien*, 
am  16.  Oft.  tourbe  bie  SBelagerung  ber 
@tafct,  na^bem  ein  am  14.  Oft  toei> 
faster  ©turm  mifjtungen,  aufgeboben. 
€5enber  bcric^tet  fiber  bie  auj  btcfc  53c* 
lageruiTg  bejfigftdben  (Sretgntffe  fn  fciner 
Chronographia  8b.  X  fet?r  gu6fityrti$ 
bon®(.  210*  an  unter  ber  Uberfdjrift: 
Yeridica  urbis  Wienne  obsidionis  per 
Turcot  descriptio  prout  ego  edoctus 
sum  ab  his,  qui  hujusce  rebus  a  nrin- 
cipio  obsidionis  usque  in  finem  inibi 
in  urbe  Wienna  fuerunt,  sed  a  nobili 


viro  Vito  de  Waldenburg,  serenissimi 
regis  Ferdinandi  supremo  magistro 
virorum  bellantium  stipendiorum 
elargitore  atque  thesauriano,  et  Petro 
Stern  de  Labach,  eiusdem  pr&fati  re- 
gis in  bello  Latinus  secretarius,  nec- 
non  a  sororio  meo  Johanne  Hits  tetter 
de  Laugingen,  illuatrissimi  principis 
Philippi  comitis  Palatini  atque  ducis 
utriusque  Bavarie  interpretis  et  co- 
quine  sue  magistro.  (93gl.  bie  SBeiffen- 
bonter  $ift.  @.  158  Bum.  3.)  ©I.  252* 
folgt  noc^  ein  Wadbtrag  tyeju  mit  bem 
einleitenben  ©afe :  Ultimatim  per  con- 
clusionem  hujuslibri  de  re  Turcica  in 
obsidione  Wienne  ad  confirmationem 
prefatorum  placuit  mihi  per  modum 
epilogi  ex  epistola  HainriciRibischii, 
jurisconsulti  serenissimi  Ferdinandi 
Hungarie  et  Bohemie  regis  etc.,  per 
Slesiam  questoris  erarii,  ad  Henricum 
Stromerum,  Auerbachensem  medici- 
narum  doctorem  et  consularem  Lip- 
sensem,  ezcerpta  annectere. 


Digitized  by 


Google 


250 


VII.  3)te  Styrontt  toon  (Siemens  @enber. 


4.  on.  getDcffcn *,  unb  finb  l?ie  on  fant  gtancifen  tag  auSjogen.  batna<$  Ijaben 
bie  bon  2(ug$purg  bcm  obbemetten  Ijauptmann  nocfy  me  300  tanbffnec$t 
jugefcfyidt.    bawa<$  fyaben  bic  bon  2Iug$purg  tiriberumb  400  lanbffned^t 

21.  oft.  gefctyidt,  baruber  ift  fyauptmann  getoeffen  $an$  ©atler.  an  fant  Urfuta 
tag  Ijaben  bic  Don  SlugSpurg  tmberutnb  500  mann  jit  fug  [gefctyitft],  f<$en,  * 
Ijtys,  ftard  mann  unb  bil  reiser  mann  barunber,  bic  nit  bon  be$  folbs 
tocgcn  jocfyen,  funber  aCein  au$  anbad&t,  ben  aiftentid^en  gtauben  gu 
retljen,  flier  bife  ift  bet  $(etyg  fyauptmann  getoeffen2  unb  ain  iunger 
3Jlenl?art  fein  fenbertcfy.  bifes  friegSbotd  ift  nun  lomen  bis  gen  8anb$* 
l)ut,  ba  ift  inen  botfdjafft  lomen,  bie  burden  feien  Don  SBien  abjogemo 
unb  piemen  $tie<$if<$  SBetyffenburg  ju.  ba  ift  ba$  crtftentt<$  hricg^botrf 
auc$  ab  unb  be?  $aimat  jujogen. 

»ei.  56.  [287a]   Sttn  toeber  bon  2lug$purg,  bei  bem  Ijaitigen  Sreufe  gefeffen,  ain 
tmbertauffer,  ift  im  tmnter  mit  feiner  ftauen  bei  $tatt>beuren  ju  ainem 
miCer  lomen  unb  [Ijaben]  in  urn  Ijerberg  gebetten3.    ba  fyat  ficty  ber  is 
millet  enfd&utbiget,  er  Ijab  fetbS  nit  toeitte  gnug  tm  fyauS  fflt  fein  t>otcf. 
ba  Ijat  et  ben  miller  gebetten,  bag  er  im  bergtnn,  urn  gnugfame  bejaUung 

13.  in  bed  fet.  Sreufc  pfair  fitfeffirn.     16.  ct  tjab  nit  nxittt  in  feinem  &au#,  frerobt  leut  ju  legen. 

1.  93AU529  (au«bem<Poften  unter  ber  bt«  gum  3a$re  1541;*  an$  fein  ©o^n 
31uff(^rift:  uff  ben  jttg  totber  bctt  tocittb 
(Srifli)  931. 179b :  'it.  6000  guibln,  an  cro« 
nen  unb  annbever  minfc  gen  9*egen8£urg 
bem  2ftatljei$  $ern>art  unnb  too  er  bie 
auf  betoel<$  meiner  fcerren  toeiter  toerorb* 
nen  toirbet ;  uff  ben  brittn  tag  octobr. 
it.  1332  £utben  auff  333  fi>lb  unnber 


bem  @$tubin  unb  beffelben  fenblin ;  uff 
4.  tag  octobr.  it.  1214  aulb.  auf  303i/2 
fiJlb  unnber  3eremia«  O&em  gelegn.'  — 
93*R.  1529:  Uff  25novembr.93t.179b; 
'it.  838  gutbtn  17  6  bem  tyau^tman 
@<$lubin  filr  335i/2  fBlb,  bie  er  ben 
foed&ten  J>.  2i/2  P  bejatt  $at.'  —  uff  25. 
novembr.93t.  180»:  'it.775tgulbin  2  to 
12  6  3  $tr.  bem  fau^tman  D&em  Begalt, 
bie  er  auff  310i/2  fftb  gu  2*/2  fl  ben 
fnc^ten  auSgeBen  $at.'  —  uff  25.  no- 
vembr.  931.  180»:  'it.  676  gulbin  2  to 
19  6  3  tytr.  ben  fnectyten  unnber  tyaupt* 
man  <§$(ubiu8  unnb  £)$em8  baibe 
fennbten  auff  413*/2  folb  gu  IV2  gulbin 
auff  ben  2  folb  unnb  baneBen  umB  bie 
Kuberpradjtn  Bidden  unb  annber  Remain 
au«geBen.'  —  93erntyarbin  ©ctylubtn  (nac$ 
Chronogr.  93b.  X  931.  290b  ex  Uber- 
lingen ,  vir  catholico  et  bellicoso  no- 
mine) erf^eint  in  ben  93aure<^nun^en  al« 
@8lbner  ber  @tabt  3tug6Bnrg  fctt  bem 
3.  1528  (mit  200  ©ulben  ja'Wtyer  93e« 
folbung)  unb  bieut  ate  folder  ber  @tabt 


n>irb  After  unter  ben  ©BIbnern  aufge» 
fityrt.  —  3eremta«  6^em  (©^em),  ber 
93ruber  bes  bei@enber  ^a'ufig  geuanuteu 
SWarjc  @^em,  erWeint  a(«  2(ug«burgif($er 
©Stbner  (mit  80  ©uiben  3a$re*folb)  bt« 
gum  3«Bte  1535. 

2.  939*.  1529:  @onntag  ua^  Urffile 
(23.  D!t)  931.  179b:  'it.  1752  gulbut, 
far  345  atnfotbtg  38  ordinari  [olb  19 
bo^cl  folb  24  eblmau«  (Bib,  tun  in  suma 
438  ainfa^  f2(b,  unnber  be«  $(e^gcn 
toennbten  in  die  Ursule  (21.  Oft.)  au3« 
gogen'.  —  ©an«  ^pieig  finbet  fic^  in  ben 
93aure^nungen  at*  ©tabtfBlbner  toon 
1525  an  bis  in  ben  Slnfang  ber  fiinf* 
giger  Sa^re. 

3.  2)er  SBeber  2lugu(iin  93aber,  mtt 
2)en!,  #efeer,  ^ubma^r  unb  ©ut  be« 
freunbet,  Berat^en  bon  einem  ^Pfaffen 
JDSfcatb  toon  §txMfytlm",  unb  in 
eigentyiimtt$en  SBerbinbungen  mit  3u« 
ben.  (Sr  traf  bereits  3lnpaltcn  gu  einem 
SBefen,  ttote  e«  fic^  foa'ter  in  S^iinfter  ab* 
fpieltc.  TOljereS  ift  gu  pnben  bei  3org 
@.  691,  au«  ben  unter  bem  12.  SWSrg 
1530  toon  @eb.  ^efler,  bem  93ogtgu  9^fir* 
tingen,  an  bie  loiirttembergifc^e  SRegierung 
eingefenbeten  Urgid^ten,  abgebrudt  in 
£ormavr$  Saf^enbuc^  1845  <S.  172  ff., 
bei  $et;b,  ©.  Ulri*  II  e.  318;  ©eibe* 
mann,  £$oma$  SWiinger  ©.  149.    93gl. 


Digitized  by 


Google 


1529—1530.  251 

in  feinem  ftabet  gu  ligen.  ba$  Ijat  im  bet  miCet  um  gofetoitten  fcetgtnbt. 
bet  toekt  Ijat  ade  nmefyen  trit  mel&S  fcom  miflet  lauffl  um  batgett,  btot 
batauS  gu  ba<$en,  batab  ficfy  ber  mtttet  &ettt>unbett  Ijat,  n>te  et  f ot>tt  Brot« 
fcetgeten  mig,  obet  n>a  et  e$  fyintljie.    unb  auff  ain  nac$t  Ijat  et  Ijatrnticfy 

5  batauff  getoacfyt,  ba  I)at  et  gefe<$en,  bog  M  menfefyen  gu  im  finb  fomen. 
ba  Ijat  bcr  miCet  in  atdroan  geJjept  im  ftabel  few  tyausgefiinbt  unb  ift 
im  borf  gu  feinem  i>ogt  gangen  unb  [Ijatj  im  fotid&S  afleS  angeigt.  ba  fyat 
im  bet  &ogt  be&old&en,  bag  et  ftiCf<$tt>eig  unb  fi<$  gen  nemants  metdfen 
laug,  er  toett  foftcfys  ben  regenten  gu  ©tutgatten  angeigen  unb  batauff 

io  na<$  item  tat  unb  be&et<$  Jjanbten.  bet  fyat  bie  nacfy&otgenbe  na$t  ba  it 
9  toibettauffet  gefangen  unb  fie  gen  ©tutgatten  gefiett.  bie  §aben  bei 
inen  gefyapt  ain  fitbetin,  toetgutbte  fton,  ain  ftlbetis,  fcetgutbs  geptet,  ain 
fitbetin  bolglen  unb  f<$toett  unb  ain  ganfe  gulbine  fetfyin,  300  ft  toetbt, 
ba$  fyaben  bie  |>87b]  ttnbettfiuffet  afle$  gu  Utm  beftett  unb  madden  fouffen 

is  unb  begatt.  unbet  bifen  9  gefangen  toibettauffet  finb  2  Don  2lug$putg  ge* 
toeffen:  bet  etft  bet  toebet,  ben  bet  mittet  betyetbetgt  fyat,  bet  anbet  toebet 
§at  geljaiffen  ®afl  gifefyet1.  bife  Ijaben  mit  itet  linglfid^en  Iton,  fetljin, 
geptet,  bolglen  unb  ftytoetbt  im  SBittenbetget  tanbt  gu  ben  aufftietigen 
bauten  toeUen  gan  unb  ba  unbet  inen  ain  linig  ettoetten  unb  ftBnen  unb 

20  mit  bifen  lingMid^en  ttainetten  gieten.  bet  toebet  toon  3tug$putg,  bet  bet 
bem  miHet  ift  gu  ijetbetg  getegen,  bet  fott  linig  toetben.  ba  man  fie  all 
9  gefangen  gen  ©tutgatten  l)at  ptacfyt,  ba  fyat  man  fie  toon  ainanbet 
tljan,  bamit  bag  fte  baSbetbag  peinticty  geftagt  mBd^ten  toetben;  bie 
Ijaben,  n>ie  oben  gemetbt  ift,  attes  fcetjecfyen  unb  noc$  me  batgu.  ben  finig 

25  fyat  man  mit  feinen  2  gefeflen  gu  ©tutgatten  fcetptenbt,  unb  ®atten  gifefyet 
mit  2  feinen  gefeflen  l)at  man  gu  Sfttettingen  fcetptinbt,  unb  bie  anbetn  l)at 
man  ju  $it<$en  an  bet  @gf  fcetptinbt.  ain  letytieftet  unb  ain  miflet  finb 
awtf)  ucr^rinbt  tootben. 

Anno  domini  1530  ift  bet  februarius2  unb  ganfe  ttrintet  ffitauS 

3.  Jii  fo$en  unb  brot  ju  ba<$en.  5.  ba§  oil  menfefcen  ftnb  in  {label  gangen.  7.  »ogt:  fdjult&eiS. 
11.  welder  batna$  in  bet  na#t  mit  9  fne$ten  ifl  fomen  unb  it  9  wibettauffet  ba  gefangen  :c. 
13.  bolc^en.  16.  unlet  bifen  9  ifl  geweffen  [5BI.  470b]  2  webet  t>on  Slugtyutg :  bet  etft,  »on  bem 
id>  oben  %ab  gef^tiben,  unb  bet  anbet  ©an  $if$et,  bife  b,aben  mit  bifen  fingdic^en  tleineten  jft 
ben  aufftietif^en  bauten  in  SQBittcnbetg  wcOen  gan  unb  batmit  ain  ting  er^eflcn,  ftonen  unb  jieren. 
unb  bet  webet,  bet  bei  bem  miUet  ift  ju  b,etbetg  geweffen,  bat  follen  fing  wetben.  ba  man  fie  abet 
gefangen  gen  ©tutgatten  b,at  pta^t,  bat  man  Re  »on  ainanbet  t&an  unb  jte  b«t  gewegen,  [ba]  baben  fte 
folicfe*  «Ue*  uetje^en  unb  »il  gtofetl  batju,  be«  fte  b,aben  [ftc^]  futgenomen  jfi  ftifften  unb  jfi  oetptin* 
gen.  bit  webet  von  UugSputg ,  bet  tjat  weflen  fing  fein ,  ift  mit  feinen  2  gefetlen  ju  ©tutgatten 
betptenbt  »otben,  ©afl  ^if^et  mit  anbetn  2  gefeflen  ju  iRicttingen,  [©I.  471»]  unb  ju  5tit^en 
an  bet  <5gf  bie  anbetn,  unb  ain  ptieftet  unb  ain  miflet  ftnb  au<^  toetptenbt  wotben. 

Regius,  de  restitutione  regni  Israel,  •  2.  9Sgt.   2eon$.  SSibmann  in   @t.» 

Op.lat.II.  78;  bie  ©eiffen^orner  $t(l.  <S$ron.  XV  @.  99,  14.    100,  20;  bie 

@.  160  ff.  SBeiffen^orner  ftijl.  @.  159  mit  ?(nm.  1. 
1.  fbtfl.  oben  ©.  189  2fam.  2. 


Digitized  by 


Google 


252 


VII.  2>te  (S^ronit  toon  Clemen*  ©enber. 


atfo  toarnt  getoeffen ,  afe  toer  e$  im  fummer  obcr  Ijerbft,  [2ssE]  bet  merfr 
tyefl,  trucfen  unb  toarm,  felten  regen,  aprifl  me  Ijefl  unb  ftydn  bans 
regen,  mat  Ijefl,  fc$5n,  truden  unb  toarm  unb  ju  jeitcn  ain  regen.  bife 
jeit  n>a$  angenem  unb  nufett$  ben  menfetyen,  alien  tljieren  unb  ttfgten. 
Junius  ift  auff  bad  aflerto&rmoft  unb  tyifeigoft  getoeffen,  ate  toer  e$  facts 

25.  3u«.  3aco6«  tag.  jit  jetten  regnet  e$  au$,  unb  Ijetten  atte  menfetyen  grofe  fratb 
unb  Ijoffuung,  »ann  man  ba$  loren  nmrbe  etnfetyneiben,  bag  murben  aHe 
ftabet  bott  toerben  unb  ber  hunger  unb  [bte]  tljeure  auffljSren,  bann  attentat* 
atte  frfictyt  ftnb  toolgerabten.  after  bon  unfer*  ftnblictyen  legend  u>egen 
ift  got  ber  Ijerr  frectytigftuty  fiber  un$  erjirnet.  fo  »ir  in  DerlauffenK 
$aben,  Ijat  er  unS  au$  berfauffen,  unb  $at  bet  atter  fiberfliffiglatt  atter 
friictyt  ntcfyfe  befterminber  ber  hunger  unb  [bte]  tljeure  fcei  un$  geregiert  unb 
jugenomen  K 

»«t.  57.        flaifer  Sarel  Ijat  atten  ftenben  bed  ro.  retc$«  auff  ben  erften  tag  mat 


gen  Slugfyurg  ju  lomen  ain  gemetnen  ret$ftag  au$gefctyrt6en5 


i$ 


atei.  57.  [288b]  2lm  rat  $  SlugSpurg  tyat  bon  neuem  in  atten  gaffen  ciffin  letyine 
tauffen  mactyen,  aucty  in  bifen  gaffen,  ba  bot  nie  Iain  let-in  mad  gefeeffen, 
bamtt  [fie],  n>ann  ain  auffrur  in  bem  retctyftag  murbe ,  fie  ffirfc$fogen 
mitten,   ain  rat  l?at  aucty  1000  tanbSfnectyt  beftett,  bie  tag  unb  na$t  it 


12.  fciefet  Bbfafc  fe$lt  in  b.  13.  Anno  do  mini  1530  nacfrbem  Taifcr  ttatel  von  Hpft  Clement 
in  Sonenia  jfi  aimm  to.  faifa  gett8nt  ift  ivorben ,  &at  et  alien  furfhn  unb  fienben  auff  ben 
etffcn  tag  mail  ain  tei##tag  au*gef<$tiben  jfi  flugipurg  jebatten,  ba  jfi  tatf^tagen,  ten  et  bit 
lut&etififce  fefeerei  aulicit,  unb  ain  neue  tcfotmation  ma<$,  au$  »a#  gefialt  tx  toibei  bie  Zurtleit  an 
frieg  wel  furntmen,  bartnit  [bie]  Xeutf$en  nit  uberfaQen  toetben,  trie  in  Dfteneicfr  ift  &ef$e$m. 


1.  S3gt  ebenba  ©.  99,  18;  bie 
SS&etffeubomer  §ifi.  G.  160. 

2.  @.  bag  !aiferlic$e  SfaSfc&reiben 
be*  ffiet#$tage8  auf  ben  8.  Storlf,  dd. 
Bononia,  21.  3an.  1530  bet  2KUfler 
©.  412;  ®al$  ©.  747;  gtfrfiemann, 
Urf.'SB.  I  ©.  1.  —  2>te  in  ben  tta^fol- 
genben  $ttmertimgett  mit  (etc^t  ju  beu« 
tenbetStbfilrjung  am  ^anftgften  citierten 
Serfe  feten  tyier  jur  leid^teten  uberfl^t 
mlt  tljrem  toolleti  Xitel  aufgeffi^rt: 
SiJrflcmann,  2lr$to  ftlr  bie  ©e[c^.  ber 
ftr*f.  5Ref.  »b.  I  (eni^altenb  ®zM$ 
®t\6).  bet  ^eligton^anbtungen  auf  bem 
ffietystage  ju  ^uasburg  im  3.  1530), 
§afle  1831.  —  gdrftanann,  Urtunben* 
bufy  m  ber  ©ef$.  be§  £Ret^8tagc9  ^tt 
9tug«burg  im  3- 1530.  ©b.  I  it.  II,  #atte 
1833,  1835. — Coelestimi8  (Qeorgiue), 
Hist,  comitiorum  a.  1530  Augustae 
celebratorum,   Francofordia  c.  Viad. 


1577.  —  #etm,  @<$tt>SMf<$e  ^eforma. 
ttonSge^tc^tc,  aiibtngen  1855.— e^m. 
ma$er ,  ©ricfe  unb  acten  ju  ber  @ef(^. 
bed  ^eligtousaeftora'^cfi  gu  SERarburg 
1529  unb  bed  9m$3tage*  ju  «ug«burg 
1530,  ©ot^a  1876.  —  5)Bal<$,  Dr.  3War« 
tin  Sutler*  fa'mmtli^e  @^riften.  — 
Zwinglii  Opera  Completa  ed.  prima 
cura  M.  Schulero  et  J.  Schulthessio, 
Tur.  1828—42.  —  Corpus  Refonna- 
torum,  SBb.  II,  $afle  1835  (entyaltenb 
bte  ^Sufig  cttierteu  Wftntb.  ©efanttcn* 
bcric^te).  —  3)ato.  <£tyfrau« ,  4>ifr.  ber 
Sugeb.  (£onfv  9?oftoct  1576.  —  (Syrian, 
$ift.  ber  S(ug«b.  (5onf.,  ©ot^a  1731.  — 
OTHer,  ©ift.  Hon  ber  etoang.  ©tSnbe 
<Prot.  u.  WpptU.  k.,  Sena  1705.  — 
83trtf,  ^ot.  (Sonefpcnbenj  ber  ©tabt 
©tragbura  im  3citatter  ber  9lefonna' 
tion.  «b.  I,  ©trafiburg  1882  (cntboltfub 
bie  ©trafiburger  @cf.-»eri^te). 


Digitized  by 


Google 


1530.  253 

toatyt  unb  aufffed^en  Ijetten,  ba$  ftc§  nt(%  neu$  erljieb,  unb  toaS  men  ain 
ratfd&ieff,  basfetb  atftoeg  tfyetten  unb  forfam  teiften1. 

@oti<$$  Ijat  fccm  faifer  Ijocty  misfatlen,  bag  man,  toon  neuem  bic wei. ss. 
gaff  en  &u  befefytieffen,  letJjinen  gemacfyt  Ijat  unb  1000  tanb$Ine$t  beftett 

5l)at,  unb  Ijat  foti$$  ber  laifer  afleS  abgefd&afft 2.  ba  Ijat  ain  rat  S&arfyo* 
tome  SQBetfer  unb  SBotffgang  8angenmantet  ju  bem  faifer  gefefyidt,  fetn 
mt.  ju  bitten,  folid&s  inen  nit  jfi  toerargen,  funber  [bag  er  e$]  gnebigfticty 
jufouffen  toefl.  ba  l?at  fein  mt.  lurfcab  getoett,  bag  fie  bie  lanbSfnecfyt 
urtuben3,  unb  auff  bife  jeit  toerimlget,  bie  fetfyinen  jS  pteiben,  bie  er 

toljema<$  fyat  antf)  abgefd&afft. 

@o  tang  ber  rei<$$tag  Ijat  getoerbt,  fyat  tag  unb  nacfyt  ainer  nacfy  m.  58. 
bem  anbem  in  ber  orbnung,  altoeg  ain  pnftmaifter  unb  ain  jtoelfer  mit 
fampt  anbew,  teamen  mieffen  [289a]  unb  aufffectyen  tyaben,  bamit  Iain 
auffrur  ftc$  erljeb  ober  ain  feur  auff  gang,    ain  rat  l)at  aucfy  toerorbnet, 

«ba§  unber  alien  ftatt^oren  ben  ganfeen  tag  Ijaben  mieffen  ftfcen  na<$ 
orbnung  ainer  be$  rats  unb  ainer  toon  ber  §errnftuben  unb  ainer  toon 
ber  Sauffteutftuben  mit  fampt  anbem  burgern  unb  beftetten  fne<$ten. 
bifen  Ijat  au<$  jugeben  I.  mt.  fetn  beftett  fnecfyt,  nactybem  e$  bie  jeit  er* 
aifd&t  ijat.    Ijie  »on  ber  gmeinb  Ijaben  atte  nad&t  auff  alien  tpren  unb 

20  auff  ber  gaffen  mieffen  toad&en  ob  500  mannen,  in  4  Ijauffen  getaitt, 
Ijaben  aKe  na<$t  bis  morgenS  burcty  atte  gaffen  in  ber  ftat  mieffen  gan, 
toetd&en  ber  laifer  au<$  toil  lanbsfnectyt  auff  bie  toacfyt  $at  jfigeben.  auff 
bem  gronfyoff  gefd&eibs  urn  ftnb  beS  laifers  tanbSfned^t  getegen,  bie  fyaben 
fag  unb  nad^t  mieffen  toactyen  unb  ir  aufffed^en  Jjaben,  bamit  fain  auffrur 

25u)erbe4. 

2lm  2.  tag  maii  ift  Ijerfeog  $an$  toon  ©a<$fen,  ctyutfiirft,  mit  200  »ei.58. 
pferben  unb  5  toSgen  gen  2lug$purg  fomen ;  barauff  finb  gefeffen  feine 

13.  auff  tern  $trla$tyuien  mieffen  tt>a$en.       15.  Bet  jebli<$em  fcaupttyor.        20.  4unb  auff  bet 
gaffen1  if*  au«  b  aufeenommen.         23.  gef$eib«  urn  bie  $falfe. 

1.  @.  $icr$u  ben  SMrnb.  ©ef.*33er.  urfaubtett,aufben9fat$bereibeten$ned)te 
toom  17.  2ftat  1530  <5.  52,  too  toon  800  mufjte  bic  gtet<$e  3<tfyt  neu  angetoorben 
2aub«fnec$ten  bic  ffiebe  tfl;  ben  2(u«jug  unb  filr  ben  laifer  toer£fltc$tet  roerben; 
avt$  bet  &mgenmantelfd)ett  (Scroti,  ©l.  bic  Soften  bicfer  faiferltctyen  Sru^e 
127a  ff.  (aufgenommen  in  bemna^jien  ^atte  gro&mttyctte  ber  9^at^  ju  tragen. 
SBattb  ber  SlugsB.  @t.*(S^ron.).  ©gt.  au<$  ben  ©tragburger  ©cf.*S3cr. 

2.  @.  bie  mxno.  ©ef^SBcr.  i>om  *°m  28.  2«ai  ©.  445,  toom  7.  Sunt 
31.  $Rai  e.  78  unb  toom  11.  Sunt  f-  *™>  w»  1^  3uni i  C.  455;  btc 
@.  90.  &mgemnante(f<$e  (£^ron.  ©L  127*  ff. 

3.  6.  beu  Mrnb.  ©ef.«33er.  toom  m<4;3J>ic  Sangcnmantel^c  C^ron. 
26.  9M,  toom  8.  3uni,  toom  11.  3mit,     *»• 129a  if- 

1.  c.  ©.  66,  70,  89,  90.    @tatt  ber  gc 


Digitized  by 


Google 


254 


VII.  2>ic  <£&roni!  toon  Gfemcn*  ©enber. 


^rcbigcr  unb  et(t$  fetner  rfit,  unb  jit  fu&  bcr  trofc,  frauen  unb  mann,  oB 
50  perfonen *. 

[289b]  ©ife  na<$gef<$riBnen  fiirften,  graff  en  unb  abet  Ijat  er  Bet  im  $ie 
am  $off  geljapt :  Ijerfcog  $an$  gribert<$  toon  ®a$fen,  fetn  fun ;  $er$og 
granfe  bon  SunenBurg,  Ijerfcog  $anfen  fd^toefterfun2;  graff  ©otff gangs 
furft  bon  Slnljaft3;  graff  ffiotffgang  bon  $ennen6erg;  graff  JUBrecfct  &on 
SWanffetb;  graff  ©attljafar  bon  $anan>;  graff  Srenft  bon  ®(eic$en; 
graff  3oj*  bon  9Kanjjfe(b;  Snarcf,  Ijerr  gu  ©tlbenfelfc;  Ijerr  $an«  *<m 
^etoren. 

©etne  rat :  grtbert<$  bon  .3^un ;  $an$,  ebter  bon  $(anife,  £>an$  « 
bon  3Wt<fentt>tfc ;  Srtftoff  bon  XauBen^atm,  $an$  bon  ffietyffeuBac^;  £>an$ 
bon  Deuljtgt,  Srtftoff  ®rof  —  afl  ritter;  3oa<$im,  marfc^atcf  Don 
^apenljatm;  Sonrab  ©ofcman,  boctor  Sljrtfttan  ©Ijetyer,  cannier;  boctor 
3erg  ©rucf,  Stoaft  bon  ©ranbenftatn. 

©etne  prebiger:   boctor  3ona$  bon  ffiittenberg ,  boctor  $$Uip|>ift 
9Kefancftl)on,  maifter  3erg  ©palatums,  matfter  $an$  2lgrtcofo. 

Sriftoff  bon  goto enftatn ,  Ijoffmatfter ;  £an$  SRettefel,   camerer; 
SRicfet  bon  Snbe,  $offf<$en<f,  [>9oa]  unb  funft  61  ebet. 

$erfcog$anfen  tyte  im  einrettten  I)at  fetn  ntarfd^alcf 4  im  atnplof 
fd^toerbt  borgeftert.  x  * 

»«i.  ^        $erfeog  $anfen  prebtger  Ijaben  ju  fant  $at$ertna  geprebiget,  ate  bie 
fag  tft  getoeffen,  anQ  atnes  rats  bertoitgung5.  e$  Ijat  aBer  Iain  clofterfrau 

11.  in  6  na$  $.  ».  2W.  nod?  3org  v.  3)7.        15.  3uflu*  3cna«  JtoA).         16.  €atnmtli4<  na$ 
Vgitcola  aufgcfufcrtcn  tytfonliajffitcn  ftfrUn  in  b.         21.  Diefct  fcfefafr  fe^lt  in  b. 


1.  ©ejttgttd)  bcr3citbc8„(£inreiten«" 
bcr  einjclncn  PrftUcbfeiten  toirb  auf  bie 
in  bcr  £anbfc$riftenoefc$reibung  aufge» 
TOrtefcrucIfdprtftA  (abgcbrudt  biiffiaty 
©b.  XVI  ©.  840)  unb  auf  @c$trrma<$er 
1.  c.  @.  43  ff.  toertoiefen.  2)ie  ©efotgS* 
lifien  bcr  glirflcn ,  bie  ©enber  nur  f c&r 
untootlfia'nbia  mttfycilte,  ffnben  fi$  in 
ben  am  a^eidJenDrtebefrroc&ettcn  2)rud« 
f$rtften  Bu.D.  ©ei  ben  ^erfonennamen 
nmrbe  bie  <Senberf<$c$anbfc$rift  b  in  ben 
©arianten  nur  ba  ^erangejogen ,  too  im 
Sntereffc  ber  3bentiftcieruna,  etn  fcefon- 
berer  Slnlag  corlag ;  im  ll6rtgen  erf^ien 
etne  33er$eidmuna  ber  ja^llofen  ort^o* 
a,raj>$if<$at  aJerf^ieben^etten  bcr  Seamen 
tn  ben  fceiben  $anbf(^riften  jtecrfloi.  — 
®.'2)te  rc^fe  be«  c^urfurfteu  gu 
©a^fen  na$  SJugSburgt,  unb 
n>a«Dor  t^eologen  fein  <^urfurfi* 
l\6)  gnab  mtt  fi$  bo^tn  geno* 
men'  bei  @$tuma$er  @.  36,  ben  ©e» 


riefct  ilber  bie  Xntunft  bcffelbeu  L  c. 
©.  37. 

2.  granj,  ber  iflnacrc  ©ruber  be« 
$er$og*  (Sxixft  be«  ©erenner«.  @eine 
aflutter  SKargaretfta  »ar  eine  Softer 
be«  ©ergog«  @m(l  toon  ©ac^fen,  eine 
@<$tt>cfter  3o^ann«  bed  ©efta'nbtgen. 

3.  ffiotfgang  au«  ber  Sinte  fcu&alt- 

4.  Soacbim  toon  ^a^en^eim. 

5.  @.  ^teju  ©c^irrmac^er  1.  c.  @.45. 
2)emna(^  prebtatc  ftgricota  toon  <5i«lebcn 
'an  bem  bie  reige  mit  betntorebigen  ge- 
toefen1  am  SWittwcc^,  4.  2Jcat  im  3)c 
mtnifanernofter,  toon  ba  an  Sftcr.  Km 
©onntag  jubilate  (8.  3ftai)  lieg  bcr 
^nrfiirft.  ju  @t.  ^at^arina  prebigen. 
am  5.  3'ttni  pvcbtgte  bort  Urbanu«  #tye< 
gtu«.  Kbam  S93et6  ^rebigte  am  4.,  6., 
18.  3uni  cbcnfaU*  \n  @t.  ^at^arina. 
(©c^irrmac^er  @.  XXI  Knm.l.)  —  3)ie 
$rebigten  bceHgricota  werben  aU  befon. 


Digitized  by 


Google 


1530.  255 

an  bie  prebig  toetten  gan*    ber  8utljer  l)at  nit  toetten  gen  2lug$i>urg  aw.  58. 
lomen  *,  aber  bod^,  bag  er  fi<$  erjeig  tone  ain  etoangeiift,  l)at  er  am  biecfy* 
tin  mit  16  artidften2  gen  2lug8purg  auff  ben  reid&Stag  gefctyidft,  ate  fiinb 
er  on  fein  lefeerifctye  (eer  nit  au$geri$t  toerben,  bamit  menigtti<$  erlenn, 

:s  baf  er  ain  father,  Ijoffertiger,  auffrieriger,  abtriniger  mincty  fei.  man 
l)at  aber  fein  tefcerifd&en  artidfet  nit  toertefen  toetten ,  unb  ift  l)ie  bur$ 
boctor  Eonrabt  SBimpina  unb  boctor  $an$  Sftenfing  bur<$  [eine]  fc$rifft 
tool  bejatt  unb  feine  artidel  fefcerifefy  betoert  [toorben;  biefe  ift]  im  trudf- 
toiber  in  ausgangen. 

io        2lm  13.  tag  maii  ift  margraff  A3oa<$im  toon  SBranbenburg,  ber  $ur*  aw.  59. 
fiirft,  mit  150  pferben  fomen3,  unb  l)aben  lodger  unb  arenproft  gefiert. 
ber  Ijat  bife  l)errn  an  feinem  Ijoff  Ijie  bet  im  getyapt:  margraff  3oac$im 
fein  erftgeborner  fun;  [29ob]  bifd&off  3erg  ju  8t6u«  unb  SRafcenburg;  graff 
Soactyim,  fiirft  ju  Stnljatt4;  graff  ©ernl)arbt,  Ijerr  jfi  SRegenftain;  graff 

i5£ainri<$  toon  ©ctytoarfcenburg;  ^an^,  Ijerr  j&  ^uttift;  Sriftoff,  tyerr  p 
^uttift;  Sattljafar,  Ijerr  ju  SMberftain;  ©igmunb,  l)err  toon  Setyp. 

©eine  rat:  Sriftoff  toon  ©cfyaibingen,  l)offmarfc§atd ;  2ttefc$ior 
©arfufc,  cometljer  toonQuarfcen;  Ijerr  ©etoljart  toon  ©agato,  ritter;  tyerr 
©atttyafar  S3ud,  Ijauptmann  ju  Sottbus  unb  ^etyfc;  boctor  SBotffgang 

20 8tettn>ig,  canfeter;  SBuffe  toon©$uttenburg;  £>an$2lrotym;  boctor  Sonrabt 
toon  2Kefefc$;  boctor  SBotffgang  SReborffer;  Ijerr  3erg  toon  3iWta;  Ijerr 
©igmunb  toon  Sinbenato,  bectyent  ju  3Werfourg. 

^rebiger:  boctor  SonrabtSBimpina,  theologus;  boctor  £an$  2Ren* 
fing,  theologus.  —  unb  funft  anber  toom  abet  32  perfonen. 

25        8uff  bifen  tag  ift  l)erfcog  Srenft 5  toon  SBraunfd^toeig  mit  50  pferben  f3d-^9ai 
fomen,  bie  ^aben  att  f<$toeintyie6  gefiert.  ber  Ijat  mit  im  bifeS  ^offgfihtbt 
ljerpra<$t:  Hermann  toon  Dttertyaufen,  erbmarfctyatdf  be$  l)erfeogtljumb$ 

11.  armptofl  unb  pfeil.       23.  Die  S&eologcn  finb  in  6  ni$t  genannt.       25.  (Stid). 

ber«$eftiggegen„bie  gef<$riftfiiirmer",  bie  Bet  Sat<$  XVI  @.  766  ff.),  belt  Sutler 

3»tngUf<$en,  eifernb  bejeittynet.  ©trafc  mit  bem  ©<$rift$en  '2tuf  bag  @<$reien 

burger  ©ef.*93er.  toom  7.  Sunt  @.  451.  etU<$er  ^apijien  iibcr  bie  fiebenge^ne  2Ir= 

1.  $gl.  liber  bag  $er$alten  Sutlers  tifel'  beanttoortete.  (93ei  Sal<$  XVI 
toa^reub  beg  ^ei^gtageg  JMJfHta,  Sutler  @.  778  ff.)  35gl.  «iJ(!Un  II  ®.  204. 

II  ©.  195  ff.  3.  Soa^tm  L,  flurf.  toou  ©ranben- 

2.  @enber  nteint  ^ter  bie  toon  Sutler  burg;  fein  ©o^n,  ber  na^maltge 
toa'^renb  fein  eg  3lufettt^atteg  in  floburg  Soa^im  II.  9^a<^  @(^trrnta(4er  1.  c. 
^erauggegebene  Heine  ©c^rift  mit  ben  '©.  43  unb  bem  alten  2)rud  A  ^a'tte  ber 
©<$toabadjier  5lrtifeln ;  gegen  biefe  fctyrte*  (Sinrittam  12.  9Jiai  flattgefunben.  (£o« 
benSim^tna  unb  brei  anberc  £$eofogen  Icflin  I  @.  31  fyat  bag  2)atum  @enbcrg. 
(D.  Sofymn  iWenftng,  D.  Solfaang  4.  3otyann  II.  (ni^t  Soa^im)  toon 
ftebiJrffer,  Lie.  9Ju^).  @Igergma)  etnen  ^ln^alt»3erb(l. 

'Furien  c^rijiU^cn  Untenic^t'  (gcbrudt  5.  ©erjogSri^I.  toon  ©raunf^toeig. 


Digitized  by 


Google 


256  VII.  2>ie  CtyronH  bon  Gtcmen*  ®enber. 

©raunf<$to>eig;  [291*]  ©run  bon  Sotljmar,  auff  bife  gctt  matftydd; 
boctor  ffiberljart  bon  ©untljaufen ;  boctor  ¥$i(iM>  5Era$ftet  unb  funft 
13  bom  abet. 

ftyoetyg1  mit  bifem  Ijoffgfiinbt :  graff  §>an«  bon  §otftain,  ©c$att>en6urg  * 
unb  ©terenfcerg  unb  Ijerr  ju  ©Ijemen  unb  funft  36  ebet. 
i3.Va9r.        auff  bifen  ta8  if*  !omen  tatibtgroff  $PW  bon  $effen*  mit 
•  120  pferben ;  bie  Ijaben  aQ  to<$er  unb  atenproft  gefiert  in  grauen  rStfen, 
unb  im  glingcn  crmct  toaffen  bifc  5  buftaben  V.  D.  M.  I.  E. 3 ;   bad 
bebeut  natf)  feinem  (in:  verbum  domini  manet  in  aeternum.     ba$t* 
tegten  im  bie  [atten  criften]  atfo  au$:  unb  bu  muft  in$  cttenb. 

£)er  Ijat  bifen  abet  bei  im  geljapt:  graff  Srcnft  bon  $ennenberg; 
graff  ^iti^p  bon  SBalbeden;  graff  3tyi(iw>*  bon  ©otm$;  graff  ©ifljafot 
bon  gtirftenberg ,  tanfctgtaff  in  ber  S3are ,  Ijerr  ju  $aufen  im  ftinfeifler* 
tyatt;  Dietricty,  freiljerr  ju  $fef.  » 

©eine  ret :  ffribericty  £rott  jft  ©totfc ;  JBurcfljart  bon  grain ;  SDtlj 
$unbt;  ffiernljer  bon  SBatbenftain ;  [29ib]  3acob  bonSHjatoenljaim;  ©ig* 
munbbonSBeineburg;  $ubolff©cfyen<f  bon©<$toein$berg;  33rgbon(5ot' 
matfd);  $an$  3ftatyfenbug!  unb  46  bom  abet. 

am.  59.        2im  14.  tag  maii  ift  Ijerfeog  ©renft  bon  Sunenburg4  mit  30  pferbena 
lomen ;  bie  Ijaben  fctytoeinfyiefc  gefiert.    Ijat  btfeS  ^offgffinbt  bei  im  ge< 
Ijept:  $an$  giirfter,  cannier;  3erg  bon  SSJenge  marf<$a(d  unb  me  9 
bom  abet. 

Rci.  59.        2lm  15.  maii  ift  $$i(iM>6  bon  gterjftaim,  bif<$off  jit  ©petyr,  lomen 
mit  bifem  Ijoffgffinbt:  fyxx  i)abib  ®ofer,  tyomljerr  unb  summus  sco-a 
lasticus  ju  ©pefyr ;  $an$  bon  Setoenftain,  bafetben  tljomljerr;  $err  bon 
gatcfenburg,  cufto$  unb  tljomljerr  ju  ©petyr;  ©erd^totb  bon  gterj$aim, 

2.  Die  $anbf<fcrift  b  fflfcrt  nod)  auf:  Dr.  <PfeU.  Xra^flet  u.  ftianj  von  Ztacfcfttt.  3n  torn  aitei 
Diu<f  B  ifi  genannt  flatt  bed  $1?.  eon  Xraftftet  tin  $tf(.  v.  Sartfdbc.  6tatt  Sberfrart  vot 
©untyaufen  $rijjt  «*  in  v  Gt&aib  von  Suntyaufen.  8.  bit  $abtn  pfcil.  u.  a.  u.  gt«u  rod 

angefcevt.  24.  'von  ftleifftaim'  ft&lt  in  6.  26.  3.  v.  9.,  fyoni}m  u.  jptobfi  )ft  f).  ®rnnan 
ju  6pdr.  27.  Dt^o  von  9alct enburg  j  b  nennt  nci)  8tiberi$  von  9ki|^aim  j  dittel  $t<tri4 
von  ©emminflfn,  3erg  von  ftippenbutg,  ^an«  von  SBeflecflctcn. 

1.  $ergog  ©etnri(^  II.,  bet  Sflngerc.  cus,  Saxonicus  elector,  suis  hibernam 
Wad)  bem  ©cr.  bei  SSalc^  @.  963  ft?arc  veetem  dedit  cum  his  Uteris  in  dextra 
er  BeteitS  am  12.  2Hai  attgefommett.  manica  in  longitudinem  intertextis: 

2.  2)er  ©cr.  bei  @^ittma*cr  €5.  43  v-  D-  M.  J.  E.  Id  erst:  Verbum  do- 
be«i($net  ben  12.  m\  alt  ben  Sag  fehtct  m^i  manet  ^  eternum. 

(Stngugee.  4.  $tqog  (Stnfl,  ber  ©elenner,  t>oit 

3.  ©patatta  bert^tet  in  feinen  2fo.     SfltieBurg. 
naten  unter  bem  3a$et  1522:  Frideri- 


Digitized  by 


Google 


1530.  257 

bed  bifd&offd  (tuber,  boffmaifter;   $and  bon  ©idfingen,  bed  bifd&oftd 
fc$n>efierfun;  boctor  Sonrabt  $(idfer,  canfcfer,  unb  me  10  ebel. 

8lm  16.  tag  maii  ift  fomen  graft  Hermann  bon  SReioenaer,  &£**«.»•. 
Wfdjoff  gu  EMen1,  mit  100  pferben,   bie  Ijaben  [292*]  arenproft  unb 

5f<$effelin  gefiert.  unb  Ijat  bifed  ^oftgffinbt  gefytpt:  graff  Hermann  bon 
9ien>enaer  ju  S3len,  tljomprobft,  ift  Ijie  geftorben2;  graft  $ainri<$  SReufc 
bon  $(a&>e  gfi  (Bten,  tljombed&ent,  ift  am  $atmgte<$en  auft  bem  tteg  ge* 
ftorben;  graft  ?§itiw  bon  $otftatn  unb  ©d&atoenburg,  tyxx  gfi  ®$emen, 
probft  unb  bezant  gfi  fant  ®ereon;  graft  ®tetri<$  bon  2Ranberf<$aibt 

10  unb  SMandfenljaim,  Ijerr  gfi  ©tetyben,  Serpen,  Eronenburg  unb  SRutoen* 
burg ;  graft  ffiifljalm  bon  SReioenaer  unb  9W8rf*e,  Ijerr  gfi  Sebbur,  erb* 
Ijoftmaifter  bed  ftifttd  gfi  £8fen;  graft  ®umpert  bon  SRefcenaer,  Ijerr  gfi 
Sltyen  unb  $adfenbreid&,  erbbogt  bed  geftifttd  68len;  graft  $and  bon 
©alme,  Ijerr  gfi  9ttefterf<$eit  unb  3M<fe. 

ift  ©eine  rfit:  boctor  ©emljarbt  bom  $agen,  probji  unb  confer; 
boctor  $and  ©roepper,  scolasticus  gfi  fant  ®ereon;  boctor  $and  Styfie, 
d&orljerr  gfi  fant  ®ereon;  3acob  Ebel,  boctor  ber  erfcnei;  $and  Qtoabe, 
Ijerr  gfi  Eonberg  unb  Sanbdfrone,  marfd^atdf ;  Huguftein  bon  ©rundperg, 
§err  gfi  ffiroit.  anber  Ijoftgffinbt :  19  ebet. 

20        «m  1 8.  tag  maii  ift  margraft  9l(bre<$t  bon  ©ranbenburg,  erfcbtf<$oft  m.  59. 
gu  [292b]  50ienfe,  primad  gfi  3Watybenburg  unb  abminiftrator  gu  $alber* 
ftat3,  lomen  mit  130  pferben  in  ringem  Ijarnifcty  unb  langen  fpieften  mit 
bifem  Ijoftgfiinbt :  Ijerr  Eriftoft  bon  ®abefenfc,  cantor  bed  geftifttd  9Kenfc; 
graft  ffiotftgang  gu  S3arbi;  Seftn  oon  SBettljeim,  probft  gu  $itbedljeim ; 

25  graft  3erg  bon  SKangf etb ;  Ijerr  ©tymon  bon  fironberg,  capiteltljomljerr 
gu  SRenfc;  Ijerr  SSatentein  bon  5EetteIeben,  probft  gu  8ibud  unb  grand* 
furt;  boctor  Eafoar  bon  SBeftljaufen,  menfcifctyer  cannier;  SBofftgang 
bon  9Korfe,  genannt  Severn,  menfcifd&er  marfd?aldf;  boctor  Sriftoft 
XtixA,   matybenburgif<$er   canfeter;    boctor  $and  ©<$ott,   menfeifctyer 

3oj>rot$onotari;  boctor  $and  $faft,  fd&ultljeid  gu  aKenfe;  boctor  8orenfc 
ffiifbljelm ;  $err  2^ielman  £rei<$,  probft  gfi  SBefcdtar ;  Slnbread  SRudfer, 
rSmifctyer  unb  menfeif$er  fecretari;  boctor  *JMjiliw  S3u<$eim  unb  funft 
46  bom  abet. 

9.  graft  Ktolff  von  £oltfttin  unb  6$at»enbutg,  bm  jft  ©frcimn,  probft  unb  tenant  jft  ft.  ®eteon 
tf  (Sclen.  (€0  au^  im  £rud  B.)  12.  etbljoffmaifler  jc.  :  abmatfdjalcf  Ut  ec^biflumbd  Goltn- 
22.  ringem:  balbtn.         25.  €iflmunb  von  Stxcnbtx^.  32.  91.  ftuder  ft  bit  in  b,  bafut  fUibe* 

H*  bott  SXati  Gtumpff. 

1.  $mn<umV.,  ©raf  toon  ©ieb.  $atmann ,  Doc.  litt.  @.  91;   (gutter 

2.  2)icfer  ©raf  Hermann  t>ott9hienat  ©cfd^.  ber  ©tabt  ^fiin  IV  @.  103  ff. 
(acb.  1492)  ge^rte  gu  ben  bebeutenbflcn  3.  SJgl.  ©<$trana<$er  ©.  44. 
©umauifteu  feiuer  3dt.    ©.  ilbet  tyn 

6tabtf^i(miftn  XXIU.  17 


Digitized  by 


Google 


258  VII.  2>fe  Gtyrontr  toon  (Siemens  ©enber. 

»ci.  6o.  3lm  22 .  maii,  vocem  iocunditatis,  ift  Sonrabt  toon  £ungeti,  bif (£off 
ju  SSMrfcburg  *,  fomen  nut  100  pferben,  fete  baben  arenproft  geftert.  mit 
bifem  Ijoffgffinbt:  feme  rfit:  [293*]  graff  ffiotffgang  ju  Saftel;  ©d^enrf 
Sllbted^t  toon  Stympurg ;  Ijerr  $an$  toon  8ie<$tenftain,  tljomljerr  ju  SBirfc* 
burg;  ^err3Rartin  toon  Uffigljaim,  tljomljerr  ba;  $err2Rorife  toon^mtten,  5 
ba  tyomljerr;  boctor  Sluguftctn  9Kariu$,  tt>eic$bifc$off  ju  SBirfeburg; 
boctor  SBartljolomeUftng;  fflernljarb  toon  STungen,  Ijoff maifter ;  boctor 
9Karftttu«  ^erninger,  cannier;  $ainrid)  Xx&d)\t%  toon  SBefcen$aufen, 
marfd&atcf ;  boctor  Sonrabt  $raun.   unb  funft  26  ebel  am  Ijoff. 

wci.60.  am  24.  maii  ift  margraff  3erg  toon  JBranbenburg  fomen  mit  1 60  u 
rtngen  pferben,  ad  in  gren  ffoibt2,  mit  tangen  ftrieffen.  Ijat  bife  bet  im 
am  Ijoff  geljept:  Ijerfcog  3erg  toon  SWinfterberg;  fanbtgraff  3erg  toon 
Seuctytenberg ;  graff  S3er<$totb  toon  $ennenberg;  grtbericfy  toon  ©ctytoarfcen* 
berg,  freiljerr ;  Slbam  toon  SOSolffftatn,  freiljerr ;  (Safoar  toon  ©ecfenborff, 
marfctyafd,  unb  me  23  ritter  unb  ebel.  15 

jHei.  60.  am  27.  maii  finb  fomen  bie  Ijerfcog  toon  $omew  3erg  unb  ©erntyen, 
gebriiber,  mit  100  pferben  unb  Ijaben  fcfytoeinftnej*  gefiert3.  Ijaben  bife  eblen 
bet  inen  gefytyt:  [293b]  graff  Sberljart  toon  Sberftain,  Ijerr  in  9icto>* 
gartten ;  $an$  fyerr  ju  Siberftain ;  9tatfyoni  Sftafemer,  §offmarf<$al<f .  unb 
me  36  abete.  * 

om.  00.  am  28.  tag  maii  ift  Ijerfcog  3erg  toon  ®a$fen  fomen  mit  100  pfer* 
ben,  Ijaben  arenproft  gefiert.  Ijat  bife  unber  fetnem  Ijoffgfunbt  ge^a^t 4 : 
$erfcog  §an$  toon  ©ad)fen,  Ijerfeog  3ergen  erftgeborner  fun;  fcerfeog 
griberi<$  toon  ©acfyfen,  fein  anber  gebomer  fun ;  graff  SBoIffgang,  furft  ju 
Sfofyalt6;  boctor  ©fymon  SBecf,  cancer;  $ainric$  toon  ©(tyleinifc,  mar** 
fctyatcf ;  boctor  $an$  Socleu«  unb  60  ebef. 

Sim  29.  tag  maii  ift  Ijerfeog  Sllbredjt  toon  3We<$rfburg6  mit  30  pfcr* 

1.  'vocem  ioc.'  febjt  in  6.  4.  &tyn&  CUrel  ».  Stympiug.  7.  Dr.  9.  Uflng  (ant  fcugufhin* 
orb  en.  11.  4ringen'  febjt  in  6.  11.  in  gren  ffaib,  $aben  $alben  fcarnifd)  u.  Iang  foief 

gefiert.  15.  in  b  finb  no$  genannt :  fflolff  t>.  {Re^berg,  $anl  »,  Jtneringen,  Subroig  v.  $utttn. 
17.  fcabtn  gefiert  falben  b,atnif$  u.  fameinfpie§.  18.  ffiolffgang  Von  (Sberflain  (aud?  im  $rwf  B), 
6  nennt  nod)  ©otfaald  ».  SJeltb. cm,  comet&er  jfi  fflilbenbrugf.  25.  SBolffgang,  f.  ju  Slnb. : 

3oa$im  f.  jft  Vnb,  alt ;  b  nennt  m>$  Srenfl  ocn  Scb.onberg,  b^eir  in  ®lau$t. 

1.  ^onrablll.  toon^iingen.  @^irr»  4.  ^irma^er  @.  45.  ((Sr  tarn  nmb 
ma^et  @.  44.  (Sr  fam  'frue  nmb  (c^8  brei  u^r  na^  mittage*.  3n  feiner  ^ 
u^t  pittWtoeigenb^.  aleitung  toaren  feine  ©S^ne  ^an«  unb 

2.  ©eorg  toon  S(n8ba(^.  @<$irtttta$er  grlcbri^. 

@.44;  erbra^tcbret^rcbigcrmitCrenj  5.  3oa<$im  toon  «niatt»2)cffau. 

»urbe  noc^  eitoartet.  6.  fllbre^t  VII.  9ia^  bem  ©er.  Ui 

3.  ©eora  I.  (toon  $ommem»2Bolgaft)  @^irrmo(^et  ©.  45  am  15.  3wti,  na^ 
u.  ©araim  XI.  (toon  ?ommetn«@tettin).  bem  bet  ©at<$  @.  864  am  13.  3uni. 
©d?irrma^er  ©.  44. 


Digitized  by 


Google 


1530.  259 

ben  fomen,  mtt  bifem  abet:  l)err  3oac$im  bon  9)efcen,  cancer;  griberic$ 
bon  ffiotffenrabe,  marfctyafcf,  unb  funft  13  ebel. 

Sim  tefcften  tag  maii  ift  graff  SBifljatm  bon  $onftain,  btfd^off  ju»ci.eo. 
©traSburg,  fomen1  mtt  bifem  abet:  graff  Sngetljart  bon  Sefyningen; 
s  graff  Wttpp  bon©totberg;  graff  gribertd^  bonfitingen;  [294*]  graff 
SBoldfmar  bon  $onftain;  am  lunger  graff  bon  3°^;  ato  lunger  graff 
bon  $o§entoe ;  ain  lunger  fretyerr  bon  JHngfegf ;  gtyttetyans  SRecfyburger, 
cancer;  3acob  bon  Dberfir<$,  Ijoffmaifter,  unb  me  14  ebet. 

9lm  1  .tag  junii  ift  fomen  ffiiganb  £reuifcer,  bifefyoff  ju  ©abenberg 2,  aw.  «o. 
10 mtt  btfem  abet:  Ijerr  <5ra$mu$  bon  SBotffftain,  tljomljerr  bafetben;  Ijerr 
teafpar  bon  ©erg,  ba  tljomljerr,  unb  funft  12  ritter  unb  ebet. 

5lm  2.  tag  junii  ift  fomen  ^er^og  Sriftoff  bon  SBraunf<$ttrig,  erfe*  »ei.  eo. 
bif<$off  ju  ©remen8,  mit  bifen  bienern:  I)err  Seon^arbt  Setter,  ticenctat, 
canftter,  probft  jfl  ©ujrte^uben;  boctor  $an$  SRetynedfer ;  $err9Wicfyel  unb 
ts^err  3)ietric$  bon  SIHanbefto,  tijomljerrn  jfi  SSerben;  l?err  Stuguftein  bon 
©etete,  (icenciat ;  SBotten  bon  Dbergen,  marfctyatcf ,  unb  funft  6  ebet. 

3tm  3.  tag  junii  ift  fomen  ffiattljer  bon  Jhronberg4,  ftat^atter  unb  »«!.«• 
akminiftrator  be$  $o$maifterampt$  in  ^reuffen.  ber  ift  mit  bifem  [abel] 
fomen:  Ijerr  3Metri<$  bon  ber  ©ate,  genannt  glecf,  $au$fometljer  jfi 
2oSRebatt  in  (Sfyfftanb,  bed  tjocfynnrbigen  fflrften  [294b],  §oc$maifter$ ,  in 
ffityfftanbt  botfd&afft;  Ijerr  #ainrtcfy  bon  Shtertngen,  lanbtfometljer  ber 
battei  an  ber  Stfcfy ;  graff  $an$  bon  $o$entoe,  comet^er  ju  Sappffenburg ; 
Ijerr  ffiber^arb  bon  (S&ingen,  compter  jfi  $atytprun ;  Ijerr  ffribericty  Sturm* 
feber,  compter  ju  ^(omentatt ;  I)err  $ainricfy,  marfc^atcf  bon  SBertingen, 
25  compter  ju  Serb ;  $err  3erg  bon  SBatrabe ,  compter  ju  fetingen ,  unb 
funft  8  bom  abet* 

8lm  4.  tag  junii  ift  Ijerfcog  $ainric$  bon  9Ke<$etburg  fomen  mitMci.Gi. 
feinem  fun  Ijerfeog  SWangen 6  mit  34  pferben  unb  bifem  Ijoffgfftnbt:  Safpar 

2.  ft  neniit  no$  $ant  toon  Samberg,  fret&etr.  10.  ft  fulprt  no$  auf:  fcn  ©ebafHan  von 

9totcn&an,  titter,  Ijm  3etg  toon  ©treitberg,  titer  unb  toifctum  in  jtetenben.  13.  etfcb.  jfi  Bremen 
u.  abminijhatot  ju  Setben.  15.  *I>ittri^  to.  STOanbefclo  u.  1?.  Bufluftein  to.  @etele'  feblcn  in  ft. 
18.  in  $reuffen,  teutf$  orbenl  in  teutf$en  u.  toelftyn  lanben.  25.  ft  nennt  nwr) :  fc.  ©alt&ev 
von  ^uffenfiain,  bau*coment&er  jfi  flatoffenbutg,  $attmann  toon  ittonbetg,  $an*  von  SRofenbetg, 
3etonimu6,  marfaald  toon  ©atotoenfaim. 

1.  ffiityctm  III.,  ©raf  ju  #or)nftein.  5.  $rinri<$  V.  toon  3Re(Hcnourg  unb 

2.  ffictganb  toon  ttebtoife.  \**  ^^  B**™*.  »j»©f  »»n  f  tyn> 

4.  2)er  ©cr.  bei  ffial*  ©.  863:  am      fcnbura  bei.    ©.  oben  @.  258,  27. 
7.  tag  junii. 

17* 


Digitized  by 


Google 


260  VH  2)te  Qtyrontl  »on  Gtemen«  ©enber. 

toon  ©<$5nei<$,  cancer;  SBenfceStauS,  Ijerr  gu  ©tbcrftain ;  $an$  ©perfing, 

marfctyatcf,  unb  14  ebel. 
«e?.uSo:        *ttff  bifen  ta8  *!*  Iomen  $wfo*  3icgtcr  *,  bifd^off  gu  S$ur,  mil 

8  pferben. 
»d. so.        Sim  8.  tag  junii  tft  Oabriet  toon  (Styb,  Bifc^off  gu  8lt($fteten  2,  foment 

mit  34  pferben  unb  bifcm  Ijoffgffinbt:  Ijerr  $an$  toon  SBtrfoerg,  boctor, 

bezant  gu  Slicfyftet;  Ijerr  ©tfljalm  toonSecfenborff,  tljomljerr  unb  summas 

scolasticus  bafelben,  unb  funft  13  toom  abet. 

[295a]  Sim  9.  tag  junii  tft  fomen  Sriftoff  toon  ©tabton3,  bifd^off  gu  2lug*» 
wei.  oi.purg,  mit  bifcm  ^offgfflnbt :  ©ityafm  toon  SBalbegf,  marfc$al(f ;  $an$  toon  « 

©tabion,  toogt  guDtBtngcn;  JBurcftyafbt  toon  ©tabton;  boctor  Sonrabt; 

boctor  SRocfyi  Ditmatyr  unb  15  ebel. 

Sim  11.  tag  junii  tft  fomen  pfatfegraff  $ainrt<$,  probft  gu  (Stoangen 
Wc!- 61*  unb  abmintftrator  gu  ffiurmfc4,  mit  bifem  Ijoffgfunbt:  §err  $ainri$  toon 

SRtetyurg,  bezant  unb  totcari  gu  SBurmbS ;  ©olffgang  toon  Slffenftain, » 

titter,  oberamptmann  tm  ftifft  gu  SBurmjr,  boctor  Styttel  ©enfft,  cannier, 

boctor  ^Ui^fflurd^art;  3abob  ©tainljaufer  toon  SRibenfelfc,  tyoffmaifter, 

unb  funft  12  ebel. 

3n  mtttet  btfen  tagen  ftnb  toil  prelaten,  gratoen,  freiljerra,  toom  abet, 
weu  ei.  au<$  ber  ffirften  unb  ftfite  botf<$afften  Ijerfomen*  » 

Sim  14.  tag  junii  tft  fomen  margraff  Srenft  toon  Saben  5  mit  btfen 
Hci.6i.bienern :  graff  (Sonrabt  toon  STiibtngen,  Ijerr  gu  Siec^tnecf ;  $an$  Subtotg 

toon  ©tauffen,  freiljerr;  Sonrabt  toon  graioenberg ,  Ijoffmaifter;  boctor 

Dfroatb  Out,  canfcler,  unb  funft  5  ebel. 
i4.3imi.[29*b]  Sluff  btfen  tag  ift  fomen  pfalfcgraff  SBolffgang,  be$  <$urfflrften» 

jungfter  bruber6;  margraff  grtberic^  toon  fflranbenburg,  tljomprobft  gu 

8.  6  nennt  no#  $ant  von  GUc^tcnflain,  £auvt,  matfd^aK  von  ©avvenfcaim,  3crg  Subtvig  von  <£*>. 

9.  3m  Drig.  flttjt  oor  biefem  9tbfa^ :  gtaff  $an*  von  $enncnbetg,  abbt  ju  fculba.  10.  ».  t. 
33.  in  $artnegf.  11,  $.  von  Station,  be*  biftof*  brfiber.  12.  6  nennt  no$ 
£ainri$  von  6$»angau,  ©ilfralm  von  Jtnetingen,  3erg  von  9ce$berg,  £anl  von  fctmmingui, 
Galpat  <D?el$ior  von  $it#»erg,  ©ebaftian  von  fieontob.  14.  b  nennt  no# :  $.  von  Subtnjtoin, 
vogt  jfi  Clivangen,  $.  Saltier  von  ^irtn^aim  jfi  ftiberabelflngen  u.  JNt$en.  6tatt  ftietverg 
fcei§t  ti  in  6  ttiepurg,  flatt  3.  6t.  v.  SRibenfelfc:  9let)benfel§.  21.  5Diefer  unb  bet  folgenbe 
Wbfafr  fefclen  in  6. 

1.  $aul  3leater  toon  3ieaelberg.  ihtrfilrflen)  grtebti^. 

2.  2>et    ©en^t    bei    e^irrnta^ct  5.  (grnft,  ©tifter  ber  ginic  ©abcn« 
@.  45  (cfet    beffctt   $(n!uttft   auf   ben  2)urla(^.   8gl.  au^  bie  fflet.  ©.  62. 
28.  2Kat,  CiJIefiin  I  @.32  u.  ber  ©ert$t           6.  SBolfgang,  geb.  31.  Oft.  1494, 
bet  9Bai$  €5.  863  auf  ben  12.  Sunt.  gefl.  2.  Sfyrtl  1558,  ber  jflngjle  ber  ba« 

3.  £lj>rtfio£l?  I.  ton  ^tabion.  maid  (ebenben  ©riiber   be«  Surfilrflra 

4.  $einrtd&  IV.,  ©tf^.  toon  ©orntd,  toon  ber  $falj. 
ein  ©ruber   bed  ^falggrafcn   (f^a'teren 


Digitized  by 


Google 


1530.  261 

SOBirfcburg ;  margraff  $an$  2Hbrec$t  bon  Sfranbenburg 1 ;  bapft  (Siemens 
brubersfun  Sttejanber  be  STOebiriS,  Ijerfcog  gu  gtorenfe2. 

9m  15.  tag  junii,  an  fantSBeit*  tag,  an  unferG  tyerm  fron(et<$nam$<  s»ei.  ei 
abent,  ift  am  morgen  in  ber  8.  ftunb  $er!omen  ffi&erljarbt,  graff  toon  8lren< 

&  berg,  fyerfcog  gu  ©uttion,  carbinat,  erfcbifd&off  gu  S3atenfc  unb  bif<$off  gu 
8itti<$3,  mit  bifem  $offgffinbt :  pfat^graff  gribericty  bon  JRljein,  graff  gu 
©panljaim;  Ijerr  SornetiuS  bon  ©iebenberg,  coabfutor  gfi  8itti<$;  graff 
9tiipre$t  toon  STOarcf  unb  Slrberg ,  Ijerr  gu  ffigmont ;  graff  $an$  bon 
?euc$tingen;  graff  $$UtM>  bonSftaffato;  graff  $$ittyi>  bonSTOarcf,  tljom* 

io$err  gfi  Citttd^ ;  ®ttg  bon  ^tacferety,  cancer  unb  c$orljerr  gu  Sittid^ ;  mc 
5  tljomljerrn  toon  8itti$ ;  Ijerr  #an$  bon  Sanfcen,  titter,  Ijerr  gfi  SJuffo 
unb  SWottenbej*,  Ijoffmatfter  unb  oberoftcr  camcrer;  Ijerr  $an$  bon 
$ebing,  frau  STOargretljen,  fatfer  2Ra$imilian$  totter,  Ijoffmaifter;  3erg 
SRubenpre,  ftafotaifter,  unb  funft  15  ebet. 

is  [296*]  5ln  bifem  tag  gu  morgen*  fric  in  bcr  4.  ftunbt  pnb  auff  bem  9tat**ei.6i. 
$au$  gufamen  fonten  ber  <$urffirften  rfit4,  barnacty  in  bcr  5.  ftunbt  pnb 
bie  c$urfurften  att  perfontic$  fonten,  bie  l)ie  ftnb  getoeffen,  unb  ber  ab* 
toeffenben  botfd&afften.  in  ber  6.  ftunbt  pnb  bie  anbem  fflrften  att,  gaift* 
tt$  unb  toeltlic^,  gu  inen  auff  bad  SRatljauS  fomen,  bte  gu  Slugtyurg  ftnb 

20  getoeffen.  ba  pnb  gu  inen  bie  faifer(i$en  rat,  ber  bifctyoff  bonSpetyr,  mar* 
graff  §an$  Sllbrectyt  bon  ©ranbenburg  unb  graff  SBotff gang  bon  SWontfort, 
in  bie  ratftuben  lomen.unb  [Ijaben]  mit  ainer  giertic^en  reb  inen  ain  crebenfe 
k>on  bem  fatfer  flberanbttourt  unb  iren  beoelc^  au$geri<$t  unb  pnb  ba  bon 
ftunbenan  abgef$iben  unb  in  berfelben  ftunbt  gfi  bem  fatfer  gen  fojfPngen 6 

13.  b  nennt  nc$  SWajimilian  oon  SBurgunbi,  \)txt  ju  $efarn;  boctor  9Refterat,  tbomfren  ju 
Sitticfc.  JDagegen  fc^lt  Wubenpre  ic.  b  f$lie§t  ben  Bbfafr  mit  bcr  Wotij :  2>ifer  carbinat  ift 
ain  alter,  gelerter,  erfarntr,  reiser,  (renter  unb  bemieriger  bm  getoeffen  u.  b<*t  mit  frau 
SRargretfcen  bem  taifer  bal  ftiberlanb  geregiert.  15.  am  morgen  frie.  16.  in  ber  5.  ftunbt: 
u.  ain  ftunb  barna$.  18.  unb  ber  anbem,  bie  nit  $ie  Pnb  geweffen,  ir  botfebafft.  ^2.  [91. 
484*)  2>a  bie  ffirflen  all  jfi  ainanbn  in  bie  ratftuben  finb  fomen,  finb  be*  taifer*  rat ,  bifaeff 
Ityilipp  oon  6»eper,  m.  $.  91.  o.  ©r.  u.  gr.  ©.  o.  SW.  jfi  ben  furften  in  bie  fhtben  gangen  unb 
[baton]  ba  inen  ain  crebenfe  oon  bem  taifer  mit  ainer  jierlicb.en  reb  flberanbttourt,  wie  fie  im  beoelc^ 
paben  ge^ept,  unb  flnb  alfo  abgefc^iben  unb  finb  in  berfelben  ftunb  }fi  Qluglpurg  toegf  ju  bem 
laifet  gen  Ihjflngen  in  bal  borf  gerirten,  ba^in  ber  taifer  in  bet  na$t  oon  0urfienfelb  fomen 
toal,  ba  ju  mittag  }ft  effen  unb  barnac^  gen  Qluglpurg  ju  reitten. 

1.  griebn^,  $ropft  gu  ©flrjburg,  4.  §\tx  bicntcn  @enbcr  at«  Ouettcn 
ein  ©ruber  bed  ©er^ogJ  2ttbre<$t  toon  bie  2)rucfj^riften  A  unb  D .  83gl.  au^ 
^reugen;  So^aun  3HBre^t,  rfu  iflngerer  bie  2anaramantclf<$cG$romf©1.130»ff., 
©ruber  ber  ©eiben,  fpSter  (Srgbif^of  toon  mo  aucj  lutercffante  ©iujetiettcn  fiber 
SWagbeburg.  bie  ©orgSuge  uumtttetbar  border  crgS^U 

2.  @.  ^ieju  bie  geneol.  Xafel  bei  fab. 

Heumottt,  9lom  III,  1  ©.  562.  5.  tiffing  an  ber  $aar,  fiibt.  toon 

3.  &$irma$er<5.45;gBat$©.864.      grtebberg. 


Digitized  by 


Google 


262  VII.  3)ie  ©&ronif  toon  (Siemens  @enber. 

geribten.    ber  f)at  toon  gflrften[fetb],  ba  cr  fiber  nactyt  ift  getoeffen,  batyin 
toetten  fomen  unb  ba  git  morgen  toetten  effen. 

Mei.  63.  35te  ffirften  all  finb  bi$  mittag  auff  bent  SRatljaus  pttben  unb  [Ijaben] 
ft<$  ba  unberrebt  unb  beratfatagt,  tote  unb  toad  orbnung  fie  ben  faifer 
enpfactyen  toetten.  [296b]  nad^mtttag  in  ber  anberen  ftunbt  finb  Ijie  bem  5 
faifer  entgegen  ausgogen  bid  git  ber  8e$prugf  atte  gaiftti<$  unb  toetttic$ 
ffirften1,  pretaten,  graffen,  ritter  unb  fnectyt,  ber  fingen  unb  anberer 
ftenbe  botfetyafften,  unb  ift  ain  faft  toarmer,  fyifeiger  tag  getoeffen,  I)at  bie 
fonn  Ijart  prinbt  unb  faft  gefctyinen,  Ijaben  ba  bie  ffirften  2  ftunbt  auff 
ben  faifer  getoartet.  to 

«fi.63.  $>a  ber  faifer,  finig,  tegat  unb  bie  anbem  ffirften2  fiber  bie  8ec$* 
prugf  finb  fomen,  ba  finb  bie  ctyurffirften,  ffirften  unb  anber  l)errn  afl 
toon  iren  pferben  abgeftanben  unb  gu  fug  in  irer  orbnung  bei  40  fctyribten 
bent  laifer  engegengangen.  ba  folios  ber  faifer  unb  finig  erfectyen  Ijaben, 
finb  fie  avitff  toon  iren  pferben  abgeftanben.  ba  foti$$  bie  ffirften  getnerdftis 
Ijanb,  Ijaben  fie  angefangen  git  fauffen,  foti<$$  gufflrfomen,  bag  ber  fatfer 
unb  finig  nit  toon  ben  roffen  abftanben,  aber  ber  faifer  unb  finig  finb  inen 
gu  pljenb  getoeffen,  unb  finb  atte  gu  fuf  gu  ainanber  fonten.  unb  bie 
ffirften  unb  l)errn  all,  bie  ntit  bent  faifer  finb  fonten,  bie  finb  au$  toon 
iren  pferben  abgeftanben.  [297*]  faifer  Saret  unb  finig  gerbinanbus  Ijaben  20 
atten  furften  na<$  orbnung  bie  Ijanbt  botten  unb  auff  bad  frainbficfyoft  ntit 
fretictyem  gemfitt  fie  gegrieft.  barnacty  Ijat  ber  erfebifctyoff  toon  Sftenfe  in 
nanten  alter  ffirften  unb  ftenb  ntit  fotid&erreb  ben  fatfer  enpfangen3: 

wei.64.        Sltterburcfyteud&tigifter,  grof$me<$tigifter,  unfibertoinblicfyifter,  gene* 
bigifter  Ijerr!    nteine  Ijerw  brftber,  frainb  unb  toertoanbt,  au<$  anberen 
ffirften  unb  ftenbt,  au$  berfetben  botfetyafft  Ijie  entgegen  unb  ic$  Ijaben 

10.  <Ra$  biefen  ffiorten  folgt  in  6  ber  «paffu«:  [931.  485»]  fling  SerbinanbuS  jfi  Unger  unb  Severn 
ift  mit  bem  faifer  fcerfomen ,  unb  bat  bife  r)errn  an  feinem  &off  ge&ept  jc.  (in  a  auf  931.  302*>). 
23.  6obalb  ber  faifer  fiber  bie  8«$prugf  ift  fomen,  ftnb  al  c&urffirften,  furften,  berrn  unb  abel 
unb  bie  botfc&afften  Don  ben  pferben  abgeftanben  unb  bem  faifer  bei  40  fefcribten  jfi  fu§  entgegm 
gangen.  ba  folic^d  ber  faifer  unb  fing  fcaben  gefec&en,  finb  fie  aud?  eon  iren  roffen  abgeftanben 
unb  fcaben  jfi  fu§  ainanber  aUe  entpfangen  unb  frainbli*  jfigefproc&en.  unb  ber  carbinal  oon 
9Wcn^  t?at  bar*  [931.  499*]  na$  ain  oration  get^an  unb  in  namen  aUet  furften  unb  fcerrn  ben 
faifer  entpfangen.    (Die  in  a  nun  folgenbe  Otebe  fe$lt  in  b.) 

1.  A:  'au«aef<$icben  ber  carbinat  toon  roig  toon  SBatyern,  bie  Sarbinflle  (Sam* 
2fttrt<$  unb  Mfctyoff  toon  (Stjfiett  tyaUn  fceggio,  ber  toon  @a$6ura  unb  ber  toon 
alters  unb  f#tt>a$att  Ijaiben  nit  er*  £rient,  ber  ¥fal§graf  grtebricfy,  bie  $falg» 
fd&einen  mBgen1.  2fa<$  ber  SBifdiof  toon  grafen  Ott  $cUrrt<$  unb  ^^i(tt>to  unb 
5lug«r3urg  Met)  in  ber  <5tabt  jurilrf,  urn  me^rere©if(^iJfe.giJr(temann  I.e.  I ©.266. 
ben  flaifer  bort  an  ber  @ptfee  ber  $rie*  3.  2)ie  ffiebe  flnbet  W  M>  ^«  ©■ 
fterf^aft  ju  em^fangen.  tepin  I,  73b,  beutfc^  bei  2Ba(^  XVI 

2.  TOmti<$  gerbinanb,  be«  flaiferS  6.  848jf.;  @cnber«  Zqt  toeutyt  batoon 
33rubcr,  bie  $>er^oge  ffiityetm  unb  Sub-  ettoag  ab. 


Digitized  by 


Google 


1530.  263 

toon  cuter  fat.  mt.  fctytifft  enpfangen,  ate  bic  gtibet  bed  to.  teicfyd  gen 
Slugdpurg  je  fomen  unb  ba  ain  teicfydtag  jft  fatten,  batauff  finb  tott  ate 
bie  fotfamen  etfefyinen  unb  aude.  lot.  mt.  gtiedfame  julunft  in  bad 
t8mif<$  tei$,  ate  unfetd  alter  gnebigiften  Ijettn,  (inb  nrit  alt  und  flbet 

5  bie  mag  etfteien  unb  me  bann  ic$  audtytectyen  fann.  batumb  fo  finb 
toit,  biefetben  eut  Ijaitige  fai.  mt.  auffd  attetbemietigeft  enpfacfyen  unb 
gtiefen  unb  ju  bet  attetljflctyften  ttritbigfait  bet  faifettid^en  ftBnung  bit 
gtidfd  unb  l)aite  tt>inf<$en  unb  ain  ftibticty,  tieblicty,  tiebflid&d  tangf  teben 
in  bet  tegietung.    mit  ganfeem  gtauben  unb  gemilt  toetljoffen  [tote]  ju 

io got,  baf  butcty  feme  Ijttf  e.  I.  mt.  jufunft  fomen  unb  teid^en  toetbe 
gemeinet  ctiftenljait  ju  nufe  [297*]  unb  teutfefyet  nation  ju  Ijodjen  eeten 
unb  tooffatt.  unb  ti>tr ,  bie  ate  bie  gtibet  bed  to.  tei<$d  afljet  gen 
Stugdputg  etfobett  fein ,  toetten  mit  attet  fotfame  unb  unbettiritfti<$ait 
ju  attem  toetfyotfen  fein  unb  auff  bad  tteuticfyoft  Ijetfen,  tatten  unb  mit 

istootten  unb  toetden  etjetgen,  bad  ju  bem  etften  bient  ju  bem  tob  unb 
eet  gotted,  unb  batnacty  atted,  toa&  e.  f .  mt.  unb  gemeinet  teutfetyet  nation 
ju  tob,  eeten,  nufe  unb  tootfatt  fomen  mag.  batmit  betoetctyen  toit  und 
e.  f.  mt  aid  unfetem  attetgnebigiften  Ijettn. 

yiatf)  bifet  otation  ift  bet  faifet  unb  finig  mit  pfatfcgtaff  gtibettctyen  »ct.  64. 

20  auff  ain  ott  ttetten  unb  [$at]  fi<$  betatfetytagt,  nrie  unb  m$  jeftaft  et  ben 
fittften  band  fagen  toefl.  batnacty  tjat  pfatfcgtaff  gribeticfy  in  namen 
bed  faifetd  ben  ffitften  mit  ainet  futfeen  jiettid^en  teb  band  gefagt  ganfc 

2)atnac$  ift  bet  faifet  toibetumb  auff  fein  pfetb  geftigen  unb  Ijabenttei.  64. 

25  im  batauff  geljotfen,  in  jaunt,  an  bie  ftegteiff  unb  fattef  gegtiffen  bie 
jungen  Ijerfeog  toon  ©actyfen,  Sftectyetbutg,  Sunenbutg,  matgtaff  toon 
SJtanbenbutg,  tanbtgtaff  toon  £>effen  unb  gtaff  SBotffgang  .toon  Slnljatt. 
batnad^  finb  bet  finig  unb  anbete  fittften  audij  auff  ire  pfetbt  gefeffen. 
[298bl  eematd  bet  ganfe  taifig  jeug  ift  fflt  ficty  joctyen  unb  bie  otbnung  ge* 

3omad^t  ift  tootben,  l?at  man  auffptauffen ,  ttumetljet  unb  bauget,  unb  [ift] 
fo  ain  gtoft  gefctytei,  batunbet  bet  rojL  tootben,  fo  aud  manctyettei  tanben 
bet  ganfeen  ctiftenljait,  bag  batbutcty  bad  etbteicty  gtei<$  ain  toibettyatt 
geben  f)at  attentoeit  Slugdputg  geftanben  ift,  ift  nie  fotoit  ftembd  tootdf, 
aud  fo  toit  nationen  gefectyen  tootben  nocfy  jufamen  fomen,  atd  auff  bifen 

10.  Wad)  »Wf  im  0"8«  flnnlo*  *ba3  bur$\  23.  in  6  nut  a,anj  furj :  barauff  $at  pfatygraff 

fttibericfc  im  namen  bed  faifet*  inen  banc!  gefagt. 

1.  2>ie  ftebe  be*  ^faljgrafengricbti*      beutfa  bci  Sal<$  XVI,  868. 
finbet  ji<$  latciniW  bet  (SiKeftm  I,  74, 


Digitized  by 


Google 


264  VII.  2>te  <E$ronif  toon  Siemens  @>enber. 

i6.  sunt,  fant  Setts  tag  auff  ben  ret$$tag  gen  Stogfyurg,  aut$  «frtcaner  unb 
Slrabter. 

JJaifer  Earel  Ijat  bife  ffirften,  Ijerro  unb  biener  on  felnem  $off  ge* 
Ijept,  ate  fern  !.  mt.  jfi  SfagSpurg  ift  eingerltten  *: 

©etner  mt.  $3($ft  unb  $aimfi<$  r5t :  ber  carbtnal  bon  8itti<$ ;  pfaffc** 
graff  griberidfr  bom  9tyein;  bifd&off  bon  Eoftenfc  unb  ^tlbeSljeim,  oberifter 
cannier2;  margraff  $ainri$  bon  ©eneta,  graff  ju  SRaffato;  graff  $ot>cr 
bon  SNanSfetben;  Ijerr  $an$  Stouter,  freiljerr;  atejanber  ®dfto^f 
oberofter  fecretari. 

©etner  mt.  Ijoffrfit:  graff  SBotffgang  bon  STOontfort ;  graff  Urlidfr  t» 
Don  $elffenftoin;  Ijerr  \Xxli6)  bon  ©<$eflenberg,  titter;  |>98b]  Caftar 
ftfingltn  bon  Orenburg,  ritter,  tyoffmarfctyatcfSamptSbertoafter;  fflolffgang 
^rantner,  ritter;  Eriftoff  ^tarer,  ritter,  camermatfter;  boctor  SDtatljia* 
§e(b ;  boctor  $artmannu$  $artmann. 

Die  r8mif<$e  canfctei  regiert :   ber  vicecancellarius,  bifc^off  fcon  is 
Soften^  2C. ;  Sltejanber  ©c$toet$;  tyerr  Styelmann,  probft  ju  8Befc«lar, 
bertpalter  unb  probifor  ber  canfctei;  Oberaburger,  regiftrator  ber  brteff. 

Seine  canfctetfd^reiber :  2Ratl)ia$  £\mucmanti;   ©ebolb  $afler; 
$eatu$  Slrnofb;  £>an$  3acob;  SBoIffgang  ityburger;  $an*  gfoc^tburger 
unb  SJamabaS  JBeljemer;  Ijer  Urfi<$  garabifler  unb  Sriftoff  ftljfin,  ge«* 
mein  eecretari. 

Slnbere  ffirften  am  !aiferftc$en  Ijoff:  erfcbift^off  bon  Sara,  fty* 
tyaniol3;  3oljanS,  erfebif<$off  ju  Sunba,  frau  SWargaretljen  faifer  SWap* 
mUian  totter  botfetyafft,  au$  Denmardt4;  bifd^off  toon  SBafenfc6,  §ty* 
foantol;  bif<$off  bon  ©urgi$6,  ©pantot;  bifd&off  bon  Street7;  bifc$off* 

2.  2>a  ift  ber  faifer  wibet  auff  fein  pftrb  gefeffen »  ba  bat  im  ber  jung  berfeog  von  6a$fen,  be^og 
eon  Sunenbutg ,  .fcerfcog  »on  9Mc$elburg ,  lanbgraff  eon  $effm  unb  fflrfl  »on  Unbolt  bem  faifex 
an  bie  fitgreiff,  fattel  unb  jaum  gtiffen  unb  auff  bal  ro§  gebolfen.  barnaty  ift  ber  fing  unb  an. 
berc  ffirften  unb  berrn  au$  auff  ire  pferb  gefeffen  unb  ju  ttuglpurg  eingeribten.  unb  aU  long 
9lug#purg  ain  fiat  ift  geroeffen,  ift  nie  ge$3rt  nod?  gefe#en  worben,  bafj  oon  fooil  frember  natien. 
»6Wen  unb  fSM.  499*>j  lanben,  fo  mangerUi  fpra<$m  mit  ainanber  aingcribten  feien,  in  mandbetlci 
Kaibigungen  unb  fitten  na$  praud)  alne«  ieblid?en  BaterlanM.  —  SI  folgt  nun  bie  in  ^anbf^r.  a 
auf  91.  306b  ff.  fiebenbe  ©c^ilberung  bcl  oon  ben  9ugtburgern  bem  itaifer  entgegengefanbtem 
3ugel.  4.  X>it  nun  in  unfercm  Xerte  folgenbe  IRufta^lung  bed  faiferlidjen  ©efotgef  ftnfcet  fid? 

in  b  auf  St.  601»-504».  14.  $.  ^.,  gemeiner  secret&ri.  15.  ftteftr  »bfa|  feblt  in  ft. 

22.  Diefe  Uuff^rift  ifi  aul  ft  genonrtnen.       24.  *piacenj. 

1.  (Sin  33erget<$nt6  be«  talfcrtt*cn  3.  ©art  in  Untetitalien. 

®efo(ge«  ffttbet  ft($,  im  (Stmelncn  t)tel«  4.  (Sinet  ber  einflugrei^flen  tatfer* 

fa$  toon  bem  @enber«  aBtoet^ettb,  in  ber  ti$en  9ta't^e. 

2>ruc!f^rift  B  u.  D.    2)te  «ufja^lung  5.  3n  D:  ©if<$.  toon  ?alen^.  $a!en» 

©enber«  flil^t  ft(^ ,  f otoett  ba«  fpantfd^e  cla ,  ®tabt  am  (Sanion  (filbteeftl.  toon 

©efolge  be«  ^aiferd  in  $etra$t  fommt,  53urgo«)  in  2eon. 

auf  mfinblicbe  tlngabcn  bed  ^er^ogd  toon  6.  ©urgo$. 

2anque6a.  @.  unten  @.  266,  26.  7.  «tri  in  ben  5!brujaen? 

2.  ©altyajar  *>on  SBalbfir^. 


Digiti 


zed  by  G00gle 


1530.  265 

toonDfma1;  bifc^off  toon  ©anaria2;  Btfc^off  toon  ©enie3;  Btfc^off  3exg 

toon  Stiffen,  laifer  3Wajrimtfiane  fun. 

[299*]  ft.  m.  oberoft  Ijoffmaifter:  bcr  erft  unb  grSft  Ijoffmaifter  f.  m. 
$erfcog  $eter  toon  Saqueba  unb  SKbureg!,  fant  Sacobe  orben,  am 
5®paniol;  bcr  anber  grog  Ijoffmaifter  graff  Slbrian  toon  SRoty  aue  glanber, 
in  nibertenbifAen,  burgunbifc^en  unb  toelfcfcen  rfiten  rat;  ber  3.  anbcr 
grog  Ijoffmaifter  Ijerr  Ur.  toon  Suriera  aM  glanber;  ber  4.  grog  Ijoff* 
maifter  SRole  aM  gfanber.  bifem  Ijat  bcr  faifcr  ben  bicfen  pfening  ge* 
f<$endt,  200  mard  f<$n>er,  toel<$en  bie  toon  ©ctytoafc  bem  faifcr  gefd^encft 

wljaben4;  bcr  5.  grog  Ijoffmaifter  bcr  mufi  unb  Ijerr  toon  SWucron;  bcr 
tyerr  toon  SDiofquiron  Ijoffmaifter. 

ft.  m.  oberofte  camcrbicncr  fiber  ttaib  unb  bettgtoanbt:  bcr  crft 
unb  oberoft  camcrer  margraff  $ainrit$  ju  ©eneta  in  ben  fingfreic^en 
SJalenfe  unb  Oranata,  graff  ju  fWaffat© ;  ber  anber  camercr  ber  Ijerr  toon 

i5  5Woncarnteg  aue  gtanber;  ber  ffirft  toon  ©atanaba,  bee  toicere  in  SRapfaj* 
fun;  be*  ffirften  morfty  Ofiftfterty  fun  auegfanber,  fantSnbrie  orben  cum 
vellere  Gedeonis;  [299b]  ber  Ijerr  Drfuafof$a;  ber  Ijerr  toon  $of<$  aixQ 
gfonber;  graff  Subtoig  toon  a3ifla,  ©paniol;  ber  $err  toon  SBafanfon,  ain 
©urgunbier;  $ane  unb  $ainric$  ©tare! ,  gebrfiber,  camertnaifter;  bcr 

2ofrci^err  toon  Styfeingen  avis  £)fterrei<$;  Urlicty  Stinger  toon  goftenfc; 
Sotyanneta  toon  SWoron. 

ft.  m.  bifefybiener,  ffirfd^neiber ,  unb  bie  im  effen  unb  trincfen  ffir* 
tragen  unb  retcfyen: 

$eter  toon  Oufmann,  bee  grofmectytigen  Ijerfcoge  jfi  SKebifonia  bruber 

25  in  bem  Knglrei$  Saftett;  3acob  toon  Saqueba,  bee  Ijerfcoge  toon  Sttburecf 
bruber b ;  Ijert  3uan  SWanricf,  bee  Ijerfcoge  toon  Sftaffera  fun;  tyerr  ©alone, 
graff  SKanrico  toon  Orforao  fun;  graff  2Ranrigfy,  bee  graff  en  oon 
Saftra  fun;  Ijerr  (Saceron  toon  Sarbona,  bee  Ijerfcogen  toon  Sarbona  fun 
in  bent  fingtreit$  Satljalonia;  Ijerr  (Srtego  toon  SKarbofa,  bee  margraff  en 

2.  3n  b  ift  nod?  genannt  ber  9if$of  son  (Jotin  (ttoruSa).        7.  muft  &«r  t»on  Ur.  ttitritea  aul 

fclanber.             10.  Der  6afe:  'feifeit  bat  Ux  !.— gefdjendt  r)abtn'  ftblt  in  b.  SRucron  aul 

9lanber.     12.  be!  taiferl  camcrbitner  unb  rat.     20.  UrI.  <S bina.tr,  rat  u.  camera.  23.  munb* 
f$tn<fen  tai.  mt.  u.  tifabitner.       25.  GafHlien. 

1.  Dsnta  (In  bcr  9i%  bc«  3)ucro)  in  ainen  fiflbcrin  pfenning,  barton  bcr 
&tt><&afHliat.  mtrtc  bcr  9?<5mifdr>  abler  unb  auffen  rings 

2.  @.  ^tqu  @anbot>aI,  Hist,  de  la  umb  tat.  mt.  afler  tilnigrctci)  unb  Ianbt 
vida  y  Hechos  del  emperador  Carlos  tea^pen,  unb  auff  bcr  anbern  {ctttcn  (n?te 
V.  ©b.  II  ©.  81.  mir  angejatgt)  fat.  mt.titcl,  1700  gutbm 

3.  @tcna.  tecrbt.' 

4.  (g.  btc  2)rudf*r.  A;  2)ic  Snap*  5.  8gL  untcn  @.  266,  24. 
ptn  i)ere^rtctt  bent  ftaifer   in  @c^»aj 


Digitized  by 


Google 


266  VIE.  3>ie  ©fcronlf  toon  (Siemens  @enber. 

toon  93iHa  notoa  fun;  fyxx  Urti<$  ©eg  aud  gfonber;  Ijerr  Ur,  SBag  aud 
©urgunbi;  [3ooa]  $err3acob  toon  STOenbofa,  bed  graffen  toon  SRibababia 
fun  im  !tngtreic$  ©afttia ;  Ijerr  $eter  toon  £oteto,  bed  $erfeogd  toon  2l(ba 
brfiber ;  Ijerr  Slntljoniud  $atnrtcud,  bed  Ijerfeogd  toon  SHba  fun  in  bem  Itngf* 
rei<$  Saftett;  mfipi  Ur  toon  3nft,  fant  Snbrid  orben,  am  gteming;  $and,  * 
graff  $ainrtc$d  toon  Sftaffato  bruberdfun ,  Ijerr  jfl  Saer ;  bed  graff en  toon 
Sftieba  in  Saftitia  fun;  Ijerr  griberid^  toon  £oteto,  bed  margraffen  toon 
SRotoa  toiHa  erft  geboraer  fun;  grancifcud  Detofcobud,  ber  erft  unb 
oberoft  contmenbator  font  Sacobd  orben,  ber  oberoft  unb  grog  canfeter 
bed  laiferd  in  §fyfpania,  Statta  unb  ©ermania;  $ugo  toon  S3ried,  Ijerr  1© 
ju  3tyertoe,  fant  3acobd  orbend,  cancer,  fecretari  unb  rat  bed  laiferd  in 
ben  !ingfrei<$en  Stragonia,  ©ictlia  unb  SJiapfog;  ber  Ijerr  toon  SRotc 
©etid,  $)amont  genent,  burgunbifctyer  marfd^ate ;  Ijerr  ©antfd^o  ©lego 
Segifamo,  !.  m.  $offri<$ter;  [3oob]  $and  toon  ©unga,  bed  graffen  toon 
SDitranbo  brfiber,  $auptmann  bed  laiferd  fiber  bie  guarbi  ber  ©paniolen;  a 
Sr^arbt  toon  £)abe,  fatfertictyer  ntt.  Ijauptmann  fiber  bie  teutfefce  guarbi; 
©nrityermud,  margraff  ju  Srfctyott  in  gtanber;  margraff  toon  35iUa 
granca  im  fingtretcfy  ©atttta,  bed  margraffen  toon  SSiCa  granca  fun;  ber 
Ijerfcog  Snfantafa  unb  graff  ju  ©olbania  ju  £oteto;  3oan.  Sftartcud,  bed 
tyerfeog  toon  Wafera  fun ;  margraff  toon  Slncifa;  margraff  toon  Slguitar  im^ 
fingfreic$  Saftett;  margraff  toon  SBiffena,  ber  oberoft  im  tmg!rei<$  5£oteto; 
ber  gefirft  graff  toongonted  jfiHragonta;  $and  2Ranricf,  bed  margraffen 
toon  ©ifar  fun  ju  SaftUia ;  Ijerr  Sartljolome  toon  Saqueba,  bed  Ijerfcogeu 
toon  9Hbureg!  bruber * ;  l)err  3acob  toon  Saqueba,  Ijerfcog  fflartljotomed 
bruber,  bed  orbend  3Uacantra  in  Saftilta;  [3oia]  Ijerfeog  ©eltran  toon» 
gaqueba  unb  9Uburg!  in  bem  ftnglreicty  Saftette,  fant  3acobd  orben  (bifer 
I?erfeog  $at  mir  munb(i<$  auffjfifd^reiben  fester  alter  ffirften  unb  Ijerrn 
einlomen  in  $tjfoanta  anjetgt) ;  Ijerr  $eter  toon  £ofeto,  bed  oberoften 
commenbatord  fun,  toet<$er  bed  Ijerfeogen  toon  Sltba  bruber  ift ;  ber  grog 
commenbator  ju  8eon,  bed  fatferd  rat ;  Ijerr  ©arf <$t  toon  ^arbtlia,  ber  so 

1.  fun  in  bem  fingrei$  Gaftol.  muft  Ut.  »on  2Be§  aul  91.  2.  mufl  Ur.  2Ba§  aud  9. 

2.  $eu  $>iegc  con  STOenbofa,  be#  reic&en  graffen  fun  ».  W.  In  bem  ftngr.  ®.  4.  \)txx  $etet  »cn 
Ickto,  be)  ^a^ogtn  von  91.  bruber.  5.  '$anl'  fefclt  in  6.  7.  5)cr  graff  ton  Sclalco  unb 
*Ri*ba  im  fingr.  (Jafxalia.  12.  nac^  'Haplafj'  ^«i§t  e*  in  6:  3t.  8  secreUri  ber  can^Uun. 
13.  Vtx  b«n  o.  5B«1U  Datnont  au*  iB.,  marf<H>.  15.  graff  $.  ».  3W.  u.  6unaa,  ^.  ubtt  bit 
€panif^(n  ©uarbi  f.  int.  18.  margraff  9rib«ri(^  von  ©ilia  franca.  20.  $.  So^ann  SWaricu* 
».  91.  21.  m.  o.  91.,  fafl  me^tig  in  btm  fingfreic^  Caflel.  22.  ber  furfl  u.  graff  o.  S.  in  %, 
23.  m.  Wl.  o.  ©.  au*  btm  tingr.  Q..  ^er^og  9.  ».  fi.  (ba«  ffldtew  ft  I?  It)  u.  ^er^og  Dtegc  o. 
9.  u.  911b.  »on  911acantara  orbtn.  26.  $>«  €a|j:  *5E>ifcr  ^er^og  —  anjtigt'  fc$lt  b"r  in  6;  ugl. 
bie  SBariante  auf  6.  267  ju  3.  19.  29.  $m  $.  ».  I.,  be«  grofen  c.  b'tfcogtn  ».  91.  brfiberfun. 
30.  bm  SWartinu*,  ber  grp§  comenbator  jft  fieon,  (ai.  mt.  rat. 

1.  @.  oBtn  @.  265,  25. 


Digitized  by 


Google 


1530.  267 

erft  comcnbator  bed  orbend  Satatratoa,  bed  laiferd  rat  comenbator  toon 
Satatratoa;  ©efubiretopid  toon  ©abitta  im  fingfreicfy  Saftette ;  $eter  $ain* 
rid,  bed  orbend  2ltacantra,  bed  fflrften  toon  ©onto  Bruber ;  $eter  toonS3o6a« 
btfia,  bed  margraffen  toon  33ifla  notoa  fun;  SacoB  gacca  toon  ©otto,  ber 
5  merer  mtb  grSfer;  ijerr  ©ernljarbinud  toon  Ungarfctyia;  SSonfee  toonSeon, 
bed  Ijerfeogd  toon  3lrcod  Bruber  in  bent  lingfreic^  3lnbofofie ;  [3oib]  l)err 
3a,  Sajedo,  bed  margraffen  toonffitttena  fun,  bed  orbend  3tfacantra; 
Eljoniud,  bed  ©atetid  ©tyron,  margraffen  toon  23itta,  fun,  fant  SacoBd 
orben;  l)err  3atoB  toon  £oteto,  bed  graffen  toon  DrBoed  Bruber;  l)err 
ioS33ann  ©toanbofe,  bed  graffen  toon  SRtBababia  anber  geBoren  fun,  bed 
orbend  Satatratoa;  SJjoni  3oan.  SMmenteti,  bed  graffen  toon  Sftauente 
fun;  ber  graff  toon  8atain;  ber  graff  toon  Slgremont;  ber  ffirft  toon  ©ut* 
mona;  ber  toon  Dtreq,  fretljerr;  ber  toon  3Wontfatconet,  fretljerr;  ber 
l)err  toon  9tye  unb  fein  2  Brilber;  ber  Ijerr  toon  $etu;  ber  Ijerr  toon  ®ranb 
15  SSette ;  ber  Ijerr  toon  ?)fefftain. 

Unb  me  21  teutf<$  unb  Ijtyfyanifcty  Ijerrn  unb  boctored,  ber  namen 
§  toon  furfcen  toegen  unbertaufs. 

Sftocty  Ijat  ber  faifer  oB  200  fflrften,  margraffen,  graffen,  Ijerrn 
unb  anber  bapfer  mann  Bet  im  am  Ijoff  geljept,  f<$ier  aud  alien  tanben. 
20  [302a]  Sr  l)at  auc$  gc^a^t  $  Betoarung  fetned  tetBd  300  tratoanten, 
100  £eutfc$,  100  5Kibertenber  unb  100  ©panioten.  me  I)at  er  geljapt 
1000  tanbd!ne<$t,  bie  l)aBen  tr  aufffectyen  mteffen  IjaBen,  ba§  fain  auff* 
rflr  fi$  in  ber  flat  erljeB ,  barflBer  ift  Ijauptmamt  getoeffen  graff  2Ka$i* 
milian  toon  (SBerjtain-  er  Ijat  aucfy  [getyept]  atn  grofe  anjatt  toon  prieftern, 
.25feiner  capett  biener,  canterei  unb  mand^ertei  trumetljer;  er  Ijat  au<$  fein 
aigen  Jager  unb  200  ljunbt  au^  £tyfoania  mit  im  geftert. 

@r  Ijat  au$  gel)ept  12  namljafftig  feiner  camerbljirljuetter.    £atnri<$ 
^Jerfond,  ritter,  furier;  ^Jeter  fflufa,  conturtier. 

Samert^irptter:  So^and  8ta^a^et,  £and  toon©oretI),  9lntljoni 
30  toon  fflebia,  Stntljoni  toon  2Wiranba  unb  funft  12  mann. 

2.  4@ejubiretopi3  jc'  fetyt  in  b,  ebenfo  $eter  $ainrid  jc  u.  $etet  »on  Sobabilia  jc,  fcerr 
33ern$arbinu«  jc.  5.  graff  $iego  ftacca  »on  Gotto.  ©onbofee  »on  fieon  jc.         9.  graff 

$>tego  »on  DtboeS.  11.  graff  ffiann  ».  91.,  b««  orbcn«  d,  12.  graff  9lnt^oni  be  ftauente. 
13.  bie  nai)  bem  f.  ».  ©ulmona  folgtnben  fetyttn  in  6.  19.  t.  (5.  ^at  noc^>  vil  me  anber 

furften,  ^erjjog,  margtaffen,  graffen,  fretyerm,  ob  200,  am  ^off  gefapt,  welder  namen  alle  burc^  $. 
Seltran  t).  Saqueba  nit  fcaben  tunben  erfaren,  ber  mir  funfl  aUt  ire  ^ertic^ait,  jarlic^  renbtfc  u. 
gilt  ^at  anjeigt  (f.  oben  6.  266  Sariante  ju  3.  26)  unb  ebelleut  fc^ier  aud  atten  lanben,  erbar  u. 
Derjtenbig  maner.  21.  400  teutfd?  — 100  6p.'  fe^It  in  6.  24.  MDarfiber  ift.  &.  g.  gr.  SOT. 
».  <£.'  fct>lt  in  6.  25.  Win  grofe  jatt  ber  caplan  feiner  capett  unb  in  ber  cantrei  lautter  alt, 

geflanben,  erenft^afft  perfon,  funflreic^  in  ber  mufica  in  aUen  ftimmen  fingen,  beggleic^en  au$  bie 
t^rumetber.  27.  ©iefer  Safc  ift  entnommen  au«  6.  28.  4$.  ®.  contr.'  febU  in  6, 

29.  fciefer  5lbfa^  feblt  in  6. 


Digitized  by 


Google 


268  VIL  2)te  (J^tomt  toon  <5(emcn«  ©enbct. 

^falfcgraff  grtbcrtc^  toon  SR^etn  ift  mit !.  mt.  aid  ainer  bed  ^off- 
gffinbt  eingerttten  nut  btfem  abet :  Ijerr  3erg  toon  ^)a^begf,  freiljerr,  Ijoff* 
maifter;  boctor  3ftelc$ior  ©fitter,  canfcter;  $and  toon  ©c^lamerborff, 
marftfyilcf ;  (Srtftcff  9toe(,  fecretari;  [>o2b]  boctor  §artmann  §artmanni 
toon  (Stynngen ;  boctor  $and  Sang  toon  Senberg  unb  me  24  ebe(.  * 

$)ed  bif<$offd  toon  Softenfc  fat.  int.,  canfcler,  Ijoffgffinbt:  fflaltljafar 
toon  SRabenftain,  Ijoff maifter;  3erg  Oienger,  cancer;  ©eatud  Statotbi, 
fecretari;  Snbrid  toon  ftingidmardt,  marfc^atcf;  boctor  $eter  ©petyfer, 
tljomljerr  ju  Eoftenfc,  rat;  boctor  $and  fted  unb  me  9  ebet. 

ftinig  gerbinanbud  Ijat  bie  na$gefdjribnen  Ijerra  bet  im  getyapt  am  to 

*offl: 

©eroljarbud  toon  ©lefc,  carbinal  bed  tttetd  fant  ©teptyand  in  Celio 

monte  unb  bif<$off  ju  Orient,  f etner  mt.  oberofter  cannier  unb  $aim(i<$er  rat 

(bed  carbinald  Ijoffgfunbt  ftatljernactyan  ainem  bequemem  ort  bef<$rtben — 

®.  270, 15) ;  ©illjalm  toon  SRogenfcorff  unb  SWoHenburg,  freiljerr,  ober* » 

ofter  Ijoffmaifter;  SBoIffgang  SBoIfra,  ritter,  oberofter  Ijoffmarfc^alcf  unb 

rat;  graff  JRubotff  toon  ©ulfc,  oberofter  l)offru$ter  ju  JRotoetyl;  graff 

©abriet  toon  Drtenburg ;  3toffoto>>  $***  ju  ber  8ety,  rat  unb  oberofter 

rectytforecfyer  ber  Iron  SBeljem;  [303a]  SBilJjatm  £ru<$fefc  toon  ffiatyurg, 

fretljerr,  camerer;  8bam,  Ijerr  su  bent  SRetoenljauj*,  ber  Iron  Severn » 

canfcler ;  3erg,  Sruc^fefe  toon  ©atyurg,  fretljerr ;  ©igmunb  toon  Dietrich 

ftain,  fretljerr;  $and  $offmann  toon  ©runenjnd&ef,  ritter,  camerer; 

Sabiflaud  toon  SWacebonia,  bif<$off  ju  ffiarbein;  graff  ftictaud  toon  ©aim, 

oberofter  camerer;  graff  SRicIaud  toon  £uro#j,  Ijoffmaifter  ber  fron 

Unger;  graff  Subtoig  toon  Stingen;  Ijerr  $eter  toon  Saffo,  oberofter  ftal»» 

maifter;  2Ubrec$t ©ctylicf ,  graff  ju^affaun  :c,  oberofter  camerer  ber  Iron 

Severn ;  graff  SBityatm  toon  Sberftain ;  Ijerr  ffiityatm  toon  SRapoIftain, 

freiljerr ;  ©$roetogfl?art  toon  ©unbelfingen,  fretyerr ;  ©angotff  toon  $o$en« 

Oerolfcegf,  freiljerr ;  $and  Ungnab,  freiljerr  toon  ©unegf,  oberofter  ffir< 

7.  oor  '3.  @iengcr*  in  b:  frerr  Jbjclmann,  probft  ju  ©cfclar,  be#  biflumb*  $ilben*b«t»n  cannier. 
11.  $a#  ©efolge  fcerbinanb*  ift  in  6  an  anberer  6teUe,  91.  485« — 189*  oeqei$net.  15.  *«. 
SWoflenb.'  febtt  in  b.  16.  ffl.  S.  von  6tainprunn.  17.  gr.  9c.  o.  6.,  be*  \U  r. 

r(i<H  ^offr.  jft  JR.,  flatbaltcr  tor  obtrnoflmei^ifcb/tn  (ontoen.  18.  gr.  9.  o.  D.,  fret^m  |fi 

grtljenflain  unb  itatllpa^,  ^en  jfi  Gricurt.  20.  9la^  SB.  tf.  v.  ffi.  folflt  in  6:  ^m  3ct« 

Imdjf.  v.  ffi.,  fteiten,  flat^atter  ju  ©irtenbttg.  21.  6.  bie  ooib.fTflcb.tnbe  Sariante.  22.  6. 
«.  $.,  freiben  (ft  £obtnburg,  ffincfbenftain  unb  Zalberg,  etbfc^enc!  jft  5t<rctt)en.  t)cn  ^.  ^of* 
man,  litter,  camera  u.  bauptraan  in  bet  9?fuenftat.  24.  gt.  91.  v.  €alm  u.  (Reuburg  am  Chin, 
obcrofler  camera.  25.  gr.  9.  ».  D.,  bet  alter.  27.  gr.  91.  €djlid  jft  <JJaffaun,  b"i  jfi 

ffieiffenfircb,  Gtbogen  unb  6c^la(fen»erb,  ter  cron  Severn  oberofter  camerer. 

1.  (Sin  $erget$nt$  feints  ©efolge«     (ol^(  gerbinanb  I.,  in.  $b.,  ©<IL  XI 
ffttbet  fl^  (auger  in  B)  au$  bei  ©u(^»      0.  661  ff. 


Digitized  by 


Google 


1530.  269 

ffyieiber;  (SnbriS  Ungnab,  ftSBetmaifter;  Ijerr  Srljarbt  toon  *Pofljaim, 
fretljerr;  8eon$arbt  toon  S3etg,  freiljerr,  camerer;  SBenfeeftauS  toon  $off* 
lhr($en,  fretyerr;  SBifljalm  toon  ©ii<$am,  fretljerr;  firiftoff  toon  ©etyfen* 
e<f,  freityerr;  $an$  gerenBerger  toon  SgenBerg,  ttrifctljumB  in  £)fterei<$ 
soBertyatB  bet  (gnfc,  oBerofter  f cctetatt ;  (SnbriS  2lbler,  fecretari;  boctor 
SaloB  ©i>ieget,  fecretari;  $an*  SWaty,  fecretari;  boctor  $an*  3°^ 
fecretari;  boctor  $an«  gaBri;  ffiotffgang  ©rafroein,  ritter,  oBerofter 
fecretari  ber  canter ;  D<>3b]  SBenfeeStauS  toon  SBityartife,  ritter  unb  boctor, 
vicecancellarius  ber  Iron  ©etyem ;  3erg  toon  8ogf<$ato,  teutfetyer  vice- 

io  cancellarius ;  boctor  SRityrectyt  SWoffteimer ;  boctor  $ainri($  SRiBitf<$ ; 
boctor  ©eato$  SBibman;  boctor  ©regori  2fagrer;  boctor  SaloB  grancfr 
fflrter;  boctor  $antu$  SRitiuS;  boctor  Urftnu*  2$etiu$;  boctor  Slbam  toon 
$f  orfeen ;  SraSmuS  Dfftner,  bed  KnigS  loeinf^encf ;  ©altljafar  toon  ?re* 
fing,  ritter,  oBerofter  !uc$inmaifter ;  SWictyel  Oty  toonSUtyterbingen,  in  oBer* 

15  dfterrei#if($en  lanben  oBerofter  jeugmaifter.  me  18  ritter,  bie  finb  afle 
f.  nt.  rfit. 

St.  mt.  munbf<$en<f en : 

©raff  3acoB  toon  (Sroty  ju  ©empto;  graff  Subtoig  toon  $arbegl; 
graff  Seon^arbt  toon  SRfigerofl;  graff  $ainri<$  toon  flatten ;  SBaltyafar 

20  toon  gronfperg. 

Sru^feffen :  ©etydfljart  toon  $uc$am,  fretyerr;  SBotffgang  toon 
SRogenborff,  freiljerr;  Safta  toon  ?rag,  freiljerr;  SaloB  Jructyfefc  toon 
SBBafyurg,  freiljerr;  ©aubenfe  toon  ^ofljaim,  freiljerr;  9Warquarb  toon 
ftfiering;  ganfeetot  be  la  SBelarie,  [304*]  Baffart  toon  SRoty;  $ityranbt 

25  toon  ©leg;  SBiOjatet  SRumpff;  $an$  ©urg  toon  ©urgenftain,  unber* 
ftSBtinmaifter. 

gfirfd&neiber:  graff  $$UtM>*  toon  SWanffetben,  ebefljerr  toon$atb* 
rung;  Urli<$  B^fe,  ritter  toon  Sofcenborff;  $an$  ©d&ab  toon  3WittcI- 
BiBra#,  oBerofter  ftlBercamerer;  3an  toon  ©alinas,  camerer;  3Wartinu$ 

30  ©fifmann,  camerer. 

1.  9lnbr.  Ungnab  v.  €unegf,  freiberr,  oberofier  flabelmaijter.  3.  ffl.  v.  $.,  fret^cr  jfl  jtetamnfc. 
3.  IB.  9.  ©.'  fetft  in  b.  4.  ttfrr.  ».  6ifenegf,  ft.  §fi  ®eittenegf.  '$.  fcerenberger  ic.*  feblt 
in  6;  bagegen  finb  $ier  aufgeffibrt:  3oa$im  SWotfran,  freiberr  jfi  Sartenburg;  b«rr  ©altbi*  t»on 
$reftag,  titter,  oberofier  !u&inmaifict ;  frert  ffiolffgang  Qraiwein,  titter,  b«r  earner  oberofier 
feetetari.  8.  fflolf.  ©r. :  f.  bie  uorige  tyariante ;  in  b  flebt  nod) :  b«r  9ran^i§  *BilaTtj,  probfi 
|ft  'Prelburg,  ber  eron  Unger  fecretari.  10.  ftacb  '3.  ».  «.'  in  b :  boctor  $ani  fcabri,  bifc!r>off  jft 
Sien.        6.  9t.  SW.,  t^ombe^ant  jfi  <P«ffel  unb  $afftn.  12.  ®.  3.  fcranbfurter.         «Ra(t 

*b.  Urf.  Selinl*  in  6:  b.  ^an<  6piegel.  13.  ftrafum  ^offtner.  14.  €.  oben  bie  ©aiiante 
gu  3.  4.         15.  *3R.  D.  o.  »^terbingen  ic.'  fcr)!t  in  6.  18.  graff  3utiui  v.  ^arbegf,  Qlafc 

unb  SRadjlanb,  er^f^end  in  Dfierrek&.  21.  SB.  ».  $.,  freiberr  jfl  jtapi  u.  Jtettinpacb,  ety 

ttudjft«  in  Dflfaeidj.  22.  SB.  o.  W.  u.  9WoIlenb.  8a§la  o.  $tag,  freiben  )fl  ffiinbbaa,  \  oor 
ibm  ftc^t  no$  in  b :  ^anl,  b«r  jfi  S^ellenberg  unb  Stofl.    24.  SW.  v.  ihienring,  berr  jfi  €eeftlb. 


Digitized  by 


Google 


270  VII.  2)ie  (E&ronl!  Don  (Siemens  ©cnber. 

Samerbiener:  31?an  3Mtn;  3erg  $etfeet;  3$an  Don  8ot$rin; 
$eter  Don  Diararte;  2Martin  JBebrott. 

©ifljetm  DonSBtotyg,  oberofter  faldenmaifter;  ffiifljatm  $irc$enfetn, 
camerbljirljfitter;  Srtftoff  $olb,  contrator. 

2faber  amptteut:  $an$8lnngrer,  ^offjatf d^rcibcr ;  (SnbriS  bonSBifuu * 
gen,fecretaribe$Ijoffrat$;  $ant$aleon[23ogt],fecretari;  boctor  Safoar  Don 
Ufemoang;  $an$  $offman,  ber  earner  fecretari;  [so4b]  Stiftoff  Saftileius, 
ljtyfl>amf<$er  fecrctari;  SDefiberiu*  ©efimaubris,  burgunbifc^er  fecrctari; 
SlntljomuS  Don  5Eaffl$,  obcrcftcr  Ijoffpoftmaifter.  me  anber  Ijoffgffinbt, 
30graffen,  fretljern,  ritter  unb  ebel;  item  24  ebeler  fnaben;  5Riflau$io 
DfyuS,  ritter,  Ijauptmann  fiber  40  Ijatfc^ier,  barunber  10  ebet  finb; 
Srenft  Don  ©ranbenftain,  Ijauptmann  fiber  100  tratoanten,  teethe  ber 
merer  tail  ebel  finb.  1.  m.  rat  Ijaben  51  ebel  getyapt,  bie  inen  gebient 
Ijaben.  in  ber  canteret  tyat  cr  geljapt  40  perfonen. 

Sarbinat  Don  Orient  Ijat  btfeS  Ijoffgffinbt  geljapt:  ©aubenfc  Don  is? 
aWobrttfc^,  ritter,  $offmaifier;  25eit$ager  Don  9lltenftaig,  marf<$at<f; 
Oilg  Don  SBelfc,  fretljerr,  unb  me  12  ebel. 

Der  carbinat  Don  ©alfeburg,  SWatljeuS  Sang,  tft  mit  !ai.  mt  em* 
jogen  mit  bifem  Ijoffgfimbt:  Saltan,  abbt  ju  fant  Spctcr  ju  ©alfcburg; 
[3osa]  graff  ©igntunb  Don  Detemburg,  <$orljerr  ju  ©alfeburg;  8fatbroft2o 
DonSamberg,  official  unb  tijomljen  bafetten;  $an$  SRSfler,  tljomprobft 
ju  ^affato;  boctor  3erg  Xljefinger,  cancer;  boctor  SRicolau*  SRtbefyffen; 
boctor  Slmbroft  93olanbt;  Sriftoff  ©ewer,  camerfecretari;  Ijerr  $an$ 
©$encf,  marf^ald;  Sorenfc  Don  SBafybeg!,  unbermarfc^atd;  Sauj 
8ang,  fieonljarbt  8ang,  3Katljeu$  8ang,  atte  rat  unb  anber  ebel  18  25 
perfonen. 

^falfcgraff  Dtlj  $atnrk$  unb  ^IjittypS,  gebruber,  finb  mit  fat.  mt. 
mit  300  pferben  in  Ijalb  ljamif$  eingerttten  mit  bifem  abet:  graff  $aug 
Don  SWontfort,  pfleger  ju  $e$fteten;  {Reinprec^t  DonSReunegl,  ritter, 
pfleger  jfi  fiaugingen;  SEriftam  3*n8er'  faffmaifter;  $ugo  Don  ^arfoerg, » 

4.  !Ra$  'd(?r.  tycW  ftc}t  in  b  nod? :  Qlnt^oni  ©on  laffi*,  obetofta  pofhnaifler.  5.  6tatt  beffen 
$«i§t  «#  in  b :  bit  anbern  fetrrn  am  &off  bienent  on  dmptet :  graff  $an«  ».  G^aumbutg,  ttb* 
mat[6ald  in  Dftmticfc  u.  6tairmarcf t ;  graff  SBoIffoang  oon  fcrangepan ;  ©efeiaw  ©on  ftifenbtrg, 
ten  ju  6$n>i#ato ,  gtafffioMnfc  6$lid  jfityaffaun;  $attmann,  fan  jfi  8ie$tcnflain  i  Wdnpnt,  ^en  in 
Gberlberff,  crbcamtccr  ju  Dftmtidji  dljriftoff,  fretym  ju  (J^ing;  Qrafum,  frei^en  jfi  dlj^ingi 
(Srifioff,  fiti^err  ju  Dtogtnborff  u.  TOoUtnburg;  ffliiljalm,  frei^en  ton  SRoriptrg  u.  ^effaiti  ^anl 
fecn  in  B^enborff,  erbjagnmaiflei  in  Dften«i$.    9.  6.  bie  Saiiante  ju  3*  b.  15.  2>a4 

©tfolge  bei  99if4of«  oon  Iritnt  finbtt  ftd?  in  b  auf  6.  489*  j  t«  finb  b««  no$  genannt:  diprian 
b.  Iljun,  txbfatnd  bt«  fliftt  Xrient ;  Griflopt?  v.  €ertnt«in.  19.  3bra  gttjt  in  6  ooran  :  bf" 

3Warauatb  ».  6tain,  tbomprobfl  jfi  9tua,#pui0.  22.  4^.  IRofltt'  feblt  in  b.         23.  *Ra<^  **. 

SoUanbt*  folgt  in  b :  b«t  ^an«  b.  ?llbutg,  lanbtt?auptman  jfi  Salzburg.  24.  ^cri  $an<  6d?«nd 
».  ©^entftnjlain,  m.  25.  ^auy,  «con^.,  SKattb.  Cang'  ff&Itn  in  6.  28.  3n  b  auf  81.  49&»». 
30.  liiftram  3. 


Digitized  by 


Google 


1530.  271 

titter;  3etg  Don  SBenbigen,  titter;  Sontab,  SBolffgang,  Setg,  SBifljatm 

Don  JRcd^Bcrg ;  Sate!  Don  SBelben;  Sfyttet  Don  2Beftetna($;  SJetnljatb 

Don  $itnljaim;  $an$  [Slbam]  Don  ©tain;  Sriftoff  Don  ^taffenbetg  unb 

me  35  ebel. 
5[305b]  $etfeog  SBilljatm  unb  Subtoig  Don  SBafyten,  gebtubet,  finb  mit 

fat*  mt.  [mit]  500  pfetben  eingetitten  mit  Ijatnifctyen  unb  tangen  fo teffen, 

tool  getift,  mit  bifem  abet:  gtaff  SWotife  Don  Dttenbetg;  gtaff  8eon* 

Ijatbt  Dom  §ag;  Stiftoff  Don  ©tyoat^enbetg,  fteiljett,  Ijoffmaiftet ; 

Subtoig  Don  ^enfenato,  matfetyafd ;  Ijett  §an$  Don  SJetn,  bet  aft;  Ijett 
io§an$  Don  SBetn,  bet  jung;  bet  Ijett  Don  ©egenbetg  unb  fein  fun;  tyett 

®tegoti  Don  8ofenftain;  boctot  8eonIjatt  Don  Sgf;  Ijett  §>an$  Setg  Don 

Sfoffen;  boctot  2luguftein  Sefcfy,  canfetet;  ©igmunb  $f  effenljaufet,  fucfyin* 

maiftet;  $an$  Don  £ettingen;  SBolffgang  Don  ©cfyellenbetg,  unbet* 

matf<$a(<t  me  62  ebel,  batunbet  Dil  tittet. 
15        $etfeog  (Stenft  Don  Satjten,  abminifttatot  be$  biftumbs  ^affaio,  mit 

bifem  Ijoffgfiinbt:  boctot  ©tepljan  SRAffin,  tljomljett  ju^affaio;  boctot 

3etonimu$  SBiefytting;  Ijett  $an$  Don  3Matein  unb  14  ebel. 

SSifd^off  3etg  Don  Stiffen,  faifet  2fta$imilian$  fun,  mit  bifen  m.  62. 

bienetn:  SReinptectyt  Don  SBotymunbt,  titter,  Ijoffmaifter;  Ijett  Slmbtofi 
2oDon®um^enbetg;  3etg  Don  SBaltenljoffen,  fiitfd^neibet;  5lnt^oni  ©$end, 

ttutfyfefc;  $etet  93itegu$,  cametet.  me  2  ebel. 

[306a]  5Det  legat,  carbinatytieftetbeS  titetSsanctae  Marie  trans  Tyberim,  gui.  62. 

8autentiu$  (SampeiuS,  jfi  !ai.  mt.  gefanbt,  ift  mit  100  pfetben  Ijie  etn* 

geritten* 
25        23incentiu$  ^impinellius,  etfebifefyoff  $  SRofana,  be$  Bapft^  botfd^afft  m.  63. 

ju  linig  getbinanbo,  unb  be$  ^im^ineBu^  btubet,  bifefyoff  ju  geftetS,  finb 

autf)  mit  fai*  unb  !♦  mten  eingetitten. 

$)e$  !ing$  bongtantfteicfybotfetyafft;  be$  ItngS  Don  Sngeltanb  bot*  aw.  63. 

fd^afft;  be$  ling*  Don  ^ottugafe  botfd^afft;  be$  fingS  Don^olan  Dot* 
30  fc^afft ;  be$  fing$  Don  ©enmatdt  botfd^afft;  bed  fingS  Don  ©gotten 

botfefyafft;  bed  faifets  bet  2ftofcottritet  botfd^afft;  bet  Unget,  SBinben 

unb  anbete  betfelben  anftoffenben  (enbet  botfd^afften. 


2.  '(Sont.,  ffiolffa.,  Setg,  SBBity.  b.  $e$b.'  fe^len  in  b,  ebenfo  afle  folgenben.  7.  bettnafj 

gewappnet,  aid  ju#en  fie  in  oin  f$la$t.       9.  'bet  air  fetylt  in  6;  'tyxx  $.  ».  IB.  b.  jung'  fetylt 
in  b.  11.  3et0  ».  fiofenftain.  14.  3n  b  fetylen  ncefy:  bet  fcett  t>.  $egtnb.;  boctot  %u%. 

Cefcf>;  ^.  ».  Itttingenj  9Bolfg.  \>.  €^«aenberg.     3>agea/n  ill  bort  no^  gtnannt:   *Paul«borfffr, 
fuct>inmatfler.  16.  \).  &.  . .  .  ljat  mit  im  (je&ept:  5  tljoin^ettn  feint*  geftifft*  u.  14  ebel. 

20.  •«.  ».  ©.'  fe^lt  in  b.         21.  9lntfy.  ©<i|en<f  ».  ©djencfenflain,  tt.  28.  *be«  f.  r>.  gt.  b.' 

fe^it  in  b.       29.  (Jbenfo  *b.  f.  ».  $olan%  b.'         31.  bet  Unget  unb  61a»oniet  b. 


Digitized  by 


Google 


272 


VIL  3>ie  fcfaonif  Don  fclemen*  ©enber. 


«ti.63.  $)er  SBenebtger,  bet  Oenuefer,  ber  glorentiner,  bcr  ©<$n>et#cr, 
[be$]  $erfeog  doii@o^c^  $erfeog  *on  Seter,  tyerfcog  toon  2Wcmtna  botfd&aff t 
nnb  &on  t>U  anbcm  grofen  ffirften,  tyerrn  unb  potentaten  botfd&afften. 

©et  ling  gerbmanbo  jfl  linger  unb  Severn  finb  getueffen  bcr  nam* 
$affteft  abcl  an$  linger,  SBet>eut,  Srabata,  2)atotarta,  ftyftria,  Wloctyxn,  i 
©tefo,  an$  aflcn  j5fterreid?ifc$en  (anben,  [3oeb]  ©c$tt>aben,  fcurgeto, 
^retyfgety  unb  <£lfafc  in  man$erlet  Katbungen. 

nti.  es.  [3oeb]  8ta$  ber  ftat  HugSpurg  fmb  bem  latfer  entgegen  jogen 1  1000  $anb* 

1.  In  b :  bet  tytfc.  t>.  ffercr  botfaaft,  be!  b, .  o.  6opfcei  b. ,  be»  b^tfc.  t>.  Sotbtingen  b. ;  bet  Be. 
nebtget  b. ;  bet  fclotentinet  b.  •,  bet  ©enuefet  b. ;  bet  €$»ei)fcet  b.  4.  Dtefet  «bfafc  feb.lt  in  b. 
8.  6.  oben  6.  264  ©atiante  ju  3.  2.  Det  Xejt  lauttt  in  b :  Die  fctttn  eon  bet  ftuben  unb  [tie] 
tauffleut,  fail  tool  etbufet,  finb  bem  faifet  mit  200  pfetben  entgegen  getibten;  bie  fcettn  gugget, 
ttamnunbui,  3etonimu<  unb  Jlntbomuf,  fcaben  32  pfetb  gefcpt,  unbetfaiblkb,  aui  ben  anbttu, 
aUe  in  oin  fatb  betleibt.  [91.  600*]  bem  faifet  finb  fut  bie  fiat  entgegen  getitten  bie  butgetmatfiet 
Urlidj  Be^llnget  unb  Seon&atbt  9imt( ;  butgetmaiflet  3etg  SJettet  &at  alter*  fcalb  nit  funben  bo. 
fein,  unb  bet  butgetmaiflet  3etonimu«  3m$off  if*  plinb  gemeffen.  finb  au$  ba  oon  beat  tat  ge* 
weffen  dontabt  Bed>linget,  6impte<fct  goffer ,  6tepb.an  Gpffelin  unb  boetot  Gontabt  <Pe*tttnger. 
flatfc&teibet,  bet  bat  bie  teb  tban  unb  ben  faifet  entpfangenj  bie  finb  oon  ben  pfetben  abteftanbei 
unbffcaben]  fi$  ftfiSmalen  gegen  bem  faifet  geneigt,  unbnadj  bem  empfa^en  bat  man  bie  gtofen  bifcfen 
ad  lauffen  abgan.  ba  ifl  bet  faifet  unbet  ben  tjimel  getibten,  ben  it  6  be#  tati  baben  gettagen, 
oon  tottem,  gtenen  unb  toeiffen  famat  ge»  (2)1. 500b]  maty,  ftugiputget  fatb ;  an  jebtt$et  feitten  3 
fl  angen.  oben  auff  ben  3  ftangen,  an  bet  fredjten  feitten  toaffen  auff  jeblufcet  bet  faifetlid>  ablet 
unb  auff  bet  anbeten  feitten  bet  oon  9lug4putg  mappen.  ben  $imel  b.aben  gettagen  bife  6  von  ainen 
tat :  $anl  9te$linget,  ©ilb.  aim  9ie$linget,  gtanfc  $offmait,  fiauj  €^oUenbetget,  Utli$  Gulfcet  unb 
3Rang  6e$fc,  bet  webet  junftmaiflet ;  unb  baben  it  etlidj  bie  f#u$  auff  bem  meg  ab  ben  fttffen 
petjett.  bie  anbetn  6  oon  ainen  tat,  bie  ben  faifet  enpfangen  fraben  oot  bem  tyon,  finb  nit 
mibet  auff  ite  pfetb  gefeffen,  funbet  neben  bem  faifet  but$  bie  fiat  ju  fft§  gangen. 


1.  ftScr  ba*  (Slnrcitcn  bc«  *alfcr«  In 
%ug6Burg  Utidfttn  un«  1.  ber  Don  ¥eu* 
ttngcr«  $anb  tit  bie  ftatyftbecrete  cin* 
gcfd^ricbette  ©crid^t :  'Km  mttouctyeit  un* 
|ct«  ^errn  fronlei^nam*  aubet  ben  15. 
tag  junii  anno  30  fein  Don  rat*  totatn 
(htau*  toerorbnet,  bie  tatyff.  mt.  pm  felb 
ju  entyf  atyen,  bvoeil  Beb  Burger meiper,  fo 
tym  amipt  fein,  ettoa*  ir«  leib*  \6ftoa6)  ge> 
tocfen:  ^err  U(rt$  ^et^ltnger  bcrr  ^n* 
toni  $tymel ,  Beb  alt  Burgermdfler,  $err 
(S^onrat  ^linger,  Bcrr  ^)an«  ^ctnfeel, 
©te^ban  (Svfeltn ,  <&impu$t  $ofer,  atte 
^aumeiflct  unb  evnnemer,  unb  boctor 
^euttnger.  mit  ben  fcnb  ad  BepBlt  t>om 
abel  unb  fonft  ju  rog  in  ainer  farB  mit* 
aeriteu,  baneBen  $aBen  bie  Don  Beben 
jtuBen  audi  ain  tool  gerufien  jeug  ju  rog 
ge^aBt  unb  )u  fug  bt«  in  bie  1800  mit 
aufgeregttem  fenblin,  be*glelt^en  mit 
etttcfrem  gef^ilft,  fein  jum  roten  t^cr 
^inau*  gogen  fur  fant  ©ersaclcn  auf  ben 

Sroffen  piatj  gegen  bem  erften  bad),  ban 
ie  batyriffyn  picltcn  Don  ber  Sed^Brugt 
Bercvn.    unb   waren  anbe'r  $urfiirfien 


furflen,  fo  au$  fapff.  mt.  entgegenae* 
gogen,  inmitten.  unb  at*  tatyff.  mt.  flbet 
Bemeltem  bad?  lutein  tarn,  ^at  au*  Beuel^ 
ain*  r^at*  ber  genant  boctor  fatyff.  mt. 
entpfangen,  barauf  ber  erfebiftoDe  jfl 
3Wctntj  anttourt  geBen  unb  infonber  ba* 
fa^ff.  mt.  foli$  unbertanigft  entpfa^en 
in  alien  gnaben  angenomen.  ben  B^ntel 
fyaben  tragen  $an*  ^e^Unger,  gran^ 
$ofmair,  SBtlbalm  ^eBIinaer,  Ulri^ 
©ulfecr,  2uca*  <S^eQenBerg,  SWang  ©^ 
Dom  rotfyentyor  Bi*  jft  fant  ?ien(art*  ca* 
pette.'  ^at^becr.  »i.  27»>.  2.  (Sin  alter 
3)ru<f  mit  bem  Xitel:  &aiferli$er  9Rate^ 
fiat  |  eiureitung  t?n  SWun^en  ben  X. 
tag  |  iunii.  3ai  M.CCCCC  Dnb  XXX 
3ar.  J  ©ie  £etfetllc$e  SWaiefl.  Don  ben  | 
^uvfurflen  unb  gurfien  t?nn  i^rer 
9Raieflat  |  etnreitung  Dor  ftugtyurg  ben 
XV.  Junii  |  entyfangen  ifl.  |  ffiie  ber 
DmBgang  auff  (Sorpori*  |  C^rifit. 
bonner*tag  ben  XVI. Junii  )u^ugi*purg 
ge^alten  koorben  ifl.  |  Stem  too  Don 
auff  ifeunbigen  |  fttity  tag  jfi 
9ug*)>urg  ge^an|belt  fol  roerben.   (Sine 


Digitized  by 


Google 


1530.  273 

tuerctemann,  (anfefne$tift,  au$  alien  junften  au$!taupt  bold,  gaiife  toot 
mit  $arnif<$  gejiert,  Ijaben  bictyfen,  tyiefc  unb  tyetfenparten  ttogen  unb 
fenla$  geljapt  unb  12  n>agenbi$fen  mtt  men  gefiert  bie  burger  Don  ber 
flauffteutftuben,  200  pferb  mtt  rtngem  $arnif$,  (uftig  unb  itertuty,  ftnb 

sbcm  laifer  cntgcgenjogcn;  barna<$  ber  Ijerren  gugger,  Ijerr  SRatymunben, 
Sfatljoni  unb  3eronintu$,  fne<$t,  32  pferb,  aU  in  ain  fart  beltaibt.  e$  finb 
au$  bem  laifer  entgegen  geritten  bie  2  burgermaifter,  Urti$  SRetpnger 
unb  8eon$arbt  SBimet,  bann  btc  2  anbern  burgermatfter,  Serg  SSetter  unb 
3eronimu$  3m$off  \  Don  frandljait  toegen  nit  Ijaben  Ifinben  reitten,  unb 

to  4  Dom  rat,  Sonrabt  SRed&tinger,  (Stm^ted^t  $ofer,  ©tepljan  (S^ffcttn  unb 
boctor  Sonrabt  ^euttinger ,  ftatfd&retber ,  ber  $at  ben  laifer  in  namen 
aine$  rats  unb  gemeiner  ftat  enpfangen.  [307*]  ba  fte  ben  faifer  finb  an* 
ft<$tig  toorben,  finb  fte  Don  tren  ^fcrbcn  abgeftanben  unb  Ijaben  ftc$  ju 
3  malen  gegen  f.  m.  geneigt.    unb  nac$  ber  enpfactyung  $at  man  ailed 

is  $anbgf<$fifc  unb  toagenbi<$fen  mitainanber  tauffen  abgan ,  bad  Ijat  atn 
grofc  bumeren  gemacfyt.  barna$  ift  ber  laifer  unber  ber  Don  SlugSpurg 
Ijtmet  geritten,  barunber  ift  er  eingeritten.  ben  Ijaben  ir  6  bed  rats  ge* 
tragen,  unb  bie  2  burgermatfter  unb  anbern  4  Dom  rat  ftnb  nit  toiber  auff 
ire  ^fcrb  gefeffen,  funber  ju  fug  neben  bem  laifer  gangen.    ber  Ijtmel  ift 

20  gemactyt  getoeffen  Don  rottem,  toeiffen  unb  grenen  famat,  jertailt  toie  Slugs* 
purger  farb  ift,  mit  6  ftangen,  an  ieblid^er  feitten  3  ftangen.  ob  ben 
3  ftangen  an  ber  freemen  feitten  finb  bie  faiferlic^en  abler  geftanben  unb 
an  ber  gftngen  feitten  auff  ben  3  ftangen  ber  Don  SlugSpurg  happen, 
ben  $imel$at  getragen:  $an$  9?e<$tinger,  ©itljafat  SRectytinger,  Sftanfc 

»§offmatyr,  Saujc  ©<$otlenberger,  Urficty  ©utfeer  unb  SWang  ©etyfe ;  bife 

feltene  2)rudf<$rift  (ein  exemplar  berfel*  faifertic$e  maleftat  \u  BugSpurgt   am 

ben  beftnbet  fi$  auf  ber  I.  8lb!lot$el  in  abenbt  corporis  Chnsti  anlommen  unb 

©erliu,  eiu  anbereS  in  bet  8lbliotyef  be«  Don  alien  rcfc&flenben  mit  gebuerlic$er 

SBatfcnfrtufe*  gu  $atte).  2)lc  ben  (Sinritt  reuerenfc  unb  e&rerbtetung   empfangen 

befi  SaifcrS  in  £0Hin$en  unb  in  Bugs*  unb  eingejoaen  fei.  Anno  1530.  6.  2)ie 

.    burg    erjfi^lenben   Bbfcbnttte   ftnb    bet  8ertc$te  brifealcfc,  8b.  XVI  <§.846  (ber 


ftBrftemann,  Urfunbenb.  I  ©.  245  ff.  tbenttfa  ifl  mit  bem  in  A,  f .  oben  @.  254 

bejtt>.©.257ff.  abgebrudt.  2)icfe  @<$rlft  2lnm.  1)  unb  <&.  870  (ber  fic$  sum  £$eil 

tourbe  Don  ©enber,  rcte  bie  tyeifc  tntyalt*  becft  mit  bem   bet  <§$irrmad>er  1.  c  , 

U(Ht^t6feb^lid>eft6erein{tfmmunabe*  roetc^    lefeterer   aber    au«fityrll<$er   ift. 

jeugt,  bet  (einer  2>arfiettung  be«  fatfer-  7.  2)er  bet  2Kab,  II  <&.  156  ff.    8.  2)er 

lichen  (Sinjuge«  bcnii&t.    3.  (gin  anberet  In  bem  8riefe  Don  3ona8  an  Sutler  &om 

alter  2)rn(f  mit  bem  Xitel :  Uon  laifer*  18.  3uni  1530  in  ^otbe,  Analecta  Lu- 

Ucber   SKalejtat    einreDtiten,    auff   ben  therana  @.  134ff. 
9tei$*tag  in  Kugljpurg,  8ef$e$en  am  1.  ®eorg  Setter   unb   #teronomu8 

fiinff  ^enbentagJfuniijiml530.|3ar|.  3m^of    toaren    bie  ©ttrgermetfier   be« 

(1.  ©ogen  in  Ouarto.)  ©ei  giJrpemann  3a^re«  1530,  Utri$  ^Itnaer  unb  «n« 

@.262ff.  4.3)te@.254«nm.l  aufgefil^r.  toni  ©imel  bie  (altcn)  be*  3a$re«  1529. 

ten  2>rn<If($Tiften  A  u.  D.    5.  2>cr  ©e»  ©al.  ben  ©ericbt  ber  ?angenmantelf(^en 

ri*t  bei  ©tyrrntacfter  @.  54:   ffiie  bie  <5$xon.  81.  131*>  ff. 

€tabttd?toniten  IXIH.  18 


Digitized  by 


Google 


274  VII.  2>ie  (£$roni!  toon  Siemens  ©enber. 

$aben#ben  Ijimet  foten  tragen  bid  ju  font  geonljarbt1.  fie  flnb  abet  all, 
on  ber  ©et$  nit,  fo  micb  toorben  burc$  bie  ftat,  ba&  fie  ire  fne$t  Ijaben 
mieffen  anftetten,  ben  Ijimet  ju  tragen.  ir  etti<$  Ijaben  bic  fc^uc^  ab  ben 
fieffen  t>erjett. 

a«ti.67.  [307b]  2lfle  priefterfd&afft  aud  alien  pfarren  (audgenomen  bie  bettetorben* 
nit)  finb  in  unfer  tiebe  grauenfircfyen  mit  bem  Ijaitigtum  in  iren  otnoten 
juf  amenf  omen 2  unb  bem  faifer  bid  auff  ben  *Perta$  entgegengangen. 
bei  fant  8eonl)arbt  ift  geftanben  ber  bifefyoff  bon  augdpurg3,  fein  toeity 
bifc$off 4  unb  ber  abbt  bon  font  Urticfy 5  in  iren  inflen  in  ber  procejj.  ba< 
fetben  Ijaben  fie  auff  bed  faiferd  jufunft  getoart.  bafelben  ift  ber  faifer  » 
aud  ber  bon  Slugdpurg  Ijimel  unber  ber  tljomljerrn  toeiffen  bamaftin 
Ijimel  geritten  bid  in  unfer  tiebe  grauenfir^en.  bifen  fyimel  Ijaben  ge« 
tragen  6  tljomljerrn,  Ijerr  ©regori  bom  ©tain,  Ijerr  griberic^  bon  Seon* 
robt,  Ijerr  ®tjfo  bon  $effberg,  Ijerr  $and  bon  ©cfyaumberg,  Ijerr  (Sber* 
Ijarbt  bon  frirnljaim  unb  Ijerr  SBotffgang,  marfctyatcf  bon  ^apenljaira6.  ** 

»ei.  67.  Sai.  mt.  einjug  unb  anberer  ffirften  unb  Ijerro  ift  in  folid^er  orb* 
nung  befefyectyen:  jum  erften  ftnb  gangen  ju  fug  bie  1000  fanbdlne<$t 
mit  2  fanen,  bon  bem  faifer  beftelt;  barna$  bie  Iwfoanifd&en  Ijerrn,  faft 
foftfidfc,  in  gulbin  ober  f$toar$  famatin  rflcfen,  unb  l^etten  grof  gulbin 
fetljinen  am  Ijatd.  [3o&a]  barnacfy  Ijerfeog  £>and 7  griberi^  bed  c$urfurften» 
bon  ©actyfen  fun,  mit  feinem  raiffigen  jeug.  bamac^  tiriber  bit  IjJjfpanifa 
Ijerrn  in  gulbin  unb  famatin  ffoibern,  [faft  foftlicfy.  bamac^  pfatfcgraff 
8ubttrigd,  bed  d&urfurften,  botfefyafft,  30  p ferbt,  bann  er  felbd  bon  [feegen] 
frandtljait  nit  perfonltc^  (omen  funbt.  barna$  bed  d^urfiirften  margraff 
3oac$im  bon  ©ranbenburg  raifiger  jeug.  bama$  Ijerfcog  3ergen  bon* 
©arisen  raifiger  jeug.    bawacfy  bed  erfebifefyoffd  bon  SKenfc  jeug,    bar* 

5.  Mt  prieiterf<f>afft  ijt  bem  faifct  in  ainer  procefj  mit  bem  fcailigtum  engegengangen.  [391.  501*) 
ber  bifefcoff  oon  Huglpurg,  fein  tt>ei<fcbif<$off  unb  ber  abbt  ten  fant  Urli$  finb  oor  fant  Seon^arb* 
cappel  in  iren  inflen  unb  ornat  geftanben  unb  bei  inen  ain  toeiffer  bamafriner  bimet,  btnen  tern 
X&om  §uge$6rig,  btn  fcabtn  6  tlpomfcerrn  getragen  ton  fant  Ceontyarbl  cappe!  biijn  unfer  liebe 
fcrauen  firemen  ob  bem  faifer:  ©regoriul  torn  ©tain,  ^riberitr)  oon  fieonrob,  @r>fo  von  ^elbeta^ 
{>ani  con  6$autnberg,  (Sberbart  con  ^irenbaim  unb  fflolffaang  I>i(trid?  oon  ©appen^aim,  mar* 
fdjalcf.       17.  2>er  einjug  ift  fclidjfr  orbnung  befd?ed?en.  (Die  Stufja^Iung  Sbnli^  roie  in  a.) 

1.  @t.  fieon^arb  an  ber  3ubenaaffe.       bon  ©ini^ctm  u.  SBolfgang  toon^a^^n* 

2.  ©.  bic  Jangenmantclf^e  (fiftron.      ^ctm  @.  616. 

©1. 133»  ff.  7.  Wa$  bem  ©cric^t  U\ ©^trrma^cr 

3.  ©.  ofcen  @.  262  2(nm.  1.  ©.55  befanb  flt^  ticben  ©eriog  So^ann 

4.  3ofamus  III.  Ca^mann.  gticbritr)  toon  @a$fen  bet  ©crgog  granj 

5.  3o^ann  VII.  iiSnltn.  toon  SJiineouTo,  tt.  SBolf  gTana  toon  8n* 

6.  ©regor  toon  ©talnf  gricbr.  toon  ^a(t.    5lud^  im  Ubrigcn  ftitnmt  bie  bort 
?eonrob  unb  Gtyfo  toon  $a*bcrg  aufgc  angegebene  3«gi>rbnung  mit   b«r  toon 
fityrt  bci  ^bamm,  Hier.  Aug.  I  ©.  613,  ©enber  bcrt^tcten  nid^t  gang  ilbcrcin. 
$an«  toon  ©efcaumberg  ©.612,  ©bet^arb 


Digitized  by 


Google 


1530.  275 

nad)  be8  Don  SBfen  unb  £rier  jeug.  barnacty  Ijerfeog  SBifljafet  unb 
l)erfcog  8ubtoig8  Don  SJatyren  jeug *.  barnacty  pfatfegraff  Dtlj  $ainric$8 
unb  ^itt^cn  jeug.  barnacty  margraff  Sergen  Don  ©ranbenburg  raiffig 
jeug.    bawacfy  ber  anbetn  gatfttittyen  unb  tpcttltd^cn  fiirftcn  jeug,  ain 

5  jeblic^cr  na<$  feiner  crbnung.  barnacfy  am  toetfd&er  raifiger  jeug.  [3osb] 
barnacty  11  ebetfttaben  auff  grcfcn  tyengften,  jugeljflrtg  bent  oberoften 
fyoffmaifter  be$  !aifer$,  bent  Don  9iot$2.  barnacfy  22  ebetfttaben  auff 
grofen,  fcfyBnen  pferben,  faft  lofiltd^  bellaib,  lintg  gerbinanbo  jugeljflrig. 
barnadfr  23  fttaben,  fiirftcn  unb  gtaffen  finb,  atner  na<$  bent  anbern, 

io  bent  fatfer  jugeljttrig,  in  gelen  famatin  xM en  unb  in  bent  ainen  ermet 
Dermengt  ntit  Cainen  ftidlad^en  Don  afefyenfarb  unb  praun.  bie  Ijaben  bie 
aflerfoftttd&often  pferbt  geritten,  jeneten  genannt,  unb  au$  ber  Jurdety, 
Sarbaria,  Sngellanbt  unb  ^Jotanbt.  barnacfy  be$  laifers  unb  finig$  rfit 
unb  bie  Dorberoften  an  teem  Ijoff,  faft  foftttcty  in  gTofen  gutbin  letljinen. 

t*barnac$  14  trumetljer  unb  bie  fupferin  ijflrbaugen,  baroacty  bie  toett* 
Kd^en  fiirftcn,  3  ober  4  neben  ainanber,  in  ber  orbnung  nad&  altent  Jjer* 
lomen,  bent  after  unb  [ber]  ttrirbe  na<$.  barnacfy  be$  !atfer$  2  Ijerotben  in 
irer  Itaibung  ntit  bent  abler  unb  be$  finigS  2  Ijerolben  in  iren  flaibern 
ntit  be«  fimgS  toappen.    [309a]  bamacfy  ber  Don  SRot$,  be$  laifer*  ober* 

20  oftcr  tyoffmaifter,  unb  ber  Ijerr  Don  SRogenborff 3,  be$  finigS  ober* 
ofter  Ijoffmaifter,  ir  jebtid^er  ntit  ainent  grofen  jepter.  barnad^  ain 
priefter,  ber  furt  be$  tegaten  creufe.  barnacty  [ber]  Ijerfeog  Don©acfyfen,  ber 
furt  ain  ptoj*  fcfytoerbt  in  ber  Ijanbt,  unb  ju  feiner  Irecfyte  tyanbt  ribt 
pfatfegraff  Dtlj  $ainri<fy  an  feineS  DetterS,  be$  cfyurfurften,  ftabt  unb  ju  ber 

25gfingen  Ijanbt  be$  Don  ©acfyfen  margraff  Soacfyim,  ber  ctyurffirft4.  bar* 
xiadf  ber  erfcbifctyoff  Don  2ften|,  ber  erfebifefyoff  Don  (SStn,  unb  an  be$ 
erfebifefyoffs  Don  £rier  ftabt  tyerr  $an$  Don  3Wefeeni?aufen,  tfyomprobft 
ju  £rier.  barnacfy  unber  bem  Ijimel  laifer  Saret  in  ainem  gutbin  toa^en* 
rod  unb  Ijat  bur<$  bie  ftat  aCentalb  mit  friJtid^em  gemfit  auff  atte  ort  urn- 

30  gefectyen,  unb  toa  er  im  furjied^en  ain  lird^en  tyat  gefecfyen,  fyat  er  atoeg 
feinen  fySt  abjogen,  l)at  fain  lappen  angetyept  unb  ift  fiber  ben  lamm  be* 
fctyoren  getoeffen.  ju  ber  gered&ten  ^anb  Knig  gerbinanbus  bamad^  unb 
ber  tegatSam|)eiu^.  barnacty  bie  carbinfil[Don]  ©atfeburg  unb  Orient.  [309b] 

1.  ©ei  @(^irrma^er  @.  55:  SBtetool  unb  anbetcr  getegett^ett  tyatben  ntc^t  ^at 

ftd^  ber  furflen  Don  iBcicrn  gcug  Bci  an*  geenbett  miJ^en  tucrben. 

bctn  gemctnen  furpen  !e^.  mt.  nad^ju*  2.  ©raj  Slbrtan  toon  9lot8. 

$>en  getmert ,  fo  ^aoen  fie  f\$  bo#  ben  3.  SUpctmgrci^crrDon^oggcnborf* 

obgcfdjricbncn  d^urfiirften  jeug  ungefe^r*  SOioKcnburg. 

Ud?  mit  funftunbert  ^ferben,  tool  gcrufl,  4.  93gL  jeboe^  ben  SBcrtc^t  bei@(^trr- 

nadjjujiljen  gebrungen ,  aflc  in  rotfy  gc*  ma^er  @.  56  mit  2tam.  1. 
ftctbet,  totltys  enge  fatten  bed  toeged 

18* 


Digitized  by 


Google 


276  VII.  2>ie  (S&rotttt  fcon  (Siemens  ©cnber. 

batnacty  bet  etfebifctyoff  ^}roq> inetlu$,  [bet]  cr^btfd^off  Don  ©temen,  bie  an* 
betn  bifd&off,  ptetaten,  futften  unb  botfefyafften,  au$  gtofc  Ijettn,  ain  jebtic^er 
in  bet  otbnung  nati)  feinem  ftanbt.  batna$  bte  bifctyoff  unb  ptelaten  unb 
gtofe  Ijettn  au$  $tyfpania  unb  nati)  inen  300  fyrfpaitif$  teittet.  batna<$ 
ift  getitten  ain  gtofet  taifiget  jeug,  finig  getbinanbo  jugeljBtig.  ju  bem* 
lefeften  ift  jogen  bet  toon  Slugtyutg  taifiget  jeug  unb  fuffoolcf  mit  ben 
12  gtofen  ftud  bictyfen. 

aw.  go.  Da  bet  faifet  Dot  fant  8eonljatb$  cappet  ifi  getitten  unbet  ber  tljora* 
Ijetrn  tyimet,  tyat  et  ain  fpi^rut  in  bet  Ijanbt  gefiett.  ba  ftnb  toot  im 
nibetfniet  bet  tljomptobft  l)ett  SDiatquatb  Dom  ©tain1,  bet  tijombe<$antn 
Ijett  ?l?UtW  bon  SRectybetg2  unb  mit  inen  no#  2  tljomljetrn  unb  2  au$ 
ben  fcietljertn 3,  bie  fyaben  gefungen :  advenisti  desiderabilis ,  quern 
expectabamus  in  tenebris ,  ut  educeres  hac  nocte  vinculatos  de 
claustris.  batnacty  Ijat  bet  ganfe  $ot  bie  antigen  Dot  IjinauS  gefungen 
bid  ju  enb :  te  nostra  vocabant  suspiria,  te  larga  requirebant  la*  is 
menta,  tu  factus  spes  desperatis,  magna  consolatio  in  tormentis. 
Alleluja! 

««i.  70.  [3ioa]  SDiit  bifem  gfang  ift  bet  faifet,  fing,  catbtnSt,  all  ffttften  unb  $ettn 
na$  bet  ptieftetf<$afft  aCe  in  bet  ptocefc  in  bie  fitctyen  gangen,  mit  toil 
ptinenben  fadten,  unb  ift  Iain  genteinet  mann  in  bie  fitc^en  getauffeuio 
tootben,  unb  ftnb  all  btyiten  an  bet  firemen  befcfyloffen  getoeffen,  auSge* 
nomen  aine,  batbutc^  man  in  bie  fitctyen  ift  gangen.  but$  bed  faifer* 
bienet  ftnb  2  ftiel  mit  gulbin  tte<$er,  inmitten  bet  fit<$en  ainet  unb  bet 
anbet  im  neuen  $ot  bet  bem  Ijoctyen  altar,  gat  foft(i<$  jugetid^t  getoeffen, 

8.  [91.  504»]  Xa  bet  faifer  bid  jft  fant  Seonfcattl  capetl  wal  fomen,  ba  tibt  bet  taifer  au<  bet 
eon  2lugl»utg  fctmel  nad;  alter  gewonbatt  unbet  ber  tbombcrn  bimel;  ba  gieng  bcrt  SRatquatb 
Don  Stain,  tbomprobft,  unb  fceti  tytyilipp  Don  (Re^betg,  tbombedjent,  unb  2  Don  ben  biet&errn  unb 
fnieten  ooc  bem  taifei  nibet  unb  flengen  an  ju  fingen :  adyenisti,  desiderabilis,  quern  expec- 
tabamus in  tenebris,  ut  educeres  vinctos,  teutfd) :  JD  bfi  begitlidjet,  bifl  bu  fomen,  bel  wit  in  bet 
flnfietnu*  gewattot  baben,  baf?  bu  bie  gefangen  au«fietteft  Don  bet  gefeiufnui,  bi$  bat  becicffl  unfet 
feinffogen,  mainen  unb  tlagen  k.,  unb  b,at  (olidjc  antiffen  bet  djott  gan  gefungen,  unb  [ift  bet  (.]  bat< 
mit  in  unfet  9iailen  fitdjtn  gangen.  18.  [951.  504&1  $et  faifet  b,at  in  bet  banb  ain  fpifcrfll 

gefiett.  bet  if)  toot  bet  firdjbbit  abgefianben  unb  ba  mitten  in  bie  firdjen  gangen.  bafelben  ift 
oon  feinen  bienetn  ain  flfil  mit  gulbin  tie$et  jugeti^t  geweffen,  ba  iji  et  auff  beibe  fnie  nibet* 
fniet.  binbet  bem  faifet  ift  gefknben  bet  finig  unb  legat  unb  &inbet  bem  fing  unb  legaten  bie 
catbinAl  [ton]  Sal^butg  unb  Xtient  unb  fcinbet  inen  bie  anbetn  bifdjoff.  bet  catbinal  bon  Cittid? 
»a#  oon  feinel  altetl  wegen  bem  faifet  nit  entgegengetibten  in  fo  gtofet  \)\$.  bem  faifet  unbet 
augen  flonb  bet  djurfiirft  oon  6a*(cn  mit  bem  ploffen  fdjroert.  ju  bet  glinggen  feitten  U9  faifet! 
fionb  bet  bifdjoff  [91.  506»]  oon  Wlinfy,  pfal^gtaff  Ctb  ^aintidj ,  bet  tbomptobft  oon  Xtiet,  unb 
binbet  inen  ftonben  etli*  anbet  ffltfitn.  ju  bet  ftedjten  ^anb  bet  bifc^off  oon  dolen,  matgtaff 
3oad}im  unb  bamad?  bie  anbetn  furfltn  unb  b,ettn  in  ainen  bauffen.  ba  fang  bet  bifdjoff  oon 
5lug«putg  etlidj  cottect. 

1.  ©.  iifcer  t^n  ©rauti,  2)er  2)om  jc.      ^o^enret^bera  1.  c.  @.  258. 

@.  211.  3.  <S.   ttSer  bie    l33ier^e^en,  1.  c. 

2.  e.  iibet  WUipp  ^e^betg   bon      ©.  254. 


Digitized  by 


Google 


1530.  277 

ba  bet  faifet  bafelben  Ijinfniete.  ju  bcm  crftcn  ift  bcr  faifet  auff  beibe 
fnic  auff  ben  ftut  ba  mitten  in  ber  firemen  niberlniet  unb  Ijat  bie  gtflnen 
f^tgxut  in  bet  Ijanbt  getyept.  Jjinbet  bent  faifer  ift  geftanben  getbinanbuS, 
linig  ju  Unger  unb  SJeJjem,  unb  ber  legat  Samp eiu$  in  ainem  tangen, 
5  fpifeigen  batt.  Ijinbet  bent  linig  unb  legaten  bie  catbinat  [Don]  ©alfebutg 
unb  Orient,  unb  fyinbet  bifen  catbinat  finb  geftanben  etlid)  bifctyoff.  bent 
faifet  unbet  augen  ift  geftanben  bet  d&utfittft  l)etfcog  $an$  Don  ©acfyfen 
ntit  bent  ptoffen  fcfytoett.  [3iob]  auff  bie  glingen  Ijanbt  be$  faifetS  Jjinauff* 
toax%  finb  geftanben  nebenainanbet,  ate  ftenben  fie  ju  d&ot,  bet  etfe* 

io  bifd&off  ju  3Wenfe,  pfatfegtaff  Otty  §atnti<$  unb  bet  tljomptobft  Don  £tiet, 
Ijinbet  inen  finb  geftanben  etlicfy  fiitften.  p  bet  geted^ten  Ijanbt  be$ 
faifcr^  finb  geftanben  nebenainanbet  bet  etfebifefyoff  Don  SBln  unb  bet 
d&utfutft  ntatgtaff  3oac$im  Don  SJtanbenbutg,  tyinbet  inen  Dil  fiitften 
unb  Ijettn  in  ainem  Ijauffen.    an  bet  glingen  feitten  pfeife,  bem  faifet 

15  unbet  augen,  ift  geftanben  bet  bifd&off  Don  HugGputg  mit  bem  n>ctc^* 
bifefyoff  unb  [bet]  abbt  Don  fant  Utlicty ,  unb  nadi)  etltcfyen  antiffen  Ijat 
bet  bifd&off  etticfy  betfidfel  unb  cofledt  gefungen. 

SRacfy  foticfyem  ift  man  in  d^ot  ffit  ben  Ijoctyen  altat  gangen.    ba  ift  s»«i.  70. 
bet  faifet  auff  fein  jubeteitten  ftui  nribet  nibetfniet,  unb  [tyaben]  alle  fiitften 

20  iten  ftanbt  geJjept  toie  Dot.  ba  Ijat  man  ben  pfatm  exaudi  gebettet,  unb 
bet  bifefyoff  etlicfy  Detfidel  unb  cottedt  gefytocfyen.  [3iia]  batnacfy  ift  bet 
legat  ju  bem  altat  Ijinauffgangen  unb  l)at  mit  bet  Ijanb  ain  cteufc  auff 
ben  altat  gemad^t  unb  e$  fuffet ;  batnacty  Ijat  et  fid&  ju  bem  faifet  Ijetumb* 
fiJtt  unb  ben  Detfidfet  gefungen :  adjutorium  nostrum  in  nomine  do- 

25  mini,  batauff  im  bet  <$ot  auff  alle  Detfidfel  geanbttoutt  Jjat.  batnacfy  Ijat 
bet  legat  mit  bifen  tootten  ben  fegen  geben:  benedicat  vos  divina 
maiestas,  pater  et  filius  et  spiritus  sanctus.  $otu$:  Amen,  ju 
bem  fegen  ift  bet  faifet,  finig  unb  anbet  fiitften  unb  Ijettn  nibetfniet. 
batnacty  Ijat  man  gefungen  ben  $tymp*  Te  deum  laudamus.  unbet  bifem 

3ol?tymp$  Ijat  ficfy  bet  faifet,  finig  unb  [bet]  bifd^off  Don  SKenfe  mitainanbet 
unbetrebt,  mit  toas  Ijodfoeittid&ait  [fie]  am  motgen  ba$  feft  unfet*  Jjettn 
ftonleid&namStag  began  toellen,  bann  fai.  mt.  gut  ttriffen  Ijat  geljapt,  bag 
l)ie  bie  lutl?etifc$en  ptebiget  mit  it  falfcfye,  Detfette  leet  Dil  menfd^en  Jjaben 
Detfiett  unb  alle  anbad^t  nacfy  alter,  loblid^et  getoonljait  gegen  bem  tyo<fy' 

35toirbigen  factament  Ijaben  au$gelef<$t.     batumb  tyat  fein  f.  mt.  baSbet 

18.  Stomal  gieng  ber  faifer  mit  alien  furften  in  djor,  bafelben  wa8  aber  ain  jtul  mit  gulbin 
tied^er  jugeri<f>t  inmitten  be8  (fjorS,  ba  fniet  ber  faifer  n>iber  niber,  unb  ftonben  bie  furften  alle 
in  iter  orbnung  wie  oben.  ba  fang  be  i>ifd>off  aber  etli<f>  codecft.  bamadj  gieng  ber  legat  ju 
bem  altar  fcinauff  unb  gab  ben  fegen.  tarna$  fang  man  bad  Te  deum  laudamus  unb  etlicfc 
colecten,  unb  gieng  jeberman  au«  ber  tir$en. 


Digitized  by 


Google 


278  VII«  2>«  (tyrontf  toon  (Siemens  ©enber. 

fcftct  geaitt,  bag  er  foti$$  feft,  ttrie  feme  toorfaren  (tmber  bcr  lefeer  teer)  ju 
9lug$purg  bor  menigfti<$  mit  afler  fotemnitet  begang.  [3iib]  ju  bifem  fcer* : 
Te  ergo  quesumus,  tuis  famulis  subveni  ift  bcr  fatfer  [unb  bcr]  Kng 
mit  ploffen  Ijaupten  unb  all  bie  fiirften  auff  bic  ploffen  crbc  unb  auff 
fain  tiffin  nibcrfnict.  unb  barna<$  ftnb  fie  auffgeftanben  bi*  ju* 
cnb  bife$  l^mp*  unb  etfictyer  collect,  bie  bcr  bifctyoff  toon  2lug$purg  ge* 
fungen  I?at. 

wd.  71.  ©amacty  ift  ber  faifer,  [bcr]  fing,  [bcr]  legat  unb  afle  fiirften  unb 
fycrrn  jfi  fug ,  ben  faifcr  auff  bie  ^fatfe  in  fein  Ijerberg  ju  p kitten,  gangen. 
ba  fyat  bcr  laifcr  mit  incn  alien  ba  ain  furfe,  frainbti$$  gefprecfy  geljapt,  w 
incn  ba  anjeigt  bic  ftunbt,  uriberumb  jufamen  jelomen,  ba$  ampt  unb 
[bic]  procefc  mit  bem  loblictyen  Ijoctytoirbigen  facrament  morgen*  ju  begeen, 
tDte  feine  unb  attc  ire  uorfaren  anbe$ttgflic$  unb  tobli<$  begangen  ljaben, 
unb  fyat  baraacty  ir  ieblid&em  bic  Ijanbt  bottcn  unb  [fie]  an  ir  Ijerberg  tauffen 
jiecfyen  mit  toinfefyung  aincr  gutte  nactyt  K  is 

Hd.  71.  3Un  rat  tyat  !ai.  mt.  gefctyencft  3  grog,  filberin,  fcergfilbt  fctyeuren, 
bcrbecft.  in  bcr  ainc  fcin  gelegen  1000  bucaten,  in  bcr  anberc  1000  unge* 
rifcty  gulben,  in  ber  britte  1000  ncu  2lugfyurger  retnifcty  fl.  [312*]  fintg 
gerbinanbo  tyat  ain  rat  gefdjendt  ain  grofe,  ftlbertn,  fcergutbte  fc^curcn. 
ben  fiirften  unb  tyerrn  alien  Ijat  man  ftfc$  unb  tocin  gef<$en<ft,  ben  prelaten  jo 

8.  [91.  505b]  Xarnacr)  ift  bei  faifcr  auff  tie  $faty  jod)en  unb  mit  im  bet  ling,  [ber]  legat  unb  an 
fiirften  unb  faben  ba  ain  tlein  gefprect)  mitainanber  ger)ept  unb  l&at]  au$  inen  anjeigt,  ba§  er  ju 
morgen  write  unferS  &crrn  fronlei^naml  tag  wie  fein  borfaren  bo<t)jeitticr)  began  unb  bai  $e$« 
roitbig  facrament  in  be  flat  umbtragen.  unb  bott  barnacb.  ainem  jeblUfcen  bie  b.anb  unb  lief  fie 
an  it  bti&erg  abjiecfyn.  16.  Win  rat  fcie  tjat  bem  faifer  gefcr)encft  3  ucrgulbi,  bcrbecft,  gte§ 

fefceuren:  in  ainer  fcfeeuren  flnb  gelegen  lautter  bucaten,  in  ber  anbern  lauttet  ungerifeb,  gulbin 
unb  in  ber  britten  lautter  neu  ttugipurget  gulbin.  ber  faifer  ift  Don  ben  gefanbten  ainet  rati 
gefragt  worben,  ob  fein  [931.  506*J  mt.  wetle  ain  burgerSbanfc  fcaben,  b.at  er  ju  anbtwurt  gcben, 
er  t?ab  vcr  augen  ain  banfe,  ben  well  er  bor  auirict/ten.  ain  rat  bat  finig  Serbinanbo  ain  »er« 
gulbttn,  verbedten  fdjeuren  geftyneft  unb  ben  anbern  fiirften  unb  prelaten  afle  fifdj  unb  vein 
ober  wein  aUein,  be*gteicr)cn  bem  abel  aUein  wein. 

1.  2Bat)renb  btc  ilBrigcn  gttrflcn  In  ba  Bet  tyrer  or3lcr)nenbcn  ©altung.   ©. 

ir)rc  ©crBcrgc  cnt(af(ett  »urbcn,  mugtcn  JBrcnj  att  3fcnmann  dd.  19.  3unt  ht 

bcr  ^urfilrfl    toon  ©ad)[en,    2Karfgraf  Corp.    ref.  II  <S.  114;    gBrftemamt, 

©eora  toon  SBranbcnburg ,  £crjog  (grnfl  Urt.*S8. 1  @.  267;  (Stoang.  SBtberlcaung 

Don  Jiineburg,  ?anbgraf  ftyityp  ^on  gcacn  ben  fatfc.  Script  t>om  SJct&tag 

$effenunb  gilrjt  Solfgang  toon  ^alt  bet  gbrfhmann,  Slrc^tD  f.  b.  ©ef4  b. 

jurildblelben.     ^bnig  gerbtnanb  croff*  ftrc^l.  3lef.1, 1  @.28ff.;  ben  Bamberger 

nete  tynen  in  ©egentoart  be«  flatferS,  ©efanbten-53er.  toom  16.3unlS.106ff.; 

bag  fte  bie  ctoangcttfae  ^Jrcbigt  toat)renb  ©c^trrma^er  @.  58  nnb  59  ff.    53et  ber 

be«  9^eicb«tage«  abflctten  nnb  morgen  Unterrebung  am  9Worgen  bc«  gtonletfy 

an    bcr  grouieic^nam«procefpon   t^eil*  namstages  tvar  llbrlgcn«  ber  ^urffirfl 

ncljmen   (ottten;    bcu   fid)    tcelgembcn  toon  ©aAfen,  ber  ft^  un^Sglic^  fa&tte, 

gttrflen  tcurbe  ©cbenf jett  bl«  gum  nttcr)*  burtr)  fetnen   ©obn   3or)ann  griebrt^ 

flen  SWorgcn  gcn>ar;rt;  fie  hlitUn  aut^  toertretett. 


Digitized  by 


Google 


1530.  279 

unb  [bcm]  abet  toein,  ainem  jeblid^cm  na<$  feinem  ftanbt.  bie  ratSgeben 
Ijaben  ben  faifer  gefragt,  toann  fein  mt.  well,  fo  toetten  fie  im  ant 
burgerbanfe  fatten;  ba  Ijat  ber  latfer  inen  ju  anbtourt  geben,  er  Ijab  ain 
banfc  borijanben  auff  bem  rei<fy$tag,  ben  toefl  er  &or  ausbanfeen. 

5         3ln  unferS  tyerrn  fronleid&namStag  Ijat  ber  latfer  burcfy  fetn  caftan  i6.  sum. 
ben  fyoctyen  altar  junt  Jljom  tauffen  jteren  p  bem  ampt  unb  barauff  tanwei.7i. 
fefcen  6  grofc  gutbin  (euctyter  unb  8  grofe,  gan^  gulbtne  bitber  bis  gu  bem 
nabet,  am  grofc  crucifij,  unfer  (iebe  frauen  bUb,  fant  $eter,  fant  Sfravite, 
fant  Snbris,  fant  3acob,  fant  3erg,  fant  Slntfyoni. 

io        Sluff  bie  7.  ftunbt  finb  afle  ffirften  ju  bem  latfer  &e  fommen  an  Ijoff  Ret.  71. 
beriefft  toorben1,  bamit  ber  latfer  nut  afler*  f  olemnitet  [3i2b]  ba8  feft 
unfer*  Jjerrn  fronleicfynams  baSber  Ijerttctyer  begaun  toere.    fofi<$$  aber 
tootten  ntt  all  tfyon,  unb  ttriberotten  fi<$  gu  fomen  ber  cfyurfurft  Ijerfeog 
£an$  bon  ©actyfen,  fetn  fun  Ijerfcog  $an$  gribericty,  l)erfeog  (Srenft  unb 

15  Ijerfeog  granfe  bon  Sunenburg,  be$  cfyurfittften  Don  ©a<j)fen  fctytoefter* 
fun 2,  ntargraff  3erg  bon  SJranbenburg,  lanbtgraff  $$ifiw$  bon  §>effen 
unb  graff  SBotff,  ffirft  ju  Slnijaft,  toetctye*  fd&toefter  ber  d^urfitrfl  tyerfeog 
§an$  ju  ber  ee  fyet3,  unb  tljetten  ben  latfer  bitten,  bag  fein  fat*  mt.  [fie] 
nit  ttriber  ir  geioiffen  nStten  toere.    ber  latfer  (iefe  fie  alfo  auff  irem 

20  f efeerifefyen ,  bflfen  fiirnemen  bajumaf  beftan  unb  ift  mit  ben  anbern 
fitrften  unb  Ijerrn  in  unfer  liebe  grauenfird^en  gangen  mit  ainer  grofe 
anjatL 

©obatb  fie  in  bie  firctyen  finb  fomen,  Ijat  bed  faifer*  canteret,  and)  m.  n. 
mit  orgfen  unb  trumettyen,  angefangen,  unb  ber  bifd&off  bon  SlugSpurg 

25  ijat  ba$  ampt  gefungen.  unber  bifem  amt  finb  bie  tutfyerifctyen  fitrften  all 
ju  tyerfcog  £wnfen  fomen  in  fein  fyerberg  unb  Ijaben  ba  ain  tauffltcfys, 
fefcertfdfy  concili  geljalten.  [3i3a]  in  ber  11.  ftunbt  ift  bad  ampt  geenbt 
toorben ;  ba  Jjat  man  ficfy  ju  ber  procefc  gefefytdt,  unb  bie  aCerfflftticfyoften 
ornat,  fo  man  ju  bem  23)om  Ijat  geljap  t,  bie  Ijat  man  gepraucfyt. 

30        3u  bem  erften  finb  bie  fritter  gangen,  bawacfy  bie  bicarier  unbgtei.72. 

6.  fco$en  altar:  cfjorrattat.  8.  4ain  gro§  cruciftj'  fetylt  in  6.         22.  SDet  Slbfafr  fcf^lie^t  in  b 

mit  ben  SGBotten :  *unb  in  bifer  mitler  toeil  fcaben  bie  lut^crifc^en  furjten  in  fcerfcoa,  £anfen  tyx* 
berg  ain  rat  a,eb>lten\ 

1.  8gl.  ben  33eri<$t  bet  gBrPcmann,  3.  Jhtrfiirft  3o^ann  tear  fctt  1513 
Ur!.48. 1  @.  271  ff.  (cine  Ouette  @en*  in  jtoetter  (S$e  mit  3»argareta,  ber  Xoty 
berS);  ©t^inma^cr  ©.  61  ff.  ter  be8  gilrflen  SBalbemar  VI.  toon  2ttt* 

2.  ajlargareta,  bte@^tt)e(ler  beg  #ur*  ^att  (beg  SSaterg  beg  gtirjtat  SBolfgattg), 
fttrflen  toon  @a#fen,  xoax  fctt  1487  toer*  fcermctytt. 

rna'^tt  mit  §erjog  ^einrt^  toon  SBraun- 
fc^toeig^ilneburg ,  bem  5Sater  toon  (Sntjt 
u.  granj. 


Digitized  by 


Google 


280  VII.  3)ic  (Etyrontf  toon  (Elcmcn*  ©enbcr. 

tfyomtyerrn,  barauff  ber  bifd&off  toon  Slugdpurg,  barna<$  bic  ty?fpantf($en 
priefter  unb  prelaten,  ben  Ijet  man  toerorbnet  bic  bfiften  unb  foftlid&often 
ornat  anjutragen,  fo  man  auff  bcm  t^omfttfft  l)et.  barnacty  flnb  bed 
faiferd  unb  fingd  trumetljer  gangen.  barnacty  afle  teutfctyen  unb  fy* 
fpanifcty  ffirften.  baroacty  ift  bcr  erfebifcfyoff  Den  SWcnfe  unbcr  bcm  tyimeU 
gangen,  bcr  !)at  bad  tyocfyttrirbig  facrament  tragen,  unb  finig  gerbinanbud 
Ijat  in  ju  bcr  frectyten  Ijanbt  gefiert  unb  gu  bcr  glingen  Ijanb  margraff 
Soacfyim,  bcr  ctyurfurft.  ben  Ijimel  fyaben  gctragen  bifc  fflrftcn  barfyaup t : 
toon  unfer  liebe  grauen  bid  gen  fant  ^Jetcr  pfalfegtaff  gribericty  bom  SRljein, 
fyerfeog  SBUfyatm  unb  Subttrig  toon  SJafyren,  [3i3b]  Ijerfcog  3erg  unbio 
SJerntyn  toon  foment  unb  bcr  iung  margraff  3oacfyim,  bed  ctyurfiirften 
fun.  ba  man  ju  fant  ^Jeter  bad  etoangettum  getefen  !)at  geJjapt,  ba  tyaben 
6  anber  fflrften  ben  Ijimet  tragen  toon  fant  ^Jetcr  bid  gen  bem  tyaitigen 
Sreufe.  ba  man  nun  bafelben  bad  etoangelium  gelcfen  Ijat  fapt,  ba  tyaben 
aber  6  anber  furften  ben  Ijimef  tragen  toom  IjaiKgen  Sreufe  bid  in  unfer  is 
liebc  grauenfitcfyen. 

«ei.  73.  Huff  bad^octyttrirbig  facrament  ift  ber  faifer  anbecfyttgfticty  bartyaupt 
attein  gangen  unb  Ijat  in  feincn  beiben  fyenben  ain  grofe,  prinnebe  ferfeen 
toon  toeiffem  toactyd  getragen.  na#  bem  faifer  ber  fegat  Santyegtud  unb 
neben  im  ain  alter,  mecfytiger  fyerr,  Ijat  eincm  SBatctyen  ober  ©panioten  20 
gteicfygefecfyen;  auff  bifen  Ijerrn  l?at  ber  tegat  fctyter  imerju  fein  fred&te  Ijanb 
gelegt  fapt.  barnacfy  bie  carbinat  [toon]  ©atfcburg,  Orient  unb  Sitticfy  unb 
befeife  auff  fie  ain  toenig  Ijerna<$  ber  bifd^off  toon  Sflten  unb  [berjtljomprobft 
toon  SErier.  barnad^  bie  anbern  furften,  botfttyafften,  tyerrn  unb  pretaten. 
[3ua]  bie  toorbcroften  Ijerrn,  200  an  bed  faifcr^  unb  finigd  Ijoff,  in  gutbin  25 
unb  famatin  ttaiber  faft  foftticty,  finb  toor,  na<$  unb  neben  bem  Ijo$* 
toirbigen  facrament  gangen,  unb  Ijat  ir  jeblid^er  ain  grofe,  prinnebe  ferfeen 
in  ber  Ijanb  tragen.  ber  laifer  Ijat  100  ferfcen  toon  toeiffem  toad&d  unb 
bet  ling  100  toon  gelcm  toactyd  ju  bifer  procefc  lauffen  madden,  urn  fie 
(ieffen  bed  faiferd  300  unb  bed  finigd  100  tratoanten.  urn  aind  na<$3o 
mittag  fyat  fi<$  bie  procefc  geenbt.  bawacty  tyaben  bie  furften  afl  bem 
faifer  bad  glait  bid  in  bie  ^fatfe  geben.  barnad^  ift  ain  jebtictyer  an  fein 
tyerbetg  jogen,  bad  mittagmafl  gu  nemen. 

Bd.73.        %m  17.  tag  junii  nacty  mittag  fyat  ber  faifcr  ju  im  auff  bic 


8.  ten  Ijinul ,  batunttt  b«  bifc^off  »on  9Win|j  mit  bem  fcoebwitbigen  factament  gangen  ifl 

mit  ploitm  \)<Mpt.  17.  mit  gtofer  inbtinjligct  anbadyt.  29.  4ber  fing'  ip  aufgenemmen 

aul  b. 


Digiti 


zed  by  G00gle 


1530.  281 

24  criftenli<$  filrften  benefit  unb  [ift]  bci  men  im  tat  gcfeffcn  bi$  in  bie 
7.  ftunbt  gegen  bet  nacfyt1. 

3lm  18.  tag  junii  am  fampstag  Ijat  bet  laifer  juim  attetn  bte  ^ei.  73. 
tutljerifcfyen  filrften  beriefft,  mit  toetd^en  er  3  ftunb  tang  Ijat  reb  geljatten 

5  unb  fie  mit  atter  guette  Don  iter  irfal  ju  bem  toaren,  frecfyten,  atten 
gtauben  ermant,  Ijat  aber  nictyfc  mit  inen  liinben  fttyaffen,  nocfy  au$ri<$ten ; 
l?at  fte  alfo  toerftotft  Don  im  tauffen  gan 2. 

[3i4b]  ©obatb  bie  tutljerifcfyen  fiirften  Don  feiner  mt.  finb  lomen,  Jjat  er ««.  73. 
bie  criftenticfyen  fiirften  ju  im  auff  bte  ^fatfe  gefobert,  unb  afe  fu$  ber* 

10  fetbig  rat  in  ber  6.  ftunbt  geenbet  Ijat  na<$  fcefperjett,  ba  Ijat  ber  laifer 
bie  3  Jjerofb  mit  iren  ftebtactyen  unb  12  trumetljer  unb  IjBrbauger  unb 
etoa  Dit  raifiger  pferb  Ijie  ju  9lug$burg  lauffen  reitten  unb  fiir  aCe 
Ijfiuffer,  barin  bie  tutljerifttyen  fiirften  ju  Ijerbig  finb  gefegen.  ba  Ijaben  bie 
Ijerotben  an  ainem  jebticfyen  ort  mieffen  berieffen  unb  au$fc$reien,  toetd^er 

15  au$  ben  8utljerif<$en  prebige  ober  an  ir  prebig  gang,  foticty  all  n>ette  fai. 
mt.  mit  ber  IjBctyften  ftraff  ftraffen.  unb  finb  atoeg  2  trumetljer  auff 
ainem  rofc  Ijinber  ainanber  gefeffen.  unb  in  aflen  gaffen  unb  Dor  ber 
tutljertfd&en  fiirften  Ijerberg,  ate  [offt]  bie  Ijerolb  Ijaben  fo(i<$$  toeflen,  Ijat 
man  barDor  mieffen  auffptauffen  unb  baugen 3.    unb  Ijat  fi<$  auff  bifen 

20  abent  ba$  lutljerifcfy  prebigen  atfo  geenbt. 

£>er$og  §anfen  Don  ©adjfen  prebiger  Ijat  ju  fant  Satfyerina  unb  ju  m.  74. 
jeiten  ju  fant  Hnna  geprebtget4,  margraff  3ergen  Don  SJranbenburg 

1.  24  furften  bed  alten,  ftedjten  glaubenS.  2.  unb  $at  mit  inen  tat  geljalten  toon  bet  7.  jlunb 
M«  in  bie  nact)t.  4.  unb  mit  inen  3  jlunb  in  aUer  gutte  getyanbelt,  ob  er  fie  auff  ben  re#ten 

meg  me$t  bringen  it.  10.  [®I.  509*>]  fc,at  fein  fai.  mt.  feine  14  ttumettyer,  baugenfct)lager  unb 
3  bjrolben  mit  ftSbla(t)en  unb  etlict)en  reuttern  in  ber  flat  bje  burd)  afle  gaffen  unb  fur  ber  furften 
berberg  lauffen  reibten  unb  buret)  bie  fcerolben  offenlid)  lauffen  berieffen  alweg  nact)  bem  trummettyen 
unb  bauggen,  bafj  bie  fai.  mt.  roeUe  bie  lut^erif^en  prebiger,  bie  ba  bjnfuro  me  tourben  prebigen, 
unb  afle  bife,  fo  baran  gan  wurben,  mit  ber  f)8(t)ften  ftraff  rooltc  ftraffen. 

1.  2fai  93ormittag  beg  17.3uni  ilbcr*  f$fog  gefcrad&t,  bag  man  Don  fceiben 
jjafcen  bte  luttyerifdjen  gtirfkn  bte  toon  @eiten  mit  bem  ^rebigen  fHtte  fte$e,  »o* 
tynen  geforberte  f^rt|tlt^e  (Srfta'rung,  gegen  ber  laifer  uityarteiifctye  ^rebiger 
toamm  fte  flc^  m$t  an  ber  ^rocefflon  be«  aufPetten  miirbe,  bie  ba«  retne  ©ottefi- 
ttyetltgt,  unb  aarum  fie  ntc^t  Don  ber  toort  ju  tocrliinben  fatten.  Stuf  btefen 
etoangetif^en  ^rebigt  abftetyen  tooflten.  SSorWag  gteng  ber  laifer  etn,  n>orauf 
9ia^mttttag«  krief  ber  laifer  bie  ilfcrtgen  no(^  am  Slbenbe  bcffelfcen  Sages  bie 
gilrfien ,  urn  jt$  mit  i^mn  bariiber  gu  ^roctamterung  be8  fatfertt^en  ©efcoteS 
berat^en.  ©.  @^irrma^er  ©.  66  ;  burd^  ^erotbe  erfolgte.  Sfttatfcerger  ©ef.* 
33ril(f  @.  34  nnb  bte  n8c$fte Slnmerfung.  Ser.  Dom  19.3uni;  @^irrma^er  6.67; 

2.  @tn  Don  ber  2«aiorttat  gefctlbcter  ©tild  &.  34  ff. ;  (SSIefttn  I  @.  88  ff. 
2fa$f($u6  mtter^anbelte   am   18.  3«nt  3.  @.©(^trrma^er@.70ff.u.©.400; 
SBormtttagg  mtt  ben  etoangeitf^en  giirften  ©rilcf  @.  40 ;  SSalc^  XVI  <&.  890 ;  bie 
ttegen  etne«  S8erglei(^e«   fcejiiglt^    ber  (Srja^Iung  be«  §erotbe«  @turm  in  D. 
?rebtgt.    (S«  rourbe  toon  i^m  in  SSor-  4.  ©gt.  oben  <&.  254  Slnm.  5. 


Digitized  by 


Google 


282 


VII.  SDic  <£tyrontf  toon  OElemenfi  ©cnbcr. 


[prebiger]  ju  fant2Worifeen,  [bed]  tanblgraffen  Don  5>cffen  prebtger  jfi  font 
Urti<$  *.  ift  bic  fag  geioeffen,  ftc  Ijaben  ed  tyan  aud  aine«  ratd  $ie  Der* 
fcUgung. 

Die  fflrften  finb  fetbd  an  bte  prebig  gangen2. 
i»ei.74.[3i5a]  8lm  20.  tag  junii  am  montag  Ijat  bcr  erfebifctyoff  Don  9ttenfc  jus 
bem  £ljom  bad  ampt  Don  bem  Ijattigen  gaift  mit  alter  fotemnitet  gefungen 
mit  bed  laiferd  unb  [bed]  finigd  cantereien,  orgten,  trumetljen  unb  anbem 
inftrumenten,  unb  finb  bie  nacfygefd^riben  fflrften  in  folictyer  orbnnng  bet 
bem  ampt  geftanben 3. 

8ln  bet  frec^ten  feitten:  » 


Satfer  Saret; 
finig  gerbinanbud ; 
Hermann,  erfebifd&off  Don  SBten ; 
£and  Don  2flefcenljaufen ,    tljom< 

probft  ju  Zxxtx ; 
©ctyend  SSatentetn  Don  Srbacfy,  fret* 

fy»rr; 
fyerfeog  9Bifljatm  Don  ©atyren; 
I)erfeog  3erg  Don  ©acfyfen ; 
^Ifefltaff  Dtij§ainrid&; 
Ijerfcog  Snbnrig  Don  ©atyren ; 
margtaff    3erg     Don    ©ranben* 

burg; 
§erfeog  Srenft  Don  Sunenburg 
nit  im  ctyor  geftanben,  funber  in  ber 
gangen 4. 


Ijerfeog     §ainric$     Don    ©raw 

tfalfegraffWKW; 

tyerfeog  $ainrt<$  Don  2Ke<$eiburg ; 

tyerfeog  JHbrecfyt  Don  2Ke<$etburg;  is 

tyerfeog  3erg  Don  foment ; 

Ijerfeog  ©erntyn  Don  foment; 

fyerfeog§andgriberi<$  Don©a$fen; 

margraff  3oac$im,  ber  jung; 

fyerfeog  griberid^  Don  ©ad&fen ;       20 

l?erfcog  granfe  Don  Sunenburg ; 

(anbtgraff  3erg  Don  8euc$tenberg; 

tret  fflrften  Don  2lnljatt. 
unb  ber  tanbtgraff  Don  $effen  finb 
23jomIir<fyen  mit  ainanber  fpafeieren» 


3.  toai  bie  fag,  bie  furften,  bic  atoeg  felM  an  bie  pitbig  giengen,  ^etten  bie  ain  tat  barumb  k* 
fu$t.  9.  in  beiftin  (ai.  u.  fn.  mt„  aUet  catbinfil,  fflijlen,  ^erm  u.  botf#afftcn,  bie  all  im  $en 
nad)  tret  oibnung  in  jtieUen  fhmben,  auflgenomen  ^erfrog  %ani  von  6a$fen,  djutfutfi,  »a#  nit  ba, 
unb  fcerfcog  (Srcnft  von  Cunenburg  unb  bei  lanbgtaff  eon  -fceflen  bie  gicngtn  in  bee  firdjen  tin 
unb  ben  fpafeietn,  wcltcn  nit  in  #oit  gan. 


1.  (Sr^arb  €#tte£f,  be$  Sanbgrafen 
^reblger,  ^rebigte  gleii  am  £age  na$ 
bcr  9fnfunft  beffctbett  in  2fog«&uig  in 
ber  ©t.  aWorifettrd^e;  toom  17.  2Kat  an 
lieg  ber  Sanbgraf  attc  ©onntage,  2)ten«* 
tage  unb  9fltttn>o$e  ju  @t.  Ulricfy  mor« 
genS  urn  7  Ul)r  prebigen.  ©c$irrmad?er 
@.  46.  (Stomal  tyiJrte  Wltyp  and}  ben 
(Scttarius.  (Sfcb. 

2.  Wa6f  @c$tmna$er  <5.  46  gtengen 


bie  iibrigen  etoangelif^en  giirftett  ju  bem 
^rebiger  be«  flurtttrften  toon  @a^fen. 

3.  25gl.  bie  (SrjSblung  bei  ©^in-- 
ma^cr  ©.  73;  ben  9iflmb.  ©ef.*©er. 
toom  21.  3nni  @.  121 ;  ©^alatinfi  ©er. 
bei  SBal^  XVI  @.  937. 

4.  3n  ber  S)mdi$rtft  A  bcigt  c? : 
'Unb  ber  tanbtgraff  toon  $effen  nub  ctt* 
Itt^  anber  fyabtn  nit  fleen  miJgen ,  fetn 
auff  ber  ^arfirc^en  gewefen.' 


Digitized  by 


Google 


1530.  283 

[3i5a]  9ln  ber  gtingen  feitten: 

$)er  tegat,  carbinat  SampejiuG ;         btfcfyoff  Don  £l?ur ; 
carbhtat  Don  ©alfcburg;  „     Don  Softenfe; 

carbinat  Don  Orient;  „     ton  2lug$purg; 

5  erfebif  cfyoff  toon  ©remen ;  «,     Don  $affati> ; 

SBaltljer,  fyod&maifter  in  $reufa;  „     Don  Stiffen; 

bifctyoff  toon  SBirfcburg ;  „     Don  getters ; 

„     Don  S^ftetten;  „     Don  8ebu«  unb  SRafeenburg. 

„     bon  ©petyr ; 

io  3)er  finig  [Don]  grandretcfy,  Sngettanb,  Portugal  unb  [ber]  SSenebiger  bot* 

fctyaff ten  finb  befunber  geftanben  gu  enbt,  in  mitten  be$  <$or$,  bet  ben  bljiren. 

£)er  ganfe  <$or  ift  mit  gufbin  tiecfyer  bebedt  unb  umfyendt  ge* 

toeffen, 

S3  finb  aucfy  funft  bit  prelaten,  graffen,  Ijerrn  unb  botfctyafften  ba 
is  getoeffen,  bie  nit  geftett  finb  toorben. 

^fatfcgraff  gribericty  Don  9t^ein  ift  nit  ba  geioeffen,  Don  ettictyer  be$ 
faifers  gefcfyefft  toegen,  autf)  bafc  er  mit  Ijerfeog  3ergen  Don  ©actyfen  ain 
ftri  tt  Ijet  Don  be$  ftanbS  toegen  K 

[3iea]  Watf)  bem  eDangett  \ot  ber  erfcbifctyoff  Don  SRoffan,  ^JimjrinetfaS,  »ei.  n. 
20  [ate]  orator  Don  bem  top  ft  $  finig  gerbinanbo  gefcfyid  t,  ain  fd^Une  oration 
unb  exportation,  toiber  bie  burden  ju  ftreitten,  ju  bem  laifer  unb  atten 
f iirften  getfyan,  mit  berierung  manttyertei  Ijiftorien  unb  gefcfyictyten  2* 

Sftacfy  ber  oration  ift  ber  laifer,  linig,  fegat  unb  afle  fiirften  ju  o^fer  mi  75. 
gangen 3. 
25        5Rad^  bem  antyt  ift  ber  laifer  mit  fampt  aflen  fiirften,  Ijerrn  unb  Hei.  75. 
ftenben  auff  ba$  SKatfyaus  lomen,  unb  ba  ft<$  ain  Jebtid&er  an  fein  ort  ge* 
fefet  bet,  Ijat  \> fatfegraff  gribericfy  in  namen  be$  laiferS  ju  ben  ftenben  be$ 
ro.  u\tf)&  ain  fcfyBne  reb  gettyan4,  toie  fein  mt.  mit  gemeiner  toafl  ju 

13.  Diefer  Hbfafc  unb  bie  beiben  folgenben  fe^len  in  6.  19.  [81. 510t>]  9ta#  bem  efcangeli 

$at  ber  erfcbifefaff  ton  IRoffan,  bed  bapftS  botfaafft,  ain  oration  unb  prebig  im  $orr  getyan,  fte 
ermanbt  wiber  bie  Sfircfen  ju  friegen.  23.  Diefer  Sibfafc  fetylt  in  &.  28.  fyit  pfalfcgraff  $ri« 
betted  in  namen  be«  faiferS  ain  fc^one  reb  getyan,  wie  fein  fai.  mt.  feine  rei$e  finflfrcicf?,  au# 
feine  weib  unb  finb  fyab  oerlauflen  unb  bur<f>  feiner  feinb  lanb  au«  grofer  liebe,  fo  er  ju  teutfetyer 
nation  roolfart  trag,  fomen  fei,  bie  fpaltung  im  glauben  ^injfilegen  unb  ain  frieg  wiber  bie 
lurden  furjfinemen  unb  frib  unber  ben  fflrften  ju  madjen. 

1.  Sfte^rere  anbere  ^aitfifheltigfcttcn     XVI  <&.  916  untcr  bem  fatten  3)atum 
ber  gilrficn  toarcn  Sags  &utoor(19.3mu)      bc«  19.  3uni. 

toom  flatfer  entf^teben  tuorben.    ©(^trr*  3.  83gl.  ben  Set.  bet  @(^tnma^er 

ma^er®.  72  ff.  @.  54. 

2.  @.  bie  Stebc  bed  SStttc.  ^tmpitteflt  4.  ®.  ben  3tntrag  unb  bad  ©ege&rot 
kt  (£iJte(ltn  I  @.  105 ;  beut^  bet  2Bah$  bed  flatferS  an  bie  Ptflett  butc^  ben 


Digitized  by 


Google 


284  VII.  3)ie  Qtyrontt  toon  (Siemens  ©enbet. 

grandfurt  ju  ainem  to.  linig  ertoett  fei  toorben,  unb  tote  ct  $eraa<$  ju 
SBurmd  am  reicfydtag  Ijab  geljalten  unb  ba  alien  migtictyen  t>(eig  antert, 
ju  tracticren  unb  Ijanbten,  bad  ju  bem  gemeinen  nufe  ift  bienfttitty  ge« 
toeffen.  aber  auS  grofen  obtigenben  fa#en  tocgen  unb  frieg  Ijab  cr  in 
teutfetyen  lanbcn  nit  lenger  lunben  pleiben,  funbern  fcincn  erbtictyens 
fingfreicty  unb  tanben  in  iptyfpania  mieffen  ju  Ijilf  lomen,  [3ieb]  ntit  oer* 
toilgung  ber  cfyurftirften,  furften  unb  ftenbe  bed  to.  reid&d,  unb  [Ijabe]  inmitlcr 
jeit  [in  bet*j  teutfd&en  (anben  gutte  ffirfectyung  tfym,  ftatljatter  unb  regenten 
gefefct  mit  ootfomnem  getoatt.  nad&bem  cr  aber  in  iptyfpania  oeroomen 
$ab,  bag  in  teutf$en  (anben  neu  fefeerei  im  glauben,  ixfal  unb  jtoi'io 
freest,  auffrur  unb  toibertoU  bidder  erftanben  fei,  Ijab  fein  nit.  toeib  unb 
finb,  feine  fingfrei<$  unb  afle$,  toad  er  Ijab,  aertauffen  unb  [fei]  mit  grofer 
geferli<$ait  unb  forg  bur#  feiner  feinb  (anbt  fiber  meer  gefaren,  [fei]  ju  fob 
unb  eer  teutfefyer  nation  mit  ber  faiferli<$en  Iron  getrSnt,  [Ijab]  mit  Ijitf 
gotten  bad  9Belf$tanbt  ju  frib  pracfyt,  ber  tyoffnung  ju  got,  mit  tyitf  ben* 
ftenbe  bed  ro.  rei<$d  folid^d  auc$  in  teutfd^en  tanben  ju  oerpringen  *c. 

aw.  75.  Unb  ju  merer  erMairung  feiner  reb  tourbe  ife  in  irer  afler  gegen* 
toirtigfait  bur<$  ben  fecretari  2Ueyanber  ©d&toefyjj  <*in  brteff  Derleffen 
toerben,  toarumb  bte  lai.  mt.  ben  retd^dtag  ju2lugdpurg  Ijette  fftrgenomen, 
[ms  er]  Ijanblen  unb  tractieren  toitfte :  jum  erften  bifen  artidet,  mit  ts>a^  » 
geftalt  [er]  toiber  ben  burden  ain  frieg  toolte  ffirnemen.  ber  anber  artidet, 
toaS  gefd^toernud  unb  toibertoitten  bie  oberlait  ber  gaiftticfyait  toiber  bte 
toeltlicty  oberfait  Ijette  unb  [si7a]  bie  toeltlicty  toiber  bie  gaiftlicty  obertait ; 
[fo  bie  ftanbe  in  bifem  ir  opinion  in  fd&rifft  fteflten],  artidetdtoeid  teutf# 
ober  lateinif<$  begriffen,  unb  folid&d  fai.  mt.  iiberanbttourbten,  fotoolte* 
fein  lai.  mt.  in  foli<$  jtoietrecfyt  ain  gftttigd,  gnebigd,  eertictyd  einfettyen 
barin  tljon  unb  urn  jimltd^e  mittel  betrad^ten.  ber  3.  artidet  ift  getoeffen, 
bafc  fein  mt.  toette  atte  menget,  auffrur,  jtoitrectyt  unb  menget  im  ganfcen 
ro.  reic$  Ijintegen  unb  ailed  bad,  bed  gS  auffnemung  unb  bSfferung  blenft* 
l\d)  fei,  oerorbnen  unb  furnemen.  30 

»«i.  76.  35a  ,  olid^er  brteff  bid  ju  enbt  oertefen  ift  toorben,  finb  bie  <$ur»  unb 
ffirften  auffgeftanben  unb  Ijaben  fic$  mitainanber  unberrebt,  unb  bar* 
nacty  Ijat  ber  d^urffirft  margraff  3oa$im  in  namen  atter  ftenbt  ju  bem 

17.  Xiefet  «bfafc  febjt  in  6.  {31.  [SI.  511»J  Buff  folt$*  bat  matgtaff  3oa$im  Taif.  mt.  in 

narmn  alto  jtanbt  band  gtfagt,  .unb  ifl!  alfo  f^ien  urn  ami  jeberman  auff  bem  SRatbaul  obgt» 
fatten  unb  fcaben  ben  taifet  bi*  in  bit  $fatfe  beleit. 

^fatg^rafen  bei  ©palattn,  Ann.  ©.  201 ;  im  ©ertc$t  bet  ©^trnna^et  @.  75.  — 

(£^VtTau«  @.  47;  Salc$  XVI  ©.  938;  ©.  im  ftbrigen  ttber  ben  Eertauf  biefer 

8»r|lemann,  Urf.»».  I  ©.295.  —  fort.  ©egeben^eitenben5Rflrnb.(3^ef..©er.toom 

bei  (SBlepin  I  ©.  115;  C^trauS  ©.  53;  21.  3unt  1530, 1.  c.  «t.  734  ©.  121  ff. 


Digitized  by 


Google 


1530. 


285 


laifer  oin  oration  getljan  unb  auff  bic  reb,  Don  pfatfcgraff  gribericty  be* 

fctyectyen,  fat,  mt  band  gefagt ,  unb  tote  fie  all  and  feiner  tai.  mt.  jufunft 

Ijocty  erfreit  toeren  toorben  unb  ir  afler  geljorfam,  unbertljenig  bit  toere, 

bag  ir  I.  m.  toolte  inen  ain  copei  be$  ife  Derlefnen  brieffs  mittaitten,  fo 
&  molten  fie  ficty  barin  erfe<$en  unb  fur  augen  nemen,  barin  ju  ratfetytagen, 

unb  ate  t>it  inen  miglicty  n>ere,  bef#tieffen,  barab  fcin  f.  mt.  ain  gnebig* 

gefatten  tourbe  Ijaben. 

[3i7b]  Darauff  au$  f.  m.  beDetdfc  pfatfcgraff  gribericty  geanbttourt  Ijat,  nci.  76. 

f.  m.  Dertmtge  ben  ctyurffirften,  fflrften  unb  ftenben,  bag  fie  ben  Derlefnen 
io  Brteff  abfetyreiben. 

$)arna$  Ijat  ber  marfctyatdf  Don  ^apenljaim  mit  tautter  ftim  beriefft,  aw.  76. 

bag  bie  ctyur*,  fflrften  unb  ftenbe'affe  ir  jebtid&er  ain  fctyreiber  urn  bie 

3.  ftunbt  auff  ba«  9tatljau«  fctyidf,  fo  toerbe  ben  obgemetten  brieff  be$ 

bifc$off«  t>on  SWenfc  fecretari  offenticty  ad  pennas  tefen. 
i*        9iad>  foftctyem  ift  ber  laifer  unb  afle  fflrften  auffgeftanben  fd^ier  urn  jh«i.  76. 

ain$  nactymittag,  unb  Ijaben  bem  laifer  atte  fflrften  ba$  glait  geben  bi$ 

auff  bie  $fatft. 

$)er  abtoeffenben  fflrften  unb  Ijerrn  Botfd&afft1. 


$erfeog  $an$  Don  ©afyren,  graff  ju 

2°     ©elbenfc 2  unb  tyerfeog  8ubtoig  ju 

©afyren,  graff  ju  ©panfytim 3, 

Ijaben  iren  gtoalt  geben  margraff 

$lji{iW$4  cancer  Don  ©aben; 

margraff  ?$UiM>  Don  ©aben  [fcfyidf* 

2&     te]  fein  canfcter  boctor  Seroni* 

mum  gotyf#; 

tyerfeog  Don  ©runf<$tt>ig,   bifc^off 

ju  Oftnabrugf  unb  ^abelboren5, 

Ijerr   SReinprectyt    Don   fterfen* 

30     bruc$,DtI)o©er<f  man  Kcenciaten ; 


unb  Ijerr  griberi<$  gribman, 
official; 

[3i8a]  bifdjoff  Don  SKinfter,  [beS] 
btfetyoffs  Don  ©Men  bruber,  ain 
graff  Don9tett>enaer,  ift  erfd&inen 
bur<$  be«  bifc$off«  Don  S5Ien 
cancer  unb  marfctyatdf ; 

tf affcfltaff  Wftf>P>  Mfaoff  ju  gret;* 
fingen6,  [fctyicfte]  feinen  canfefer 
3Katl)eum  8u$  unb  Ijerr  Slntljoni 
2Uberfborff  er,  tljomljerr  bafetben ; 

pffttfcgraff  ipanS,  abminiftrator  ju 


8.  5Diefei  9t6fa^  unb  Ux  na$jle  ftbjtn  in* 


1.  8al.  SBaty  XVI  ©.866  u.  bic 
Urrterf<$rtften  beS  §Ret$8tag8abf$iebc8  in 
bet  SReuen  ©ammlung  :c.  @.  329. 

2.  3o$ann  II.,  Waftflr«f  Don  @tm» 
tnettt. 

3.  Subfcig  n.  Don  3»dbrfl(fen. 

4.  tyfittw  I.  in  ©panfrim,  +  1533. 

5.  (Stic$,  cut  ©ruber  Witttypf  I.  bed 


SHteren,  feit  1508©tf#of  toon  D«nafcril(f 
unb  ^aberborn,  fattier  (1532)no#©ifc$of 
Don  iWflnjter. 

6.  ^tyittW,  etn  ©ruber  beS  tfurfflrffen 
SubtriflV.  Don  ber  $fala,  feit  1498 
©lf*of  Don  greiflng,  feit  1517  Siftof 
toon  S^aumburg. 


Digitized  by 


Google 


286 


VII.   2>te  Circuit  toon  (Element  ©cnber. 


Ijerfeog  bon  ®&l$  unb  Sfebe2  Ipt 
gefctyidt  graff  SBetyrtd^  t>on 
Saldtenftatn,  Ijerr  $)ietric$  ton 
flatten,  probft  ju  Sronberg  unb 
fd&utmaifter  gu  »$,  Ijerr  S)tt*5 
ricty  bon  SEBetylicty,  erbljoffmaifter 
gu  ®ut$; 

tantgraff  ipanS  bon  8euc$tenberg 
Ijat  fein  getoatt  bem  bifctyoff  t>on 
9ttenfe  bebotctyen.  « 


9fcegen$purg  *,  fein  canfeterStugu* 

ftetn  bon  9fcofe  unb  fein  tljom« 

bectyent  Ijerr  Satyar  bon  ©umpen* 

berg ; 
bifctyoff  bonJBafet  Ijetr  $an$  ©tain* 

l)aufer,  fctn  official; 
bif<$off  bon  3ftefe  boctor  Staubium; 
bifctyoff  bon  Samtyn  Otljonen  $)o* 

ring,  fctn  canfeter; 
bifctyoff  in  Sljurlanbt  Ijat  gefaicft 

fcincn  canfeter  gribericfy  ®$ne« 

berg,  ©abriet  ©jffenljoffer  unb 

griberid&en  ffioffftod; 

[3i8b]  £eutfc$er  graffen  finb  36  auf  bem  reictystag  perfon(i<$  getoeffen 3, 
bie  anbern  l)aben  ir  botfetyafft  gefctyicft ;  ,5 

abbt  perfonticty  6,  bie  anbern  bur#  ir  botfefyafft4; 

reicfyftet  unb  freiftat  61 5. 
^e?.1™:  *n  fant  3oljanne$  be$  tfiuffer*  abent  Ijat  ber  faifer  auff  bem  gron* 
Ijoff  bor  feinem  gema<$  ain  grofen,  gefctyety ten  ^auffen  mit  Ijotfe  tauffen 
legen  unb  auffmad^en  unb  mit  bretem  gef<$etb$  umfd&tagen  tan  unb  in20 
mitten  be$  Ijauffen  mit  Ijotfc  ain  Ijitfeine  faut  tauffen  auffgan 6.  barauff 
Ijat  er  ain  Iranfe  unb  Iron,  bon  ptomen  gemactyt,  tauffen  ftecfen,  au$  btfer 
urfacty,  toan  foU$$  freibenfeur  tourbe  angejinbt,  [bafj  ber],  n>elc$er  btfe 
lonljait  begieng  unb  Ijinauffftig,  bie  Iron  unb  franfc  tyerabuim,  bon  bem 
laifer  bereert  unb  begaubt  tourbe,  * 

15.  X>iefer  9tbfa^  lautet  auf  931.  541*>  in  ber  £anbf$r.  6:  'Stuff  bifem  rei$ftag  finb  $te  geivejfen 
peti'onlidj  44  graffen,  bie  all  in  tat  ge&oren,  bie  anbern  bifc^off,  pre  1  at  en  unb  aiaffen  bunfc  h 
botf#afft  unb  48  ber  fl5t  rattgeben ,  bie  anbern  rei$«  unb  freiftat  mit  be»ckr)  anbercr  ge*aU#« 
%altt\  18.  [951. 511*]  %n  fant  3«>bann*  be*  tauffer*  abent  Ijat  ber  faifer  ain  grofen  tauffen  $ol|  auff 
ben  ffronfeoff  Dor  feinen  gematfc  laujfen  fieren  unb  e*  orbenlicfc  lauffen  legen,  all  wen  ei  ain  tyuren 
unb  ba  mitten  batburtt)  ain  faul  lauffen  auffgan,  barauff  $at  er  laujfen  fterfen  aintn  franfc  unb 
Iron ,  eon  plomtn  gema$t ;  fo  berna$  ba«  freibenfeur  roerbe  angejinbt  [unb  ainer]  folidjcn  franfc 
unb  cron  fcerabljofl,  ber  faifer  benfelben  ttceeren  fei. 


1.  Sofytmtlll.,  etn  jihtgerer  ©tuber 
be«  tooiigen,  felt  1507  ©tfi$of  toon  ffte 
gen«burg. 

2.  3o$ann  III,  felt  1521  Jperjoa 
toon  <£fetoe,  feit  1524  au$  toon  3iitt<$ 
unb  ©erg. 

3.  (Sine  ?if*e  ber  ©rafen  unb  $erren, 
fo  filr  fi#  fetbfl  auf  bem  9lei^«tag  er> 
f^ienen  fcinb,  flnbet  flc^  (au«  ber  ©rud' 


thrift  A)  bet  SOBattf  @.  866. 

4.  ©gt.  ffialdb  1.  c.  @.  867. 

5.  ©g(.  ©at(^  @.  868/69;  bie5)nt(!« 
thrift  B  u.  bie  Unterfartften  be«  fftd^ 
tagdabf^iebed  in  ber9teuen&ammtung?c. 
n®.  331. 

6.  ©.  e^irrnta^et  e.  81  ff.;  <S3< 
teflin  1, 123b.  ©gr.  ben  9fa3etger  f.  bie 
&.  b.  ©orjeit  XX  e.  45. 


Digitized  by 


Google 


1530.  287 

S5er  laifer  Ijat  gu  bifem  freibenfeur  Beriefft  linig  gerbinanben  unb 
etticty  furften,  unb  urn  completgeit  ift  bet  laifer,  Itnig  unb  [bic]  furften  in 
ben  fenftern  gelegen.  ba  Ijat  man  angefangen  ju  trumetljen,  pfeiffen  unb 
baugen.  ba  Ijat  man  bad  fretbcnfeur  an*  |>i9ft]  jinbt*  ba  finb  2  ©panio< 

5  ten  Ijiuauffllumen  unb  affo  fetb  l)inauff,  bafj  fie  lecfyt  ain  elen  toeit  noc$ 
ju  bem  Iranfc  unb  Iron  Ijaben  geljept,  unb  Ijaben  ire  Ijenbt  audgeftredt 
unb  barnacfy  toeUen  gretffen;  ba  finb  fie  beib  auff  bad  erbreicfe  Ijerab  ge«    • 
fallen,  nit  toeifj  ic$,  ob  ed  ant  forest  ift  befc^ed^en,  ober  fie  bad  feur  aid 
iibel  prtnbt  Ijat,  ober  obe  inen  bie  fug  gefctyltyft  finb.    ba  ift  ain  grog 

io  getectyter  toorben,  ift  aber  lainem  nictyfe  befctyectyen.  ba  folictyd  ain  ©ctytoab, 
ain  fc$ufterfne<$t,  Ijat  gefecfyen,  ba  ift  er  ba  mitten  burc$  ben  prinenben 
Ijauffen  Ijotfe  Ijinauffllumen  unb  fomen  bid  gu  ber  Iron  unb  Iranfc  unb  [Ijat 
fie]  mit  feinen  Ijenben  Ijerab  genommen  unb  [ift]  un&erfert  barmitburcfy  bad 
feur  toiber  Ijerabgeftigen.  ba  (jaben  bed  laiferd  biener  bifen  ©d&toaben  fur 

15  ben  laifer  gefiert,  unb  Ijaben  &or  im  anljin  bed  laiferd  trumetljer  pfeiffen  unb 
baugen  mieffen  mit  grofem  iubilieren.  ben  Ijat  ber  laifer  grieft  unb  gnebig 
jugefyrocfyen  unb  9  Ironen  gefefyendft  unb  Ijat  im  barju  &erfproc$en,  toa  er 
feiner  mt.  toetle  bienen ,  fo  toe!  er  im-  fein  lebentang  folb  geben.  unb 
finb  auff  bem  gronljoff  ob  12000  menfd^en  barbei  getoeffen. 

20  [3i9b]  ©ant3oljanned  feft  Ijat  ber  laifer  jum£l)om  mitfampt  bem  linig,  lega*  |4fI37u7ni- 
ten  unb  32  teutfefyer  furften,  auc$  anbern  furften,  Ijerrn  unb  [ben]  botfefyaff* 
ten  ganfc  Ijodfoeitlicfy  begangen.  ba  ift  autf)  im  $or  geftanben  ber  (anbtgraff 
t>on  ipeffen,  btx  Ijat  tljan,  aid  fei  er  bofl  unb  unfelig,  ba  man  im  ampt 
bad  §oc$torirbig  facrament  Ijat  auffgeljept ;  Ijat  autf)  nit  toeflen  niberlnien. 

25        2luff  bifen  tag  na<$  bem  mittagmatl  Ijat  ber  laifer  atte  fflrften  unb  w«i.  77. 
ftenbt  auff  bad  SRatijaud  beriefft,  unb  urn  bie  3.  ftunbt  ift  ber  legat,  car* 
binat  Sampegiud,  auff  bad  SRatljaud  lomen,  ba  fat.  unb  In.  mten.  unb  ben 
ftenben  alien  anjujeigen,  toarumb  er  oon  iap ftlid^er  Ijaittglait  auff  bifen 
reid^dtag  gefefyieft  toere, 

30        £)er  laifer ,  linig  unb  alle  furften  finb  bem  (egaten  entgegengangen  aw.  78. 
oon  ber  ratftuben  bid  ju  ber  ratftieg  unb  Ijaben  ben  (egaten  gefiert  in  bie 

1.  $er  faifer  fat  jfi  bifem  freibenfeur  feinen  brfiber  unb  etlicr)  furften  getaben ;  [931.  511b]  unfc  Um 
completjeit  fat  man  auffpfeiffet ,  ttummetyct  unb  fcauget.  ba  fat  man  ba3  fteibenfeut  anjinbt, 
unb  ift  ber  faifer,  ting  unb  [bie]  furften  in  ben  fenftern  geftanben  unb  jfigefec&en.  bafinb  2Spanier 
auff  ba«  prinnet  tjimelfeur  fcinnauffflumen ,  unb  ba  fie  ledjt  noct)  ain  fpan  fcetten  mit  ber  fanb  ju 
bem  Iranfc  unb  cron  ifl  rei^en,  ba  fieUen  fie  farab  auff  bie  erb,  unb  gcfct)ac^  ir  fainem  ni^  am 
leib.  ba  folidj*  ain  S^wab  fait),  ber  ain  fcr)ftfterfnecr)t  wai,  bag  ain  \o\\6)i  grog  gtcc^ter  roafi 
rootben,  ba  bie  6panier  ^>erab  roaffen  gefatlen,  ba  fiig  er  fcinauff  unb  nam  ben  fran^  unb  fron 
unb  flig  wiber  t)erab,  unb  Bef^acr)  im  nic^^.  ba  ffirten  be«  faifer*  biener  ben  fcr)ufterfnec$t  mit 
bem  fran^  unb  fron  fur  ben  [991.  512»]  faifer ,  unb  [man]  mfift  im  cor  trumct^en  unb  fauggen. 
ba  fd^ancft  im  ber  faifer  9  fronen  unb  fagt  im  jfi,  roan  er  im  molt  bienen,  fo  roolt  er  im  fein 
leb/nlang  folb  geben.         20.  liefer  5lbfa^  fe^It  in  6. 


Digitized  by 


Google 


288  VII.  3>te  <E$tonlt  toon  (ftemenfi  @enber. 

ftuben  ju  feinem  flfe,  batoor  gcfcffcn  ift  Knig  gerbinanbuS,  unb  Ijaben  in 
ba  nibergcfefct,  unb  fintg  gerbtnanbus  l)at  flc$  gefefet  unbct  ben  bifd&off 
toon  aJienfe.  bawacty  tft  bcr  laifer  unb  afle  filrftcn  am  jcblid^cr  an  fetn 
ort  ntber  gcfcffcn* 

aw. 78.  [32oa]  ©a  l)at  bcr  tegat  in  tatcin  ffirgcljaltcn,  n>a$  cr  toon  bcm  bapft  ins 
bcbcl<$  Ijat  geljept  *,  unb  na<$  attcr  getoonljait  ju  bcm  erften  ben  bapft* 
lichen  brieff  bcm  laifcr  in  fcin  Ijanbt  iiberanbtamrt.    bartn  ift  geftanben, 
n>a«  bcr  tegat  fur  am  gtoalt  unb  bebetc^  Ijab.    bcr  laifcr  Ijat  foti($en 
brieff  geben  bcm  btfetyoff  toon  3Wenfc  ate  fcinem  canfeter  ju  tefen,  ber  ijat 
ben  brieff  fcinem  canfcter  jfi  tefen  geben.    ate  nun  bcr  brieff  offenfid&io 
berlcfen  ift  toorben,  Ijat  bcr  Icgat  ain  oration  tljan,  bei  aincr  Ijatbe  ftunb 
tang,  bartn  ftc  erotant,  bafj  fie  nit  abfatten,  funber  ircr  toorfaren  fujfyfabt 
nacfytootgen  at$  gtiber  be$  ro.  rei$$  unb  toibcr  bic  £firden  ain  fricg  fur* 
nemen.   barju  toctt  incn  ber  bapft  toerljotfen  fein,  nit  attein  mit  jeitlid&em 
Ijab  unb  gut  unb  attem  patrimonii  fant  $eter«,  funber  aud&  perf onltc$  is 
mit  ptutoergieffung ,  au#  toertierung  feine«  teibs  unb  tebens.    unb  na# 
folictyer  oration  ift  bcr  (cgat  abgefctyiben  nnb  in  fein  Ijerberg  gen  bent  %au 
ligen  Ercufe  in  bad  ctoftcr  jogen. 

m.  78.  ©arna<$  finb  toon  ftunbenan  bic  botfd^afftcn  toon  alien  8fterreic$i* 
fd^cn  lanbcn  fur  ben  faifer  unb  [bic]  ftenbe  gangen,  unb  Ijat  ba  l?err  ©igmunb  » 
toon  ©ictrid^ftatn  in  allcr  lanbcn  namen  ain  fc$8ne  reb  tljan,  [>2ob]  toa* 
gefc$ti>ernu«,  flbertaft,  bejtoandfmtS,  tobtfd&teg  unb  toerbcrbung  [fie]  toon 
ben  £flr<fen  titten,  unb  auff  foticty*  be«  ro.  reictys  Ijilf  anrieffen2.  bar* 
auff  ift  inen  ain  gncbige  anbtourt  gegeben  toorben.  barauff  $aben  ftc 
band  gefagt  unb  [finb]  barmit  abgefefyiben.  » 

net.  so.        Stuff  foli#«  ift  bon  ftunbenan  bcr  ctyurfurft  toon  ©actyfen  mitfampt 

3.  unb  fcerbinanbu*  t)at  fcin  fty  genomen  wit  [ain]  finig  von  !Bet)em ,  unber  bcm  bifdjeff  »cn 
aJttnfe.  4.  on  item  ort  gcfcffcn,  wen  t)at  foflen  ftyen  k.  10.  cannier :  fecrctari.  12.  ba1 
bet  Icgat  felb*  ain  oration  gctyan,  lenget  ban  V*  ftunb ,  ftc  aUc  etmant,  all  gliber  bet  romiftcn 
fircben  ir  ant)engig  unb  ju  befet)itmen  jefein  unb  wibct  bic  fcinb  bet  eriftenfeait,  bit  lutden,  \jh 
ftteitten;  barju  wcl  auct)  bet  bapft  fcin  leib  unb  leben  unb  afle*  jeitli$«,  wa*  et  bob,  barfhtden 
[91.  513*]  unb  nad?  folicfym  ift  bet  legat  abgfaiben  unb  gen  fcailigen  dteufe  in  fcin  fee t bag 
joc^en.  19.  Datnacb,  ftnb  aVLt  gefanbten  bet  ofletteic^ifc^cn  (anb  ade  eingelauffen  worben ;  in 

wctc^ct  namen  fcert  €igtnunb  oon  Xiettidyftain  bie  teb  t?at  tb.an,  beclagt  unb  an  jeigt,  wa*  fdbaNnl 
fie  bon  Zntden  etlibten  b.  aben ,  unb  bilf  batauff  ju  bem  wibetfranb  begctt.  unb  barauff  alien 
oblafl  oon  tutden  in  gfatifft  ub,etanbtwutt  in  bei  faifet«  fcanb,  bie  ,ifl  offenli(|>  ©erlefen  wotben, 
wie  oben,  butc^  ben  menfeif$en  fecrctari.  benen  ift  ain  gnebiget  abfct)tb  geben  wotben.  26.  9ta$ 
foli^cm  finb  auffgeflanben  oon  item  fife  Ijetfcog  ^an*  oon  ©ac&fen,  d)urfutft  margraff  3erg  oon 
Sranbenburg,  Grenfl  unb  gran^,  b.er^og  oon  fiunenbutg,  [91.  513t>]  unb  lanbtgraff  von  ^effen  unb 

1.  23gt.  ben  ©ert^t  bet  ©^irrma^er  @.  953  (fiilWtt^  unter  bcm  20.  3um). 
@.  82;    be«  ^ttrnb.  ©ef.»»et.    toom  2.  ©.  bte  9iebc  (inbirect)  bet  (53tcfHn 

25.  3wti  <g.  127.     SDic  tat.  Hebe  bei  I@.  133. 
GtJlefHn  @.  124,  beutf*  M  Sal*  XVI 


Digit! 


zed  by  G00gle  _ 


1530.  289 

ben  anbem  tutljerifctyen  fflrften  auffgeftanben  fcpn  irem  fife  unb  fflr  ben 
faifer  geftanben1,  ba  Ijat  tyerfeog  $anfen  canfeter2  in  affer  tutljerifctyen 
fflrften  [nomen]  bie  rcb  tljan:  bafc  fie  fur  tear  tiriffen,  bag  fte  afl  gegen 
fai.  mt  unb  alien  ftenben  be$  ro.  rei$$  berfagt  feien,  bafj  fie  in  teutfd&en 

5  fanben  bit  neu  unb  unerljSrt  fecten  aufforingen  unb  pftonfeen  toiber  ben 
criftenti<$en  glauben.  barum  fei  it  unberfljenigS  bitt  unb  beget,  bafj  man 
ba  offenti#  aerginn,  in  ainem  tibett  gu  bertefen  atte  ire  artidel  ire*  gtauben« 
unb  [iter]  fircfyenpreic^. 

Stuff  folid&S  ift  ber  lintg  unb  atte  fflrften  gu  bent  faifer  gangen  unb  »«i.  so. 

tojjaben  ftdj  mitainanber  unberrebt.  nacfy  folictyem  Ijat  ber  faifer  &on  inen 
begert,  bag  im  in  feine  Ijenbt  fotic$$  tibett  unb  artidel  flberanbtamrt 
toerbe,  fo  toel  ftcty  fein  [321*]  fai.  mt.  barin  erfectyen  unb  nac^maten  ain 
gnebige  anbtourt  barauff  geben.  unb  toelfytv  unber  inen  im  glauben  ain 
gtoetffel  Ijette,  ber  fott  gu  im  fomen,  bem  toBtt  er  felb$  perf8nlic$  gnug* 

ftnb  gegen  ben  faifer  geftanben  unber  augen,  ba  &at  be*  berfcog*  £anfen  canfcler  bife  reb  getyan: 
bie  bur$leu$rigen  fflrften,  mein  gnebigift  tjctrn,  $aben  warbafftig  eernomen,  baf  fte  manigfaltig 
gen  e.  fai.  mt.,  alien  fflrften  unb  ftenben  oerfagt  ftnb,  all  06  fte  in  teutfd)en  (anben  neu  unb  un« 
erfcort  fecten  auffriefcten  unb  fefcerei  wiber  ben  waren  criflenli^en  glauben  unb  anber  leut  barjfi 
urfactyen.  barum  fei  u  bitt  unb  beger  au*  glitter,  frainbli^er,  nacfcpeurli^er  maiming,  baf  fie 
nad?  Ienge  m  gefefcrifft  wellen  oernemen  ir  orbnung,  firdjtnprtid?  unb  afle  artidel,  toad  fie  in  iren 
fflrftcntyumben  prebigen  unb  fjalten  lauffen. 

9.  Uuff  folt<$*  t>at  ba  faifer  mit  ben  anbem  fflrften  gerablgf^lagt  unb  barauff  [91.  514*]  ju 
anbtwurt  geben:  baf  man  feiner  mt.  bie  artidel  ire*  glauben*  unb  braudj  irer  firemen  flberanbt* 
wurr,  fo  well  er  mit  feinen  T&ten  barflberfifcen  unb  [fte]  oerlefen  unb  ain  gnebige  anbtwurt  barauff 
geben.  unb  wetr  unber  inen  fei,  ber  in  bem  glauben  ain  jweiffel  &ab,  bem  reel  fein  mt.  felb*  perfonlicb 
anbtwurt  geben  j  fo  fie  anjeigten,  baf  ir  neue  leer  warr  unb  freest  were,  [unb  wenn  wer]  fie  oon  bifer 
leer  mit  gewalt  on  auetoritet  ber  bailigen  gfdjtifft  baroon  wolt  abwenben,  fo  wolren  fie  auff  ain 
jftfinftig*  concili  appetlieren,  wen  fte  bod?  in  bifer  (ad?  in  ber  bi*putierung  jfi  ainem  rioter  wcllen 
baben,  benfelben  [folten  fte]  anjeigen,  fo  bo$  ber  ftritt  on  ain  oberri$rer  nit  mig  enf$eiben  werben, 
ob  fte  fein  mt.  weflen  fflr  ain  rioter  annemen.  [91.  514b]  fo  bat  ber  fa<$ftf$  cannier  au*  bebeltr) 
feiner  berm  wiberumb  ben  faifer  geberten,  baf  er  oerwilge,  baf  folid)e  ire  artidel  oor  jeberman 
offenlitfc  oerlefen  werben.  ba*  bat  ber  faifer  nit  tbon  wellen  unb  inen  bur$  pfalfegraff  ? rib t rid? 
gcanbtwnrt,  au*  befunbern  gnaben  wel  er  inen  jugeben,  baf  folieb*  morgen  an  feinem  c;off  fol  oor 
alien  fflrften  oerlefen  werben,  unb  baf  im  ty  ba*  bud?  bifer  artidel  unb  leer  flberanbtwurbt  werbe. 
barauff  fcaben  in  bie  lutberif$en  fflrften  geberten,  baf  er  inen  folic$*  bfi$  bi*  morgen  beibenbig 
Iauf ,  ban  e*  tab  an  oil  orten  mangel  unb  fei  abgefefcaben ,  unb  wellen*  bi*  morgen  re$t  ma$en 
unb  feiner  mt.  flberanbrwurten  unb  foli^e  gnab  urn  fein  mt.  oerbienen.  [St.  515*]  barauff  ber 
faifer  nad?  gefcaptem  ratfd)lag  ber  fflrften  inen  $at  jfi  anbrwurbt  geben,  mit  wa*  freffenli^ait  unb 
rnifr  fte  bo*  ^anblen  unb  mit  wa*  rat  unb  fede,  baf  fte  fotlen  fomen  fflr  fein  mt  unb  ade  fflrften 
unb  ftenb  }fi  oerlcfen  offenlid?  [ain  libel]  mit  ainer  mangelbaffte,  abgefc^abne  gf^rifft,  'bie  ir  un* 
nit  offenli^  fiberanbtwurten  birfen.  bod)  wil  id?  eux  begerr  crftUen  i  tompt  morgen  na^mittag 
urn  jwei  mit  eurer  gefebtifft.1 

1.  Cfll.  ©^imnad^er  €>.  82;    ben  bet  @enberf^en  (grjS^lung  mit  biefett 

gra«!furtcr®efanbten-©er.»om27.3um  SDarfteKungen ,  toot  atlem  bem  ganj  ob* 

ebenba  ©.  400;    bett  SRiitnberaev   ©e»  jetit»  ge^altencn  ©erl^t  ber  9^ilmberaer 

fanbteu*©et.  torn  25.  3unt  ©.  128;  Oefaubten,  jeigt,  tr>te  @enbet  beratttge 

CSlefthi  I,  133b;    ©edenborf  lib.  II  2)mfle  aufgubu|jen  Uebt. 
§  64;  »rild  L  c.  tg.  51  ff.  2)er  »etglei*  2.  2)er  tianiUx  »tild  (^otttamifc). 

6t&bte^ioniten  XXIU.  19 


Digitized  by 


Google 


290  VII.  2)ic  fc&totrif  ton  <£(emcn«  @enber. 

fom  anbttourt  geben,  nacfybem  fie  angeigten,  ir  neue  leer  toar  unb  freest  gu 
fein,  unb,  [toenu]  loer  fie  baroon  on  genugfame  beioeiffung  bet  Ijailigen 
gfd&riff  t  mit  getoalt  unb  macfyt  tt>5Itc  tringen,  f  o  a^efltcttcn  fie  ouff  ain  finf » 
tig  gemein  conciti,  bamit  fie  nit  toiberfy enig  erfunbt  mBctyten  toerben  ober 
unforfam.    ba  fie  nun  begerten  ju  bifputieren,  ba  fagt  ber  faifer  gu  inen,  * 
toen  fie  bo<$  in  fotictyer  bifputation  gu  ainem  prefibenten  ober  rioter 
toolten  Ijaben,  ban  bife  \p enn  unb  irigfait  migen  on  ain  rioter  nit  oer* 
gleicfyt  toerben,  ob  fie  fein  fai.  mt.  gu  ainem  rioter  unb  faibmann  toetlen 
annemen.  bo  Ijaben  [bie]  obgemetten  lutljerifctyen  fiirften  burcfy  ben  canfeter 
fai.  mt.  toiberumb  gebetten,  bag  er  oerginn,  ir  tibell  (repudii)  offentid^  10 
in  alter  aubienfe  gu  oerteffen;  Ijaben  bamiit  ben  boffet  toetlen  an  fi# 
giectyen.    ba  Ijat  ber  faifer  unb  linig  toiberum  barauff  ratgfcfytagt,  unb 
barauff  ber  faifer  burcty  ^fatfegraff  gribericfyen  [32ib]  geanbttourt ,  au$ 
befunbern  gnaben  toett  fein  fai.  mt.  inen  gu  tootgefatlen  oerginnen  unb 
gulauffen,  bag  gu  morgenS  an  feiner  fai.  mt.  Ijoff  Dor  im  unb  alien  is 
fiirften  ir  tibett  offenticfy  oertefen  toerbe,  unb  bag  \%  oon  ftunbenan  be$« 
fetbig  tibet  ires  glaubenS  unb  firctyen  prauctys  feiner  fai.  mt.  iiberanbt* 
tourt  toerbe.    ba  Ijaben  bie  tutijerifd&en  fiirften  ben  faifer  toiberumb  ge* 
betten,  nacfybem  fein  fai*  mt.  ifc  ir  libel  nit  toette  oertefen  Ian,  bag  er 
inen  e$  beiljenbig  (aug  bis  morgen,  bann  baS  libel  Ijab  an  etlictyen  ptettern  2a 
mangel,  [fei]  aucfy  gefefyaben  unb  an  etticfyen  orten  abtljan,  fo  toetlen  fie  bis 
morgen  baS  tibeH  emenbieren  unb  feiner  f.  m.  flberanbttourten,  unb  toa 
fie  fiinben  foticfys  urn  fein  f.  m.  oerbienen,  baS  toetlen  fie  ttjou.    ba  tjat 
ber  faifer  ber  furften  toiberumb  barauff  rat  geljapt  unb  inen  bife  (efefte 
anbttourt  barauff  geben :  toaS  freffenticfyait  unb  fed^e  fie  an  inen  Ijaben,  25 
befunber  [inbem  fie  fic$]  fitmemen,  bag  fie  feiner  mt.  brud&Ijaffte,  abgc 
fcfyabue,  oor  bem  recfyten  oertoorfne  gfd^rifft  ffirljatten  unb  foficfye  angu* 
nemen  unb  gu  oertefen  bitten  oor  alien  ftenben,  *bic  ir  uns  nit  tljirren 
iiberanbttourten.   [322*]  aber  eur  beger  gib  ic$  gu,  folid^er  geftalt,  bag 
ir  morgen  nacfy  mittag  in  ber  anberen  ftunb  eur  libel,  rectifiert  unb 30 
frecfytgemacfyt,  mir  iiberanbttourt'.    baS  Ijaben  fie  mit  banrffaguttg  ange* 
nomen  unb  autf)  tljan. 
9*ei.8i.        8ta  fampftag  ben  25.  tag  junii  in  ber  3.  ftunbt  nac$  mittag  finb 

4.  Qi  rourbe  ber  ffiortlaut  nadj  2Jerglei<$  bet  6teUe  mit  ber  entfpre$enben  in  b  fcergefteflt ;  urfptun* 
lid?  t)U$  ti  in  a:  nad)btm  fie  onjeigten,  it  ntu  Icet  wax  unb  fttdjt  ju  [tin,  unb  wet  fie  baroon 
mit  gwalt  unb  macbt  wolte  tringen,  fo  appeflierten  fie  auf  ain  finftig  gemein  coneili,  on  gnfigfame 
beweiffung  ber  ^ailigen  gf$rifft  k.  33.  91m  fampflag  ben  25.  junii  in  bet  3.  fhmb  finb  aUe 

fiitflen  ju  bem  faifer  auft  bie  <Pfal^  gefobert  wotben.  ba  ifl  ber  ^utfurfl  »on  6adjfen  mit  feinen 
Iutyerif$en  furfien  furgangen  unb  tyat  bem  faifer  bie  articfel  ber  neu  leer  uberanbtwutt ,  bie  nidjfc 
anberi  ffaUn  ingebalten  [991.  5l5b]  ban  bie  alten  fitdjenptcudj  unb  eerimoni  abjfit^on,  unb  ba§ 
bie  bifdpoff  unb  pfaffen  fallen  prebigen,  unb  [man]  bie  cloftct  unb  litdptn  jcrflen,  mindj,  pfaffen  unb 


Digitized  by 


Google 


1530.  291 

ouff  bie  $fotfe  betiefft  tootben  bcr  Knig  unb  atte  f  fltften.  bo  ift  bet  fyetfcog 
&on  ©a#fen  mit  feinem  tutljetifctyen  anljang  au#  etfefyinen  unb  Ijat  lat. 
int.  ba«  libet  iter  confeffion  iibetanbtamtt  K  barin  nictyfe  anbets  begtiffen 
tft  getoeffen,  bann  ire  neucn  fitcfyenpteu<$,  unb  toatju  btc  btfetyoff  unb 

5  ptieftet  aetbunben  tocren  nad)  austoeiffung  bet  bibet,  unb  cWftet  jet* 
fteten,  min<$  unb  ctoftetftauen  au&  ben  ctofter[n]  iagen,  ptieftet  abtljon, 
lit<$en  uneeten,  min#  unb  pfaffen  toeibet  unb  bie  nunnen  mann  nemen, 
fie  ttet  guttet  betauben,  nemen  unb  befifcen,  alien  gofcbienft  unb  cert* 
ntonten  unb  gutte  toetd  aetnictyten  unb  untftoffen  unb  aBein  fetn  Ijoffnung 

tofetnet  fetigfait  ouff  ben  gtauben  fefeen,  bie  mefj  oin  abgBttetei  fctyelten, 
fund*  [322b]  ftoufc^afft  betnicfyten  unb  betgteictyen  alt,  g&t,  loblicty  pteu# 
unb  Ijetfomen  Ijimoetfen  unb  (after  on  bet  ftot  auffticfyten  :c.  man  Ijat 
3  ftunbt  an  bifetn  fc$anbti<$  libel  gelefen,  ba$  xtf)  toon  tfitfee  toegen  unbet* 
taufc  gat  Don  toott  ju  toott  ju  befctyteiben. 

i6        9ia#  folid&em  Ijat  bet  loifet  ba«  libet  gfi  int  genomen  unb  fytt  mita<i.82. 
ben  anbetn  ffltften  tatgfd&lagt,  toa$  et  inen  fol  botouff  ju  ainet  onbtmutt 
geben;  unb  nacfy  befd^tug  be$  tats  Ijat  et  ju  anbttoutt  geben,  e$  fei  bet 
attidel  oin  gtofe  anjafl,  unb  feien  bie  attidel  on  in  felbs  fctytoet,  fein  mt. 
©el  in  ainet  folicfye  gtoffaicfytige  facty  glettet  leut  tot  pffegen  unb  oin  gne* 

20  bige  anbttoutt  geben 2.  batntit  ift  jebetmann  obgefd^iben. 

Saifet  Satel  Ijet  botbot  ouff  bifen  tei$«tag  bit  boctote*  bertefft 3,  *cl-82- 
au$  toelc^en  er  (au$  inen)  bie  atletgelettoften  24  boctet  bet  Ijailige  gfcfytifft 
teutfd^et  notion  Ijat  auSettoelt  unb  ju  ine  bit  boctotes  au*  $tyfyania, 
gtandteicfy  unb  Stalia,  unb  inen  ba$  tutljetifcty  libel  fibetanbttoutbt,  e$ 

clofleiftauen  jum  lanbt  auljaid)  unb  inen  it  l?ab  unb  gut  nem  unb  bie  fd)enblidjen  me§  unb 
unnufcen  gafebienfi  tnit  ban  fingen  bet  fiben  jeit  abt&ie.  an  folidjet  gefdjrifft  Ijat  man  3  flunb 
gelefen,  tot\6)t  flefdjrifft,  bie  unb  anbete  [id? J  afle  bei&enbig  $ab,  [id?]  ^ic  »on  tutfcen  ttHgen  unbtt* 
lau§  jfi  fdjteiben. 

1.  6.  fiber  bie  ©ertefung  bet  (Son*  burg  anmefenben  tatyottfetyeu  2#eofogen 
feffton  in  bcr  <5a^itclftubc  beroif^Bf lichen  iibcrtragen,  bie  beretts  am  13.  3ult  xtyxt 
Vfatj  @^trrtnad^er  @.89;  ffial^@.978;  Arbeit,  bie  (So^futaHon,  beenbet  batten, 
ben  SWirabcrger  ®ef.«©cr.  bom  26.  3uni  aber  fflnfmat  Snberungen  bornebmen 
@.  142.  2)ie  «naabe  be«  Snbaltfi  ber  mu&ten,  bid  pe  gebttttgt  unb  (am  3. 2fog.) 
(5onfefPon«Wrtft  tft  fflr  ben  @tanb^un!t  berlefen  nmrbe.  ©.  2Smmerf  2)te  bor-- 
nnfer«  (S^rontjten  toieber  fe^r  be*  trtbentinifa « fat^ol.  S^eol.  ©.  33  ff.; 
jetcfenenb.  Siebemann,    <£&   ©.  271  ff.;     ^etrn, 

2.  @.  bte  ben  lut^erlfc^en  ©tanben  ©d^Ab.  »ef..©eW.  ©.  185  ff.;  @c^in. 
na#  SBettefung  t^rer  (Sonfefflon  bur^  madjer  @.  98;  ©riegcr,  ©eitraae  jur 
ben  ^fal|arafen  grtebrt^  ert^eitte  Hnt.  ©eW.  be«  21ug«b.  9?eicb«tageg  tn  ber 
wort  be«  *aifer«  bet  C^trauS  ©.  168;  3ettf^r.  f.  £tr<bengef#.  XII  @.  123  ff.; 
2Bal$  XVI  @.  1040.  gider,  2)ie  Confutation  be«  «ng«burger 


3.  2)ie  ^rflfnng  unb  933iberlegung      ©etenntntffe$. 
ber  (Sonfeffton  aurbe  jtoanjig  in  »ugs* 


19* 


Digitized  by 


Google 


292  VII.  3)te  <S$ronH  toon  (Siemens  ©enber. 

mit  bteifc  ju  fibertefen  unb  [bag  fie]  bat*  [323a]  na<$  toot  ffirbetrac$tlic$ 
ain  confutation  unb  bernid^tung  ber  tutljerif<$en  tccr ,  mit  ber  ljatftfle 
gfcfyrifft  gegrunbt ,  bartoiber  marten  unb  bic  tutljerifctye  leer  tme  falfc$ 
unb  fefeerifd^  bemerten. 

jRei.  82.  ©a  nun  bie  boctoreS  nacty  betoetcfy  fai.  mt.  burcty  toarljaffte  bctocrungs 
ber  Ijaitige  gfcfyrifft  griinbftcty  bie  lutljerifctyen  leer  fatfety  unb  fefeerifc$ 
ljaben  betoert,  ijaben  fie  barnad^  fotid&e  confutation  fat.  mt.  fiberanbtourt, 
toeld^e  icfy  Don  fiirfee  toegen  Ijie  jS  befctyreiben  aucty  unberlaufc.  ber  faifer 
Ijat  fot$e  confutacion  mit  band  son  ben  boctoren  angenomen  unb  fetb* 
mit  bteifc  uberlefen,  be$gteic$en  autf)  ber  [egat.  i* 

1  aug.2"        Darnad^  an  fant  peters  fetljinfeflr  unb  ben  ned^ften  tag  barna$  Ijat 

*e,-*Her  faifer  afle  fflrften,  au$  bie  (ut^erifd^en,  fflr  fi<$  auff  bie  $fa£fe  ge* 
fobert  unb  bie  confutacion  offenlicty  in  feiner  unb  atter  fflrften  gegen* 
toirtigfait  berlefen  lauffen  K 

\*?$k  am  fumP*a8  barnad^  Ijat  ber  fatfer  in  ber  firctyen  jft  unfer  Hebe» 
grauen  §anfen  gretyburger,  burgermaifter  ju  fibertingen,  unb  Safoar 
©orenfy  erger,  junftmaifter  bafetben,  ju  ritter  ge«  [323b]  fctytagen,  Don* 
toegen  bafc  bie  Don  Uberlingen  ganfc  ftett  im  atten  gtauben  finb  pltben 
unb  nictyfc  Don  ber  fiutljerei  Ijaben  toetten  annemen  unb  all  alt  criften, 
gaiftlid^  unb  toe(ttic$,  Ijaben  auffgenomen  unb  bet  inen  unberfd^teifft.  & 
!jat  autf)  ber  ftat  bit  neuer  prtotfegia  geben2. 

27.3uni.        5lm  montag  bawa#  in  ber  10.  ftunbt  Ijat  ber  faifer  aQe  burger, 

1.  pd>  barin  ju  erfedjen,  too*  ju  tjalten  ober  ju  oerwerfen  fei  bur$  bic  frailige  gfdfrrifft.  8.  $al 
im  Original  flebenbc  3Bort  *audj\  t)ct  ten  SBorten  '&en  furfje  wegen*,  Ml  im  Safee  nod)  einmat 
oorfotnmt,  toutbe  in  unfetem  lejte  toeggelaffen.  10.  roeldje  (nam  I  id?  confutation)  Urn  taifet, 

Iegaten  unb  alien  furften  toolgefaUen,  ba  fie  offenlid)  ooi  inen  oerlefen,  approbiert  unb  angenomen 
ift  worben  k*  15.  Eiefer  5lbfafc  febjt  in  6.  22.  [»1.516»>1  «m  motgen  t?at  ber  faifer  ge. 
fd?afft,  ba§  aUe  butger,  reidj  unb  arm,  in  bet  10.  ftunb  ootmittag  fflt  ba*  {Ratbaul  lomen  on  afle 
waffen  u.  meffer ,  u.  ba§  Iain  fnedji  nod?  bienex  ba  fei  obex  |U  bifet  jeit  bin  unb  btr  auff  bet 
gaffen  gang,  be£gtei$cn  aud?  bie  iftauen.  ba  ifl  bee  taifet  lomen  mit  ainer  gtofen  tnenge  bet 
futfkn,  [bc#]  abel*  unb  lanb*fned?ten,  unb  if)  auff  ba*  {Rat^au*  gangen  unb  in  ba*  ewfetlin  gejianbem 
ba  i(i  oot  feiner  mt.  ber  rat  unb  ganjje  gemein  geftanben,  gefd?eib*  urn  in  ainem  b^iuffen,  bie 
baben  im  ba  gefd?»oren  pflidjt,  forfame  unb  aib  getban.  unb  boctor  (irifioff  Iruf<&wi|>,  mab/ 
benburgifdjer  cancer,  b,at  benen  oon  »ug*|>urg  an  ainem  |cbel  ben  aib  oorgelefen,  bem  pe  babtH 
mieffen  nadjfpredjen. 

1.  2(ml.5tug.  murbebteConfutatio  ton.  ©.  148;   S5cefenme^erf  ^t.  8titr. 

in  Hirer  etpen  Slbfaffung  toor  bem  faifer  ©.  19;  ©djtrrma^et  @.  168. 
u.ben  fatfyoftfe^ett  gttrften  unb  @tauben  2.  ©enber  gretft  tytt  toieber  juriicl 

be«  9teic$e$  toerlefen.    ©palatini  Sinn,  auf  ben  25. 3>imi,  ben  Xag  bet  SSerlefimg 

©.  148;    <&d)ixxma&tx    ©.  167;  am  ber  ^ug«burger  Confeffton  (atte«  bej.  bci 

3.  2faa,.  fanb  nad^  enter  9iebe  beS  im  Refutation  ©efagte  ifl  barart  nur  ^>rfi» 

Seamen  be«  flaifer*   [^re^enben  ?falg«  fumpttt)  angeft^loffen) ,  fo  bag  alfo  ber 

flrafett  grtebric^  bte  SBerkfuna  ber  (Son*  in  9fcebe  fie^enbe  ©onntag  ber  26.  3um 

futatiou  toor  toerfammclten  Surfiirflen,  tuare;   bag  ©enber  fo  fcerfianben  fciu 

giirficu  unb  ©tanben  ftatt.    @^>alatiu8  toill,  geigt  ft<$  in  bem  nac^ften  Sbfa^ 


__Digitized  by 


Google 


1530. 


293 


retcty  unb  arm,  ber  flat  SlugSpurg  on  atte  toaffen  unb  met  auff  ben  $er* 
lad),  auti)  ain  ganfcen  rat  *>or  bent  SRatljauS  auff  Die  gaffcn  juainanber 
berieffen  (an x  unb  gebotten,  bafj  lamer  ircr  fnectyt  barbei  fei  ober  ju  btfer 
jett  Ijtn  unb  tiriber  auff  ben  gaffcn  gangen ,  be$gtet<$en  aucfy  ben  toeibern 
5  gebotten,  bag  fie  gfi  bifer  jeit  nit  Ijin  unb  toiber  in  ber  ftat  gangen.    auff 


n>o  toon  ber  93ereibung  ber  Slugdburger 
Stirger  bie  SRebe  if* ,  toeldje  am  'montag 
barnacC  b.  t.  am  27.  3uni  ftattfanb. 
3nbed  be(auptet  tfeint  @.  161  (geftiifct 
auf  einen  Ulmcr  ©ef.«©er.  toom  20.3uni) 
bag  bte  Sfodgeidjnung  ber  Uberlhtger 
©efanbten  am  19.  3uni  toottjogen  tuor- 
ben  fd. 

1 .  'Anno  1 530  auf  f ant  3o(and  bap- 
tiflte  tag  (at  faiff.  mt.  bura)  ben  retc(d- 
marfaalf  an  metn  (erren  burgermeifter 
begert,  bad  rat  unb  gmeinb  bifer  ftat 
Slugdpurg  tr  aid  romtf<(en  faifer  unb 
red)tn  (erren  fd)to>ern  foflen,  bed  fid?  ain 
r(at  in  afler  unbertantgfeit  bettrittiget 
(at.  unb  ift  ber  tag  furgenomen  ttorben 
auf  montag  nacfc  Joannis,  tote  obftabt, 
ben  27.  tag  junii  toor  mittag  gu  neun 
(orn.  ntttler  jett  (at  ber  er^bifc^o^e  jfi 
2fteinfe  bcctot  ^Peutinger  angerebt,  road 
bet  gebraud)  fe(  jfi  folc(em  fc(ttern.  ift 
fein  d)urfiirfMic(en  gn.  angejaigt  toorbeu, 
bad,  emalen  faiff.  mt  gefc(to)oren,  tr  mt. 
burc(  bte  toerorbneten  aind  r(atd  in  afler 
unbertantgfeit  gebeten  toerbc,  f»  gnebigf* 
lic(  be9altem(erfomen,  gutengebreudjen, 
aen>on(etten,  frei(eiten,  begnabungen,  be* 
ftattungen  unb  conftrmation,ttne  f  o  bie  toon 
ro.  fabfern  unb  t untgen  (aben,  gnebia,flu( 
beleiben  lju  laffen  unb  tr  aflergnebtgfter 
(err  ju  fetn.  barauf  fein  ((nrfiirftl.  gn. 
an  boctor  ©euttnger  begert,  mad  fatjff. 
mt.  gti  antwurt  geben,  bad  folt  er  auf' 
$ai<(nen  unb  fetn  d^urfilrjtt.  an.  antnmr* 
ten,  bad  er  get(an.  unb  tft  bte  antnmrt, 
trie  aufgejaidjnet  unb  (ernad)  gemelt, 
auc(  batoon  ut((t6  toerenbert  tft  toorben. 
auf  montag  ofaemelt  balb  na<(  neun 
(orn  ift  bie  fa^fT  ntt.  fambt  ((urfiirften 
unb  fiirfien  in  groffer  angafl  balb  nac( 
neun  (orn  auf  bem  rat(aud  erfdbinen, 
unb  fcrrer  ge(anbe(t  toorben.  [81. 25b] 
auf  obgemettem  montag,  aid  bie  faoff.  mt. 
auf  bad  rat(aud,  tone  obftat,  fomen,  fetn 
toon  ratdtoea^n  metn  (errn,bie  13,  fambt 
boctor  9fe(ltnger  unb  boctor  $cutinger 
git  tr  mt.  in  bebtoefen  djurfurfien  unb 
furftcn  bet?  ber  groffen  ftteg  fomen,  unb 
(at   boctor  ^euttnger   aud  betoel(  fci* 


ner  (erm  obgemelt  anfut(en  unb  Utt 
in  after  unbertantgfeit  anbra$t,  barauf 
tr  faiff.  mt.  burd)  ben  erfcbifdjotoe  ju 
Sfleinfc  atn  gnebig  anttourt  geben,  fo  ain 
r(at  unb  gmatnbe  ber  ftat  Suad^urg  ge* 
f((tt)orn,  aldban  tourbe  tr  fatyff.  mt.  jl(( 
ge^en  inen  unb  amahter  ftat  Sugdpurg 
mtt  gnaben  bewetfen.  auf  bad  fetn  fatyff. 
mt.  fambt  ((urfiirfien  unb  ffirften  in  ben 
audgef((offen  ergfer,  aid  \>W  ber  baretn 
gemogt,  gangen ,  unb  tft  nac(toola,cnbt  ber 
gang  r(at  bte  grod  ftteg  aut(  (tnab  auf 
benn  plafe  fur  bad  r(at(aud  bafelbdju 
ber  gmatnb  ganpen  unb  geftanben,  to>et(e 
gemainb  burc(  bte  ober-  unb  unbeT(aupt* 
teit  aid  aHe  burger  unb  (aud(ablub  [531. 
26»]  tnn>oner  mtt  tren  funen,  fo  $u  tren 
tagen  fomen  fein,  auf  ben  pla$,  toie  obftat, 
erfcorbert,  aua)  baneben  bei>ol(en  toorben, 
bad  ftc(  ju  obgemelter  gcit  bie  toetbber* 
fonen  bed  $erla^d  ent(alten  toolten. 
edfein  aud)ju  berfelben  jett  bie  (au^tt(or 
offen  ge(atten  toorben ,  teietoott  bie  alten 
an^aigt  (aben,  bad  bie  (tetoor  jS  ber* 
gletc(en  fd)to)ern  gefpb'rt  gctcefen  fepen. 
aid  tapff.  mt.  fambt  Aurfurften  unb 
furftcn  t)tn  ergfer,  toie  obftat,  geftanben, 
(at  ©turm,  ern(olut,  offenlic(  beruft  unb 
geft(rten,  »ie  fa^ff.  mt.  bte  t>on  9lugdpurg 
f^VDern  »erben,  bad  fonft  manigflid; 
fttll  fein  unb  ju(oren  fott.  auf  ba9  ber 
matbeburgifc(  cannier  aid  atn  la^  bod) 
in  namen  bed  erfebtfc(otoe  $  3Retn^  aid 
er^can^lec  in  ©ermanien,  ban  fein  d)ur* 
ffirftt.  gn.  and)  erfebtfd)otoe  ju  SWatben* 
burg  ift ,  ben  aib  toorgetefen,  ben  burger* 
metfter ,  r(at  unb  gmeinb  gefd)tt)oren 
(aben,  barauf  in  namen  fapff.  mt.  burcb 
emanten  cannier  and)  bte  antourt  gebn 
toorben,  atted  toie  (ernad)  toolgt.'  pentad) 
folgt  ber  (gib  SBl.  26b  unb  ebenba  bte 
'Bnttourt,  fo  toon  wegen  fatoff.  mt.  ainem 
erbcrn  r(at  unb  gmeinbt  ift  geben  tt)or* 
ben',  tilled  toon  $euttngerd  $anb.  ©. 
(te^u  @<(tnmad;er  @.  99 ;  (Solefttn  II, 
197b;  Sala)XXI  ^a*tcfe50;  ©tettenl 
@.  136  unb  toor  allem  bte  audfii(rlid)e 
3)arftettung  in  ber  Sangenmantelfd)en 
(£(ronit©l.  Hlbff. 


Digitized  by 


Google 


T 


294  VII.  2)ic  (Sfcoittf  Don  (5Icmcn«  ©ntbet. 

obgemelte  ftunbt  ift  ber  faifer  mit  ainct  grofen  anjafl  bcr  furften,  abete 
unb  tanbsfnedjten  bem  9totljau$  jfijogen ,  unb  ift  fein  !ai.  ntt.  auff  bad 
SRatl)au$  gongcn  unb  [Ijat]  ftcty  in  ba$  crdcrfin  getegt.   ba  tyat  im  atn  rat 
unb  gmcin  mit  auffgeljepten  fingcm  gefctytooren,  unb  l>at  in  boctor  Sriftoff 
Irufcfytoife,  mafybenburgifctyer  [324*]  canfeter,  ben  aib  an  aincm  jcbet  Dor*  * 
gclcff en,  unb  f otic$$  jurament  [Ijaben  bic  Don  Stugtyurg]  Don  toort  ju  toort 
rep eticren  unb  nad&fprectyen  mieffen. 
2?e3uS:        ^  afftermontag  bamacty,  am  motgen  in  ber  7.  ftunbt,  ift  bed  fatfer* 
unb  finigS  fd&toefter  9Karta,  toeitanbt  finig  8ubn>ig$  Don  Unger  gemac$ef, 
unb  2lnna,  finig  gerbinanbu*  gemactyel,  gen  2lug$purg  lomen  unb  in  ber  i* 
2$omprobftei  etnjocfyen.    fte  finb  uber  na<fyt  ju  SJeflenburg  gelegen.    e$ 
ift  inen  Iain  fiirft  engegenjogen.    am  obent  ift  ber  laifer  unb  finig  gu 
inen  fomen  unb  biefetbe  na<$t  toiber  gen  2fag$purg  fomen1. 

ftinigin  SKaria  %at  bife  bei  ir  am  Ijoff  geljapt2: 

SSMtyatm,  ljerr  in  Betfing,  Ijoffmaifter  unb  rat;  Sernljarbt  ©e§em,  is 
camergraff,  rat,  Ijauptmann  ju  StttenfotI;  ©ebaftian  Don  ^empljling,  rat 
unb  oberofter  ftatmatfter;  -JiicfouS  Dtalj,  rat  unb  ungerifd&er  fecretari; 
Seopotb  Don  ©cfyretyberSborff ,  rat;  boctor  Sacob  Don  8lictyoffen,  rat; 
boctor  ipan$  $encfel,  rat  unb  prebiger. 

Jrmtyfeffen  :c.  [324*] :  ffiinjafat  Don  ^ucfyarn,  freiljerr ;  ljerr  ©igmunbt  Don  20] 
(SberSborff ;  ^Hipp  DonSaitteut,  ffirfd&neiber;  StaubiuS  Don  ©ailleut, 
f iirfd&neiber ;  $an$  Don  ©ailleuf,  ftebetmaifter;  3erg  ©odt  Don  SabraS, 
ftebelmaifter ;  l)err  ipan$  Don  ^otyaim;  ©olffgang  Don  ^fictyam;  ©it* 
Ijatm  Dom  ©cfylojr,  Subtoig  §olfcinger ;  3erg  oon  Sanbenberg ;  33joma$ 
2Kitf$fy,  oberer  fitbercamerer ;  3ane  8ofy$,  filbercamerer;  ^Jeter  §uber,» 
filbercamerer;  3acob  Don  ©tamp,  iagermaifter;  ©otffgang  ^ityler, 
teutfd^er  fecretari  unb  pfemngmaifter ;  $an$  2Utenborffer,  befyemtfetyer 
fecretari ;  Urlicfy  Sftaffentater,  futtermaifter ;  Sriftoff  Sreufc,  fud^enmaifter; 
@nbri$  ©Marfan,  camerbljirljutter  unb  funft  12  ebeL 

8.  [391.  517rJ  fcn  bifem  abent  ift  ting  fcetbinanbu*  gemw&el  unb  fein  unb  be*  taifet*  f$»efta, 
tinigin  oon  Unget,  gen  ffietlenbutg  fomen,  ju  »el$en  bet  taifer  unb  ting  ftnb  binaul  (jfi  into) 
geribten  unb  biefelben  nadjt  toiberumb  herein,  am  afftermontag  am  motgen  in  bei  7.  fhinb  finb 
beib  tingin  tjtrtcmen  :c.  14.  5Da#  ©efolge  bet  flonigin  3ttatia  fte&t  (falfali*  aid  ba#  bei 

Jtonigin  Anna  bejei^net)  in  6  auf  ©I.  497*.  16.  'b.  ju  *.*  fefclt  in  6.  17.  *».  Clab 

(Clad?  bei  8u<j>bolW  Wt  in  b.  18.  (Jbenfo  fi.  ».  Sd?r.  20.  SB.  o.  %  ft.,  tnunbfdjtiuf. 
21.  €.  V.  d.t  munbf^enct.  23.  aUe  nai)  '£.  v.  BaiUeul'  ®enannten  fe^len  in  b  mit  ftul< 

nat>me  bei  ©olffgang  gutter  :c. 

1.  ©.  bie  3)rucff^rift  A.  flnbet  fic$  auger  im  3)rud  D  and)  bei 

2.  (gin  9Seraci$ni&  tyre*  SofgefmbcS      ©u^^ol^  1.  c,  ©b.  Ill  ©cil.  XI  ©.  662. 


Digitized  by 


Google 


1530.  295 

Sinig  gerbinanbus  gemad&el  Ijoffgffinbt1: 

$an$  Don  gamberg,  Ijoffmaifter ;  ^antljateon  Don  SUnigfperg ; 

tyerr   SBifljalm    Don   $erberftatn,  ffiilljalm  Don  $)ietrid&ftain ; 

unfcerljoffmaifter     unb     ftebel*  [325*]  SKajimilianu*  Don  Iljun ; 

maifter ;  boctor  3eronimu$  SRicius ; 

3oad&tm  Don  £alljeim,  ftatmaifter;  SBotffgang  SBolanbt,  fecretari  unb 
Ijerr  $an$  Don  $rag,  furfctynetber;        camctcr; 

Ijerr  6ra$mu«  Don  fiied&tenftain,  SBattljafar  faring,  pfeningmaifter; 

furfctyneiber ;  JBilbalm  $ranb,  fud&inmaifter ; 

10  graff   ffiotff    Don    ®c$aumburg,  ©altljafar  Don  $ag,    camerbljir* 

trud&fefc;  gutter; 

fyerr  (Sberljarbt  Don  Samberg,  triicty*  3eronimu$  ©ctyrendfel,  camerbl)ir< 

fefe;  ^fitter; 

©attljafar  Don  ftiienring;  unb  funft  10  ebel. 
is  Jrifyranbt  38rger; 

3m  reictystag,  al$  offt  man  otn  fcffton  Ijat  geljalten  unb  auff  ainen 
jebltd&en  artidfct  bie  frag  Ijat  lauffen  umgan,  Ijat  e$  3  ftunbt  gemeret ,  bte 
man  ainen  nad)  bcm  anbern  gc^Brt  Ijat2.  ba$  ift  gu  Derbroffen  irem 
mitten  gemeffen,  unb  Ijaben  ainl)effigfticty  au$  tncn  ir  12  ertoett,  bte  f  often 

20  fiber  atn  jebtid&en  artidet  ftfeen  unb  beratfd&tagen,  unb  toa$  fie  baruber  in 
rat  finben,  [bafc]  folios  Dor  alien  ftenben  Derlefen  tourbe,  unb  ljeraa<$  bte 
ftenbe  att  ir  anbttourt  barauff  geben,  e$  minberen  ober  meren  mectyten. 

Dife  ffirften  finb  barju  ertoelt  toorben :  erfebifd&off  Don  SWenfe,  mar* 
graff  3oad&im,  atter  d&urffirften  botfctyafft,  auSgenomen  ber  Don©a<$fen, 

25  carbinat  Don  ©alfcburg,  bifcfyoff  Don  ©petyr,  bifd&off  Don  9fog$purg  unb 
Ijerfcog  3erg  Don  ©ad&fen. 

atn  fant  SoljanntS  advent  Ijat  man  bem  carbinal  Don  8ittid&  Ijie  am.  3ui«. 
feiner  Ijerberg  bei  ber  nactyt  6000  fl  geftotten. 
[325b]  <£$  finb  bem  faifer  brieff  gen  2lug$purg  geprad^t  toorben,  toie 

30  SlnbreaS  Doria  mit  400  galeen  ain  grofen  fig  bem  faifer  miber  bie  toeiffen 
2Woren  ertangt  Ijab  unb  ir  Dili  taufent  erfctylagen  unb  oil  taufent  ge* 

1.  3n  b  91.  496t>  falfd)li(fc  alt  $cfa,efinbe  Ux  JWniajn  SKaria  fcejei^ntt.  9.  9la4>  (halm.  »• 

8.  in  b:  fctanfc  o.  Xbuttn,  futfc&neiber.  13.  $Ue  na$  *<$bet&.  v.  Sambaa,'  ftolgenben  ft  (?  I  en 

in  b.  16.  wan  man  jfi  rat  ift  fieftffen.    6.  ju  btm  ©anjcn  aud?  untcn  in  6  auf  St.  521* 

tnttcr  ben  8at.  auf  6.  303  ju  3.  20.       29.  DUfet  Qlbfo^  fc^It  in  ft. 

1.  (Sine  Sijlc  i^rcfi  ©efolgcd  cbcttba.       ©cnbcr  fpri^t  ^ier  t>on  bem  fog.  gro&cn 

2.  €J.  fiber  bie  ©itbnng  toetf^iebmer      2l««Wu6. 
®ef<*Sft«au«|^ttffe    bte  ©rudf^rtft  D; 


Digitized  by 


Google 


296  VII.  2>ie  (fyrontt  *on  (Hentcn*  @enber. 

fangen  unb  grofen  raub  ertangt;  barab  bet  faifer  ljo#  erfreibt   if: 
toorben  *. 

m.  85!  *n  fant  UrI^d  ta8  $fl*  ber  *a*fer  «nb  tfntg  Mb  atte  fflrftcn  bafclfen 
bad  ampt  geljSrt,  unb  Ijaben  bed  faiferd  canterei,  trumetljer,  baugger  anb 
orgfer  bad  ampt  gefungen 2.  5 

4. 3uu.  Huff  bifen  tag  Ijat  bet  red&tag  fiber  bad  gefelt  urtatf  bor  ben  toifer* 
Hctyen  commiffarien,  btfe^offen  bon  ©tradburg,  Softenfc  unb  Slugtyurg, 
ttribetumb  angefangen  bon  bed  tanbtgraffen  bon  $effen  unb  graff  $ain* 
ricfyd  bon  SKaffato  bon  toegen  ftafeeneBenbogen.  bann  ber  lanbtgtaff  Ijat 
bem  urtait  nit  toetten  berfotg  tljon3.  10 

5.  3uii.  2lm  afftermontag  Ijat  fat,  mt.  ain  brieff  mit  feiner  mt.  figet  mit 
foUcfyem  ebict  unb  gepott  am  Stotljaud  aufffctytagen  Ian,  mit  fotictyen  at* 
tidlen : 

3um  erften,  bafc  Iain  lanbdfnectyt  unb  fain  brofc  gen  2lugdpurg  in 
bte  ftat  eingetauffen  foil  toerben,  [326a]  unb  bie  barin  ftnb,  bte  follen  is 
baraud  iied&en,  ed  fei  bann  fa#,  bag  fte  bon  fat.  mt.  beftelt  feien4. 

3)a§  fainer  in  fainen  garten  gang  unb  opd  baraud  trag5  ober  burc$ 
bad  foren  reit  ober  in  bie  ader  gang,  fctyeffen  ober  anber  frficfyt  baraud 
trag.    toefctyer  fottctyd  fibertrebt,  er  fei  an  bed  faiferd,  fintgd  ober  ffirften 
Ijoff,  bie  fol  ain  rat  ju  Stugdpurg  gefendlic^  annemen  unb  ber  fiber** 
trettung  na#  ftraffen. 

Stem  afle  bife,  bie  ife  ju  Slugdpurg  finb,  fie  feien  auff  ben  retc^dtag 
gefobert  ober  nit,  bie  fotten  ftcfy  an  iren  Ijerbergen  eerttcty  fatten,  unb  fain 
nation  bie  anbern  beteibigen  ober  fcfymecfyen.  unb  toa  jtoen  ober  tret  ober 
mer  mit  ainanber  fteffig  unb  toibernnflig  tourben,  folen  fie  ed  nit  mttfc 
frieg,  ljaber  unb  fecfyten  audricfyten,  funber  bor  fat.  mt.  rfiten. 

Stem  toan  ain  auffrur  tourbe,  fot  ficty  fain  audmenbiger  barein* 
mifefyen,  funber  an  feiner  Ijerberg  p leiben. 

4.  ba*  ampt  Qttjort ,  bed  bet   abbt  gefungen  $at  unb  be*  faifer*  canterei,  trumetyei  unb  orgler. 
6.  Dufer  ftbfafe  ftbtt  in  b.  11.  [91.  518*]  91m  afftetmontag  fcat  bee  taifer  ain  manbat  unbet 

feinem  ftgel  an  ber  b&itr  bel  fflatfeaut  lauffen  auffalagen,  bifel  inb,alt«.    (golgt  bet  fcnfdjlag,  &bn> 
U6)  tote  in  a.) 

1.  (5«  fctyeinen  bie  bamats  gegen  fflrftcn  'anSgenommen  bee  $urfftrfi  ju 
berbertfetye  ©ecra'ufcet  unternommenen  <£>acr)fen,  lanbgraf  ju  $effen  unb  tyr 
tfrie^tfyaten  bed  HnbreaS  3)oria  gemeint      anfcang\ 

ju  fern,  bte  iebo$  nur  tyeitoetfe  glMlt<$  3.  $gl.  ben  granffurter  ©efanbten* 

toaren.  © .^anbotoatl.  c.  S3b.II  ©. 66;  ©er.   toom  12.  8ug.  bet  ©c^irrma^er 

Jurien  de  la  Gravifere,  Doria  et  Bar-  @.  493. 
berousse  ©.  196 ff.,  @.  200  ff.  4.  ©.  bie  Sangenmantetfc^e  (£^rcn. 

2.  @.  @^irrma^er  ©.  100;  an  bte«  ©L  144». 

fan  (S>otte«btenfie  befteiiigten   ftc^  atte  5.  (gbenba. 


Digitized  by 


Google 


1530.  297 

Stem  lamer  fot  bet  ber  nactyt  Ijin  unb  Ijer  in  bet  [tat  fpafcieren  gan, 
and)  ber  ftirften  biener,  er  Ijab  bann  (efctoad)  Don  feiner  Ijerrn  toegen  am 
gefctyefft  audjilrictyten ;  bad  fot  er  mit  l)8ctyfter  befcfyeibenl)eit  tljon  unb  atte 
[326b]  bife,  bte  fie  barum  ju  reb  ftetlen,  gutten  befctyeib  geben.  toelcfyer 
5  aber  foticfyd  ubertribt,  ber  fot  nerten  Iain  freiljung  Ijaben,  funber  am  rat 
$ie  foil  fie  trer  iibertrettung  nacfy  ftraffen. 

Stem  bte  2lugdp urger  fotten  bte  geft  eerticty  unb  toot  fatten  unb 
nemantd  mtt  effen  unb  triudEen  mtt  unjimtictyen  foften  befcfytoeren,  funber 
geben,  bad  ju  beiben  taitten  bie  btttid^att  eraifcfyt: 
io        Urn  ain  matt,  ba  man  Ijennen  unb  Ijenner  gibt,  fot  man  10  creu^er 
geben,  6  matt  urn  1  ft. 

Da  man  aber  toeber  Ijennen  noc$  Ijenner  gibt,  funber  pratted  unb 
anber  effen  unb  toeind  gnug,  7  mat  urn  1  ft. 

2ln  ainem  tag,  fo  man  nit  ftaifdfc  ift,  6  matt  urn  1  ft,  ba  man 
15  jtoeierfei  effen  ftf<$  gibt ;  ba  man  aber  attein  pratfifd^  ober  bad^enftf cty 
gibt,  7  mat  urn  1  p. 

Stem  fatner  fot  nit  ain  nacfyt  fiber  1  creufcer  jn  fcfytaffgett  geben. 

Stem  toa  aber  ainer  fo  gar  ain  fofttid^d  pettgtoanb  toott  tjaben,  fot 
[er]  2  creufcer  geben  ain  nacfyt. 
20        Stem  ain  franfeoftfcfyen  fronen  fot  man  fur  21  bafeen  nemen,  [327*] 
item  ain  Soacfyimdtatter  urn  16  bafcen. 

Stem  bafc  fain  fpitmann  ober  freiljat  an  fain  fiirften^off  gang. 

Stem  toad  ainer  Dor  mittagmatt  ifft  ober  trindt,  bad  fot  er  befunber 
jaten. 
25        Stem  in  bifen  fyaufero,  ba  man  ben  tjaber  nimpt  ober  flitter  ben 
roffen,  fot  man  ain  tag  unb  nactyt  fur  tjai  unb  ftro  unb  ftatmiet  geben 
3  creufcer  unb  nit  mer. 

Stem  toan  ain  gaft  an  feiner  Ijerberg  ifft  unb  ber  rofc  futter  anberft* 
toa  nimpt,  ber  foil  atte  tag  4  creufcer  geben  fiir  (tatmieb,  ijai  unb  ftro. 
30        Stem  toetd^er  bad  futter,  l)ai  unb  ftro  fetbd  laufft  ober  ju  Ijoff  l)ottet, 
fot  atte  tag  Don  ainem  rofc  1  creufcer  geben. 

Stem  toetd^er  ain  aigne  Ijerberg  fyette  beftett  ober  nocfy  beftetten 
tourbe,  ber  ben  Derfyrocfynen  jind  nit  geben  Ijette,  ber  fot  in  nocfy  frainb* 
ticfy  bem  Ijaudtoirt  geben.        

35        2ln  ber  Ijaitigen  jtoetf^otten  tag  taittung  l)at  Ijie  ain  rat  atte  burger,  is.  suit, 
arm  unb  reicty,  jfi  tren  Ijauptleutten  beriefft  unb  in  atten  gebotten,  bag 
f ainer  in  nutter  jeit,  toeit  ber  faifer  bie  te^en  Derteicfy,  ;aud  feint  Jaud 

35.  Sicfei  Wfafr  fe^lt  in  6. 


Digitized  by 


Google 


298  VIL  2>ie  (Efroutt  toon  <£temen«  ©cnber. 

gang,  [327b]  bann  toem  e$  gefc^afft  tpirbt.  beSgteictyen  au<$  toann  in  bcr 
ftat  am  feur  aufferftenb,  unb  toann  man  bie  fturmgloggen  anfcfyte($t,  fo 
fotten  aflein  bife  bent  feur  julauffen,  bte  barju  aerorbnet  finb;  bie 
anbern  afl  foflen  in  item  l)au$  pteiben.  unb  toann  ftcfy  ain  auffrur  begeb 
jnrifctyen  bent  faifer  unb  ben  fiirften  ober  jtoifctyen  tren  bienero,  fo  fot  ftc$  5 
fain  burger  bareinmifctyen ,  funber  fie  fotten  in  irent  I)au$  pteiben  unb 
ftc$  ber  fa<$  gar  nictyfc  annemen ;  bafc  man  aucfy  ju  foticfyer  jeit  Iain  f  etljuten 
oor  ben  gaffen  jufcfytag  unb  berfper l. 

\i  si'        ®ct  'ft*fcr  ^a*  fan*  Jacobs  tag  fein  feft  gar  tobticfy  unb  eertuty  Ijie  gu 
bem  Ijaitigen  Sreufc  begangen  ate  ber  oberoft  [bom]  fant  3acob$  orben  mit  10 
alien  orbenSbritbern  in  irem  I)abit.  ber  faifer  unb  afle  britber  Ijat  ir  jeb* 
tidier  ain  toeiffen  mantel  ob  ben  anbern  ftaibero  angefjept. 

Sinig  Srifternus  bon  Denmardt  ift  mit  toenig  pferben  gen  Slugs* 
purg  fomen  unb  ift  bei  bem  faifer  auff  ber  $fatfe  jfi  Ijerberg  getegen,  unb 
[er]  Ijat  in  barnacfy  ju  frau  SJiar*  [32s*]  gretl)en  gefcfyitft  in  ba$  SRibertanbt,  15 1 
bag  fie  im  ba  am  l)off  Hfferung  geben  unb  atte  jar  5000  ft  ju  ainent  jet* 
pining,  bann  er  toa$  burcty  feineS  baterS  britber  unb  feine  unbert^ancn 
au$  feinen  fingfreictyen  bertrtben 2. 

26.  sun.  an  fant  Slnna  tag  Ijat  [man]  auff  bem  SBeinmard t  t>or  ber  9ttefeg  bei 
be$  £)anfeljau$  ftieg  atn  Ijttfein  frift  mit  plecfen  auffgemactyt  unb  ain  so 
gteger,  bag  man  ftinb  ^inauff  gan  unb  reitten,  unb  mit  prettern  toot  be* 
tegt.  bafetben  ift  ain  faiferlictyer  ftut  auffgericfyt  toorben  unb  gu  beibcn 
orten  fife  ftir  ben  finig  unb  [tie]  furften,  unb  mit  gutbin  ttictyer  att  bel)engft, 
berbecft  unb  uberjoctyen,  beSgteicfyen  ba$  IjfiuStin  auff  bem  3)an#)au$, 
barin  fi<$  ber  faifer  in  feine  f aiferttcfye  ftaibung  unb  bie  d&urfurften  in  25 
ire  ftaibung  Ijaben  fic$  angetegt  fampt  finig  gerbinanbo  ,  ate  ber  faifer 
ben  I)erfeogen  bon  foment  unb  bem  Ijoctymaifter  au$  ^reuffen  ir  teljen 
toott  leicfyen. 

3n  ber  3.  ftunbt  nac$  mittag  ift  ber  faifer,  finig,  [bie]  ctyur*  unb  anber 
furften  bon  ber  $fatfe  geritten 3  unb  fiber  [328b]  ba$  frift  unb  brugf  Ijin*  30 
auff;  ba  finb  fie  abgftanben  unb  l)inber  bem  faifertictyen  ftut  in  bem  $)anfe* 
IjauS  in  ba$  tyhtSlin  gangen,  ba  Ijaben  fie  fic$  angetegt. 

19.  2)iefer  Olbfafc  fc^lt  in  6.  29.  91n  (ant  Hnna  tag  in  bet  3.  ftunb  na#  mittag  ift  ber  faifer 
in  feiner  maieflet  gefeffen  in  ber  $e$in  »or  bem  2>anfef>au8,  garr  foftlicfc  jugeti^t,  unb  ^at  ^er^og 
Sergen  unb  Sern^n,  gebruber,  con  *Pommetn,  ir  lefjen  gcli^>en  unb  barna<&  bem  Ijo^maijter  aul 
tyrcnffen,  f>ert  ffialtbcr  »on  ©ronberg. 

1.  ©.  bie  ?angcnmantctf^e  C^ton.      macfcet  ©.  414;  Brevis  et  vera  de- 
SB  t.  144b.  scriptio ,  qua  pompa  quibusque  cere- 


2.  S3gt.  Samtigatten  1.  c.  Ill  ©.  87.      moniis  imperator  Carolus  V.  regalia  et 

3.  ©.bie  2)rucff<$rtft  B ,  bie  <5enber      feud  a  nonnullis  principibus  contulerit 
jur  OueUe  gebient  ^at.     S3gt.  @c$ttT*      Ut  (SBiefltn  II,  248^. 


Digitized  by 


Google 


1530.  299 

Der  laifer  fat  angetegt  ain  alb,  tyanbfanen  unb  ftot  unb  am  Ictottcn* 
rod  tote  atn  e&angelier ;  bie  ftnb  mit  ebten  ftainen  unb  feinberfactyen  auff 
fcaS  aUerlofttictyoft  gemufiert,  fcerfefct  unb  gejierbt  getoeffen.  fiber  bie 
Ifaiber  l)at  ber  laifer  atn  gufbtn  prieftermantel  angelegt,  ber  fat  an  bet* 

5  ben  orten  bon  oben  ^erab  bis  ju  enb  be«  mantel  atn  preitten  faum,  ainer 
Ijalben  eten  prett,  getyept  &on  ben  aHetgrBften  orientifctyen  feinberlactyen 
unb  eblem  geftain;  unb  tyinben  auff  bent  mantel  toaS  ber  laiferficty  abler, 
ganfe  grog  mtt  auSgefoannten  fliglen  gemactyt. 

SKargraff  3>erg  »on  ©ranbenburg,  tyerfeog  $an$  griberid),  be«  c$ur* 

io  ffirften  t>on  ©actyfen  fun,  unb  l?erfcog  3ergen  toon  ©actyfen  fun  unb  ber 
tanbtgraff  &on  $effen  bte  ftnb  Ijtnben  unb  befeife  ju  beiben  feitten  bed 
laifers  gangen,  ftaben]  feiner  mt.  gebient,  ben  mantel  bed  laiferS  tyinben 
unb  befeife  tragen,  bamtt  fein  mt.  baSber  ringer  mtg  toon  ftabt  gan. 
[329*]  $)er  laifer  fat  auff  feinem  fanpt  %tfapt  atn  tofttictye  laifertictye 

15  Iron  &on  guttem,  ratnen  gotb  mtt  man$er(et  grofen  eblen  ftainen  unb  fetn* 
berladjen,  attff  ba«  aUerfoftti<$oft,  bergteictyen  fcor  nte  gefectyen  ift  toorben. 
man  fat  bife  Iron  gef<$efet  mtt  fampt  ben  anberen  laiferlictyen  Ilaibem  me 
bann  tret  mat  ljunbert  taufent  gutben  toerbt  ju  fetn. 

Matff  bem  fatfer  tft  gangen  ttntg  gerbinanbus  ju  Unger  unb  SBeljem 

20  in  feinem  KngMictyen  l)abit,  tote  ain  efcangetier,  unb  fat  ain  toftlictye  gut* 
bine  fron  auff  feinem  fanpt  getyept. 

Die  ctyurffirften  aH,  bie  ba  ftnb  getoeffen  gegentoirtig,  bie  finb  in 
iren  ($urfurftti<$en  flaibem  gangen. 

ftingin  SKaria  unb  !ingin  3lnna  mit  irer  beiben  frauenjimern,  ber 

25 ob  50  jundfrauen  unb  12  ebler  geftanben  frauen  ftnb  getoeffen,  au$ 
pfalfcgraff  Dtlj  $aintic$$  gemote!  mit  irem  frauenjimer  unb  l?erfcog 
©illjalmS  &on  SBafyren  gemactyet  mit  irem  frauenjimer  [>29b]  unb  funft 
*>it  ffirften  unb  faxn  ftnb  aU  getoeffen  in  fax  SRatymunbS  unb  fyer  2lntljoni 
guggerS  tySufew ,  [ftnb]  in  ben  f enftern  geftanben ,  [tyaben]  ba  f otictyer 

3ofotemnitet  jugefectyen:  lai.  mt.  unber  ber  Iron  in  feiner  majeftat  ftfeent 

1.  X(i  faifet  bat  ange^ept  ain  alb,  flol  unb  manipel  unb  batob  ain  eoangelienod  mit  gtofen 
feinbettae&en  unb  eblem  geftain.  unb  ob  bifen  fleibetn  fcet  ec  an  ain  gulbin  ptieftetmantel ,  bee  jfi 
betben  feitten  gart  betab  tyt  ain  faum,  ainet  fralben  elen  pteit,  mit  fofttic&em,  eblen  geftain  unb 
grofen  fein*  [91. 620b)  betlai&en.  ba^inben  an  bem  mantel  wa#  bet  faifetlicfc  ablet  mit  auSge* 
ptcitten  fliglen  ganfe  gtofj  geflidt.  bet  faifet  ^at  au^>  auffgefcept  fein  faiferli^  fton,  bie  if*  fo 
Ioftli(^  von  eblem  gefiain  unb  gtofen  feinbetla^en  getoeffen,  betg(ei$en  oot  nie  gefed^en  ift  wotben. 
folid^e  hon  unb  bie  taifetli$e  fleibung  bat  man  gef^e^t  toetbt  ju  fein  ob  tteu  fcunbett  mat  taufent 
gulbin.  9.  Diefet  «bfa^  feblt  in  6.  14.  6.  bie  ©otiantc  ju  3.  1.  19.  fing 

ftetbinanbut  $et  auti)  an  fcinen  fingli^en  babit  unb  tleiber  wie  ain  epiftlet  unb  fein  fingflidjc 
fton  auff  bem  baupt.  24.  [91.  521«]  3)ie  jtoo  finigin  unb  pfatygtaff  Dtb  ^ainrid^  gcmad^el 

unb  btrfcog  ffiilbalm*  von  ©aijten  gema^el  mitfampt  iten  ftauenjimetn  .  waffen  in  bet  Sugget 
^iuf<t  unb  fafyn  jfi.    «Ue#  Ubttgc  fe^lt  in  b. 


Digitized  by 


Google 


300  VII.  2>te  (Efcroitif  bon  (Siemens  @enber. 

bie  tetyen  berteid&en   mit  fampt  bem  Knig  unb  d&urfurften  in  ircn 
ttaibungen. 

^>erfeog  £>an*  bon  ©actyfen  at*  erfemarfd&atd  $at  bor  bem  faifer  bad 
ptofc  faifertidB  fd^tccrt  tragen.  margraff  3>oac$im  bon  SBranbenBurg,  erfe* 
camerer,  ba*  jester,  an  pfatfcgraff  Sutooig*  ftabt,  erfetrud&feffen,  $at  fehu 
Botfd&afft,  bcr  bon  ©etbenegf,  ben  gutbin  apfet  tragen. 

SWad&bem  bcr  laifer  mit  bem  finig,  [ben]  d&urfiirften,  iren  Botfd&afften, 
carbinfiten,  Bifd^offen  unb  anbern  toetttictyen  furften  lomen  ift  jfi  bem  ju« 
gerid^ten  faifertid^en  ftitt,  ift  er  barauff  nibergefeffen. 

3u  ber  gere<$ten  Ijanbt  be*  laifer*  ift  gefeffen  ber  erfeBifctyoff  bou  i« 
Sttenfe  afe  ber  oBeroft  canfeter  be*  ro.  reid^d  in  teutfd^en  (anben.    [330*] 
barna<$  neBen  bem  bon  flflenfe  ift  gefeffen  finig  gerbinanbu*  bon  Severn 
ate  erfefctyencf  be*  ro.  rei$*.    neBen  bem  finig  ift  gefeffen  pfatftgraff 
Subtoig*,  erfctrud&feffen ,  6otfc$afft,  ber  bon  ©etbenegf,  mit  bem  gutoin 
taiferfictyen  apfet,  ben  er  in  feinen  Ijenben  Ijat  getyalten.    ju  ber  gtinggen  ^ 
feitten  be*  faifer*  ift  gefeffen  an  be*  Bifd&off*  bon  $5(en  ftabt,  ber  tjie 
Irani  lag,  graff  ©ietricty  bon  3Kanberf<$aib,  bamacty  an  be*  Bifd^off*  bon 
£rier  ftabt,  ber  nit  $ie  ma*,  tjerr  Dietricty  bom  ©tain,  titter,  ainer  au* 
feiner  Botfd^afft.  barnacty  tyerfeog  §an*  bon  ©actyfen,  erfemarf<$at<£  ber 
Ijiett  in  feiner  Ijanbt  ba*  p(o§  fd^toert.    barnacty  margraff  Soad^im  bon  * 
SBranbenBurg,  erfecamerer,  ber  tyiett  ba*  jepter. 

3u  Beiben  feitten  be*  faifertid^en  ftSl*  unb  ber  ctyurfurften  fife  »af[en] 
fur  bie  anbern  gatfttic$  unb  toeltlid^  fiirften  au$  fife  jugerid^t.  aBer  bon* 
toegen  bag  ir  fo  bit  ba  roaffea,  molten  fie  nit  niberfifeen,  funber  ftonben 
all  bor  bem  faifer.  unb  juned^ft  an  be*  faifer*  feitten  ift  geftanben  pfatfe»  » 
graff  gribericty  at*  fein  oBerofter,  tjaimtid&oft  rat. 
[33ob]  Stuff  foticty*  ift  ber  faiferticty  ftul  bur<$  ber  Ijerfeog  bon  $omern 
raifigen  jeug  ba*  erft  matt  Berinbt  morben.    barauff  finb  bife  4  furften 
in  gar  gutbinen,  fofttictyen  ftaibern  barfomen:  tjerfeog  §ainri<$  ber  jung 
bon  ©raunfetytoetyg,  Ijerfeog  Srenft  bon  ©raunfd^nje^gf,  Ijerfeog  §ainric$  30 
unb  tyerfeog  9Ubre<$t  bon  9Jiec$ef6urg,  geBrflber.    bie  finb  bor  ber  prudt 
bon  iren  pferben  aBgeftanben  unb  fur  ben  faifer  tyinauffgangen  unb  finb 
bor  in  mitter  jeit  ju  3  mat  auff  ire  f nie  mit  geBirtid^er  reberenfe  (unb  [finb] 
etticty  ber  tyerfeog  bon  foment  rat  Ijinber  inen  geftanben)  nibergefaUen. 
barnacty  Ijat  fyerfeog  §ainri<$  bon  ©raunfetytoetygf  bie  reb  tljan  unb  fai.  mt.» 
geBetten,  ben  Ijerfeogen  bon  ^omern  ire  bfitertictye  feljen  gu  (eid^en.    ba 

3.  $<t  von  €dbcnccf,  pfat^taff  flubwifl*  botftfeafft,  I>at  ben  flulbin  apfel  Qttraflm,  fttrfeog  $an# 
ven  6ad>fen  bal  fd^wert  unb  margiaff  3ca^im  ba*  |tpttt . 


Digitized  by 


Google 


1530.  301 

Ijerfcog  £ainric$  fein  rcb  geenbet  Ijat,  ift  ber  ton  3Wenfc  auffgeftanben  unb 
ju  fai.  mt.  gangen,  [l)aben]  fi<$  ba  furfett<$  mit  ainanber  unbcrtcbt.  barnacty 
l?at  bcr  ton  SDienfc  ben  4  ffirften  aud  fai.  mt.  betelcty  j&  anbtourt  geben: 
fat.  mt.  Ijab  it  atter  ffirpitt,  ton  iter  tetter  unb  frainb  toegen  getljan, 
stemomen  unb  toett  inen,  ben  Ijerfcogen  ton^omern,  ire  regatta  unb  teljen 
terfeicfyen.  barauff  Ijaben  fie  fai.  mt.  band  gefagt,  tootten  au<$  fottd^d 
iren  tettern,  Ijerfcogen  ton  foment,  anjeigen. 

£)a  bife  furften  ton  bem  !aifer  fiber  bie  brugf  tyerab  finb  fomen,  ba 
ift  bad  anber  matt  ber  faiferftcty  ftut  berinbt  [33ia]  toorben,  gefctyeibd  urn 

io  bie  Sttefcg  tyerumb,  bedgteictyen  and)  bad  3.  matt,  barnatfy  finb  tyerfeog 
3erg  unb  SBerntym  ju  foment,  gebrfiber,  mit  ainem  fcfyBnen  raifigen  jeug 
[erfefyienen],  ber  men  unb  anbern  ffirftenunb  abet  Ijat  jugeljBrt,  toetd^e  inen 
ju  eeren  finb  fomen,  unb  Ijat  ain  Jebttcfyd  pferb  tornen  an  ber  ptaffen  ge* 
typt  ain  pomerif<$  happen. 

i5.  3ftan  Ijat  ben  tyerfeogen  ton  Romero  10  fanen  torgeftert,  unb  [wa(\ 
ain  jebticfyer  fan  befunber  gemactyt  mit  bifed  tanbd  toappen,  bed  fte  ju  leljen 
ton  bem  faifer  enpfactyen  tootten.  unb  ffirt  ain  Jeblictyer  ber  aUerebteft 
tanbfefc  ben  fanen  bedfetben  [tanbd],  barin  er  fafe.  bed  reicfyd  fanen  oberptut* 
fanen,  gan^  rot,  ift  am  erften  gefiert  toorben  ton  irem  ljoffmarf$al<f 

20  Slt^otit  SWafemer.  ©tetin,  bed  Ijerfcogtljumbd,  fanen  l?at  gefiert  graff  SBolff* 
gang  ton  ©berftain,  Ijer  ju  Stfetogart.  Romero,  bed  tyerfcogtljumbd,  fanen 
Ootfcfyatdf  ton  SScIt^atm,  comentljur.  Saffuben,  bed  Ijerfcogtljumbd,  8udfe 
§ane.  SBenben,  bed  Ijerfcogtljumbd,  Slcfyim  §ane.  [33ib]  ©artifefyen,  bed 
Ijerfeogtljumbd,  SBebege  ©uggentyagen.  SRugen,  bed  ffirftentljumbd,  SKafefe 

25©ur<f.  [ben]  umtgafcfyifd&en  fanen  3>erg  Suffato.  [ben]  udbomifd^en  fanen 
Ijat  gefiert  SBolffgang  ton  SBebet.  ®ufcgaio,  ber  grafffityafft,  fanen  Otl)o 
ton  SDBcbet. 

9luff  bie  fanen  finb  geritten  bie  2  Ijerfeogen  ton  foment  in  Ijer^ogi* 
fcfyen  ftaibern,  ir  jebfictyer  in  ainem  rotten  carmifinen  rodf  unb  paret,  mit 

30  (off ct  unberjoctyen.  bie  finb  mit  getoontictyer  reterenfe  unb  eeren  fur  ben 
fatfer  Ijinauff  gangen  unb  jutefeft  tor  bem  faifer  nieberfniet,  unb  Ijinber 
inen  bie  obgemetten  4  ffirften.  ba  Ijat  tyerfcog  §ainricfy  abermatd  bie  reb 
tljan  gegenfai.  mt.,  ben  Ijerfeog  ton  foment  ire  regalia  unb  te^en  [jft]  ter* 
leicfyen,  bad  toetten  bie  2  ffirften  unb  fte  att  in  atter  forfame  unb  unber* 

35  nrirflicfyait  ate  ffirften  unb  gtiber  bed  ro,  reicfyd  urn  fein  fai.  mt.  ter» 
btenen,  tote  fie  bann  folicfyd  ju  tljon  terpflicfyt  toeren.  barauff  tyat  ber 
ton  2Kenfe  aid  ber  oberoft  cannier  aud  fat.  mt.  betetd^  geanbttourt,  ba§ 
fai.  mt.  gnebig  barju  geneigt  fei  unb  toetten  inen  ire  taterlid^en  erble^en 
teid^en. 


Digitized  by 


Google 


302  VII.  2>te  (E&rotii!  toon  (Siemens  @euber. 

[332*]  ©a  Ijat  bon  ftunbenan  ber  bicecanfcter,  Btfd^off  ©altljid  bonSoftenfe 
unb  §itbedl)aim  *,  bad  ebangetibii<$  barpracfyt  unb  auff  bed  laiferd  fd^o§ 
getegt,  bad  l)at  ber  laifer  oben  mit  beiben  Reuben  geljalten,  unb  ju  bcr 
freemen  tyanbt  bed  faiferd  ift  fniet  ber  erfceanfeter,  ber  bon  2Kenfe,  unb 
ju  ber  glingen  l?anbt  ift  fniet  ber  bicecanfeter.  ba  tyaben  beibe  f iirften  s 
ire  Ijenb  in  bad  ebangetibucty  gelegt,  ben  Ijat  ber  bifctyoff  Don  2Wenfe  mit 
lautter  ftimm  ainen  jebtid&en  aib  unb  pflictyt  ained  jeblicfyen  tanbd  borge* 
tefen,  unbeaten]  bie  2  f  iirften  mit  tautter  ftint  bontoort  ju  Morten  unb  [mit] 
audtrudften  Morten  mieffen  nac$fprec$en  unb  ben  aib  ttyon.  ftnb  inen  alfo 
aUe  tetyen  berlid^en  toorben,  ained  na<$  bem  anbem.  barnacty  finbbieio 
furften  mit  aUer  reberenfc  bor  !ai.  ml  auffgeftanben  unb  l)aben  fi$  neben 
bie  anbem  furften  auff  bem  frift  nibergefefct. 

3luff  bifen  tag  unb  ftunb,  fo  batb  bie  tyerfcog  bon  $omern  ir  leljen 
enpfangen  Ijaben,  tyat  ben  laiferlid&en  ftut  gefctyeibd  urn  bie  2D?efcg  bed  ljoc§* 
maifterd  aud  ^reuffa,  Ijer  SBattljerd  bon  Sronbergd,  [jeug]berenbt2.  ba*  i* 
runber  finb  bil  graffen  unb  ebel  getoeffen,  ganfe  jierticty  unb  toot  erbufct. 

3n  bifer  mitter  jeit  Ijat  ber  laifer  [ge]fc$afft,  im  ain  tocit  tang  bie 
laiferlicty  Iron  bon  feiner  mt.  abjujiecfyen  [332b]  ju  ringerung  bed  Ijauptd 
(unb  Ijat  bad  rot  famatin  fd&leppfin  unber  ber  Iron  auff  bem  Ijaupt  be* 
fatten),  ba  Ijat  ber  bifd&off  bon  2Wenfc  unb  ^fatfegraff  griberic§  bon  20 
SRljein  bie  Iron  mit  after  reberenfe  bem  laifer  bon  bem  Ijaupt  abjod^en 
unb  gerbinanbo  aid  ainem  tinig  juJBeljem  unb  erfefefyendfen  bed  ro.  rei<$d 
in  feine  tyenbe  ju  l)eben  geben.  barna$  Ijat  linig  gerbinanbud  bie  laifer* 
U6f  Iron  ju  Ijeben  geben  in  feinen  Ijenben  bem  freityerren  ©cfyendfen  ju 
Stympurg  aid  ainem  erbfd&encfen  bed  ro  reicfyd.  ber  ift  ain  gutte  toeit  lang  » 
bor  bem  laifer  geftanben  unb  [Ijat]  bie  I.  Iron  bor  feiner  mt.  fteenb  in  feinen 
tyenben  geljalten.  ber  d&urfiirft  bon  ©actyfen ,  erfcmarf<$atdf,  Ijat  bad 
laiferlid^  fcfytoert  Soacfyim  marfefyatdf  bon  ^apenljaim  aid  erbmarfd&atd 
ju  Ijeben  geben.  ber  ift  an  bed  laiferd  feitten  geftanben,  unb  an  ber  anbern 
feitten  bed  laiferd  ift  geftanben  SBoIffgang,  marfefyatdf  bon  $apenl?aim.  30 
ber  cfyurfiirft  bon  ©ranbenburg,  erfecamerer,  l)at  bad  jester  ju  Ijeben  geben 
bem  graffen  bon  3ofrn  «tt  erbcamerer  bed  ro.  reid&d.  ba  bie  geit  ift 
lomen,  bafc  ber  laifer  bie  Iron  ttriberumb  aufffefce,  ba  Ijat  ber  bifctyoff  bon 
SBienfe  bie  Iron  bon  bem  bon  Simpurg  genomen  unb  linig  gerbinanbo  in 
bie  Ijenbe  geben,  ber  tyat  fie  bem  laifer  auffgefefct.  » 

[333*]  ©er  teljen  oerleid^ung  mit  alien  cerimonien  ift  geljalten  toorben  toie 

1.  ©aft^afar  3Jiarniu.  majestati  ditionum  suarum  feudum 

2.  Ski.   Pompa  Gualtheri  Cron-      petentia  et  accipientis  bei  (JUlepin  I 
bergii,  Prussiae  magistri ,  a  Caesaris      @.  250b  unb  bie  2)rucf thrift  B. 


Digitized  by 


Google 


1530.  303 

often,  man  Ijat  im  fcor  gefiert  2  fanen.  ben  rotten  ptutfanen  obet  reic$$* 
fanen  Ijat  gefiert  ©berljarbt  oon  Sljingen,  comentljur  ju  §aifyrunen;  ber 
anber  fan  ber  ift  toeifc  geioeffen  mit  ainent  fcfytoarfeen  grofen  creufc  unb 
inmitten  bes  creufc  unb  in  ben  4  orten  be«  creufc  ain  gutbinS  creufclin, 
bifen  fanen  Ijat  gefiert  Ijerr  £)ietric$,  comentljur  Don  SReoett*  ber  fyfy 
maifter  Ijat  angeljept  ain  tangen,  bamaftin,  loeiffen  rod  mit  grofen,  Brett* 
ten,  langen  ermten. 

SKactybem  ficty  ber  faifer,  finig  unb  [bie]  d^urfiirften  im  IjfiuSfin  Ijaben 
abjogen,  ba  ift  ber  faifer  auff  bte  ^falfc  geritten,  unb  ^aben  im  atte 

io  furften  bad  gtaib  geben. 

3n  bifer  ftunbt  unb  jeit,  aid  ber  faifer  in  feiner  majeftat  leljen  ju 
oerteicfyen  gefeffen  ift  ba  ift  au$  ftyfpania  ain  pofft  gen  2lug$purg  lomen 
unb  [ffat]  bem  !aifer  botfcfyafft  pracfyt,  bafc  fein  anberer  gebomer  fun  gerbi* 
nanbuS  geftorben  fei.   ba  nun  foticfys  fainer  am  Ijoff  bem  faifer  Ijat  ttyiren 

i5[333b]  fagen,  ba  Ijat  nac$  2  tagen  finig  gerbinanb  eS  bem  faifer  gefagt. 
barauff  Ijat  ber  faifer  im  geanbttourt :  'mein  bruber,  got  ber  Ijer  Ijat  tool 
geJjanbtet,  bag  er  meinen  fun,  ben  er  mir  geben  Ijat,  uriberumb  l)at  ju  im 
genomen,  unb  ifc  er  bei  got  regiert  unb  tauft  micfy  mit  angft  unb  not  auff 
bem  erbreicty  im  jeittid^en  umgan.' l 

20  J)er  faifer  jjat  au$  gen  SlugSpurg  auff  ben  rei$$tag  atte  earner* 
rioter  Don  ©petyr  gefobert. 

3Me  botfetyafft  ber  reid&ftat  fifcen  nit  niber,  fo  fie  auff  bie  reicfystag 
gefobert  toerben  unb  in  rfiten  finb,  barum  toerben  fie  bitti<$  bes  reicfys 
ftenb  genent;  man  fragt  aucfy  fie  nit  in  fainer  toatt,  funber,  n>a$  bie 

25  furften,  Ijerm/pretaten  unb  [ber]  abet  befefytoffen  I?anb,  jeigt  man  inen  an. 

£)ie  lutljerifd&en  furften  all  finb  ju  bem  faifer  auff  bie  $f atfc  f omen  unb  s.  *u* 
[Ijaben]ber  confutation,  toiber  fie  oertefen,  ain  copei  unb  abgfd^rifft  begert 

16.  barauff  |jat  ber  faifer  geanbttourt:  'rnein  bruber,  got  $at  re$t  tfcan,  ban  meinen  fun,  ben  mir 
got  geben  $at,  $at  er  mir  toiberumb  genomen,  unb  ifc  regiert  er  in  ben  ^imlen  bei  im  unb  lauft 
mi#  ^ie  auff  bem  erbrei$  in  angfl  unb  nott  in  bem  geitli$en  umgan'.  20.  $iefer  9lbfafc  ifi 

au*  b  aufgenomen.  Cfc$  folgt  tymbort  folgenbe  €teUe :  3n  bifem  reidjftag,  nac&bem  ben  lut&erifc&cn 
furften  ifi  anbttourt  geben  toorben,  $at  ber  faifer  unb  [bie]  ftenbe  8  furften  oerorbnet,  ben  carbinal  oon 
SDtinfc,  ben  carbinal  oon  ©alfcburg,  ben  bifc&off  oon  ©oetyrr,  ben  bifc&off  oon  6rra$burg,  margraff 
3oa$im  oon  ©ranbenburg ,  ^erfeog  ffiilfcalm  »on  ©a^ren,  I^er^og  [931.  522*1  3ergen  »on  ©ac^fen 
unb  $er$ogen  ^ainri^en  oon  ©raunfc^n>ig ,  bie  folten  mit  ainanber  ratf$tagen  unb  bef$lieffen, 
tote  man  ben  gemeinen  nufc  folt  er^alten  unb  ain  gutte  ooUice^  furnemen,  unb  toa8  fie  marten 
unb  befctyuffen,  bem  faifer  unb  aUen  ftenben  fur^iclten,  bie  folten  gen>alt  tyaben  tl  ju  minbern  ober 
mcren.     6.  oben  unter  ben  ©arianten  6.  295  ju  3. 16.  25.  2>iefer  5lbfa^  ifl  auS  6  ge» 

nommen. 

1.  $0t.  ben  granlfurtcr  ©cf.-53cr.      Sluggburg  6.  SJuq.  1530  fcet ^otbc,  Anal, 
toom  28.  3uU  M  @$Urma<$er  @.  415;      Luth.  @.  145. 
ben  S3rief  toon  3ona«  an  Sutler,  dd. 


Digitized  by 


Google 


304  VII.  2)ic  <£&ronit  t>on  <£lemen«  <3enber. 

aflct  arttdfet.  ba  fat  ber  faifer  men  geanbttourt,  cr  toet  ftcty  ntit  bett 
fflrften  unberreben  unb  fiber  2  tag  am  anbttourt  gefcen.  barmit  finb  fie 
afcgefcfyeiben1.  afe  bes  d^urfiirften  oon  ©actyfen  canfcter  bie  confutation 
in  namen  ber  tutljertfctyen  fflrftcn  Begeret,  fagt  cr  offenticty,  bag  feinen 
gn.  faxn  foticfye  gfd&rifft  folt  jugeftett  toerben,  bamit  fie  eS  ejaminierten,  5 
ob  e«  in  ber  ijaitige  gfd&rifft  gegrinbt  toer  ober  nit.  ba$  gefiet  t>il  teut* 
fctyen  unb  fyrfpamfctyen  furften  iibel,  unb  fagten,  fie  Ijetten  barmit  crimen 
lese  maiestatis  begangen. 

3Me  l)ijfoanifc$en  fflrfien  Ijaben  bent  faifer  geratten,  na$bem  bie  tutlje* 
[334*]  rifefyen  furften  gnugfam  geljBrt  tyaben,  bag  [bur$]  btc  confutation  10 
mitfiberfliffigeroeranbttourtung,  burcfybietyaittgegfefyrifft  gegrunb,  au$  ben 
e&angetien,  ber  jtoetfyotten  epiftet  unb  atten,  tyaitigen  terero  ntit  ber  toar* 
Ijait  ir  article!  toibertegt  feien,  fot  fein  fai.  mt.  inen  bie  confutation  nit 
juftettcn ,  fie  toetten  ban  Don  irer  fefcerei  abftan.  bie  teutfd&en  furften 
tyaben  bent  faifer  geratten ,  er  fot  ntit  fotid&er  unberfefytb  ben  tutljerifctyen  15 
fflrften  bie  confutacion  mtttaitten,  bag  fie  bet  Ijanbtgebeter  treu,  an 
aineS  aib«  [ftatt],  feiner  mt.  oerfyrectyen,  bag  fie  ba8  iutf)  ber  confutacion 
bet  inen  fetb$  toeUen  beljatten  unb  nemants  anberS  ju  lefen  geben  noc$ 
ju  trudten. 

weuS:  *tt  fant  'fa  unb  OfoatbS  tag  fat  ber  faifer  at  fflrften  unb  ftcnbt 20 
auff  bie  ^fatfc  beriefft  unb  ben  tut^erifd^en  fflrften  jfi  anbttourt  [geben] 
aUe«,  tote  obgemett  im  bie  teutfefyen  fflrften  geratten  Ijaben.  ba$  Ijaben 
bie  tutl)erif($en  fflrften  nit  toetlen  annemen  nocfy  tt?on*  barauff  Ijat  inen 
ber  faifer  am  anbttourt  tauffen  geben,  bie  inen  nit  gefatten  bat.  barnacty 
ift  jeberman  toiber  an  fein  Ijerberg  jod^en 2.  » 

aid.  84.  [334b]  Da  ber  tantgraff  oon  $effen  auff  bent  gronljoff  auff  fein  pferbt  ift 
gefeffen,  Ijat  er  ficty  auff  bem  rog  oerbreit  unb  ben  frecfyten  amt  in  bie 
I?8c$m  auffgetoorfen  unb  ntit  grofem  gted&ter  ju!  gefefyrten  unb  Ijat  e$ 
ben  faifer  anfectyen  unb  l)8ren  tauffen  unb  ift  barmit  baroongeritten  an 
fein  Ijerberg.  30 

8.  Ditftr  unb  bie  na*flen  funf  Hbfafce  fc^lcn  in  6. 

1.  $gt.  often®. 291,21.  @.bie$3itte  2.  ©.  ben  bur*  ?faljgraf  ftriebri* 

ber  et>angetif*en  gfitften  unb  @tanbe,  ben  etoanaeltf*en  giirftat  unb  ©tanben 

bur*  Dr.  ©riid 'am  3.  Slug,  an  ben  auf  tyre  SBitte  um  3uftettung  einer  W>* 

faifer  geri*tet ,  um  SDUtt&ettung  einer  f*rtft  ber  Confutation  ju  tyeit  geroorbe* 

2l&f*rtft  ber  Confutatio  bei  (SJ^tra'uS  nen  23ef*eib  be*  flaiferS  am  5.  Sua.  bet 

219b;    TOtter  €>.  699;    Sal*  XVI  Gutter  @.  702 ;  (Sfatra'u*  @.  221 ;  Sat* 

@.  1282;    bie  bur*    ben  ^faljarafen  XVI  ©.  1282;    giJrpemann,    2lr*to 

grtebri*  ert^eilte  ?tnt»ort  be«  «aifer«  @.  72;   gSrftemann,  Urt..©.  ©.179; 

bei  9Wiitter  @.  701 ;    Sat*  1.  a;  im  tateuut*:  (£oeleftinIII@.18;  (S^trau« 

iRttrnb.  ®ef.-»er.  toom  4.  Stug.  ©.  251.  @.  215.  SBgt.  ©*tnma*er  ©.  190. 


Digitized  by 


Google 


1530,  305 

9ln  font  2lfra  abent  urn  fcefyerjeit  l)at  ber  faifer  atte  furften  unb  *^®J; 
ftenb  auff  bie  ^fatfc  beriefft  unb  inert  gebotten,  ba§  fie  nacfy  after  getoon* 
tyait  meg  IjBren  unb  bas  Ijocfyttrirbtg  facrament  anbetten  unb  fcereeren. 
toon  man  mtt  bem  Ijod&ttrirbigen  facrament  auff  ber  gaffen  ift  gangen,  ain 

5franf$  jit  fcerfectyen,  fo  finb  bie  ©paniot  mtt  prinenben  (tester  barmtt 
gangen  unb  I?aben  gefectyen,  bag  ir  bit  2lug$purger  ba$  Ijailig  facrament 
fcerfoott  Ijaben  mtt  gtecfyter  unb  nit  ftnb  auffgeftanben  noc$  ba$  Ijaupt 
entyteft,  biefetben  tyaben  fie  offt  in  bad  mauU  gefcfytagen  ober  auff  bie 
erbe  getoorfen  unb  toot  erbottet. 

10        2Cuff  bifen  tag  ijat  ber  laifer  unb  bte  criftentid^en  furften  fcerorbnet,  e.  siug. 
ba  auff  ben  nacfyootgenben  tag  fant  Slfva  ain  ampt  jum  SHjom  Don  bem  7.  «ug. 
Ijaittgen  gaift  ju  fingen,  unb  bag  atte  furften  barju  fomen. 
[335a]  Stuff  bife  na^t  in  ber  8.  ftunbt  ift  ber  tanbtgraff  Don  §effen  mit^l. 
2  bienern  in  ainem  fremben  ftaib  on  nriffent  be$  faifers  unb  alter  criften* 

isticfyen  furften  Ijaimticfy  auS  ber  ftabt  StugSpurg  geritten  ju  ben  jieget* 
ftabten1.  bafetben^in  l)at  er  Dor  3  feiner  biener  befcfyetben,  auff  in  ju 
toarten,  unb  Ijat  fein  anber  Ijoffgfunb  attes  ju  3lug$purg  getauffen  unb  ift 
eittenfe  feinem  tanbt  $effen  jugeeitt.  burdj  toetd&e  ftraffen  er  mit  feinen 
bienern  paffiert  Ijat,  ift  umoiffent  ba  fai.  mt.  fotic$«  Dernomen  Ijat,  Ijat 

20  e$  ir  ljo<$  misfatten,  unb  ffiat]  100  pferbt  nac$  im  auSgefcfyidft,  in  ju  factyen 
unb  ju  pringen.  bed  anbern  tagd  finb  bife  100  pferbt  ttriber  fomen  unb 
Ijaben  bem  faifer  anjeigt,  fie  Ijaben  auff  lainer  ftrag  ffinben  erfaren,  toa 
ber  tanbgraff  fet  l)infomen. 

£)ife  nacfyt  ift  ganfc  l)ie  unriebig  getoeffen,  unb  l)aben  bie  faiferifctyen 

25  unb  bie  9lug$purger  bie  ganfeen  nacfyt  ir  toactyt  geljatten  bei  ben  ftat* 
ttyoren2  unb  auff  atten  gaffen  Ijin  unb  Ijer  getauffen  unb  ir  auffmerdten 
geljapt,  ob  ficfy  nemantd  erljeben  toett.    unb  an  fant  2lfra  tag  ^at  man  7.  «wug.. 
erft  bie  4  ftatttyor  auffgefctytoffen  ain  Ijatbe  ftunb  nac$  funfen  unb  ju 
ainem  jebtid^en  tljor  ob  100  mann  geftett. 

13.  [931.  522^]  <Kn  fant  Wfra  tag  in  ber  8.  flunb  na$  ber  complet  ift  ber  lanbtgraff  »on  £ejfen 
baimlicty  on  toiffen  be*  faifer*  unb  anbercr  criflenli<$er  furften  in  ainem  wrferten  flaib  mit  2 
fnec&ten  out  2lugSpurg  geribten  jum  ©egingtr  ttyorr  h\i  ju  ben  jiegeljiabel ;  bafelbenfcin  ^at  er. 
bar»cr  etlic^e  ber  feinen  jfi  ro§  (bafcin)  bef^eiben,  mit  benfelben  iji  er  fledjUngen  auff  ^cjfen  ju* 
geailt,  ba  ^at  im  ber  faifer  100  pferb  na^gefc^ieft,  ba§  fie  im  in  gefangen  jupringen;  fie  baben 
aber  in  nit  funben  erfragen,  burc^  welc^e  wcg  er  geribten  fei.       24.  S)iefer  2ibfafc  fef^lt  in  b. 

1.  SSgl.  €^trrma(^er  ©.  189;  Srcnj  2.  ©.  ben  ^ilmberger©ef.«S3cr.  Dom 

an  3femann  dd.  14.  3tug.  in  Corp.  ref.  8.  2tug.  ®.  265;  bie  Sangcnmantclf^e 

©.  277 ;  ben  ^ilrtibcrgcr  @cf^8er.  dd.  (tyrott.  331. 147^  ff. 
8.  8u0.  ©.  263. 

etabte^renifen  XXIII.  20 


Digitized  by 


Google 


306  VIL  2>te  <£&rontf  toon  Siemens  @euber. 

i3.  «ug.  [335b]  fiber  8  tog  bawa<$  ift  baS  tanbtgtaffen  ^offgfunbt  Ijie  attes 
tyintoegf jogen ,  unb  tft  aUein  fctn  canfetet  unb  2  bet  tat  imb  fcin  ptebtger 
l)ie  pfiben1. 

***&'        ^uff  bifcn  a*ent  unb  f^^bt^  ba  bet  (anbtgraff  tft  tyitttoegfgeflod&en, 
ba  tft  §an«  ©ctynetyb,  bet  lutljetifcty  ptebiget  ju  bem  tyaitigen  Steufc  Ijie2,* 
ju  Ijetfeog  §anfen  ton  ©actyfen  fun  fomen  an  fern  tyetbetg,  ben  er  ouff 
ainem  feffef  fifeent  gefunben  Ijat,  ju  bem  et  gefptoctyen  fytt:  'aHetburd^ 
teuctytigiftet,  gnebigiftet,  toa$  flfct  e.  f.  g.  ba,  toatumfc  tljut  it  euc$  nit  an 
eur  getoat?  it  unb  eut  Ijet  &atet  toetbett  nod?  btfe  natyt  but<$  bed  laifer* 
bienet  gefangen  tyintoegtgefiett  toetben;  bo<$  aetmeten  mic$  nit  unbu 
fagen  tainem  menfetyen  fain  tooxt  bat&on,  bag  i$  e.  f.  g.  gewatnot  fyiV. 
ba  gieng  bet  fun  ttautigflicty  ju  bem  t>atet  unb  jetgt  im  foli$$  an,  unb 
tatfefytugen  mit  ainanbet,  toie  fte  bet  fa<$  tootten  tljott,  unb  beriefften 
in  ir  Ijetbetg  att  it  Ijoffgefunbt,  unb  tegten  bie  futften  fetts  unb  alle  tte 
biener  iten  Ijatnifcfy  an  unb  fcetmactyten  intoenbig  bie  Ijaustljit  mit  tiglen  is 
mit  aUem  t>tci§  unb  toaffen  faft  ftit  unb  toattljeten  ba  bet  julunft  bed 
faifetS  biener,  toann  fie  iten  futften  urtb  Ijetn  gefangen  ^intoegfftetten. 

1.  Xatnad)  if*  be*  lanbtgtaffen  »on  $effen  (offgfiinb  mit  feinet  ctebenfc  (ie  aud)  (inipeat}o4eii, 
unb  (anb  nit  ain  ^aUet  jft  lefein  gelauffen.  4.  [91.  523*J  6obalb  ba  lanbtgtaff  eon  $cfm 

bie  (inwegf  ift  fomen,  ba  if*  £an#  6d)nepb,  bet  lut^erifd?  ptebiget  jfi  bem  (ailigen  (Jteufr,  in  be* 
<P(ilipp*  2lblet*  (au*  gangen,  ba  (etfeog  $an*  oon  6ad)fen  ju  (ctbetg  ifi  gelegen,  »*  (at  a 
feinen  fun,  ben  jungen  (etfeog,  gefunben  in  ainem  feffel  ftfrent.  ba  (at  ei  ju  im  gefagt:  'b«H$» 
lefidjtiget  furft,  wal  t(ut  c.  f.  g.  ba  ftfeen,  warumb  t(ut  ir  eue(  nit  an  eur  geioatt,  ban  ir  unb 
eut  (err  oattec  werben  bife  nad)t  burdj  bee  taifeil  bienei  gefangen  werben ,  batum  (alten  eu$  in 
(fit  unb  fcit  futfld)tig  unb  fagt  nemantt  nidjfc  batoon,  ba§  id)  e.  f.  g.  gewamot  (ab\  folid)*  bat 
cr  ttautigflid)  feinem  oatet  anjeigt;  bet  (at  oon  ftunben  an  afle  feine  tat  benefit  unb  rait  inen 
getatgf$lagt,  wie  et  fid)  balten  fol.  bie  (aben  im  getatten,  ba§  et  (©I.  523b)  aUc  feine  bienet, 
ebel  unb  unebel,  betieff,  bie  (aben  aHe  iten  (atnifd)  angelcgt  unb  bie  baulbbin  mit  tiglen  wr- 
mad)t  unb  (abeu  ba  in  alia  ftiUe  ge»ad)t  unb  getoattot,  wan  be*  fatfeti  bienet  fomen  unb  in 
bettn  gefangen  b»nn>egf fleten ,  unb  (aben  fid)  mit  tat  unb  wiflen  itet  bettn  weflen  ifi  weir  fhOen. 
N  unb  eemal*  fie  wellen  gefangen  toegffieten  Ian,  it  (eben  oetlieten>  unb  ftnb  alfo  bie  futften  bie 

gan^e  nad)t  on  fd)lauff  in  item  batnifd)  in  ainem  feffel  gefeffen,  unb  ifi  inen  nid}|  bd§  begegnet 
mit  bem  minflen  wort,  unb  bet  faifet  unb  fing  (anb  nit  ain  toott  um  bife  fa$  geioift  an 
motgen  (at  (etfeog  ^an«  oon  6ad)fen  (ie  (inwegf  mcUen  teitten,  bem  (at  bet  faifet  gebctten,  baf 
et  (ie  pleib. 

1.  ^a^bem©eti^tbct<S^trrma*er  ®ef$.  @.  188  ff . ;  (S^rtfteH,  $Ra<$ri#eii 
©.  197  ^ahtn  ft*  'bte$effif<$eu  jft  abcnb«  toon  ber  etoang.  ©arfttfeet*  u.  ©t.  3«{o^ 
(2)ten0tag  9.  Slua.)  getct^ct,  in  mci-  fh^c  tuSlug«burg  1733  @.  24;  ©rudet, 
uung  auf  ben  tag  Laurentii  (10.  3(ug0  ®ntn>urf  einer  ®efc$.  ber  e»ang.  ^fan< 
u)eg  ju  ji^en  o^n  etlir^e  ret^e ,  bie  t)on  tir^e  sum  fcl.  ^reuj  in  Augsburg  1753; 
ttjegen  be«  lanbgrafen  ber  ^enbel  ju  ben  ©trafib.  ®ef.-©er.  toom  31.  Sna. 
«ug«burg  ab»arten  foflen.*  @.492.  ^a*bie|erDuette  »urbe@*neib 

2.  3o^ann  <5$nctb  toon  ©*ongauf  gefangen  genontmen  'bornntb  bag  er  ben 
ber  toom  9laH>e  befteflte  ?5rebiger  ju  ^l.  morgen ,  at*  man  bie  ttyor  toer&fitet,  ben 
^reujf  etn§reunb  unb  ©enofie  betters,  tanbgratoen,  fo  ben  tag  ba&or  ^inttwj 
(Cgl.  ilber  t&n  oben  @.  179, 15. 193,  30.  tuafi,  unterftanben  ^at  jfi  toamen;  »tu 
134.)  ©.  ilber  bie  ©eunru^igung  be«#ur*  man  i^m  uategen,  er  $ette  gerne  ein  ouf» 
filrpcu  bur*@*neib^eim,@*n>a'b.  9le(.«  iauf  gema^f. 


Digiti 


zed  by  G00gle 


1530.  307 

bie  Ijetten  aintyettigfltcty  befd&toffen,  ba§  fie  ben  faiferifd&en  ftotten  toiber* 
ftanbt  tljon  unb  ee  ir  teben  bertieren,  bann  ire  tyern  gefangen  tauffen  $in* 
ttegtfieren.  unb  fxnb  alfo  bie  ffirften  bie  ganfeen  nactyt  bid  an  tag  on* 
gefdjlauffen  in  ben  fefften  gefeffen,  unb  ift  nemants  nidft}  bef$ec$en,  Ijat 
5fic$  au<$  bes^atb  Iain  menf<$  nit  geregt,  unb  Ijat  ber  taifer  nocty  tain 
anberer  ffirft  um  foftctyS  [336a]  Iain  ftort  nit  geftift,  ban  fai.  mt.  ber  • 
tnainung  ift  getoeffen,  fein  jugefd&rifceS  geleib  an  jeberman  ftett  unb  feft 
ju  fatten*  ant  morgen,  ba  e$  tag  ift  ftorben,  Ijat  Ijerfeog  £>an$  fteUen 
Ijinftegljied&en.  ba  fo(ic$$  ber  toifer  ift  getoar  ftorben,  ba  Ijat  er  im  ge* 

10  botten,  baj?  er  $ie  pletb.  ber  apoftata  $an$  @$nefyb  Ijat  barmit  burd) 
feine  berfogne  ftort  ain  auffrur  ftetten  madden. 

5Rad^mittag  ^at  ber  laifer  ben  legaten,  d&urffirften,  f firften  unb  afle WeI- s6- 
ftenbt  auff  bas  9tat$au$  gefobert  *  unb  fie  att  ju  ainljettigfait  unb  ben 
criftenftd&en  glauben  ju  fatten  [ermant],  tote  fein  mt.  bor  bergangen  tagen 

is  mit  erltairung  unb  grunb  ber  tyailigen  gfd&rifft  bertefen  tyette  tauffen,  unb 
batt  bie  (utljertf<$en  furften  frainbticty,  bag  fie  feiner  treuen  ermanung 
unb  ber  Ijaittgen  gefd^rifft  &er&o(g  tljetten,  unb  Beclagt  fi$  barauff  bed 
frebenlic^en,  $aimti<$en  ftedfjugs  bed  (anbtgraffen  bon  §effen, 

3n  bifer  feffton  Ijat  Ijerfcog  §an$  offenficty  gefagt,  ftte  er  bon  $an*  wti.  so. 

2o  fen  ©d&nefyben  fei  geftarnot  ftorben,  fai.  mt.  fteUe  in  unb  feinen  fun 
tauffen  fatten,  unb  toie  er  ljeroa<$  mit  ben  feinen  ftett  umgan. 

8n  fant  Sorinfcen  ad&tent  Ijat  ber  laifer  feinen  profofj  mit  200  tra*  J*  *»«• 

13.  in  ainen  ojfentiffeen  rat  beriefft.  14.  tote  cr  ban  in  tteta.ana.cn  tagen  burdj  beroeijfung  bet 

bailigtn  gefdjrifft  gnfigfamlid)  bewiffen  r/ettc.  19.  Da  jeigt  bet  r).  $.  ».  6.  offenlicb  an,  toie 

ba§  er  turd?  $.  6$ner}ben  wen  gctoarnot  toorben,  bn  faifer  toolt  in  fadjen.  22.  an  fant 

Sorinfcen  abent  fdjidte  ber  faifet  feinen  [91.  524b]  ptcfo§  mit  200  rraroanten  unb  liefj  ben  $an* 
©djnerjben  in  feinem  bau#  fadjen,  barbaupt,  in  Ijoffen  unb  roame*,  unb  legt  in  gefangen  in  ben 
©ogeltburen.  ba  lieffen  bie  toeber  ju  mit  gcofem  grimmen  unb  joren  unb  wcltcn  in  erlebigen,  bie 
fdjlfigen  bie  tratoanten  mit  inn  beflenparten  um  bie  fopf,  bafj  ftc  muflen  nadjlauffen.  am 
fieitag  b,at  man  ben  €cfcner)ben  pcinlidj  gefragt,  ber  ljat  folidjl  unb  funfl  Oil  be§  oerjedjen.  an 
fant  {Bartholomew  abent  'feat  man  ben  Sdjnerjben  mit  200  lanblfnedpten  aut  bem  tburcn  auff  ben 
9ronboff  gefiert,  ba  ftnb  ob  300  man  unb  frauen  gejianben,  bie  fagten :  'nun  fei  got  gelobt,  man 
roil  un8  unfern  prebiger  n>i»  (3M.  525«]  ber  geben.'  ba  gicng  ber  fdjmib  feinjft  unb  gab  bem  profofc 
2  eiffin  fetfein,  bie  ein  fdjlfig  [er]  im  an  bie  flefj  unb  bie  anbere  an  bait  unb  legt  in  auff  bie  <Pfalfe 
gefangen,  unb  an  fant  SRatbeut  tag  in  ber  nadjt  ifl  ber  6$nct}b  aul  ber  gefenetnu*  entcunnen 
unb  hat  nemanW  geroifr,  toie  et  }it  ift  gangen. 

1.  2tat  3Roracn  bc«  7.  Hug.  nmrben  3)cr  attgej.  ©cf.«©<r.  toom  8.  Hua. ;  ber 

bie  Prfien,  bie  bie  «ug«r3urger  <£or>  S3eri^t  ki  @^trnna^er  ©.  192.    2>ie 

fefpon   unterf^rieben  fatten,    auf   bie  ^roteflterenben  bef^toetten  fl^  in  biefer 

(SapltetjhiBe  bet  $falj  Berufen ,  too  man  ©effton  au$  toegen  ber  t)on  bent  $aifer 

fte  jut  ^a^gtebigfeit  ju  fcetoegen  (u^te.  in  ber  9la&t  toom  6.  anf  bem  7.  Bugufi 

6.  an^  bieju  ben  Wiirnb.  ©ef.«©er.  t>om  berfiigten  ©^errung  ber  $r)ore.   @.  ben 

8.  Sing.  ©.  262  ff. ;  ©#irrma<$er  ©.  191 .  ®ef..SBer.  toom  8.  «ug. ;  @^irrma^er 

9iac$inittag6  tunrben  fte  toor  ben  &aifer  ©.  193 ;   bie  Sangenmantet[$e  (Sr)roni( 


cittcrt,  bet  fi^  bet  biefer  ©elegenr)ett  au^      91.  148^  ff . 
fiber  bie  flbreife  be9  Sanbgrafen  bettagt. 


20* 


Digitized  by 


Google 


308 


VII.  2>te  (E&ronit  toon  (Siemens  ©enter. 


roanten  [33eb]  gefd^idt  unb  $anfen  ©ctynefyben  in  fetnem  $au$  lauffcn 
fa^en  nnb  in  ben  SJogettljitren  tauffen  legen1.  ba  ftnb  bie  n>eber  jugc* 
tauffen  unb  anbet  feme  nadtyauren  mit  grofem  joren ,  bie  Ijaben  in  er* 
erfebigen  toeUen.  bte  Ijaben  bie  tratoanten  urn  bie  fflpf  mit  ben  §elen* 
parten  gefctytagen  unb  abtriben.  5 

jRti.87.  ©olic$$  afle$  ift  bent  faifer  anjeigt  toorben,  unb  tote  pc$  bie 
toeber  bafetben  geroaffnet  in  etftctyen  Ijfiufern  rottierten.  barumb  gepott 
ber  faifer  atten  feinen  btenern,  ebten  unb  uneblen,  unb  ben  tanbs. 
fned&ten,  [bag  fie]  toactyten  unb  auffmerden  l)etten,  bantit  fain  auffrfir 

19.  «hu8.  erftenbe.    ben  anbem  tag  bamacty,  ant  freitag,  ift  §an$  ©ctynefyb  perafic^  *• 
gefragt  toorben.    ber  $at  nun  M  fibets  beffinbt,  bad  er  gettyan  unb  an* 

23.  *u8.  gerictyt  Ijdbe.  an  fant  ©artljolomeS  abent  gegen  ber  nactyt  in  ber  7.  ftunfct 
I)at  bir  profofe  §anfen  ©c$netyben  mit  200  lanb$fnec$ten  au$  bem 
93ogettI)uren  geftert  unb  im  auff  ber  ^fatfe  ain  fettyinen  an  tyate  gelegt 

2i.e«pt.  unb  an  beibe  fte§  in  ber  gefenefnu*.    unb  an  fant  2Katljeu$  tag  in  ber  « 
nad^t  ift  ber  ©ctynefyb  auGfomen,  unb  $at  nemants  funben  erfaren,  u>er 
im  barju  bertyoffen  fyab. 

»ei.  87.  [337a]  ©obafb  $an$  ©ctynetyb  gefangen  ift  toorben,  ftnb  bie  anbern  tut^e* 
rifctyen  prebiger  aU  Ijie  tyaimftcty  au$  ber  ftat  geflod^en 2. 

iRei.88.        3>r  profofc  Ijat  bife  jeit,  fotang  ber  faifer  ift  Ijie  gemeffen  bis  auff  20 

24.3«SdT  fant  ©Myotomes  ta8  146  menfd^en  getSbt,  barunber  jinb  gemeffen40 
frauen  unb  mann  Slugfyurger 3. 

»ct.88.        £>a  nun  bie  tutljerifctyen  furften  auff  irer  fatf<$en  teer  aerljarten  unb 


21.  flttobt:  ertrindt  unb  an  bie  bairn  getyendt. 
unb  ubunadtfe. 

1.  @($neib  nmrbe  ant  17.  Slug.  toer« 
tyaftet.  2)er  faifer  liefi  bem  fltotbe  fagen, 
er  tyabe  ©<$neib  'ntdjt  bed  ©laubens  ober 
^rebtgenS,  fonbern  9fofru$r8  tyalben, 
bte  er  fl<$  ju  ertoecfen  unterflanben,  in 
gronfefi  bringen  laffen.'  ftiirnb.  ®ef.« 
©er.  toom  19.  Slug.  6.  291;  grantf. 
©ef.»©er.  toom  24.  Slug,  bei  <3djirrma($ec 
@.427;  bte  Sangenmantelfdje  (£$ron.©t. 
151*  ff.  fta>rc$  iiber  biegtuc^t  @<$netb« 
ijl  m$t  belannt ;  e«  fanb  au$  bad  ©e« 
rii^t  ©lauben,  @$neib  fet^geba'ngt  unb 
in  bie  83erta<$  getoorfen  toorben.  2)ie 
SBetffen^orner  (S&ron.  1.  c.  @.  167  be- 
rt^tet:  'Sliner  faget,  man  tyette  in  er- 
trencft,  ettic^,  man  bette  in  gen  3n6brud 
geftert,  ba  bet  man  im  ben  topf  abgefAla* 
gen,  »a«  atteS  fablen.  fobalb  tayferhc^e 
ma^eflat  binfteg  jog,  fam  er  gtcitip  ftiber 
an  tag'.  «gl.  aud^  ©ruder  1.  c.  ©.  27. 


23.  Xiefet  9lbfa^  fe^lt  in  5,  ebenfo  b«t  na^fic 


3n  bet  ©91.  be«  3a^re«  1531  ©I  67», 
f.  post  judica  (1.  Ityrit)  flnbet  M  jol« 
genber  Stntrag:  'it.  15  gulbtn  berr 
^ann8©(^neiben  fur  fein  quatentbergelt.' 
2)te«  tBnnte  flc^  auf  ben  in  fficbe  jtebeu' 
ben  @^netb  bejieben. 

2.  SWe^rere  ber  neuglaubigen  ?re» 
biger,  namentli^  bie  3wtnglif^en  (6e(* 
latiu«,  ©cvfiicb,  ©cbucib),  batten  ft$ 
f^on  feit  I5ngecer  3«it  toerborgen  get>al» 
fen.  35a8  ©orgc^en  be«  ^atferd  gegen 
©^nctb  toeranlafite  faft  atte,  aut$  bte 
?ut^ertf(^enf  jur  gtu^taus  bet  @tabt; 
bie  £n>ingltf(ben  btQaUn  [\$  natf)  Wttm* 
mtngen,  2tnbau,  Souflam,  ©trafeburg, 
bie  2utberif$en  nat^  9^ilrnberp. 

3.  2)arunter  metyrete  SBtebertanfer, 
bte  fl(^  ber  flaifer  toom  Watty  aufitiefern 
Uefi.  2>gl.  fatter  an  3toinglt  dd.  5.  Oft. 
II  e.  529  (unb  H  ©.  599). 


Digitized  by 


Google 


1530.  309 

fagten,  ir  leer  toere  freest  unb  be*  faifers  unb  anber  furften  unb  fur* 
nemen  unlre<$t,  Ijat  man  fie  tauffen  Jjaimjied&en.  om  23.  tag  septem- 
bris  um  ainS  na<$mittag  ift  ber  d&urffirft  toon  @a<$fen  unb  bie  tyerfeogen 
Don  Sunenburg  $ie  ^imoegfjogen.    etti<$  tag  barna#  ift  margraff  3erg 

5  Don  ©ranbenburg  au<$  Ijimoegfjogen  K 

©a  bie  tutyerifd&en  filrften  unb  ftSt  enblicty  ju  fcerftan  tyaben  geben,  h<i.  w. 
bag  fie  IjaiSftard  unb  fcerftodt  auff  irem  furnemen  unb  fefeerei  fcerljaren 
Ijaben  toellen,  ftnb  fie  ton  bent  faifer,  fflrften  unb  alien  ftenben  Don  alien 
rfiten  auSgefd^offen  toorben,  toten>ot  fie  bennocfy  nadj  irem  toegljied^en, 

io  fie  aU,  etti<$  irer  rfit  bis  ju  enb  be«  reic$«tage«  ju  Stugfyurg  getauffen 
ijaben.    ber  laifer  fat  afle  eiffin  tetljinen  Dor  ben  gaffen  juainanber  ge* 
toidlet  mit  eiffin  binben  an  plod  gestagen,  bamit  man  fain  gaffen  me 
bef^tieffen  Iflnbt. 
[337b]  ©raff  ffiolffgang  toon  grangenpan  fat  »or  lai.  mt.  unb  alien  ften« 

is  ben  ain  oration  getljan  ton  be$  Knglreid^s  Srabaten  toegen  unb  nriber  bie 
Ifirden  Ijilf  begert.  bem  ift  ain  gnebige  anbtourt  geben  toorben 2. 

Stuff  bifem  rei<$$tag  fat  3eronimu6  SBelfer3  am  22.  tag  augusti  »ei.  ss. 

13.  "Die  IRotij  eon  bem  3ufammentotlen  bet  fletten  auf  ©efc$l  be*  tfaifetd  finbet  fid?  in  6  auf  931. 538*. 
17.  Dtefe  (Jtja^lung  lautet  in  b  fplgenbetmafjen :  [525*]  3etonimu*  ffielfet,  bet,  ju  ©enebig  aud 
ainem  fad  gefaUen,  mat  tyenetet  nwben  unb  ju  Gndbeim  auf  ber  gefendnud  etlebiget  wad  wotben, 
bat  frie  mit  ainem  ebelman,  Cubwigen  »on  2>efcabid,  bed  bifaoffd  eon  ORinfr  bienet,  gefpillet  unb 
$at  verfpilct  ailed  fein  gelt,  gulbin  fet&inen,  ting  unb  fleinet,  fleibet,  feefel  unb  girtel  unb  batjfi 
auff  bte  tieiben  unb  bit  fcunbetttaufent  bucaten,  bie  er  im  oeifprc<f>en  bat  tteulid?  ju  bejaltn,  unb 
ifk  3etcnimud  ffielfet  nun  23  jar  alt  geweffen.  bet  ffielfet  l?at  anfencflidj  im  fpiUen  bem  ebelman 
abgenwnen  ailed  fein  gelt  unb  tteinetbet  unb  fein  famatin  fdjauppen,  bed  et  ailed  gfitwifligflid) 
bem  ©elfet  [©1.526*]  fret  geben,  unb  fafj  ba  in  bofen  unb  warned  cUenllUfc  bei  bem  ©elfet. 
bet  la^et  unb  wad  fceli^;  bad  etbatmet  feine  gefcllen,  bie  anbetn  cbellcut,  bie  umb  ben  tifdj 
jhmben,  unb  lichen  im  200  ft,  bad  et  bad  glief  nod?  ba§  octfu^te.  ba  gcroan  et  bad  fein  ailed 
roibet  unb  batju,  trie  cben  gemelt  ift.  bet  ebelman  toolt  ben  ©elfet  »on  ceten  toegen  nit  ent» 
plejfen  unb  lie§  im  bie  fdjauppen  an  unb  fagt  offt  ju  im :  'liebet  ©elfet,  i$  bit  bi$,  b«  auff  jfi 
fpilen,  ban  bu  tyajt  tain  fall*  bad  wolt  et  nit  tt)on.  batna^  gieng  bifet  ©elfet  f?in  ju  bem 
golbfebmib  SWatj  6<^waben  unb  nam  eon  im  2  gulbin  ting  umb  300  fl  unb  fagt,  et  welt  im  bad 
gelt  btingen,  bad  et  ban  nit  tt)et,  unb  gieng  batmit  ^aimlid)  aud  bet  flat  ^inroegf.  [91.  527 bj 
Iti  ©elfetd  eatet  unb  btubet  ^anb  luxti)  mittelpetfonen  mit  bem  ebelman  gebanblet  unb  $anb 
im  wetltn  geben  4000  fl  ban  unb  fein  leben  lange  aUe  jai  200  fl  leibbing ,  bad  $at  et  nit  toeUen 
nemen,  ip  alfe  balb  batnac^  ^inwegfjogen. 

1.  5lm  22.@c^>t.  Jatte  ber  tfaifet  ben  ©ranbenburg  DerUe6  bie  ©tabt  am  30. 

etanben  ben  borlfiuRaen  9tei^«tag«aB«  ®tpt  gBrflemann,  Urt.«».  II  ©.  637. 
Wicb  ht@a<$en  be«  <SlauBen«  t>crffln«  2.  ©.bte  am  24.3fo8.8e&atteneSRebe 

ben  laf[en ,  in  n>e!<$em  ba«  ©IauBen«fce-  be«  ©rafen  ffiolfgang  gTangi^ani  in  bex 

fenntnig  ber  (gtoangeUf^en  al«  fcuberleat  bei  3<^f  t  Ann.  Typogr.  Augustanae 

erttart  unb  i^nen  eine  ©ebenhett  M  @.  94  angefityrten  aldd^jeitigen  3)ntd* 

jnm  15.  9tyTil  be«  n5d)flen  3a$re«  ge-  thrift,  in  ber  and)  bie  bur$  ben  Wlaxb 

aeben  »urbe.  2>ie  3T6rcifc  be«  ^urffirften  grafen  3oa$im  t5on  ©ranbenBurg  barauf 

So^ann  loon  ©a^fen ,  ber  ^erjoge  <Srnft  ert^eiUe^nttoort  ent^atten  ift ;  eine  ubcr» 

unb  granj  t)on  Sfineburg  nnb  be«  gflr»  fefenng^ebenfafl*  fllei^jeitiger  alter  3)ru<f, 

ften  toon  %vfya\t  erfolgte  Xage  barauf.  ip  ebenoa  @.  93  aufaefii^rt. 
gSrpcmann,  ?tra)ito  I  ©.  212;  @tj^irr«  3.  £ierom?mu« SBcIfcr,  ber©ruber be« 

ma^er  @.321.  2>er  5Warfgraf©eorgt)cn  oben©.214ff.ertoa^nten®tgmnnb2Belfer, 


Digitized  by 


Google 


310  VII.  2>ie  (Etyrontt  toon  (Siemens  ©cttber. 

ain  unerljBrten  l)anbet  begangen,  ift  nit  gar  23  jar  att  getoeffen.  ber 
ift  8au$en  SBetferS  fun  geroeffen,  ber  i?ie  ain  faft  reiser  burger  ift  ge* 
toeffen,  ain  frumer  mann,  aber  nit  Ijocfys  berftanbs,  ift  in  rat  gangen. 
unb  Ijat  in  geioonfyatt  geljept,  tuann  er  mit  feiner  eefrauen  bie  eetid^en 
toerdf  fytt  toeUen  pflegen  unb  ain  !inb  loeflen  madden,  l)at  er  Dor  ben  fegen  5 
tfyut:  'nun  toirb  ain  frumer,  tootfrattyner  fun  unb  urirb  Iain  ftriter  nit, 
nrirb  Iain  iundffrauf<$tt>ec$er,  toirb  Iain  gofetefterer,  nrirb  Iain  jerer  unb 
bertljanS  !inb  nit,  ain  ber|<$tt>emer  betneS  jeitticfys  guts,  freffer  ober 
trindfer  unb  bergfeicfyen!'  nun  ftnb  im  feine  fegen  faft  Ijinber  fi<$  gangen 
mit  feinem  erftgebornen  fun  ©igmunben ,  ber  im  ©arfufferctofter  ba$ 10 
crucify  Ijat  jerprocfyen  unb  barnacfy  ain  fobomit  ift  toorben,  unb  mit 
bifem  3eronimo.  ben  l?at  er  in  feiner  iugent  gen  3Senebig  tl)an,  bag  er 
ba  bie  toetfd&en  fyracfy  [foQ]  ternen.  ber  ift  ba  [338a]  toon  ainem  fatt  ijerab* 
gefaflen,  bag  er  Ijernacfy  fein  teben  tang  an  ainem  ffig  getywufen  Ijat. 
biefer  3eronimu$  SBetfer  ift  l)eroa$  toon  finig  gerbinanbuS  regenten  $  i5 
@n$tyaim  im  (Stfag 3  gefangen  morben,  unb  Ijat  im  toeflen  baS  Ijaupt  ab* 
fd^tagen ,  bontoegen  bag  ber  faifer  mit  bem  finig  toon  grantfreicfy  trieg 
Ijat  gefiert  unb  Bet  bem  Ijaupt  toerbotten,  bag  fain  £eutf$er  ju  bem  finig  in 
grantfreicty  jujiecfy.  fo  [Ijat]  er  fotidjs  manbat  nit  attein  burcty  fein  perfon 
ubertretten,  funber  Ijat  bem  finig  bon  grandfreicty  aucfy  fned^t  auffgenomen  20 
unb  im  toeflen  jufieren.  unb  ift  ju  Sngljaim  Ijart  unb  faum  mit  grofer 
ffirbit  unb  mit  ainer  grofen  fumma  getfc  erbetten  unb  lebig  gema<$t 
toorben. 

2ln  bem  obgemetten  22.  tag  augusti  Ijat  bifer  Seronimus  SBetfer 
mit  ainem  ebetmann,  gubtoig  bon  £)eljabi$,  be$  bifctyoffs  bon  9ttenfe25 
biener,  [ficfy]  ntbergefefct  ju  fyiten.  ba  Ijat  ber  SBetfer  bem  ebetmann  abge* 
tounnen  atte«  fein  gelt,  ain  gutbine  fetljin,  gutbin  ringe,  ain  famate 
fctyauppen  unb  atled  bas,  toa$  ber  ebelmann  bei  im  unb  urn  ft$  Ijett,  unb 
fag  ba  bei  bem  SBetfer  in  Ijoffen  unb  toamaS ,  bann  ma$  er  auff  bem 
fpitt  berloren  Ijet,  ba$  Ijet  er  gutotfligfticfy  bem  SBetfer  aUe$  gegeben,  30 
n>et<$e«  ber  SBetfer  mit  freiben  unb  foottid&em  gfecfyter  [33sb]  afle«  bon  im 
Ijet  angenomen.  ba  nun  bie  anbern  ebetteut,  be$  ebetmanns  am  Ijoff  ber* 
roanten,  [ben]  unfatt  fac$en,  unb  nrie  er  bon  bem  SBetfer  footticty  gar  entyteft 
n>a$,  Ijaben  fie  ft$  fiber  in  erbarmt  unb  im  200  gutben  getid^en,  ba$ 
gtidf  toeitter  mit  bem  SBetfer  ju  berfud&en.   unb  %at  miberumb  angefangen  35 
mit  3eronimu$  SBelfer  ju  fatten,    ba  ift  bem  ebetmann  baS  gtidf  toiber 
fomen,  unb  ^at  fein  gett,  atte  ftainet  unb  ffaiber  toiber  getounen  unb  ^er* 

19.  !>at :  im  Dtig.   *ift\ 

1.  ©nft^etm,  ber  ©i^  ber  t>orber8fterret<$if$en  JanbeSregternng. 


Digitized  by 


Google 


1530.  311 

toiberumb  bem  SBetfer  auff  btfem  fifc  attc«  fctn  gelt,  ftainet  unb  Itaiber 
abgenmnen  unb  abjogen,  au$genomen  ben  rod  Ijat  er  nit  toctlctt  nemen, 
funber  Don  eeten  toegen  bem  SBetfer  angefauffen;  unb  tyat  barju  bifer 
SKJcffcr  auff  bit,  fcod^  gettriffe  bejattung,  Derfyitt  tyunbert  mall  taufent  unb 

5  20000  gutben.    in  mitter  jeit,  tt>cttt  fie  mit  ainanber  geftritt  Ijaben,  Ijat 
Subtoig  Don  $)el?abi$  offt  jil  bem  SBetfer  gefagt:  'mein  3eronimu«  SBetfer, 
\6)  bit  bic$,  Ijer  auff  ju  fatten,  bu  fictyft,  ba§  bu  loeber  fllidf  nocfy  fad  Ijaft 
unb  Ijaft  ifc  Dertoren,  ba$  bu  !aum  jatten  fanft\    barauff  Ijat  im  bet 
SBetfer  geanbttourt,  et  fot  mit  im  tyiten,  urn  bejattung  birf  er  nit  fotg 

io  Ijaben,  er  fot  treutid^  htyait  loerben*  atfo  Ijaben  fie  mit  ainanber  geftritet, 
bi$  er  fo  t>tt  Dertoren  Ijat.  unb  finb  affo  [339*]  Don  ainanber  abgefefyiben, 
bag  er  am  anbem  tag  Ijernac$  ben  ebetmann  bejaten  fott.  ba  ift  Seroni* 
mus  SBetfer  ju  bem  gotbfd&mib  2War$  ©d&toaben  gangen  unb  Ijat  Don  im 
laufft  2  gutbin  ring  urn  300  ft.    bie  fagt  er  im  ju,  ju  bejatten,  fobatb 

15  er  fie  Dor  feinen  gefetten  l)et  tauffen  fecfyen.  be$gfei($en  Ijat  er  aucty  tljan 
mit  bem  gotbfc$mib  £anfen  fatter,  fobatb  ber  SBetfer  bie  ring  aUe  fiber* 
lomen  Ijat,  ift  er  Ijaimticfy  au$  ber  ftat  2lug$purg  Ijimoegf jogen  unb  ftat] 

.  nemanfc  bejatt.  bie  gotbfd&mib  finb  offt  urn  bejattung  fomen  ju  3eroni* 
mu$  SBetferS  Dater  unb  mutter  unb  brfibern.    fie  Ijaben  aber  fain  be* 

2ojaUung  befomen  Ifinben,  bann  fie  Ijaben  gefird&t,  jaten  fie  bie  gotbfd&mib, 
fo  mieffen  fie  ben  ebetmann  aucfy  fcejaten ;  bocfy  jutefeft  Ijaben  fie  bie  gofb* 
fctymib  bejatt  fie  jjaben  auc$  mit  Subtotg  Don  £>etyabi$  burcfy  mittet* 
perfon  geljanbtet  unb  ficfy  mit  im  toetten  Dertragen  unb  im  ffir  fotictye 
anfyracfy  toetten  geben  an  barem  gett  4000  ft  unb  fein  teben  tang  200  ft 

25  teibbingS.  ba$  Ijat  er  bajumatS  nit  toetten  annemen,  ift  audj  atfo  Ijie  ab* 
gefd&iben*  ift  aber  bocfy  bie  fag  Ijernacty  gefoeft,  man  §ab  foDit  mit  bem 
ebetmann  ge^anbtet,  bag  er  foti$$  Ijab  angenomen.  [339b]  §ernac$,  ate 
Seronimus  SBetfer  ttriber  gen  2lug$j)urg  ift  lomen,  $at  er  boctor  2ftar* 
fcfyatdfs  totter,  procurator  auff  bem  d&orfricfyt,  ju  ber  ee  genomen. 

[30        Sin  fant  ©itgen  tag  Ijaben  bie  $ur  unb  ffirften  auff  bem  gron^off  1.  en*. 
Dor  be$  faifers  gemacty  ain  freibenfeur  gemad^t  unb  geljatten,  bem  ber 
!aifer  unb  linig  ^aben  jugefetfyen,  unb  $at  ber  cfyurffirft  margraff  3oa$im 
fetbs  perfonticfy  mit  fampt  ben  anbem  ffirften  ain  !arrenbic$$,  mit 

30.  9tn  fant  ©ilgen  tag  ^>aben  bie  furftcn  auff  bem  ffronfaff  ain  ftaibenfeut  a«nac&t  unb  fie  felb« 
mit  ainanber  barum  gcbanfcet,  unb  ifi  bet  faifet  unb  fina,  in  ben  fenftern  gelegen  unb  [^atj  jua,efe$cn, 
unb  ^>at  margraff  Soac^im  mit  ben  anbem  furften  fclb8  perfonli$  ain  farrenbic^S  auff  ben  ftton* 
^off  gejo^en,  bie  f^at  ain  funbfHi$«  0ema(r)t«  feut  in  bie  $6$in  auffgeroorfen.  unb  ^>anb  foli<$3 
[®1.527»]  barum  get^an,  ba§  bem  faifer  waffen  brieff  fomen,  roie  fein  ^auptman,  ^err  9lnbrea8 
Doria,  wiber  bie  lutden  )o  gtofen  fig  ^ette  ge^ept,  be«glei^en  *u#  finig  gerbinanbu«  ^auptleut 
roiber  ben  waiba. 


Digitized  by 


Google 


31 2  VII.  2)ic  (Styrontt  t>on  <£temen*  ©enber. 

funbftret^em  feur  jiigerid&t,  fttxdlid)  getaben,  mit  iren  Ijenben  auff  ben 
gronljoff  gejocfyen  jfi  bem  freibenfeur  unb  bic  Utffi  &or  bcm  faifer 
tauffen  abgan  unb  bad  feur  faft  ty$  in  bic  l)3$in  auffgetoorfen,  [ift]  tuftig 
ju  fe$en  getoeft.    bic  fftrften  Ijaben  aud)  fetbd  mit  ainanbcr  ain  banfe  ge* 
fytyt  t>or  bcm  faifer  unb  finig.  bedgteictyen  Ijaben  fte  and)  tl)an  box  beiben  5 
fingin  tyerunben  tm  tyoff  bcr  Sljomprobftei.  folic^c  frcib  Ijaben  fie  barumb 
erjeigt,  bann  ed  toad  bcm  faifer  botfetyafft  fommen,  bag  er  grofen  fig 
toiber  bic  ungtaubigen  ertangt  Ijette * ,  bedg(et$en  finig  gerbinanbud 
Ijauptleut  toiber  ben  toaiba. 
5.et^.[34oa]  2lm  montag  na<$  fant  ©if gen  tag,  bed  5.  septembris,  Ijat  finig  » 
gerbinanbud  in  namen  tai.  mt.  unb  in  feiner  mt  namen  ate  ain  Ijerfcog 
Don  £)fterrei<$  oon  bem  ro.  rei<$  na$  intyalt  feiner  pri&ttegia  auff  feinent 
aigen  grunb  unb  boben  bet  SBeHenburg  in  ber  margrafff^afft  ©nrgato 
feine  Iel)en,  18  fftrftentljumb,  enpfangen,  fotid&er  form  unb  geftalt,  tote 
l)erna<$  fcotgt2.  ** 

33or  fant  SRatlja  ift  bifed  frift  auffgertd&t  getoeffen,  bad  fcor  bem 
SDanfcljaud  ift  geftanben,  barauff  ber  faifer  bie  teljen  ben  Don  Romero  unb 
[bem]  Ijod&maifter  toerfid&en  Ijat 3.  barauff  ift  and)  bcr  faiferttcty  ftu(  unb  all  fifc 
unb  ftenb  auff  bad  atterfoft(i$oft  jugerictyt  getoeffen  unb  ain  famer, 
barin  fic$  ber  faifer,  finig  unb  d^urfurften  Ijaben  angetegt.  ed  ift  au<$» 
neben  bem  tatferli<$en  frift  tor  fant  9tatlja  ain  anber  frift  auffgeric^t  unb, 
mit  gutbin  ticker  foftKcty  gejtert,  bereit  gctoeffen  fflr  bie  2  fingin  unb 
2  fiirftin  unb  ire  frauenjimer. 

Stuff  bifen  tag  in  ber  8.  ftunbt  finb  ju  Siugdpurg  audjogen  auff 
gutbin,  fcerbedften  toagen  fingin  SKaria,  fingin  2lnna,  3acoba,  tyerfeogin* 
fconSJatjren4,  unb  ®opl?ia,  pf atfegraf fin 5,  mit  iren  frauenjtmern,  faft 
[34ob]  foftiicty  in  gufbine  unb  famatin  ftudt  bettaibt,  mit  ainem  grofen, 
raiftgen  jeug  gen  fant  SRatlja  fomen  unb  finb  auff  bifed  frift  geftanben. 

15.  bie  et^erfcog  »on  Dfierreier)  Ijaben  wot  »il  r;unbert  jaren  von  ben  to.  fingen  unb  faifcm  biftt 
pritntegi  erlangt  Von  roegen  tret  grofe  fheit  unb  fig  toiber  bie  unglaubigen,  ba|  fte  aufer^alb 
ire*  lanbe*,  grunb  unb  boben  nit  faulbig  finb,  tjon  bem  faifer  Uf)cn  jfi  enpfactjen.  28.  finb  — 
—  mit  ainem  grofen  raiftgen  jeug  gen  fant  9iatf?a  gefaren  unb  (IjabenJ  be«  capflan*  tjaut  bafelben 
etngenomen.  unb  oor  bem  bau«  ifl  audj  ain  trifx  auffgemae^t  geroeffen,  ba  ftnb  fie  gc«($t.  52S»J 
franben  [unb  ^aben]  jugefe<^en  jc. 

1.  @.  often  &.  296  3(nin.  1.  2  ©g.  in  Ouarto,  au«  toel^cm  g3rfle« 

2.  @.  ^icju  bie  2)rudf<$rift  C  (@en»  mann  etnen  Sfofyua  mttget^eitt  ^at 
bet«  Ouette)  unb  ben  Bei  gSrflemann,  93gt.  au$  ©c^irrmacpeT  ©.  256 ;  $u<fc 
UTf..©.  n  @.  377  ctttetten  atten  3)nt(f :  ^  m  @.  576  ff. 

Uon  bent  ger)oltcn  Xrtnmto^  9?itterfpie«  3.  @.  often  ©.  298  ff. 

ten,  >nb  feIbf^arm%(n|fo  ftet>  ben?e|»  4.  3)te  ©ema^Itn  ©erjcg  SStl^elmfi 

^en  »eT(epr)ung  UapferU^er  OTatcftat  |  IV.  toon  ©avern. 

auffcr^alft  2lug«^urg  gcfer)en  |  »orben,  5.  @ufanna,    bie    ©enta^Hn    be* 

famftt  anbenn,  I  t»o«  fl$  baftcp  toerlloffen  ¥faljgrafen  Ott  $einric^. 

tonb  ftegeften  ftat,  |  lu^tg  ju  (e[en.  |  s.  1.  e.  a. 


Digitized  by  VjOOQLC 


1530.  313 

bet  inen  ftnb  aucty  geftanben  ber  tegat  carbinat,  be*  ba^ft  orator,  bic  bot* 
fd&afften  be*  linig*  Don  grandretcty,  Portugal,  Sngelfanb,  $ottanb  unb 
anbcrer  linig,  be*  Ijerfeog  toon  gerer,  2Kantua,  [ber]  SJenebtgcr  unb  *>U  an* 
berer  fiirften  unb  Ijertn  botfd&afften,  tyaben  ba  jugefed&en,  tote  ber  laifer- 

5  bent  linig  bie  fetyen  »ertic$en  $at,  ben  tfyurnier  be*  laifer*,  linig*,  [ber] 
fiirften  unb  tyerrn,  bte  fd&fad&torbnung  unb  fc$armifcet  ber  tanb*lnec$t,  tr 
1000.  bte  tyetten  fcei  inen  10  fatlanetten,  bte  Ijetten  [ftc$]  Dor  bent  laifer* 
lichen  ftflt  auff  2  ort  au*getaitt  unb  toarteten  !au  mt.  jutunft,  unb  jtoifctyen 
men  ftunben  bte  Bidden* 

to  3n  ber  10.  ftunb  finb  ber  linig  unb  afle  furften  auff  ben  gtonljoff 
lomen,  tr  oB  50,  gaiftlicfy  unb  toettttcty,  afle  Seutfd^  unb  bte  ©panioten 
au<$  att  auff  ba*  atterloftlid&oft  Bettaibt  unb  finb  atte  fiirften  unb  Ijerrn 
in  atter  orbnung  Ijte  au*jogen  [tote  bamat*],  at*  ber  laifer  be*  erftmat  ift 
jjte  etngerttten.    tut  au*reitten  tyat  ain  rofc  ntargraff  »on  ©aben  Srenft 

is  ba*  gting  fcfyinpain  jerfd^tagen. 

©a  ber  f  aifer,  ling  unb  [bte]  furften  finb  fonten  }3  ber  prugl  be*  laifer* 
tictyen  ftitt*,  ba  tft  Itntg  gerbtnanbu*  mit  fetnent  Ijoffgfunbt  Bet  500  fd^u* 
<$en  toett  Ijinber  fi<$  gerttten  unber  bte  jetten,  bte  bafetBen  ffir  fern  int. 
finb  auffgericfyt  getoeffen,  unber  toeld^en  er  fic$  f)at  jugerid&t  mit  Haibung 

20  unb  anberer  riftung  ju  enpfac$ung  ber  teljen.  [34ia]  ber  laifer  l)at  ftc$  oit 
f ojtttc$er  in  anbere  laiferticty  Haibung  Beltaib,  bann  er  toor  gepraucfyt  Ijat, 
ba  er  ben  tyerfeogen  toon  foment  tr  teljen  fcertid&en  tyat.  man  l?at  bife 
Iron,  mantel,  apfet,  jester,  ba*  fd&toert  mit  ainer  gulbin  fctyetb  gefd&efct 
toerbt  jfl  fein  bife,  bie  ficfy  barauff  fcerftanben  tyaBen,  aine*  grofen  f<$afe 

25  unb  trit  tyunbert  mat  taufent  gutbem 

©er  laifer  unb  bie  d^urfiirften  in  irer  Haibung  unb  ir  Botfctyafften 
unb  anber  furften  IjaBen  fic$  in  after  orbnung  gefefet  unb  getyatten,  toie 
oBen  in  ber  toon  foment  teljenfctyafft,  au*genomen  ba§  Ijerr  3tffbto> 
©erla,  Ijerr  Don  ber  8ety,  ber  Iron  SBeljem  oBerofter  rectytfprecfyer,  an  ftat 

30  be*  erfcf<$endfen  linig  gerbinanbu*  neBen  bem  »on  2Kenfc  ift  gefeffen.  ba 
finb  and)  geftanben  bie  3  laiferticty  Ijerotb ,  ber  teutfety ,  fyjfpanifcty  unb 
Burgunbifcfy. 

9.  Dor  bem  faifetti$en  ftfil  ftunben  ju  beiben  feitten  ftunben  bed  faifetS  1000  lanbMnectyt  unb  jtoifdjen 
inen  10  faldanetlacty  unb  »artotcn  mit  item  tyauptman,  graff  9Wajimilian  ton  (Sberftain,  auff  Ui  ' 
taiferS  jfifunft.  ba  wajfen  auc^  in  befunbettyait  »erotbnet  fui  ain  mttacfel  2  man  »on  finig  ^erbinanbu^ 
boff ,  ain  Ianger  ti§  unb  {larder  man  unb  faji  ain  Turret  jtt>erg  in  ainem  bart,  bet  fajj  auff  aincm 
camelt^iet.    bet  ti§  ttug  ain  tjdtn^arten  unb  toad  3  mat  lenget  ban  bet  J^crg.  11.  mit  50 

futfien ,  mit  allem  abel  unb  I^ettn ,  mit  ainem  gtofen  taiPgen  jeug bifet  aanfeet  raifigct 

jeug  ifl  gef4>eib«  urn  ben  faifetlic^cn  ftfil  bmbet  bie  lanbdfncc^t  eetotbnet  worben,  bamit  bet  boffel 
ncmantd  ubetbtung,  ban  ed  waffen  »il  taufet  menfetyen  t>a,  ftaucn  unb  man.  16.  bet  faifet  ift 
mit  ben  futfhn  bie  ^tugf  fcinauff  gangen  in  ain  famet,  ba  sfigetic^t,  ba  ^aben  fie  fi$  angelegt  in 

bie  laifetlia^e  unb  d)urfutfHid>e  flaibung  -,  abet  bet  faifet  bat  oil  fofllic^ete  Haibet  angelegt 

ban  et  oot  ^at  ge^apt  jc.       26.  £>iefet  %bfa$  feblt  in  6. 


Digitized  by 


Google 


314  VII.  2>te  <5$ronil  toon  fclemmfi  @enbcr. 

8uff  foti$d  $at  In.  mt.  ben  laifertid&en  ftfit  nut  250  pferben  fetned 
Ijoffdgfunbt  tauffen  berennen  mit  bem  plutfanen,  barunber  ftnb  getoeffen 
bit  graffen  aud  teutfd&en  tanben,  ©eljem,  Ungern,  $tyfoania,  ©tnben, 
•Srabaten  unb  aud  anbero  fanben,  in  manctyerlei  ttaibungen,  nadf  atned 
jeblid&en  batertanbd  prau$  unb  fttten.  Ijerr  ffiolff  bon  83olfra,  In.  mt.  * 
oberofter  marfctyatdf,  tyat  biefen  fanen  gefiert. 

[34ib]  9luff  foli$d  finb  bife  4  fflrften:  t>fa(^graff  gribericty,  Ijerfcog  3erg 
con  ©a$fen,  pfatfcgraff  Dtlj  $atnrt<$  unb  margraff  3erg  bon  SBranben* 
burg,  bie  bcr  Iron  ©eljem  Ic^cnteut  ftnb,  ffir  lai.  ntt.  lomen,  unb  f>fat%* 
gtaff  griberic$  ftat]  btc  reb  tljan,  atted  mtt  gcbtrltd^  reberenfe  ir  alter,  ba§  ir  ie 
lat.  mt.  bie  bertaufne  fflrftcnt^umb  laifer  SWajtimitianud  loblid&er  gebec^t* 
nud  fetigen  jfi  (e^en  berfeid^e  Itntg  gerbtnanbo  aid  atnem  erfeljerfeog  ju 
£)fterrei$,  bedgteidjjen  au$  bad  Ijerfcogtljum  SBittenberg,  bad  lauffmand* 
toeid  an  bad  tyaud  6fterreic$  lomen  ift.  fotictyd  attcd  ju  ttyon  Ijat  lat.  mt. 
jugefagt.  bawacty  auff  bandffagung  ber  fflrften  ftnb  fte  fiber  bte  prugl  i* 
totber  Ijerabgangen  unb  auff  ire  pferbt  gefeffen  unb  jfi  Itntg  gerbinanbo 
geritten,  ber  bei  ben  jetten  auff  fie  getoartot  Ijat. 

$)a  ift  ber  laiferttd^  ftut  jil  bem  anbem  mat  gefd^eibd  umrinbt  toor* 
ben.  barauff  ift  Itnig  gerbinanbud,  bettaibt  tote  ain  erfcfyerfcog,  mtt  700 
pferben  feined  Ijoffgffinbd,  faft  loftlicty  erbuftt,  bem  laiferfictyen  ftfll  iilge*» 
ribten  unb  [Ijat]  bor  im  gefiert  18  fanen,  bann  fobit  fflrftentljumb  unb  §er* 
fc$afften  toott  er  ju  le$en  ettyfactyen,  unb  ain  iebtid&er  (anbfeg,  ber  fftrnem* 
fid^oft,  ffirt  bedfetben  tanbd  fanen,  baraud  er  bfirtig  unb  fefljafft  toad. 
[342a]  $Iutfan:  biefen  fanen  ffat  gefiert  unb  tragen  fyerr  SBotffgang  bon 
93offra,  ritter,  ht.  mt  oberofter  marfctyatdf;  Sfyburg,  grafffc$afft:  Ijerr* 
granfe  bon  S^an^atofen,  ritter;  Ortenburg,  grafffd&afft:  Ijerr  $and  bon 
©retyffenedf,  ritter;  $abdpurg,  grafffctyafft:  Ijerr  @df  bon  8teufd^ad^;  ber 
fyerfd^afft  ^ortnato:  Ijerr  ©igmunbt  bon  SDfiren;  £\ty,  grafffd&afft:  Ijerr 
©attfytjar  bon  ?reftng,  ritter ;  £egl,  ^erfcogt^umb:  graff  Subtotg,  ber  aft, 
Don  6tingen;  ffiinbifd^mardt,  ^erfd^afft:  Sradmud  ©d^eirer,  ^auj>tmann» 
sS  3en9>  ^anbt  °6  ber  Snnd :  ^err  $and  bon^rag,  frei^err;  Serenbten, 

18.  IWadj  felidjtn  ijl  bcr  fing  mit  700  pferben  au*  bem  jclt  gertttcn  in  fcimm  er^^CT^c^ifd^n  flaib, 
mit  fcittcn  4  lef>*nfurften,  pfal|jgraff  ftribriefcen,  pfaljjgtaff  D\\)  ^aintic^tn,  \)tx$c%  3frgtn  ten 
&4&)\m  unb  margraff  3ergm  von  ©ranbenburg ,  bet  taffd  ©<^tm ;  barunbei  ftnb  gemffen  200 
ebel,  bie  tjabon  ofterrridjifdje  ocnlein,  n>ci§  unb  rot,  toon  taftet  gema^t,  gefiert.  f©l.  529*»J  tcr 
bem  fing  ^at  man  18  gtofer  panner  fetnet  futflcnttyum  unb  (>erf<^afften  gefiert,  al»eg  2  ne&en  ain* 
anber.  ben  rotten  plutfanen  i}at  gefiert  t>er  ffiolffgang  von  Soldra.  —  Qt  folgt  nun  bi#  91.  $50 
bie  flufjafcluna,  ber  ubrigen  IBannertrager,  abgefefcen  ocn  ber  iHeib.enfolge  unb  ber  Drt^ogra^^ie  »ic 
in  a.  26.  ®o  (ri^tig)  in  ber  $anbf<r/r.  6 ;  in  ^anbf(^r.  a  &ei§t  e*  irrig  '^err  Set  Don  5Reuf$«* 
ritter',  ber  bie  fafcne  ber  ©raffc^aft  ^abdburg  fflb,rte.    6.  bie  nSc^fle  Satiante.  27.  %ut 

ber  ^anbfcr)r.  6;  in  a  roirb  al*  Zrdger  ber  Qat)ne  ber  ®taffc^aft  ^ab*burg  'irrig  '(en  granji  ton 
Ib,anbawffen'  genannt.    6.  bie  oorige  Sartante. 


Digitized  by 


Google 


1530.  315 

tyerfcogtljiim :  tyerr  @nbri$  Ungnab,  freiljerr ;  ©d^eftftingen,  tyerrfcfyafft : 
tyerr  JBaftljiS  &on  gronfoerg;  JBurgau,  margrafffd&afft:  Sonrabt  Don 
ftott;  $fiirbt,  graff fc^afft :  Ijerr  3aIob  SEruc^fefc  son  SBatyurg;  ®5rfe, 
graff fd&afft :  granfc  t>om  2#tren ;  [342b]  SBirtenberg,  fyerfcogtljum :  graft 

5©ttl?atm  bon  (Sberftain;  £rain,  Ijerfcogtljumb:  tyerr  ®erljarbt  Don  8am* 
berg;  SEtyrot,  grafff^afft:  Ijen  $tytpranbt  &on  ®ta§;  ©tetyr,  Ijerftog* 
tljumb :  graff  3erg  bon  SDionfort ;  Sfterreicty,  erfcljerfcogtlj&m,  gu  bem 
tefeften :  fyerr  ^etytfljart  fcon  ^ud)am  anftabt  graff  SKiclauS  t>on  ©atm, 
bcr  nit  berljanben  n>a$.    barauff  2  Ijerotben  linig  gerbinanbS  in  ircn 

loftaibem.  barnad^  graff  $an$  &on  ©Hamburg,  erfemarfd&atdf  in  £)fter* 
reicfy  unb  ©teir,  ber  fiert  in  fciner  fyanbt  &or  bem  linig  ain  fc$u>ert  in 
ainer  gutbtne  fd^cib.  barauff  linig  gerbinanbus  auff  ainem  f$8nen  pferbt 
mit  aincm  gutbin  tu<$,  rot  gemuftert,  Derbedft,  Ijet  fein  er$erfcogif$ 
Ifoib  an,  ain  tangen,  rotten,  carmaftynin  mantet  mit  ainem  preitten 

15  brim  gefctyeibs  tyernmb,  faft  loftticty.  barin  toa$  gemufiert  fant  SnbriS 
orben,  unb  ber  mantel  n>a$  unberjoc^en  mit  tyermtin.  unb  furt  in  fein 
Irec^ten  Ijanbt  ain  gutbinS  getter  unb  Ijet  auff  feinem  Ijaupt  bad  erfc* 
tyerfcogljuttin  &on  rot,  carmifan  famat  toie  ber  mantet  unb  aixtf)  mit 
tyermten  geffittert,  fampt  ainem  auSgefctynttten  ober  gertffen  Irenfelin, 

20 gteid^f Brmig  nrie  man  [343a]  pfligt  ain  uratte  Iron  gu  madden,  baruber 
creufemeis  gtoen  laiferticty  pflgen  ober  biabema  unb  auff  bem  biabema  ain 
Main  creufclin. 

©a  linig  gerbinanb  mit  ben  4  obgemetten  fiirften  unb  ait  feiner 
biener  unb  rat  gu  ber  prugl  be$  laiferS  ftut  ftnb  lomen,  ftnb  fie  at  Don 

26  ben  pferben  abgeftanben  unb  bie  brugl  Ijinauffgangen  fflr  ben  faifer  unb 
ftnb  bor  gu  3  malen  niberfniet;  aber  ber  linig  ift  nit  abgeftanben,  Iain 
mat  nie.  gu  bem  erften  finb  gangen  mit  ainanber  bife  2  freiljerro:  Ijerr 
©illjatm  Don  SRogenborff,  bes  Iinig$  oberofter  Ijoffmaifter,  unb  Ijerr  3erg 
£rit($fe§,  ftatljatter  gu  SBirtenberg.    bawacty  bie  fanen.    barauff  bie 

[3oI)erotb.  barnacty  ber  bon  ©$aumburg  mit  bem  fc^toert.  barna<$  ber 
linig.    auff  ben  linig  feine  graffen,  freiljern  unb  rSt. 

9.  bamacfy  be«  finigS  2  tyerolb.  barnact)  graff  3erg  toon  ©djaumburg,  er|jmarfcr)alct  in  Dfterreidj, 
bcr  furt  in  feiner  fyanb  ain  fdjroert  in  ainer  gulbine  fcfyeib  »or  bem  tinig.  barnacfy  ber  finig  auff 
ainem  fofllicfyen  pferb,  bebedt  mit  ainem  gulbin  tud) ,  mit  rott  gemuftert,  in  feinem  erfrljertjogifdjen 
flaib  unb  rotten,  langen  mantel  toon  famatin  carmaftn,  mit  Vrmlin  unberfiettert,  mit  ainem  preit* 
ten  faum  gefdjeibS  umb,  barin  waS  fant  (SnbriS  orben  geflidt,  faft  lofllicr;,  unb  in  feiner  tyanbt 
furt  er  ain  gulbinS  jepter.  {®1.  531»J  ba«  e^erfeog^utlin,  ba*  ber  linig  auffr)ct,  ba«  wa«  t>on 
rottem  carmaflnfamet ,  mit  b.ermlen  unberffittert ,  fampt  ainem  auSgefc^nitten  ober  geriffen  fren^* 
tin,  glei^formig,  roie  man  pfligt  ain  uralte  fron  ju  ma^en,  baruber  creujjroei*  jroen  laiferli<i&  bogen 
ober  biabemad  unb  auff  bem  biabema  ain  flein  ereufclin.  23.  bie  fflrjren  unb  b,errn  afle  ob* 

gemelt  ftnb  toor  ber  prugt  oon  [ben]  pferben  abgefranben  unb  mit  ben  fannen  bie  prugf  ^inauff  fur 
ben  faifer  geritten,  unb  ffinig  fterbinanb  iff]  nie  oon  bem  pferb  abgeftanben  nacr)  inr)alt  ber  pri« 
vilegien  ber  cr^erjjog  oon  ftftarei$. 


Digitized  by 


Google 


316  VII.  2)ie  ^rontf  aon  (Siemens  ©cnbet. 

35a  finig  gerbinanbus  flftent  auff  feinem  ^fcrbt  fur  ben  fatfer  ift 
fomen,  tyat  ct  ftitt  geljalten  unb  gu  reberenfe  gegen  bem  faifer  fcincn  Ijfit 
abjogen.  ba  finb  bie  4  obgemelten  ffirften  mit  fampt  bem  carbinal  ton 
Orient  unb  onbem  be$  finigS  rSten  bor  bem  fatfer  auff  ire  hue  ntber* 
gefatten  unb  [Ijaben]  fat.  mt.  gebetten,  fn.  mt.  btc  feljen  ju  leic^en.  fotk$s* 
$at  ber  fatfer  bertoritget. 

[343b]  £)a  ift  ber  erfcbifc^off  bon  SWenft  auffgeftanben  unb  [ljat]  im  ben  aib 
borgetefen.  bem  ^at  finig  gerbinanb  atte  toort  na$geft>roc$en  unb  Ijat  nrit 
beiben  ijenben  auff  ba$  ebangetibficty  grtffen  unb  [fte]  barein  gefegt  unb  in 
feinem  namen  unb  bed  faiferS  namen  ate  erfetyerfcogen  gu  Sfterreic^  bie  » 
teljen  bon  bem  ro.  reicty  enpfangen  unb  in  irer  beiber  perfon  bad  jurament 
getljan.  boc$  ift  ber  erfeljerftogen  bon  £)fterreic$  aib  nit  fo  fc^toer  ate  ber 
[ber]  anbem  c$ur  unb  ffirften  ift. 

Wad)  bem  turament  finb  bie  18  fanen  jtoifc^en  bem  faifer  unb  finig 
geftelt  toorben  in  ber  orbnung.  ba  ijat  man  am  ptutfanen  angefangem* 
unb  aineS  na$  bem  anbem  bem  fatfer  unb  finig  in  bie  fyenb  geben,  unb 
[Ijaben]  fie  belb  e$  in  iren  Ijenben  geljalten,  unb  [ift]  nac$  berteic^ung  atne* 
jeblic^en  tanbs  ober  fyerf$afft  ber  fan  fiber  ben  faiferli$en  ftu(  tyerab* 
getoorfen  toorben. 

Wad)  foli$em  Ijat  man  bem  fatfer  bad  f$toert  in  bie  tyanbt  geben. » 
bad  Ijat  ber  finig  ate  ain  erfcljerfcog  ju  £)fterrei$  atfo  ftfcent  auff  bem 
pferbt  beriert  unb  angriffen  unb  barmit  fein  ^>fCtd^t  ttyan  unb  atte  tren 
unb  forfame  berfyroctyen  unb  fetnen  ^flt  toiberumb  auffgefefet  unb  [ift] 
atfo  bon  bem  faifer  geribten.  foticfye  pribUegia  atte  fytben  bie  erfeljerfcogen 
bon  [344a]  £)fterreic$,  fo  fie  bon  bem  ro.  reicty  teljen  enpfac^en,  bon  irer» 
grofer  tljat  toegen  bon  ben  ro.  faifem,  mit  brieff  unb  ftget  bebeftnet. 

$)a  ber  finig  fiber  bie  prugf  ift  Ijerab  fomen,  unb  bie  ffirften  auff 
ire  pferb  finb  auffgefeffen,  fyaben  bie  tanbdfne^t  jfi  ainem  fraiben[jai$en] 
atte  $anbgfc$fift  unb  grog  gf$fife  mit  ainanber  tauffen  abgan. 

$)a  ftc$  ber  faifer  unb[bie]c$urfurften  in  ber  famer^aben  abgejogen,  ift» 

1.  ta  fing  fterbinanb  fur  ben  Faifer  ifl  lomen,  t»at  er  fein  fcfit  abjodjen.  7.  ba  [81.  &31*>]  ijt 

bet  bifdjoff  von  SWinjj  auffgeftanben  unb  bat  bem  ling  feinen  aib  ©orgelefen,  bei  nit  fo  ffrcng  tit 
all  bet  anbem  djurfurflen  unb  furften  aib  i  ba  Ijat  bet  ting  beibe  $enb  auff  bad  c&angeli  gelegt 
unb  an  feinet  unb  bed  faifer*  ftabt  all  etfe&etfcogen  von  Dfletreid;  bie  Ie$en  enpfangen  unb  bem 
bifeboff  oon  SWinfr  ben  aib  nadjgefprodjen.  14.  batnadj  bat  man  bie  fanen  all  b«rabge»orfen. 

20.  bamadj  bat  bet  finig  ba*  fdjroett,  be*  bet  faifer  in  feinet  r>anb  auffredjt  bielt,  beriert,  barmit 
bat  et  im  fein  treu  unb  pflidjt  toerfprodjen  unb  fa^t  bamad)  fein  er^er^og  ratlin  rotter  auff. 
24.  9m  Drig.  ifl  ber  lejt  cottumpiett.  27.  auff  foli<r>*  ^anb  bie  lanblfnedjt  aQe  gro§  unl 

banbtbidpi'tn  gan  maifretlier)en  tauffen  abgan  ju  ainem  freibenjaicr;en.  30.  (231.  532*]  nadjban 

ail  ber  fatfer,  fing  unb  cr^urfurflen  ire  flaiber  faben  abjod)en,  if)  ber  faifer  mit  etlic^en  furfttn 
unb  t/errn,  bie  ba  ^aben  roetUn  tburnieren,  ju  finig  9crbinanbul  in  bie  jelt  geritten  unb  (baben| 
ba  iren  barnifd;  angelegt.  ber  maifl  tail  oon  futften  ift  oben  auff  ber  binncn  be*  faiferlidjen  frfil* 
beliben  unb  (bat]  bafelben  bem  tinnier  unb  felbfdjarmijjlen  jugefed;en. 


Digit! 


zed  by  G00gle 


1530.  317 

bcr  faifer  rait  ben  ffirften  unb  Ijerrn,  gu  bent  tljurnier  geljSrig,  ju  finig 
gerbinanbo  in  bie  gett  geribten,  ftat]  fi$  bafelben  gu  bcm  tljurnier  an* 
getegt.  bcr  merer  tail  <$ur«  unb  anbern  ffirften  finb  auff  bent  frift  be$ 
faifertictyen  ftut$  betiben  unb  [Ijaben]  bafetben  gugefe<$en  bent  tljuroier 

sober  &elbf<$armifcet. 

93on  be$  finigS  jclten  600  ferity  finb  anber  getten  auffgerid&t  ge* 
toeffen*  bafetben  I)at  fi$  ber  raargraff  bon  SSttta  granca  rait  fetner  ge* 
fettfcfyafft  angetegt.  in  mitter  geit,  toeit  ft<$  beib  partljeien  Ijaben  angetegt, 
Ijaben  ir  8  par  bon  abet  ba  mit  ainonber  toor  bent  faifcrftuC  Ijerunben  fiber 

to  am  ftunb  tang  ntit  frdnlad^  ge*  [344*]  ftocfyen  box  ben  finginen,  ffirften 
unb  ijerrn,  l)aben  ba  ir  gefctyidltictyait  unb  fonljait  ergeigt  unb  Ijaben  ain* 
anber  offt  abgeftod^en  K 

Wart)  foli<$em  finb  fomen  2  Ijauffen  ntit  ringen  pferben,  aber  bo<$ 
ro&  unb  ntann  ntit  firig  unb  Ijarnifcty  toot  berfed^en,  ntit  tangen  fpieffen, 

15  tatfc^cn  unb  febten.  unb  ain  ieb(idi?er  fyet  an  feiner  tatfd&en  fein  teamen, 
ausgenomen  ber  linig  unb  faifer  nit-  ber  laifer  l)et  ain  toeiffen  fd^fitt  unb 
ber  linig  ain  rotten,  bife  at!  in  gteid^er  gatt  Ijaben  fi<$  in  gtoei  tail  ge< 
taitt,  ferb  bon  ainanber,  gu  bent  f etbf <$armifcet ,  unb  ain  iebtictyer  tait 
ift  in  ain  farb  beftaib  getoeffen,  barmit  ain  jebtictyer  tait  ben  anbem  er* 

2ofennen  ntig. 

Unb  ba$  ort,  barin  ber  fctyarmtfcet  geljatten  ift  toorben,  ift  ntit  grofen 
ptedfen  berfctyrandft  getoefen,  unb  l)at  ain  tait  gu  unbergoft  feci  benfd^randfen, 
ber  anber  gu  oberoft  ge^atten. 

£>a$  erft  gefd&toaber  ift  beflaibt  getoeffen  mit  nja^enrBdten  rait 

25tt>eiffent  unb  praunem  atta§.  atfo  finb  audi)  ire  rof*  bebedft  getoeffen. 
ir  eiffenljut  ift  gar  ntit  fctyBnen  febern  bebedtt  getoeffen,  ain  tuft  angu* 
fed&en. 

fiber  bife$  gefd&toaber  ift  Ijauptmann  getoeffen  [345a]  ber  margraff 
bonStreftot ;  unber  im  finb  getoeffen :  ber  Ijerr  bon  SMfetftain,  ber  SicqueS, 

30  2anbe$,  JperbaiS  unb  Ijerr  bon  Carina. 

3ttberanberegefelfc$afftbife$  gefd&n>aber$  Ijauptmann:  ber^err  bon 
SBouffu ;  unber  im :  fat.  mi.,  ber  iung  Ijerfcog  £>ainri<$  bon  SBraunfd&toetyg, 

20.  aOe  bife  fcerm ,  bie  tfyurniett  r)aben,  ftnb  in  2  glei$  tail  auSgetailt  worben  obec  gefawaber, 
barnacfy  fljatj  ain  jebli#*  flefcfytoaber  6  tail  obet  rotten  ober  {jefelfcfyafft  a,ema$t.  21.  $iefer  Slbfafc 
fe^lt  in  6,  cbenfo  bet  nad)jie.  28.  $ie  Slufodljluria,  ber  '©efefljtyaften*  unb  ber  einjelnen  27ttt» 
glieber  einer  jeben  iji,  abgefe&en  *>on  bcr  Drtboaroptyie  bet  ftamen,  biefelbe  roie  in  a. 

1.  2)ic9lamen  btcjcr  @tc^er  waren:  §auQ  toon  ^arfi^erg,  2tte$anber  toon 
9Rct^ior  toon  §«t(lat,  (E&rtftoff  t)on  tniJ-  S93Ubcnpatn,  3Krg  Don  9fa<ty6erg,  $an8 
ring,  32rg  toon  (Sfcetefcen ,  $an«  SBocf  —     ©urdfyavt  toon  SBerbnatt).  (©rutffdjrtft  C.) 


Digitized  by 


Google 


318  VII.  3)tc  (£$ronil  toon  Siemens  @enber. 

bet  Ijerr  bon  S&tUam,    ber  graff  bon  92affau>  unb   ber  fyerr  bon 
$)anbetot. 

3n  ber  3.  gefetf^afft  ift  Ijauptmann  getoeffen  Ijerr  spctcr  bon  8a{*o, 
In.  mt.  oberofter  ftalmaifter;  imber  im:  In.  mt.,  Safpar  Sihtgel  bon 
(Orenburg,  ritter,  graff  Ceonljarbt  t>on  Sftugerol,  Soacfyim  bon  £afljaim  5 
unb  ber  l)err  bon  ©fotyjk 

3n  ber  4.  gcfctfd^afft  tft  Jjauptmann  gctt>effcn  Ijerfcog  Sacob  bon 
Saqueba 1 ;  unber  tm  3fl?an  SWanric  bon  Sara,  bon  £)iego  tjon  Caqueba, 
ber  graff  bon  SWanricque,  Ijerr  2lntljoni  bon  SRogaS  unb  tyerr  %xan%  bon 
33enabibe$.  ia 

3n  ber  5.  gefetfcfyafft  ift  Ijauptmann  getoeffen  ber  graff  bon  2Ute* 
mtyre;  unber  tm:  Ijerr  griberic$  bon  £ofleto,  Ijerr  2Wicfyel  bon  93ata$co, 
Sljan  ©apata,  Ijerr  $eter  SWanricque  unb  fyerr  5Dtego  bon  SRogaS. 

3n  ber  6.  gefetfcfyafft  tft  Ijauptmann  getoeffen  Ijerr  3fyan  bon 
©untyge;  unber  tm:  Ijerr  $eter  bon  ®ufman,  l)err  £>urtabo  bon  3Ren*  15 
bofca,  Ijerr  8ot$  $)abtyfo,  Ijerr  Stlfonj*  2Wanrtcque  unb  am  anberer  bon 
®ufman, 

[345b]  £)ie  gefetfcfyafft  be$  anbern  gefcfymaberS  bie  finb  beftaib  getoeffen 
mtt  rotem  unb  toetffem  attifc,  beSgtetctyen  auc$  bte  rofc  ganfe  bebedt  mit 
fott^em  atlifc  unb  mtt  ljawif#,  toer  unb  jter  bem  erften  gef^toaber  ganfe  20 
gteicfy.   in  bifem  gfd^toaber  ift  oberofter  Ijauptmann  getoeffen  ber  mar* 
graff  bon  SStCa  granca. 

Unber  tm:  Ijerr  8ot$  2Wanricque,  $)iomebe$  ®araff,  ^afier,  Ijerr 
$eter  bon  £ofeto  unb  aber  ain  Ijerr  $eter  bon  £oteto. 

3n  ber  2.  gefelfcfyafft  ift  Ijauptmamt  getoeffen  Ijerr  3Ijan  3Han*  25 
ricque;  unber  im:  Ijerr  Ouatceran  bon  Sarbona,  Ijerr  spctcr  bon  33ona* 
bitta,  Ijerr  £)iego  Djorio,  Ijerr  3eronimu$  bon  SDtatboffa  unb  Ijerr 
^xlxpp  SWanricque. 

3n  ber  3.  gefe(f<$afft  Ijauptmann :  ber  graff  bon  Slguittar;  unber 
im:  Ijerr  SDiego  bon  SKenboffa,  ber  graff  bon  Samijranbota,  3Mego30 
SBacca,  3fatljoni  bon  Sitfon  unb  SRoberigo  $)abatot*. 

3n  ber  4.  gefetfd&afft  Ijauptmamt:  graff  griberi$  bon  gitrftenberg ; 
unber  im:  Ijerr  £ainrtc§,  burggraff  inSDietyffen,  graff  gu  §artenftain  unb 

4.  *unber  im'  wurbe  crganjt.  18.  [2M.  533*>]  ba8  anber  gefawaber  $at  angefctpt  tlaiber  unb 

to§bc<fin  toon  rottem  unb  gelcn  atli§  unb  aud)  grojj  feberbofaen. 

1.  3)rndf*rtft  C :  ^eter  be  la  (Snetoa. 


Digitized  by 


Google 


1530.  319 

Ijerr  ju  ^fotoen,  l)err  JpanS  bon  3tafee"borff/  Urtid^  Sriftoff,  tyerr  ju 
SBofcfobtfc,  granfc  bom  Sfytren  unb  2tbam  Sjepifefy. 
[346a]  3n  bet  5.  gefelf<$afft  ljauptmann:  graff  ¥$ttlty>  bon  SWanfcfetb; 
unbcr  im :  graff  3acob  bon  Sroty,  graff  SBotffgang  bon  £)tingen,  SBotff  * 

5  gang  bon  ^ucfyam,  freiljer,  SBonabentura  bon  Sgf  unb  Ijerr  $eter  bon 
Suna. 

3n  ber  6.  gefetfdjafft  tft  Ijauptmann  getoeffen  Ijerr  SnbrtS  Ungnab, 
freiljer ;  unbcr  itn :  2Betycf Ijart  bon  $uc$am,  Sriftoff  unb  3acob  SErfid^ 
feffen  bon  ©atyurg,  ©eroljarbt  ©d^inbct  unb  $an$  Wifipp  ©<$ab  bon 

io  2Rittetbtbra($. 

©a*  ort,  ba  man  ben  fcfyarmtfcel  Ijat  geljatten,  Ijat  unb  unb  oben 
am  fcfyrandfen  geljept,  barbur$  fie  tyinein  unb  fyeraus  ljaben  mieffen 
reitten,  unb  Ijat  atnem  jebtid^en  tail  grtejjtoertet  berorbnet.  bie  Ijaben  auff 
fie  tr  aufffe<$en  geljept  unb  tm  Ijtneinrettten  bur$  ben  fctyrandfen  tnen  be* 

15  i>ctd^  geben,  tote  fie  fic$  fotten  fatten,  bte  grtegtt>ertcl  fiber  ba$  gefcfytoaber 
be$  margraffen  bon  Streftot  finb  getoeffen  Ijerr  8otj$  bon  Saqueba  unb 
5K.  fwbert,  fat.  mt.  oberofter  Ijauptmann  fiber  bie  fyarfctyterer;  bte  griefc 
toertcl  be$  anbern  tatte  finb  getoeffen  Ijerr  3erg  SEritd&fejj  unb  Ijerr  $am* 
ri$  bon  £oHeto. 

2o[346b]  (S$  ift  ba  georbnet  toorben,  bag  bte  gefelfctyafft  be$  graffen  bon 
5lgutttar  fot  fed^ten  mit  bed  fyerrn  bon  JBouffu  gefelfcfyafft ;  Ijerr  31jan 
SWanricque  mtt  ben  fetnen  mtt  Ijerr  $eter  8afo ;  ber  graff  bon  gfirften* 
berg  mtt  Ijerr  spcter  bon  Saqueba;  Ijerr  (SnbriS  Ungnab  mtt  bem  graffen 
bon  SUtemira;  ber  graff  bon  SWanBfelb  mtt  Ijerr  31jan  bon©untygo;  ber 

25  margraff  bon  SBitta  granca  mtt  bem  margraffen  bon  Sreftot  ate  bte  ober* 
often  Ijauptteut  betber  tail. 

g$  ift  auc§  gefefet  unb  berorbnet,  bafc  ain  ieblic$e[r]  gefetfdfjafft  r>er 
6  perfonen,  fo  fie  an  fetnem  ort  burc$  bte  [fd&ranfen]  toirt  eingetauffen 
in  ben  fetbfd&armifeel,  [ertaubt  fei],  ainer  ben  anbern  anjugan  nac$  feinem 

30  tootgefatten  unb  mitten,  tote  in  ainem  offnen  fetbftreit,  Ijinben  ober  bomen, 
unber  augen  ober  befetfc ,  mit  bem  tyiejj,  febet  ober  bolcfyen,  na$  atnef 

11.  3>iefer  flbfafr  fe^lt  in  6.    3.  16  u.  17  oerbeffert  au*  ber  3>rudf^rift  C.  20.  3>iefer 

Hbfafr  unb  bie  beiben  nadjflen  lauten  in  6  ffirjer :  $ife  72  perfonen  ber  12  gefelfd&afften  baben  ire 
grie§wartel  gefeept,  unb  tfl  toerorbnet  gwejt,  mit  n>el$er  .gefelf^afft  ain  jcblidjtr  mit  ben  feinen 
$at  foUen  fe$ten,  unb  b.at  ain  jebli^er  gtroalt,  ainer  ben  anbern  anjugan  roie  im  trieg:  pftijj, 
unber  augen  ober  r)inbern>ertia,,  mit  bem  fpie§,  febolb,  bol^en  ober  flreitfolben.  unb  jtnb  alfo  [in) 
bie  t>erfd)loffen  fdjranden  eingeritten,  an  2  orten  gegen  ainanber  geritten.  unb  bat  foli^er  turnier 
2  jiunb  gewert,  unb  b,anb  jlrendlicr)  ainanber  jfigefefet,  ju  bem  erjlen  mit  ben  fpicflen,  unb  pnb 
ir  10  ab  ben  pferben  mit  ben  fpieffen  gerinbt  worben ,  barunber  finig  gerbinanb  aua^  ainer  ift 
geroeffen,  roierool  fein  mt.  bifen  au$  au«  bem  fattel  [931. 535»»]  gerinbt,  ber  wiber  in  ift  geweffen.  e* 
fnb  oil  ro§  tounb  toorben,  ba§  menger  auff  t<\$  3.  ro^  ift  tomen.  in  bifem  turnier  bat  man  tool 
gefecr)en,  werr  oormalS  im  frieg  ifl  geroeffen. 


Digitized  by 


Google 


320  vl1-  2>*e  G&rontl  toon  Siemens  ©enber. 

jebtictyen  tootgefatten ,  batmit  et'bet^offt  fig  gu  etfangen,  fo  ain  jeblu^r 
tatt  an  bcr  gait,  tenge  unb  gtBfe  gteid&meffige  toaffen  l?at. 
[347*]  ©ie  $aben  ganfe  fttendfttcfy  unb  attoaitfam  mit  ainanbet  gefod£ ten,  unb 
[ftnb]  ire  ^>fcrb  bef^ebigt  tootben,  bag  it  etli<$  auff  bad  brit  rog  ftnb  t omen. 
gu  bem  crftcn  ftnb  fie  mit  ben  foieff  en  auff  ainanbet  getinbt,  ba  flnb  tr  1 0  at  * 
ben  roffen  getinbt,  barunber  ift  finig  getbtnanb  aud&  ainet  getoejfen.  fein 
mt.  ljat  abet  ben  au$  aud  bem  fattet  geljept,  ber  nrtbet  in  ift  ge&effen. 
man  ljat  in  bifem  fetbftteit  toot  gefed&en  ffinben,  n>e(d^er  batbor  in  Jriegen 
ift  getoeffen.  bifet  fetbftteit  ober  fc$atmiftel  Ijat  2  ftunb  getoetbt. 

$>a  Ijat  man  bad  anber  mat  atted  ijanbt-  unb  grog  gfc^ufe  mit  oin-  * 
anber  tauffen  abgan.    in  bifem  fd&ieffen  Ijat  ain  tanbdfued&t  ain  anbern 
lanbdfnectyt  erfc$offen,  nit  mit  toiflen.   bet  bid&fenmaiftet  ift  nit  f&rftc^tig 
mit  bet  tabung  bet  gtofen  bidden  umgangen,  ift  betmaffen  &on  bem 
feut  bef^ebiget  tootben,  bag  et  bed  anbetn  tags  geftorben  ift. 

3n  bem  taiftgen  jeug  ift  ain  fnab  ab  bem  to§  gefatten.  bet  ift  *cn» 
ben  toffen  gu  tob  ttetten  tootben;  ainet  aud  bifen,  bie  in  bem  fetbfe^ar- 
mifeet  finb  getoeffen,  ift  $  tob  gfctytagen  tootben;  [s47b]  ainet  ift  auff 
ainembaumgeftanben  unb  [Ijat]  foficfyem  fcfyatmifeet  gugefed^en,  ber  ift  fctat 
gu  tob  gef alien,  no$  anber  me  finb  bef$ebiget  tootben,  bad  id?  Don  futfce 
toegen  audtaufc.  » 

3n  bet  5.  ftunb t  ift  jebetmann  ba  toibet  abgogen.  bet  finig  Ijat  ben 
faifet  unb  etticty  bit  futften  unb  ite  gemad^et  gu  bem  nad&tmat  gefaben. 
bie  finb  all  an  ainet  taffet  in  fotid&et  otbnung  gefeffen :  gfi  obetoft  an  ber 
taffet  ift  gefeffen  bet  faifet,  bet  Ijat  bie  ganfeen  taffet  Ijinab  ffinben  fec^en, 
unb  gfi  unbetgoft  an  bet  taffet  ift  bet  finig  gefeffen,  bet  fytt  bie  ganfcens 
taffet  ffinben  Ijinauff  fed^en.  gu  bet  fted^ten  bed  faifetd  ift  gefeffen  bed 
faifetd  fd^toeftet  SWatia,  unb  it  fyinfibet  an  bet  taffet  gu  bet  gtingen  fyutbt 
bed  faifetd  ift  gefeffen  finig  getbinanbud  gemad^et;  batnad^  bie  anbetn. 

3n  bifem  nad^tmatt  Ijat  man  attoeg  12  fctyiften,  fobit  aucty  mand^ettei 
effen,  mit  ainanbet  ffitgefeftt  K  » 

4.  flnb  :  im  Drig.  4ijt\        14.  ba§  cr  be*  2.  tag*  geftorben  ift.         15.  ain  fdultbub .  »ufrr 

ben  in  a  aufgefuljrten  UnglficHfa'Ucn  f>ci§t  ti  bjer  in  b  no* :  margraff  (Srenfl  von  Saben  bat  tin 
ro§  ben  fteebjen  n>abtn  ubel  etfcblagen.  24.  bjnabfedjen  unb  mit  ainem  jeblid>n  teben.  25.  binauff 
lunben  fe<$en  unb  mit  ainem  jeMidjcn  teben.  28.  barna$  in  [olivet  orbnung:  carbinal  ton 

SWinJj,  ^et^eg  fflilb.alm*  Don  Sapren  gtma^el,  b^er^og  ^anl  von  6a$fen,  c^utffltfl,  pfal^gitff 
Dtb  ^minri^#  gema^el,  margraff  3oad?im,  ^utfurft ,  carbinal  Don  €a(fcburg.  an  bem  anbetn 
ott  ber  taffel :  carbinal  oon  fiittio).  pfaljjgraff  ^riberia),  ^eijjog  3erg  oon  6acr)fen,  b>r^og  Silbalm 
»on  9at)ren,  margraff  3erg  oon  Sronbenburg ,  pfal^graff  Dtb  ^ainri^,  b>r$og  ^ainri^  *t» 
©raunfe^weig.         29.  man  b/it  alweg  12  effen  mit  ainanbet  auffgefefct. 

1.  S)ic9)la^tjcit  nmrbe  cingenomnten     tnft^an6  «ine«  gartm^cl^e*  gefceng  fafl 
'tit  ainem  befonbent  bar^u    gentac^ten      jicrltc^  mit  tflniglt^er  tapefferrien  H6«r» 


Digitized  by 


Google 


1530.  321 

£arnac$  Ijat  man  ain  banft  ge^ept.  barju  Ijat  man  icbcrman  (auffen 
gan  jujufectyen.  ben  etftcn  raien  Ijat  banfet  bcr  foifer  mit  ber  lingin  9fana, 
ben  anbem  ber  Kntg  nut  Ijerfeog  3Biflja(m$  oonSatyren  gemactyet,  ben  brlften 
bcr  tyerfeog  Don  ©actyfen  mit  ber  ^falfegrafftn,  Dtty  $amrt$$  gemactyel. 

5  [348*]  barna$  ber  margraff,  $urfurft,  mit  graff  (SriftoffS  &on  SBerbenbergS 
frauen.  barna$  ftnb  bie  anbem  fflrften  all  nac$  orbnung  mit  atnem  reten 
fcereert  toorben  K  bifer  banfe  $at  ftc$  erft  ju  mitternac^t  geenbt.  an  bifem 
banfe  Ijat  bie  lingin  Stnna  ber  Ijerfcogin  Don  Sktyren  unb  ber  pfalfcgrafftn 
ain  brund  pxafy  auff  ir  beiber  Ijar,  bag  fie  fi$  mit  ir  befefyeren 

io  (auffen;  barauff  Ijaben  fie  getrunden.  unb  i&  morgen«  ficty  all  tret  unb 
etti$  au$  iren  frauenjimern  mit  inen  fiber  ben  lam  (auffen  bef$eren  ire 
fc$5ne  fyar, 

9Jian  Ijat  bem  Itnig  2  Sfircfen  gefangen  gen  2lug$)>urg  prad^t,  ftnb, 
nit  toot  oerl^iet,  bet  ber  na$t  au$  bem  tljuren  lomen  unb  an  ber  ftatmaur 

i5teittern  angeteint,  [ftnb]  fiber  bie  maur  ausfomen  unb  toiber  irem  fanbt 
jujogen. 

$)e«  lings,  fingin  SWarta,  fflrften,  ebet  unb  burgern  beljenbt  tauffenbe 
vofc  Ijaben  urn  9  ftainet  gerinbt.  l?er  3eronimu$  gugger  Ijat  ba$  erft  ge» 
tounen,  pfaffcgraff  Otty  $ainric$  ba«  anber. 

20  'Den  erfcbif<$off  Don  S3ln  Ijaben  $te  bie  ftranfeofen  anlomen,  ift  am 
9.  septembris  §imoeg!jogen.  fein  tfyontyrobft  ift  Ijie  an  ber  rotten  rur 
geftorben,  unb  fein  tljombectyant  auff  bem  toeg  Ijinab  geftorben2. 

1.  (81.  537»]  92ac^  bem  nadjtmal  &at  man  ba  ain  banfc  ge^ept  mit  bet  fingin  unb  2  furftinen  unb 
70  jundfrauen  aui  ben  frauenjimern.  ben  erflen  raien  \fat  banfct  bet  faifet  mit  finig  fterbinanbu* 
gemadbel,  unb  tat  im  mit  prinneben  faeflen  borbanfet  bet  Aurfiirft  von  ©ranbenburg,  b^rfreg 
2Bilt>alm  con  ©aijren,  margraff  3erg  ben  Branbenburg  unb  fcerfrog  *lbred?t  »on  Wedjelburg.  el 
pnb  funft  anbet  oil  furflen  unb  ijerrn  unb  oil  gemein*  oolcf  ju  bem  banfc  fomen.  ben  2.  banb 
b.at  ber  fing  banfct  mit  tyerfrog  fflilbalm*  »cn  ©abren  gema^el ;  im  fcaben  oorbanfct  b/tfceg  Sub* 
wig  ocn  Barren,  bcr^cg  £ainrid>  t>on  iBraunfdjwig  unb  bie  2  jungen  farjjog  toon  6ad)fen,  fcerjjcg 
£anfen  unb  3«flcn  fuw-  [$!•  WW*]  ben  3.  raien  bat  ge^ept  ber  ^urfuTji  t>on  €adjfen  mit  pfalfr* 
graft  Dtb  ^ainricb.1  gema^el.  ben  4.  raien  margraff  3oac^im  mit  graff  drifloff  von  iEBerbenberg 
ftauen;  barnat^  bie  anber  furflcn.  umb  (bie]  11.  jlunb  in  ber  nact)t  ^at  ber  banfe  ain  enb  geljept. 
fing  fterbinanbui  gema<^el  bat  an  bifem  banfe  f>er^og  ©illjalmS  unb  pfatygraf?  Dtb.  ^»ainrid^#  ge* 
maAd  ain  brunef  ptadjt  auff  ire  ftontn,  Iange  ban,  e*  abjfifd^eren,  bal  baben  fie  morgen^  alle 
I  trti  tban  mitfampt  etlicben  aui  iren  frauenjimern.       17.  ba  bat  b^err  3.  Rugger*  rc§  bad  erfi  unb 

bofi  gerounen  unb  pfalfegraff  Dtb  ^ainricr)#  bad  anber.  e*  finb  ,au^  bie  fyuren  urn  ain  parent* 
thi)  gelauffen.  e*  baben  audj  15  man  urn  ain  rud?  gelauffen,  bal  bat  ain  baur  geiounen. 
22.  Diefer  «bfa^  feblt  in  b. 

fftxiQt  gctocfen,  unb  an  ainer  fangcu  tafel  gen  toorben.'  SCItcr  2)tud  C. 

[nadf  xotl]6ftx  ntanier)  gc[e(fcn gu  1.  (Stngefyctten  in  bcr  angejogenen 

foUcm  a&cntmal  fetn  gu  jcbcm  gang  brci  S)rudf^rift  C. 
auff  fab  bcr  frcig,  btc  bann  coflltc^  unb,  2.  ©<$irrota($cr   @.  268;   bama<$ 

wic  jucrmeffen,  toot  jugcric^t  getocfen,  tocrlicg  ber  ^urfilrfl  ^on  R'6in  bie  @tabt 

terorbnet  unb  gmainui^  jtoetf  tyaufct*  ant9.@e<)t.  *untb  brei  u^r  na<$  nttttage'. 

fi(6er  auffer^atb  ber  beieffen  auffgetra^  —  @ein  3>onn>ro»>fl  rcav  ©raf  Hermann 

Ctabtf^ronifen  XXIIL  21 


Digitized  by 


Google 


322  VII.  2)ie  (%onif  toon  Siemens  @enber. 

[34sb]  5)er  bifctyoff  bon  SWacebonia  l)at  in  namen  atlet  ftenbc  jfi  Unget 
Don  bcm  laifet  unb  anbcm  ftenbcn  be$  to.  teic$$  tt>tbcr  bie  Sflrcfen  urn 
fyitf  angertcfft  1/  unb  ift  neben  im  gcftanben  gtaff  WicotauS  bon  S^utocjfy. 
bifen  ift  am  gnebige  anbtoutt  geben  tootben. 

m?n.  ®cr  fatfa  $al  8ef$afft '  Satfuffcrftrc^cn  auff  fant  gtancifen  tag  5 
mit  bet  Sutljetei  auSjStaumen,  unb  [man]  Ijat  an  fant  gtancifen  tag 
ba$  ampt  gefungen2;  batbei  tft  bet  ftntg  getoeffen,  unb  Ijat  bet 
fatfer  aucfy  batbet  toeHen  fein,  abet  butc$  etttcfye  jufefltge  gefefyefft  tft  et 
geljinbett  tootben.  nac$  bent  ampt,  ate  bet  ftntg  fyintoegf  tft  lomen,  ate 
man  bie  fttel  unb  feffel  bet  8utljetifc$en  a\x$  bet  Rtcfyen  %at  ttagen  unb  10 
auff  am  Ijauffen  getegt,  ba  tft  am  aufftut  toetben.  am  jtmetman  bon 
3lug«ptttg  Ijat  in  bet  Ittd^en  am  ©panioten  in  ba$  maul  gefctytagen,  unb 
©i$  ©aut,  ain  gotbfcfymib,  Ijat  atn  ©panioten  tpunbt  gefctylagen.  toa  bet 
ftatbogt  mit  fetnen  fne^ten  nit  n>et  batju  fomen,  fo  toeten  it  bit  urn* 
fomen;  bet  fc$lo&  bie  ftt^en  ju.  15 

wei.92.  [349*]  SDcr  fatfer  $at  am  tat  bon  Stugtyutg  fiit  fein  mt.  gefobett3,  bie 
l)aben  nun  ettid^  bet  rfit  jit  feinet  fai.  mt.  gefctyidt.  ben  Ijat  bet  faifet  it 
btieff  unb  figel  ftitgetegt4  unb  fie  geftagt,  ob  fie  e$  lennen.  batauff 
Ijaben  bie  gefanbten  aine$  tats  geanbtamtt :  l\aV  faifet:  lffapt  it  e«  ge* 
fatten?'  jfi  bem  etften  Ijaben  fie  gefctynrigen;  batnacty  Ijaben  fie  geanbt*2o 
tmttt:  'toit  Ijaben  alien  bleifc  anfttt/  faifet:  lm$  bleifc  it  Ijapt  anfStt, 
ba«  tpiffen  tpit  moll,  nrift  it,  toa*  batju  geljiJtte,  toan  ainet  btieff  unb 
figel  nit  tyett?  mit  toctfen  ben  atten,  toaten,  ctiftenticfyen  glauben  fatten 

4.  [931.  538*>]  «n  fant  3eronimu«  tag  (30.  Sept.)  ift  fcert  Sabttlau*  »on  SW.,  bifdjeff  ju  ffiaibein 
u.  gtaff  9CtcIaufe  Don  Jljuro^  oon  ber  ungerifaen  ^erm  toegen  unb  bet  ©inben  fiit  ben  faifet  u. 
ftenbe  fomen  k.         5.  Differ  Hbfajj  fe^lt  in  6.  19.  ja :  *»ir  funncn  e*  mV.  23.  ben 

alten,  toaten  glauben. 

toon  ftenenar,    fein  2)ombe<$ant  ©raf  (bet  ©eiftlufcen  in  HuaSfcurg)  fein.   2>te 

#einrt<$  fteng  toon  $fauen.    2)e8  2Cb»  .  in  9lcbe  ftetyenbe  S3arftt6er!ir^e  tear  ton 

fctyetbciiS  beg  erfleren  in  2faa8fcurg,  be«  bent  SSer^agtepen  ber  fteuerer,  v>on  9Rt* 

te^teren  anf  bem  #etmtt>ege  tp  bci  ©en»  4ael  better,  feit  me^>reren  Sa^ten  ent* 

berf$on@.257,6.7.  gelegentttc^  ber^tnf-  njei^t,  tbre  ©itber  nnb  ^tttarc  grSgten* 

5Wnng  be«  ©efotge«  be«  (grjBtfc^ofg  gc*  tyeilS  jerflb'rt  toorben.  (Sine  fe^r  anfc$au«  • 

bac^t.  tt^e  ©^itberung  bed  im  Xejcte  etjS^ten 

1.  @.  ben  Xiki,  nnter  bem  bie  toon  ®organae«  gnbetflc^  in  einet  bem«Rilra« 
Ladislaus  de  Macedonia,  Episcopus  ber^ct  ©ef..»er  toom  5.  Oft.  angeffigten 
Varadiensis,  ser.  principis  Ferdinandi  ©eiffinft  bejj I  ©teron^mufi  ©aum^artner, 
etc.  consiliarius,  orator  Hungariae,  porP-  r*f.  H  ©.  3v"  »nm;7»  etne  an* 
pridie  Calend.  Octobr.  1530  ae&attene  ^««  ^«  ©*trrma^er  @.  335. 

&ebe  im  2)mcf  erf^ien,  &et3atf  I  ©.  104.  3.  »gl.  i?eim  ©.  208. 

2.  ©iefet  mt  fottte  ben  STnfang  ber  m  4  SBaW^etntt*  toom  29.  ®e^)t. 
im  toortSufigen  9lei*«tag«aBf*ieb  toom      *8l-  *etm  ©.  205. 

22.  @e^)t.  anfigef^toc^enen  9lepituierung 


Digitized  by 


Google 


1530.  323 

unb  Ijanbtljaben,  unb  gebt  un$  anbtamrt,  n>a$  mainung  ir  bo$  feien. 

toenb  tr  unfer  gepott  geleben  obet  nit?*    bo  tyaben  fie  fid^  barauff  ju 

bebincfen  unb  an  ainen  fcBligen  rat  ju  bringen  bid  morgen  ain  bebadjt 

unb  bttatton  bcgcrt.  bcr  ift  in  jitgeben  toorben. 
5        £)iefelbige  na$t  ift  am  rat  fester  bid  ju  bent  tag  iibewactyt  in  bent91*1- 92- 

rat  gefeffen  unb  [Ijat]  am  morgen  ben  grofen  rat  ju  ainanber  beriefft  unb 

ju  fant  $eter  atn  ampt  lauffen  fingen,  barbei  nacty  after  getoonljait  ain 

ganger  rat  ift  gefeffen. 

$)a  ift  ber  f  tngin  3Raria  caftan 1  ju  ainent  bed  rate  gangen  unb  foat] *d- 92 
ioin  gefragt,  ti>ie  tang  e$  fct,  bag  er  nit  barber  bei  ainer  mefc  fei  getoeffen 

ober  bad  tyoctytorirbig  facrament  Ijab  gefectyen.    Ijat  er  geanbtourt:  'in 

6  jaren  nit/ 

[349b]  3Un  rat  Ijat  bem  laifer  gu  anbtourt  geben :  fie  toeflen  alien  gebotten  *eI- 92- 

feiner  !ai.  ntt.  geljorfam  fein. 
ts        35arnac$  Ijat  ain  rat  gepotten  atten  unb  iebticfyen  burgern,  arnten  »*». 92- 

unb  reictyen,  toan  man  an  bie  fturmgtcggen  fcfylag  (T^anbt  bad  att  aerpott 

aufftljan),  bag  ain  jebti^er  feinem  fttuptmann  gulauff ,  ba  toerbe  ain 

jebti^er  Ijatmlt^en  befd^etb  finben 2. 

£)er  faifer  Ijat  afler  reic$ftat  gefanbten  ffir  fein  mt.  erfobert  unbWeI-92- 
20  inen  berlfinbt,  er  mett  Ijaben,  bag  fie  ir  teben  fteren  na$  bem  aften, 

toaren,  aiftenlid^en  gtauben,  tone  ir  borfarer  getljan  Ijaben,  unb  inen 

burc$  bie  Ijailige  gfctyrifft  ben  atten  gtauben  iiberfliffig  betoert.    foment 

fyaben  bie  bon  ©trajjburg,  Softenfc,  2Kemmingen  unb  Sinbatt) 3,  3^8* 

2.  *a,ebt  un8  anbtnmrt,  »ad  maiming  it  feien,  oh  ir  unferm  gepot  roeflen  geljorfam  fein'.  7.  ain 
ampt  von  tern  ^ailigen  aaift.  14.  barnact)  feat  ain  rat  bem  faifer  ju  anbtrourbt  geben :   fte 

wellen  in  aUem  feiner  tai.  mt.  gcb.orfam  leijten  unb  noitlcn  tljon,  fo  t>il  in  migHd>  fei,  unb  feat 
ain  lengere  jeit  begert,  ft$  ju  bebtnden  unb  rat  jufcfelagcn,  bad  ift  inen  toernnlgt  roorben.  'unb 
feaben  ju  5  malen  ben  gtofen  rat  toerfamlet.  17.  fo  foUen  fte  au$  iren  feaufcrn,  ain  jebli^er  in 
feinem  fearnifd?  unb  roerr  ju  feinem  feauptman  mit  ail  jugan  ic.  19.  liefer  unb  ber  folgenbc 
fcbfafr  fe^len  in  6. 

1.  Sofymtt  $enfet.  bert,    toobei  tynen   cine  SBtbertegung 

2.  3n  emer  33eif($rift  au  bentftiirnb.  biefer  <S#rift  toorgetefen  unb  bie  Witty 
©ef.4Ber.  bom  13.  Oft.  toirb  beric^tet,  nnng  toorgetyatten  tonrbe,  ton  tyren 
bag  bag  im  £e$te  ertoS^nte  ©ebot  £ag«  3ntbiimern  abgulaffen,  ttjtbrtgenfattg 
border,  alfo  am  12.  ©It.  etgangen  fei.  ber  faifer  gegen  fie  einfd)reiten  miiffe. 
L.  c.  @.  403  Imn.  ©gl.oben®.  298,1.  2)ie  i^nen  anfangg  tooreut^altene  Ob* 

3.  3)ic  toicr  ©ta'bte  ©tragbuvg,  2Rem*  fd^rtft  biefer  SBiberlegung  wurbe  tynen 
mtngen,  (Sonfianj  unb  Sinbau,  bigger  gegen  (Snbe  bed  9iet^«tage8  bo<$  no$ 
in  ber2lbenbma^(«frageatt)inglif4^tten  gett)S^rt,  »orauf  bann  bie  SSierfia'bte 
eine  eigene  Gonfeffion,  bie  fog.  Setra*  tm  ©ommer  1531  erne  S3ert^>eibigung 
^otitana  (toon  SSucer  unb  (Sa^ito  toerfagt)  berfelben  erfc^einen  (iegen.  ^eim  1.  c. 
am  9.  SuU  eingereic^t.  (©.  ben  ©tragb.  @.  226.  —  2)a§  ba«  SBefenntnig  ber 
©ef.«33er.  toom  12.  3uli  6.469.)  3fat  ©ierfia'bte  toor  bem  faifer  toerlefen  »>or« 
25.0ft.  toutben  fte  toor  ben  faifer  erf  or*  ben  fei,  eqa'fyft  nur  (So^Ia'ufi,  de  actis 

21* 


Digitized  by 


Google 


324  VII.  2>ie  <5$rontt  v>ott  (£Iemen«  ©enber. 

.  lianer,  att  ttriberftrept  unb  toiberfoctyten,  unb  [ift]  am  !efterif$  libel  bem  fau 
i4.Dft.fer,  ire$  gtaubenS  inljatt,  fiberanbtourt  toorben.  an  fantEafijtuS  tog  $ai 
man  folios  fefeerifcty  (ibet,  uberanbtourt,  bertefen  offenti$,  unb  Ijafcen  bie 
[tat  barauff  begert  bie  anbtourt  bcr  artulet,  fo  men  fat.  mt.  $at  bertefen 
lauffen.    ba$  tyat  bcr  faifcr  nit  toellen  tljon,  funber  bafc  feinem  manbote 
getebt,  be$  toot  in  bcr  Ijailige  gfctyrifft  gegrfinbt  fet.    toa  fie  abcr  feraem 
manbat  gefyorfam  [>5oa]  fein  toetten,  met  fein  mt.  e$  incn  mittattfen;  ba* 
rauff  am  anbtmurbt  begert.  ba  Ijaben  fie  geanbtiourt,  fie  feien  noc£  nit  al 
bebacfyt,  ain  anbttourbt  ju  geben  K    ba  f)at  ber  faifer  gefragt,  toetc^e  bife 
ftfit  feien,  bie  auff  bie  anbttourbt  nit  bebac^t  feien.    l?at  be$  bifc$off$  ten., 
EBten  canftter  gefagt,  ber  ben  ftaten  bad  toort  tyat  ttyan:  bie  ftfit  2tug$- 
purg,  Utm,  grandfurt  unb  §att.    barab  fic$  ber  faifer  grog  fcerounbett 
Ijat  unb  gefctyafft,  bafc  fie  be$  anbern  tags  anbtumrbt  geben. 
»et.  93.        Stuff  bifen  tag  ift  Ijie  ber  ganft  grof*  rat  ju  ainanber  berfamtet  toor* 
ben.  ba  fie  fic$  bann  auff  bifen  tag  [ju]  Iain  anbtourt  funben  enf($fieffeu,  » 
fyaben  fie  ain  tengeren  terminum  begert,  ber  ift  inen  aucfy  jugeben  toor 
ben.    in  mitter  jeit  %at  ber  faifer  Don  ben  anbern  3  ftfiten  bie  anbtourt 
begert.   5Dtc  $aben  ju  anbtourt  geben,  fie  feien  nun  fanbtbotten;  fo  bie 
bon  2tug$purg,  at!  bei  ainanber  im  rat  aerfamfet,  no$  fain  anbtourt 
funben  geben,  bit  minber  fie,  fo  fie  nit  Dotfomen  getoatt  Ijettcn,  inrt* 
mieften  e$  iren  tyern  jufd^reiben  unb  fic$  bei  inen  erfunben,  teas  fie  fetner 
f .  mt.  ju  anbtomrt  fotten  geben.    [35ob]  bie  bon  2tug$j>urg  $aBen  ju 
28.  ott.  5  matt  ben  grofen  rat  berfamtet  unb  jutefct  an  fant  ©tymon  unb  Sufca* 

23.  [931.  540*1  %n  fant  6pm en  unb  3uba#  tag  &at  ain  tat  W  bem  faifer  bie  anbtwurt  gt^ca. 
n>iber  ba#  jfifagen,  ba&  fie  die  jartag  unb  prinnebe  amplen  unb  betglei^en  bing  nit  wifcn  oaf*- 
ri<fcten ,  funber  foH<$  gefallen  gelt  roSlten  fc  in  ben  gemeinen  fedel  ber  annen  U gen  unb  ma 
'  gctted  wilien  geben.  in  anbern  fa$en  abet  roolten  fe  fl$  erjeigen,  barab  faif.  mt.  tcxtxU  gc 
fallen  tragen. 

et  Bcripti8  Lutheri  ©.  216;  in  ben  terer  3nfrructionen  um  ©ebenfjett  an< 

©tragbnrger  ©ef.»©er.  finbet  fi$  felne  ^alten.    gftt  Hugsfcurg  t$at  btc«  bcr 

<Sr»tyttung  einet  Skrlefung.  <Sonbtcu«  §an«  $agg   «iw  Bnfc&uua, 

1.  2lm  13.  ©ft.  »at  ber  attgememe  bag  ber  Krtifel  fo  toil  toSren,  bie  fte  to 

9fct$«taa8a&fc$ieb    ben  altglSubig    ge«  ber  (Sit   unb    fo   Balb  ntd^t  bebenfen 

fmnten  ©tSnben  toerfiinbet  toorben.  %m  tSnnten'.  2)en  SluggBnrgem  tourbc  nun 

14.  tourbe  er  ben  @t8bten  gefonbett  ter«  toorger)atten  'bag  fte  bo$  ^te  ttfiren1  unb 

lefen,  am  15.  traten  fie  toegen  i^rer  bem*  beg$atB  raf*  ju  etnen  Sntfr^Ing  fonunen 

fefben  gegeniifcer  einaune^menben  4pat»  Mnnten.  @*Ue6ti^  tourbe i&ncnjcboc&fcic 

tung  in  ©eratr)ung  unb  ttmrben  noc^  erbetene ©ebenfgeit gugepanben.    ©.ben 

am  glet^en  Xage,  e^efieju  einent^c-  ftittn&eraer  ©ef.»8er.  t>om  16.  Oft. 

fultat  ae(ommenr  toor  bie  ©ta'nbe  citiert.  €5.  406  ff .    U6er  bie  fctyoiertge  ?age  be« 

3)er  »fttif$e  dangler  erflfirte,  bag  18  SlugfiBurger  ftafyt*,  ber  einerfeitg  ben 

©ta'bte  gur  fofortigen  Snna^me  be«  8fc*  <gemeinenSWann,f  anbererfeitfi  ben  fiaifet 

fcr)iebe«  Bereit  feien,  ttja'^renb  Ulm,  granf*  ju  fc^euen  ^atte,  f .  ben  9Nlrnfc.  ©ef.«©er. 

furt  unb  $aU  bis  gum  @tntreffen  toei*  fcom  14.  Oft.  @.  405. 


Digit! 


zed  by  G00gle 


1530. 


325 


tag  bem  faifer  ju  anbtumrt  geben  (bcr  nectyften  anbtourt  ganfe  tmber),  toa$ 
fte  tyaben  eingenomen  ben  gaifttictyen,  ba$  toetten  fie  nit  toiberleren  —  bte 
iartag  toibcr  auffricfyten,  ampten  unb  lerfcen  prinnen  —  funber  tootten 
fotid^S  gett  in  ben  gemeinen  f  ecf  et  aerorbnen ,  ormen  leutten  ju  geben. 

5  in  anbem  factyen  aber  tootten  fie  ji<$  erjeigen  unb  fatten,  barab  fein  !atf . 
mt.  folt  ain  tootgefatten  l)aben  K  fettle  anbtamrt  fyaben  aud^  geben  bie 
ftat  Utet  unb  grandfurt.  bie  3ti>ingtifc$en  ftat  finb  auff  ir  mainung 
pttben.  Sternberg,  SBetyffenburg,  SReitttngen  auff  ber  8utljerifc$en  furften 
confeffion.  £att  Ijat  fic$  in  be$  faifer*  toiflen  ergeben  unb  fyat  ntit  ben 

loftaten  be$  atten  gtaubenS  jugefagt2. 
[351*]  SCuff  bif  en  tag  Ijaben  bie  furften  atteinain  tat  geljatten  jfi  bent  2#tm  ow.  93. 
im  captteL 

2tn  fant  Stijabetlj  tag,  an  atnem  fampftag,  in  ber  3.  ftunb  nac$  Jj(«j». 
mittag  ift  ber  faifer ,  linig,  $urfurften,  furften  unb  atle  ftenb  auff  ba$ 

is  SRatljauS  f omen,  ba  Ijat  man  offenlicty  in  ir  afler  gegentoirtigfait  80  ptet* 
ter,  atteS  toa$  in  bifem  reicfystag  ge^anblet  unb  befctytoffen  ift  toorben, 
bertefen3,  bag  jebermann  fot  leben  nacty  bem  atten  glauben  unb  praucfy 
bt$  auff  finftigS  conciti,  bed  fol  in  6  menaten  offenftcty  aerffinfct  unb 


1.  2fot  21.  unb  22.  Oft.  erfutye 
bcr  Slaty  ben  faifer  neuerbingS  um2faf* 
f<$ub  ber  (Sntf($eibuug  (ftiirnb .  ©ef .*23er. 
toom  23.0ft  ftr.  930  @.  416),  jebo$ 
toergebluty.  9Ra<$  no<$maliger  SBerattyung 
am  23.  Oft.  (ebenba)  unb  noctymaUger 
2tuftorberung  bon  ©eite  be$  flaiferS,  auf 
ben  eriJffneten  $bfc$teb  ju  anttoorten 
(ftiirnb.  @ef.»©er.  t>om  28.  Oft.,  9fa. 
931  <§.  422),  gab  ber  ffiaty  ant  26.  Oft. 
bur$  bie  tier  Siirgermeifter,  an  tyrer 
@#fee  Ulric^  ffietylinger  ben  <Sntf($tu& 
funb :  toeil  biefe$  ein  $anbel,  ber  unfem 
tyeiligen  ©tauben  unb  bie  ©etoiffen  ber 
9Renf<$en  befonget,  unb  ber  8bf<$ieb 
be«$atb  ganj  befatoerlicfc  gepettt  ware, 
fflnnten  unb  molten  fte  fcenfefben  gar 
nid&t  annetymen.  @.  ben  ftiirnb.  ©ef.* 
SBer.  toom  27.  Oft.  ftr.  931  @.  422; 
ben  granffurter  ©ef.*23er.bom  26.  Oft.  Bet 
©ctyirrmadjer  ©.  446 ;  bie  Sangemnantel* 
fd^e  ®&ronif  ©(.  154»;  bie  Sfotttort  fetbft 
bet  ©<$irrma($er  @.  448) ;  am  28.  Oft. 
nmrbe  bte  ©tabt  no<$  etnmaf  borgefor* 
bert,otyne  ins  Sanfen  gebra^t  ju  toerben, 
ebenfo  am  12.  9^ov>.  ((SiJlepin  IV  @.  99 ; 
Sat*  XVI  @.  1887;  Annal.  eccles. 
XX  6.  591;  gMemann,  Urf.^SB.  II 
©.  825;  ©d^irrma^er  @.343  mit  «nm. 


29).  «m  16.  Wob.  Pel  in  btefer  @a*e 
ba«  tefete  SBort  («nttrnb.  ©ef.»©er.  *>om 
19.  ^o».  9^r.  942  ©.  442;  to,  @^tt). 
9lef.*©ef^.  @.  223).  3um  ©anjen  ift 
bte  Sangenmantelf^e  S^ronif  gu  terglet* 
<$en ,  bte  ^ier  bte  anberen  Ouetten  er* 
ga'njt  unb  berei^ert,  namentli^  bur^ 
me^rere  n>td^tige  $te$er  ge^iirenbe  @(^rtft» 
ftiicfe;  bte  ettoa«  toertoorrenen  Ingaben 
©enberd  berid^ttgen  ft^  baraud  toon 
felbfl. 

2.  S3on  ben  ©tabten,  bie  (auger 
HugSburg)  urn  SBebenfgett  toegen  2ln» 
na^me  bed  3Cbf^tebe6  gebeten  fatten,  er* 
ftarte  fic^  granffurt  am  30.  Oft. ,  Ulm 
am  8.  ftofc.  in  able^nenbem  @inne ;  bie 
©tabt  $atl  erftaite  am  4.  9£o&.  beim 
@^eierf(|en  Slbfcfyieb  bteiben  ju  toollen. 
«eim  1.  c.  6.  218,  221;  @<$krma$er 
@.  452  ff.,  455  ff.,  457  ff. 

3.  @.  fiber  bie  $erfefung  be«  aHge« 
metnen  ^eic^stagdabf^iebed  am  19.5Roto. 
ben  Wiimberger  ©ef.^er.  toom  21.  Wo\>. 
9h.  943  ©.  442;  ben  ©eri^t  bei  giJrfte* 
mann,  Urf.^SB.  H  ©.  839.  841 ;  @^irr» 
matter  @.  333;  S93at(*  XVI  @.  1924. 


Digitized  by 


Google 


326  VII.  2)ie  <E$rontf  Don  <£(emene  ©enber. 

au$gfc$riben  merben  unb  im  nac^DoIgenben  jar  barnacfy  gefyriten  toerben, 
unb  bafc  atted,  toa$  ben  ctBftern,  gcfttfftcn  unb  Krd^en  genomen  ift  ©or* 
ben,  Briber  fot  geben  unb  eingeanbtourt  toerben,  unb  [bog  man]  afle  mtnc$, 
pfaffen  unb  ctofterfrauen,  bie  ftc$  Derljeirot  Ijaben,  attentljatb  auStreib  unb 
Derjiag  x,  unb  bag  man  in  bent  to.  reicfc  allentljatb  am  gemetnen  frib  Ijatt* 
unb  fainer  ben  anbern  uberjiecty ,  funber,  ti>a$  fpenn  unb  trrigfait  ffir* 
fallen,  mit  rec$t  austrag,  bamit  man  baSber  ftatttd^er  am  frieg  toiber 
ben  Sairden  fieren  mig;  unb  ftnb  etticty  artidel  toiber  bie  fauffteut  gefefct, 
aucfy  toa$  man  fur  [35ib]  ain  gutte  pollicei  folt  fatten2. 

©oli$$  atte$  jit  Ijanbtljaben  ftnb  j3  bifen  furften,  bie  in  bem  earner*  i» 
fricfyt  Derorbnent  ftnb  }u  ftfeen  ,'  24  bapfer  mann  ertoett  toorben ,  toetc&en 
ir  ieblid^em  aQe  iar  ju  fotb  geben  fot  toerben  500  ft  unb  alien  gtoalt 
fyaben,  bie  flbertretter  mit  aucfyt  ober  anberer  Derbienter  ftraff  ju  ftraffen 
ober  Derfcfyaff  en ,  fte  mit  fySrSfrafft  jS  uberjiectyen ,  unb  alien  gttbem  fce$ 
xo.  rei#$  auffbietten 3.  w 

SCUe  bife  orbnung  bifeS  rei$$tag$  ju  9fog$purg  Ijat  befiglet  ber  laifer, 
an  aflcr  ctyurffirften  ftabt  ber  erfcbif^off  Don  SWenfc  unb  margraff  3oa$im, 
$urffirft4,  an  atter  bifdjoff  ftabt  [ber]  carbinat  Don  ©alfeburgunb  bifctyoff 
Don  ©traSburg ,  an  atter  furften  ftabt  Ijerfeog  ffiittjalm  Don  ©atyren  unb 
Ijerfcog  ^ainrid^,  ber  Jung,  Don  ©raunfetytoeig,  an  aflcr  pretaten  ftabt  ber» 
abbt  »on  ffieingarten  unb  boctor  Sorenfc  ©ttbljem5,  an  atter  reid^ftSt 
unb  freiftat  ftabt  bie  ftat  ffierb6  am  19.  tag  novembris.  na$  folt<$em 
finb  bie  ffirften,  botfetyafften  unb  atte  ftenb  auffproc$en  unb  jfi  afogtyurg 
Don  bem  reic$$tag  abjogen. 

9.  (I  ftnb  audj  ci(  artirfel  wiber  bie  fauffleut  gemadjt  worben,  [unb]  trie  man  ain  gutte  poQicti 
fpl  auffri^tcn  u.  gemelnen  nufr  erfalten.  11.  24  camerriefcter  ju  Speier  »erorbnet  toorben. 

13.  mit  reefy bet  tatf.  a$t  ober  mit  bem  f$»ert  jc.  15.  u.  twlcfar  auff  erfobernng  bie 

anjall  feine#  friegloolcf  nit  fcfydt,  mit  bemfelben  fpl  au$  bermaffen  gefomblet  wetben.        16.  ben 
brieff  bifer  orbnung  unb  jtatuten  ic. 

1.  @.  ben  ffiei<$«tag«abf($ieb  in  ber  toegen  ber  ®raffen,  Don  benen  et  @e- 
'Vltutn  u.   fcottft.   ©atnmlung'  jc.  II     toaltfytt. 

©.  306  ff.  6.  S)te  ©eflegetung  im  tauten  bet 

2.  @.  'mm.  tatf.  Way  Orbnung  ®*Sbte  ^tte  ber  ©tabt  Sfogsburg  juge. 
u. Wt\.  guter  ?ottcev  :c.'  ebettba  ©.332  ff.,  Wrt ;  an  ©telle  berfelbm  trat  ba«  ge^cr. 
bie  'etltc^  HrttM  totber  bie  fauffleut'  fame  ©onauttgrtj :  2Bir  ©flrgetntctfler 
@#  337.  unb  ffiaty  ber  ©tabt  3)onatt)erb  tocn  unfer 

3.  <3.  ebenba®.  417  ff.  URb  Don  ber  grey-  unb  ffiet<$«*@tabt 


U     bit    Unter^tiften    «be„ba  5^'Wi»BK"S5Sr5S: 

'  ..    m      .    «**        ««  .  neben  anberen  ©tSbten  fetne  eiaeue  53ro* 

it  c5,  fj??19'  ?*l*u  ^^n9arten' ton  te(tatton«.  unb  «ty>dbtionWttft  gegen 

Unfer  felBp  unb  ber  ^ralaten  toegen.  feen  ?Tbfd)ieb.  Mm  @.  223. 


Digitized  by 


Google 


1530.  327 

[352a]  9fa  font  Siemens  tag  ift  ber  faifer,  finis  unb  bie  jioo  lingin  Jjte  in  23.  k*. 
ber  10.  ftunb  ^intocgfgcrittcu J.    ber  Rnig  $at  angeljept  ain  fctytoarfe 
famatin  tod  unb  ain  Mains  gutbinS  fetyetin  am  IjatS  unb  ffat  ben  2 
Itngin  baS  glatt  geben  bis  fur  baS  9?ottljor,  ba  tyaben  fte  ft$  afle  3  Don 

satnanber  gefc^etben:  lingin  STOaria  ift  gen  3U$an  auff  £)fterreic$  ju* 
jogen2,  Itngin  Stnna  gen  SanbSperg  auff  3nSbrugI  ju,  linig  gerbinan* 
bus  ift  ju  bem  ®eginger  tljor  toiber  in  bie  ftat  auff  ben  gron&off  geritten. 
ba  ift  ber  laifer  auS  feinem  gemacfy  gangen  g(ei$  in  ainem  foti<$en  flaib, 
»ie  er  baS  erft  mall  in  bie  ftat  ift  geritten 3,  unb  ift  auff  fein  pferb  ge* 

10  feffen  unb  mit  bem  tinig  aus  ber  ftat  jogen  auff  $atybetberg  i&,  fyat  ain 
jpijjrut  in  ber  Ijaubt  gepert. 

SBeil  ber  reictystag  ift  Ijie  getoeffen,  ift  ain  ratlin  beS  burgermaifters 
3erontmuS  Smtyoff  IjauS  j&  rat  gefeffen,  baS  frid^t  auff  ber  beden  junft* 
IjauSftuben. 

15        3m  ganfeen  teutfd&en  lanbt  ift  ain  grofe  tljeure  unb  hunger  getoeffen. 
3u  BugSpurg  ftnb  bife  nad^gef^ribne  bing  auff  bem  rei#Stag  in 
foltcfcem  lauff  gemeffen4:  [352*]  leren  1  fc^aff  um  5fl,  roglen  1  fcfyaff 
4  fl,  gerften  1  fd^aff  3  fl  45  A,  $aber  1  fcfaff  3  fl  18  X 

8Kn  falfcfd^eib  urn  1  fl  15  creufcer,  ain  pfunbt  mttc$fc$matfe  14  \, 

20 ain  pfunbt  unftlittlerfeen  10  A,  ain  pfunb  tuflaifcty  4  A,  ain  pfunbt 
o$fenflaifc$  5  \,  ain  pfunbt  f$tt>einin  fCaifd^  5  A,  lalbflaifd^  unb  f$affe* 
ffoifcty  Ijat  man  nit  auSgetoegen,  funber  nac$  augen  fcerfaufft;  ain  [fciertail] 
lalb  urn  1  fl  15  creufcer,  minber  unb  me,  urn  ain  lamps  biertait  20  ober 
25  ober  30  creufeer ;  baS  ops  alleS  mas  faft  tijeur,  ain  apfel  um  1  A. 

25  SXin  lappanen  um  40  ober  50  creufeer  ober  um  1  fl,  ain  tyennen 
um  10  unb  12  creflfeer,  ain  rep^on  1  fl,  ain  fafan  64  creufeer,  ain 
framatboget  4  creufter,  ain  ganS  20  creufeer,  ain  anbtbogel  10  creufeer, 

1.  ®anj  fuq  in  b.  14.  £tefer  ttbfafj  fe&lt  in  b.  16.  3n  b  flnben  fi#  folgenbe  ttbwei^ungen  : 
ain  fdjaff  foren  umb  5  fl ,  ain  faaff  gtrflen  um  3  fl  unb  45  b.,  ain  fdjaff  bab«  um  3  fl 
unb  18  b.,  ain  Butlina,  f$6n  mel  umb  40  b.,  ain  eietling  ungettinblet  erbi*  um  40  b.,  ain  eierlina, 
fletrinblct  gerjhn  umb  40  b.,  ain  totaling  pffffetmd  umb  36  b.,  ain  toietlina,  bit*  umb  18  emifctt' 
aUti  op%  ift  tbeurt  flcmeft.  23.  umb  ain  triettail  faaffifa  20  unb  30  creujjer.  25.  ain 

lappamteit  40/  50  obei  60  creujjet. 

1.  »gl.    bte    SBeiffen^oiner    $ift.      2Beiffen$orn,  too  fie  bag  jtoette  SRacfct* 
@.  168.  lager  auff*lugen.    ©etffen&orner  $ifl. 

2.  (Bit  fam  am  26.  ftoto.  ton  Hngs*      ©.168. 

burg  fcr  in  9fcgen«fcutg  an.     2con$.  4.  Cg(.  Seon^arb  Sibntatm  in  @t« 

SBibmann  1.  c.  6.  101,  13.  (J^ton.  XV  ©.  99, 18 ;  Bnbrea*  SertfA 

3.  ete  !amen  am  glei^en  Xage  no^  Bet  3Rone  1.  c.  II  ©.  55;  gribolin  ^ff 
nad^  3ettinjen,  too  fie  iifcer  ^t  Mie*  in  ben  S3a8(er  (S^ron.  I  ©.  111.  32. 
bat,  nnb  rtttcn  am  nSc^pen  Sage  na^ 


Digitized  by 


Google 


328  VII.  2)te  (S^ront!  fcon  (Siemens  ©ettbet. 

am  tfad)  1  ft,  am  troftet  10  A,  am  tercty  7  A,  am  ampfet  10  A,  atn 
toactytet  10  A,  am  na^tgatt  8  \,  am  l)ec$er  7  X  [352*]  am  tauter 
8  X,  atn  francfy  30  creufcer,  atn  ftorg  30  creufeer,  am  gfctyioan  2  fl,  btc 
ftainen  beget  alt  in  faft  grofem  gett. 

2tm  ncu  getegt  at  2  creufcer,  am  att  gctegt  at  1  creufeer.  5 

2Un  $af$  48  creufeer ,  atn  reefy  3  ober  4  ft ,  am  ljir«  5  ft  ober  mer, 
atn  gem$  2  ober  3  ft,  ain  pfunb  f($toemifc$  tirityrebt  10  A,  am  Brat* 
tourft  urn  3  A. 

9Un  ftaffter  btnne  fyotfc  1  ft,  Btrde  Ijotfc  1  ft  10  creufeer,  Bfictyin  Ijotfc 
2  ft,  aicfytn  fyotft  2  ft  1.  10 

3tin  aimer  Sftedertoein  28  §,  SReintoein  33  j$,  Stfafer  34  §,  grancfen* 
toein  35  fc ;  bie  anbern  gutten  toetn  fiBerauS  faft  tfyeur 2,  ain  mafc  bier 
bon  Severn,  ©ad^fen  ober  ©cfytoaBacty  16  A. 

gifefy  ain  pfunbt:    [352b]  fettnting  1  pfunbt  24  creufcer,  att  15 
creufcer,  foremen  15  creufcer,  fyecfyt  10  creufeer,  Barmen  8,  9  ober  Ids 
creufcer,  farpfen  6  creufeer,  orfen  8  creufcer,  atat  6  creufcer,  Bremen  9  h\, 
efefytaety  15  fr.,  rotten  10  fr. ,  Bacfyftfcfy  8  fr. ,  toaler  10  fr.,  nafen  5  fr., 
fcfytein  5  fr. ,  Berftcfy  6  fr. ;  ain  ma%  grunbten  34  fr. ,  ain  mag  fengtcn 
55  fr.,  ain  ma§  gruppen  15  fr.,  ain  mafc  pfrtQen  12  fr,,  ain  ma§  mifc§* 
ling  10  fr.,  fto<ffif<ty,  platet$tac$,  fyering  unb  bergeleictyen  tob  fifcty  and  20 
freraben  tanben  ftnb  fiBerau*  tfyeur  getoeffen;  ain  pfnnbt  frep$  nm  6 
creufeer :  ba$  [Ijat]  ber  fobomit  ©igmunb  SBetfer 3  im  reicfystag  auffpractyt; 
barbor  fyat  man  fie  nacty  bem  Diertait  berfaufft4. 
[353*]  Anno  domini  1531  Ijat  man  fyie  nacty  ber  trei  Ijaitigen  finig  tag, 
fo  man  ben  rat  Befefet,  8  erBar  mann  bed  atten  glauBenS  au$  bem  rat25 
aBgefefct  unb  anber  an  ir  ftabt,  bed  neuen  gtauBend,  ertoett, 

Slntfyoni  JBimet,  at*  er  ju  Burgermaifter  ertoett  ift  toorben,  8  tag 
barnacfy ,  aid  ficty  er  in  feiner  ftuBen  fyat  angetegt  in  rat  ju  gan  unb  ift 

I.  urn  1  pfauf>en  1  fl.  3.  urn  1  franefcen  V2  fl.  um  1  fcfyroanen  fl.  4.  bie  tlainen 
»6gel,  ftngen,  ftiglifc,  rotcb^opfen,  maifen,  flown,  grafjmucfen,  bad^flel^en #  grenfred^t,  fanepfen, 
fpafcen  unb  anber  fcogel  ftnb  in  grofem  gelt  gen>cffen.  5.  ain  neu  gelegtS  ai  urn  7  b.  7.  ain 
gemfen  urn  3  unb  4  fl.       9.  btniS  falfc.         bircfin  ^olfc  1  fl  20  creufrer.       11.  flftyeinwein  34  %. 

II.  (Slfaffer  32  §.  13.  ain  mafj  Bemifcr)  unb  ©adtffcrj  bier  urn  18  b.  14.  DiefeS  OJerjeid?^ 
ni|  ift,  abgefetyen  »on  ber  Drtyograptyie,  a^nlt$  bem  in  a.  22.  ain  toiertail  frepS  umb  6  creufcer. 
22.  2>iefer  Hbfafc  fe&lt  in  6.  26.  unb  lutyerifa  an  ir  ftabt  ertoelt.  27.  al*  er  toiberum  jft 
bem  ampt  wa*  erroelt  roorben  unb  in  fein  fnedjt  etnneftlet. 

1.  SSgt.  Tlanli6)9  Scroti.  S3t.  289».  4.  3tt  ber  Chronographia  SBb.  XI 

2.©.    SBibtnawtS    (S^ron.    1.    c.  81.  381*  ifl  nocj  Bcigcf 5gt :  Pro  qua  re 

©.  1 00,  23.  digne  a  posteris  est  laudandus  et  per- 

3.  ©.  iifcer  i^n  oben  ©.  214ff.  unb  petua  memoria  celebrandus. 

untctt  @.  334,  27. 


Digitized  by 


Google 


1531.  329 

ganfc  gefunb  nnb  frefic$  getoeffen,  ift  cr  ntbergefaflen  in  ber  ftfifeen  !  unb  nit 
me  gefagt[ate] :  'o  bit  mfitter  gotten  fomm  mir  ju  Ijttf ! '  ift  atfo  gcd^tingcn 
t>erfc$tben.  Ijat  na$  im  &it  gut*  oertauffen,  bann  er  ift  am  reiser  lauff* 
monn  getoeffen  unb  gectytingen  ouffgangen.  $at  Iain  fun  geljapt,  funber  nur 
5  2  to$tern.  $at  na$  im  fcertauffen  500  centner  mi($f$ma(fe  ju  atgen* 
nufe 2,  $at  barmit  toeflen  ain  aufffd^tag  madden,  im  ju  getegner  jett,  tote- 
toot  jfi  berfetten  jcit  1  pfunbt  gait  14  A.  na$  feinem  tob  ift  bad  fc^matfc 
alfo  pindfet  unb  fd^medfet  toorben,  bafc  e$  fain  ntenf#  nit  me  tyat  Iftnben 
praud^en  no<$  nieffen  unb  e$  ben  fd^flftem  unb  fattero  gfi  toagen  fmirben 
lojfi  lauffen  mieffen  ge&en,  1  pfunbt  urn  2  A.  barnacty  ift  ain  fottc^er 
grofer,  b8fer  gftandf  gangen ,  bag  in  Iain  menfety  nit  tyat  lunben  teiben, 
bag  man  bit  centner  fctymatfe  in  8e<$  tyat  mieffen  fd^ibten.  ber  SBbmet  tyat 
bad  fctymatfc  nit  toeflen  bettauffen,  e$  gelt  bann  1  fib.  20  A. 
[353b]  Sim  afftermontag  barna<$  ift  ber  Render 3  tyte  nibergefatfen  unb  i?.  s™. 
is  gestagen  geftorben. 

3n  bifer  tou<$en  ift  ain  funger  iunglin  ntbergefaflen  unb  geftorben. 

3n  bifer  tou<$en  ift  jum  S^fim  ain  ftutotuber^  ntbergefaflen  unb  ge$* 
lingen  geftorben. 

3n  bifer  tou<$en  ftnb  im  ©pttat  tyte  etti<$  perfon  gec^ltngen  ge* 
20  ftorben. 

3n  bifer  touc^en  ftnb  2  mann  in  ber  2Berta<$  ertrundfen. 

Set  Slugtyurg  im  ai<$ento<$  ftnb  200  totbertSuffer  ju  ainanber  m.  98. 
fomen  unb  Ijabent  ba  2  tag  geprebtget,  unb  finb  ju  inen  lomen  Don 
2tug«purg  bit  frauen  unb  mann,  auff  tofigen  unb  ju  rog  unb  filg,  am 
25  fumptag,  fo  man  bad  3lflefata  tytntegt,  fie  jfl  ^3ren  unb  fed^en 4.  5.  &tbr. 

7.  1  liber.        14.  maijler  fcranfe,  ber  btndcr.  16.  ain  junger  gcfcU.         18.  ifl  bit  in  unfa 

Hebe  $tauentit$en  ain  ftilbifibet  nibergef.  :c.  22.  am  futnptag  bet  70.  tag,  finb  200  ».  in 

ba*  9li$inle$  fomen. 

1.  2)te  8firgetmetflem>a$l  war  am      Oercon  ©atyler  an  8ucer ,  dd.  25.  $an. 
6.  3anuar  gettefen,  fcin  £ob  erfolate  am      1531  bet  fletm,  ©ttywab.  $ef.*~  " 


14.  3«tuar:  *5lbi.  14.  jennet  tjt  &err  ©.297. 

flnntfyont  ©iml,  berjett    bftrgermatfkr  2.  3n  fetner  Chronographia  8b.  XI 

altyie,  mtt  tob  abgangen.  got  fei  im  gne»  ©1.  44&  briidt  fi$  ©enter  toorftd&tiger 

big.'    9Ranlic$0  Ctyron.   81.  300^.    (gi  au«:    Fama    fuit,   hunc   magistnun 

ftanb  nacfc   ber  SGBebcr^ronit  SI.  210*  civium  post  se  reliquisse  500  cente- 

im  62.  SebenSta^r.      3n   eben    btefer  naria  sagiminis  etc. 

fcfaonit  flnbet  fa  auc^  cin  re$t  $axat*  3.  Chronogr.  »b.  XI  81. 44b .  3Ka< 

tettjtii^ed,  in  garben  au«gefflbrte«  ©Ub«  gijtcr  granj  Victor. 

nig  be«  2Ramte«.  —  ©ein  Wa^folaer  4.  3>et  8unb  bejje^rte  am  15.  gc* 

war  ber  in  ber  3tug«burger  Wef.-@eW.  bmarl531,  ^erjog  feiHelm  folic  htf* 

eine  f o  bebeutenbe  ^otte'  f jpielenbe  3Wang  ge^etm  nnb  in  afler  Sile  etli^e  $f erbe  ftel* 

@ei^,  ber  8erfaffer  ber  SBeber^ronit.  len,  benn  e«  fei  angejetgt,  toie  et(He  SOBie- 

<&.  fiber  ben  Cinbrud,  ben  bie  unertuar-  bertSufer  unb  berferfen  toiele  juDbcrfcau- 

tcte  SBa^I  biefe«  3Wanne«  &erborbra$te,  fen,  au$  in  einem  $31g(ein,ba«  fluffy 


Digitized  by 


Google 


330  VII.  2>te  (E&rontf  ban  (Siemens  @enber. 

?a!«5i.  ^m  fumPta8  barnac$  f™  ftob  ^e  toibcrtauffcr  Ijie  jfi  bem  gatgen 
lomcn  unb  Ijaben  ba  geprebiget.  ba  nun  au$  ber  [tat  bit  jfi  men  finb 
gangen,  frauen  unb  ntann ,  $at  ain  tat  fo(t$3  berbotten  unb  attein  bie  4 
ftatttyor  aufftljan,  unb  na$  mittag  ift  bet  burgerntatfter  ju  ben  toiber* 
tfiuffetn  lomen  mit  etlictyen  fetbnern  unb  men  gef<$afft,  bafc  fte  ba  toed*  5 
jied&en. 

bm.a9s.  [354*]  2lm  fum^tag  Keminiscere  ua$  mtttag  finb  10  frem&b  mann  unb 
3  frauen,  toibertfiuffer,  gen  fant  Urticty  in  bad  prebigljau*  lomen  unb  Ijaben 
ba  geprebiget  bis  ju  ber  befyer  unber  bie  8ut$erif<$en,  bann  u>ie  it  leer 
u>erc ,  atf o  aucty  toer  ir  te&eu ,  unb  ain  rat  [oft  fie  nit  teiben*  unb  n>a$  to 
ain  grofcr  jfitauff  an  ir  prebtg,  unb  Ijaben  2  mat  an  ber  prebtg  auffr&r  ge* 
ma$t.  ba  ift  ber  ftatbogt  mtt  feinen  Ined^ten  lomen  unb  $at]  fie  gefangen 
in  bie  eiffen  geficrt * ,  barab  Ijaben  fie  ain  grofe  fraib  unb  frotodung 
geljapt,  unb  ba$  Ijieig  bold  tft  barbongeftod^en  iren  Ijfiufern  jit ,  unb  tft 
atfo  ber  fd^ttn^f  jergangen.  15 

12!— il:        $n  bcr  fttibern  u>u<$en  baruacty  finb  ob  40  frauen  unb  mann,  Slugs* 

3»«j.  p urger,  gefangen  toorben ,  u>etc$e  bie  uribertauffer  betyerbergt  tyaben,  unb 
fie  finb  au<$  ber  feet  getoeffen.    ben  Ijat  man  afle  bie  ftat  berbotten2* 

^Vk  98'.        ^m  faitag  bor  letare  tyat  ber  ftatbogt  in  aflen  gaffen  ber  ftat 
berieffen  lauffen 3,  toetctyer  burger  ober  intoonuer  ain  toibertfiuffer  betyer*  20 
bergert  ober  [ainem]  ju  effen  unb  trtntfen  geb,  ben  toBft  am  rat  ftraffen 
an  teib  unb  an  gut. 

3.  finb  gegangen :  $aben  voellcn  gan.  7 .  urn  ainS  nactymittag.  9.  unb  fyaben  ba  ir  5  man, 
ainet  na$  bent  anbern,  prebiget  jc.  12.  unb  ift  fafl  toil  ttolctt  jfigelauffen,  ba§  fie  f$ier  ain 

auffrui  fcetten  gemactyt.  15.  ba  fam  bet  fiatocgt  unb  furt  fie  gefangen  in  bie  eiffen.  ba  lieffen 
bie  3  frauen  tyernadj  unb  fatten,  fie  gctyorten  aud)  jfi  bifer  gefelfctyafft,  unb  begerten,  ba§  man  fie 
au$  mit  inen  gefangen  legte.  ba8  t&et  ber  ttogt.  an  ber  prebig  fctyrien  fie  feinblicfc  ttiber  bie  Sutye* 
rifc^en,  ba§  fie  ain  rat  nit  gebulben  folt  mit  irer  falf$e  leer,  ba  ber  »ogt  fie  fieng,  ba  fto$  bad 
bieig  uotcf  afleS  barbon,  al*  vr»err  bie  roinfcpraut  an  fie  fomen.  20.  ift  ber  fratvogt  $ie  bur$ 

aUe  gaffen  geritten  unb  [tyat]  lauffen  berieffen  jc. 

tcin  genannt,  nt$t  toctt  toon  2lug$&urg  me^rere  SBBicbcrtaufer  fceffraft,  e&enfo  am 

unb  auf  bem  Beg  gen  SBBrty  gelegen,  30.  2Karj,  barunter  ber  SBtrtfc  (£a«^ar 

unb  ttamU^   am  ©ouutag  bergaugeu  3«^  unb  feiue  (Sfcefrau  eitfabet^,  betbe 

(12.  gebr.)  bet  etuauber  getoefen  feten  'umB  ain  offeti  {lain  in  a#t  tagen  ju  Be« 

uub   unferS    (Srac^tenS    Bt«    @ouutag  iaUm*  (531.  38*);    fernet   am  1.  Styrit 

f^terfl  (19.  geBr.)  be«  Drt  wieberum  gu«  (531.  39*).    2fat  3.  H^rlt  toerben  meBrere 

fammenlommen    fotteu.      3Srg   1.  c.  ^erfoueu  ber  ©tabt  bertt)tefen  (81.  41b), 

©.  720.  eBenfo  am  9.3Rat  (81. 45*) ,  am  17.2M 

1.  891.  1531 :  @.  post  reminiscere  (81.  46^),  am  11.  3ult  (81.  49*). 
(ll.2Kar$)  81.  120*:  Ht.  12  gulbin  13  g  3.  89U531  f.  post  oculi(18.3R5rg) 
3^1r.filr  etlt^  totbertaufs^alfcn  eiu!omen  81.  66^:  'it.  3  U  13  g  5  $lr.  toon  bem 
tonb  auggefuert.  Berfif  beu  trumeter©figgertoub  geraiflgen 

2.  %m  18.  aKa'tj  1531  werben  laut  bte  nnbertauffer  Belauugent.' 
(Siutragen  in  ben  ffiat&Sbecr.  81.  38* 


Digitized  by 


Google 


1531.  331 

[354b]  $aufen  UnSljetm,  aiueS  rei$en  toeber*  in  fantSergen  pfar,  cefrau  aw.  99. 
fat  in  be?  faftert  in  3  unberf$tbttc$en  fccunbincn  in  be$  toeibs  mutter, 
barin  bie  gepurt  tigt,  geboren.    in  bem  erften  Ijeuttiu  ober  fecunbin,  ate 
e«  bie  arfeet  nenuen,  ift  getoeffen  ain  geflatt  toic  aincr  jiungen  fau,  unb 

5  auff  bcm  ruggen  fat  e$  ain  gcftalt  getyept  tine  ain  iuugS  linb*  ju  bem 
anbem  mafl  fiat  fie  geboren  ainen  frofcty ,  ber  in  ainem  befunbern  tyeuttin 
bon  mutter  tetb  ift  gangen.  ba«  3.  mat  fat  bie  Ijbffam  bon  bifcr  frauen 
eupfangen  ain  Ijeuttiu,  batin  ift  getoeffen  aine$  Iinbtin$  !opf .  jubifer 
gepurt  pub  beriefft  toorben  ber  ftat  beftett  gefctytooren  boctor  unb  firfeet. 

10  bie  fau  fat  getebt  bt$  an  3.  tag,  unb  finb  afle  3  monstra  tyaimticty  bei  ber 
nad^t  ju  fant  3ergen  auff  ben  fttd^'off  begraben  toorben. 

Sim  fumptag  be$  patmtagS  ift  ber  burgermaifter  bon  9Bien  gen  2.  «pdi. 
9tug$purg  lomen  unb  ain  rat  gebetten  urn  ain  fteur  nriber  bie  £firtfen 
[547b]  unb  anjeigt,  toie  fie  grofen  manget  an  putber  Ijaben ,  unb  nit  me 

15  ban  120  centner  in  ber  ganfeeu  ftat  SBien  fei  K  ba  fat  Ijie  ain  rat  ber  ftat 
©ten  100  centner  putber  gefcfyentft  unb  barjufo  bit  ptei,  unb  [fat]  e«  tyte 
ain  rat  auff  iren  aigen  loften  am  ofterabent  auff  fleffen  gen  2Bien  gefctytdt. 
baruacty  ift  ber  burgermaifter  bon  SBten  gen  Utm,  3tiernberg  unb  ins. %pxu. 
anber  reid&ftat  gejocfyen  unb  bergteid^en  Ijitf  begert. 

20        5ttn  toeberin  in  fant  Urficty*  pfar  in  fant  Slfra  geftin  ift  ju  ainem  »ei.  99. 
linb  toee  getoeffen.    ba  nun  bie  Ijeffam  getoartot  Ijat,  toann  ba$  linb  au$ 
mutter  teib  gang ,  ift  e$  ain  Haiti*  tyimbtin  getoeft  unb  au$  ben  Ijenben 
entytift  unb  unber  ben  tifc$  getauffen.    ba$  fat  bie  tyeffamm  fetb«  gefagt. 
[355a]  SCn  fant  3ergen  unb  fant  3ttar$  tag  unb  na<$t  fat  e$  in  ©<$toaben  |J;JJJ{{- 

25  unb  SSafyreu  faft  feinbti<$  geregnet,  unb  finb  afle  toaffer  faft  grofc  toor* 
ben2,  e$  finb  in  ber  2Berta<$  unb  [im]  8e<$  3  mann  ertrimden*  ber 
Se<$  ift  bon  2lug$purg  bi«  fctyier  gen  gribberg  gangen* 

21m  fampftag  &or  ^ittypi  unb  3acobi  ift  ain  grofer  bider  f^nee  29.31^1. 
gefatten,  at«  ben  ganfcen  tointer  nie  gefatten  ift,  unb  ftonben  atCe  bftum 

6.  ain  frof$,  ber  $at  ain  fcfyvanjj  $t\)tpl  »ic  ain  natbcr.  9.  in  ber  faften  finb  bet  flat  gefcfonwren 
bocter  unb  arfect  barja  gcfobert  nwben,  19.  2>iefer  Slbfajj  ifl  auS  6  genommen.  22.  ifl  er 
it  auS  ben  fyenben  entttift  unb  untet  ben  tifd>  gel.  jc.  27.  liefer  Wbfafc  unb  ber  fotgenbe 

feblen  in  b. 

1.  S3gt.  bit  (£^ron.  be8  gribotttt  $R^ff  Chronographia53b.XI53I.52a.  Seon^arb 
in  ben  ©a«ter  (S^ron.  I  @.  119,  20;  bort  aOBibmanne  fflegetteb.  (S^rou.  ftri^t  toon 
traf  bie  'erlutye  bot[^afft  u«j  Depri^,  SRegengiiffen  unb  ^o^toaffcm,  totlty 
namli^  tr  oberper  Buraermeifier  mit*  »om  24.  gefcruar  —  1.  Wlai  bauerten. 
fam^tetti^enimafigeben^tm^rUlSSl  ©t.^ron.  XV  @.  104,  33;  felt  bem 
em.  ©ajl«  Sage&u*,  ed.  ©urtorf«gatf»  Sa^te  1501  fonnte  man  |i^  !eine«  fo 
etfen.  Safel  1836,  @.  9.  naffen  grii^a^rS  ertnnctn. 

2.  auWrU^erbert^tet^erttberbie 


Digitized  by 


Google 


332 


VII.  2)ie  <E$tontt  toon  (Siemens  @enber. 


in  cotter  ^Ifl.  ben  onbern  tag  unb  nadft  tljet  e$  ni$fe  bann  faft  regnen, 
unb  toarben  atCe  toaffer  abet  groj?,  nnb  furt  tyie  unb  anberftoa  tfa$  toaffer 
auff  ben  engern  atte$  abgemeit  grafc  tyintoeg!. 

8.  swai.        2(m  montag  na<$  cantate  fyat  man  fyte  ton  after*  toegen  ben  galgen 
afcpro$en  unb  geraumpt  unb  ain  neuen  Ijitfein  toiber  gemactyt1.    ba  ff(its 
ain  rat  gef^afft,  bajj  afle  jimerteut  unb  f<$ntib  in  ber  ganfeen  ftat  baran 
tyanb  mieffen  arbaiten  mit  fampt  iren  !ne<$ten,  bamit  fainer  ben  onbern 
mig  auffljeben,  er  fei  be*  Render*  Inectyt  getoeffen. 
[355b]  2lfle$,  n>a$  ber  menf<$  Ijat  foflen  nieffen,  ift  tljeur  getoeffen2  unb 

4.  suit,  urn  fant  Urtictys  tag  in  ainem  foftd^en  fauff :  leren   1  f<$aff  5  fl  50 1* 
creufeer,  roglen  5  fl  20  creufcer,  gerften  3  fl,  ^aber  2  fl  30  creufcer,  ain 
mefe  mit  erbi$  1  fl,  ain  lib.  jftmatfc  10  A,  ain  mafc  SWecfewem  10  A, 
ain  fatfefaetb  1  p  40  A. 

©«  ftnb  in  ©ctytoaben  unb  ©afyren  bit  leut  IjungerS  geftorben,    bie 
linb  tyaben  mitainanber  urn  ain  biff  en  broW  janget,  flnb  auff  ben  gaff  ems 
unb  ftraffen  auff  ber  erbe  getegen  unb  gef<$rien:  %®ib  mir  ain  brot!' 

Slin  rat  tyie  Ijat  auff  ber  !Donau  3  groj*  f$iff  mit  loren  au«  Sjter* 
rei#  Ijer  tan  per  en.  ain  rat  Ijat  aigen  ba$3ffen  gefytyt  unb  8  beden* 
fnectyt  unb  att  n>u<$en  ainem  1  p  ju  ton  geben,  tyaben  tag  unb  na$t 

5.  9lm  montag  na$  cantate  $at  man  ba«  tyiffein  uberjimer  am  galgen  fcie  abpiocfctn  unb  ain  neirt 
jimei  auffgeriifrt.        8.  barmit  fainet  ben  anbern  med)t  anfomen  :e.  10.  urn  fant  3ofpn#tag 

(24.  3uni)  tyit  man  &ie  geben:  folgt  nun  bie  flufja&lung  trie  in  a  mit  folgenben  $a?ianten  umb 
3ufa|jen:  umb  1  f$aff  loren  5  fl  50  creufcet,  bad  t?cl^  ubet  bie  mafj  tyeur;  an  bet  (Jtfdj  $at  man 
urn  1  fdjaff  foien  7  fl  geben. 


1.  (St  ift  au<$  in  Bemeftcm  monat 
mat?  tm  1531  jar  ber  gala,  atyic  jfiSluafr 
purg  toiberumB  erueuert  unb  auen 
maurern  unb  jimerleuten  in  Stagtyurg 
toon  rats  toegen  g*f<£afft  unb  geBotten 
toorben,  famentlh$  mttainanber  an  bent* 
felBen  Ban  be«  aalgent  jS  arBaiten,  toie 
autf)  Befc$edjen  ift.  inbem  fyat  ft$  uie* 
tragen ,  bag  bie  jimmerfeut  tyanb  foucn 
bte  fyur  jfim  galgen  madjen,  tyonb  fie 
Beretn  gen  2lug$purg  gS  ben  fiftlern  ae» 
fctyidt,  fte  fotten  binauSfomcn,  bie  tbur 
madjen.  barauf  bte  fijtfer  men  fiir  ain 
antnmrt  em^otten,  toann  tnen  bte  gimer- 
leut  tootten  Brief  unb  jlgl  geBen,  bag  fte 
Binfttro  nimermer  fattt  tpfir  in  ?(ug«' 
purg  mat^cn  toetten,  fo  toeQen  fie,  bie 
lifller,  Bitiau«fomen  unb  bte  t^ur  jum 
galgen  au$  ma^en,ba«  aBer  bie  jimerleut 
nit  t^Sn  ttjotten,  unnb  ^annb  alfo  bie  t^Sr 
fetB8  gema<$t  (2Wanli^.)  —  3n  ben«at^«- 


becr.  be«  3a^re«  1531  (ca.  SDtttte  SWai) 
ftnbet  fl(^  81.  46*  fotgenbe  ^le^er  ge» 
B^renbe  ©telle :  9ieta  toor  etlt^en  tagen, 
bo<^  in  geaentt)ertigem  monat,  tft  baft 
tyal«gert$t  Befferung  notturfrig  getoefen. 
be«  ft(^  etUA  maurer  unb  jimerleut  ju 
t^8n  unb  gu  avBeiten  gef^ort  unb  »cr* 
maint,  [bag]  fol$8  auettt  t^un  follten 
atn  i'Bat3  merdleut;  btoettt  aBer  atn  rbat 
Befunben,  ba«  fol^s  tyie&or  att  maurer 
unb  gtmerleit  toon  bcnfetBen  ^anbr»erd 
al^tc  get^an  (aBen,  bat  Bemelter  r^at 
erfanbt,  ba«[am]felBen  toon  alien  maurer 
unb  jtmerleuten  am  %aU  unb  ^oBen 
geri^t  arBatten  fotten  [ft.  gearBeitet  toer» 
ben  fotte],  ba«  auc^  ift  Befqe^en. 

2.  8gl.  (Siemens  3&ger«  Qtyron.  81. 
119*;  2eon^.  ©ibmann«  <£$ron.  in  @t« 
(£bron.  XV  @.  104,  25.30;  105,  18; 
bie  <£$ron.  t>c«  gribolin  9l^ff  ht  ben 
©aSler  (S^ron.  I  6.  119,  28. 


Digitized  by 


Google 


1531.  1532.  333 

mieffen  ba<$en,  unb  2  matt  in  ber  tollmen  ben  Ijanbmerddteutten,  unb 
anbcm  arm  intoonem  geben  old  &U  faifc ,  ate  ott  ainer  jautyen  Ijat  ge* 
typt.  [356*]  fant  SMartind  tag  tyat  man  toot  bem  fatten  tail  bad  trot  ab*  «.  *w- 
ftnbt  unb  4  becfenfned&ten  urtub  geben. 

5        8m  12.  tag  augusti  am  freitag  in  ber  na$t  Ijat  ber  iung  Urli$aet.  105 
9?ec^(inger  r  bed  burgetmaifterd  fun1,  mit  atnem  fnectyt  jfi  bem  tyaitigen 
Srefife  in  fant  Dtljntard  carpet  ain  crucifijc  unb  nebenbitben  genomen 
unb  jerljadt  unb  bie  tremmer  fflr  bed  SHtncfentyBrRn  tljormart  Ijaudtljir 
bet  ber  na<$t  Ijaimlicty  gefegt.    ba  ju  morgend  ber  ttyortoart  ed  &or  feiner 

lotyaudtljir  gefunben  ijat,  tyat  er  bie  tremmer  bem  burgermatfter  in  fein 
$aud  practyt.   ba  Ijat  man  ben  SRed&ftnger  an  unfer  ttebe  frauen  abent^.  »«9- 
irer  fd^ibung  in  t^uren  getegt,  fein  foectyt  ift  bar&onlomen. 

Anno  domini  1532  an  fant  Slgnefen  tag  f)at  ain  erfame  frau2  in|Vt.3ioe. 
fant  Urtictyd  pfar  ain  linb  geboren ,  Ijat  ba  bornen  gefectyen  tone  ain  Ineb* 

1*  tin  unb  ba  fytnben  toie  ain  mebtin. 

8ln  fant  SBincentiud  tag  ift  tyie  in  ^rebigerclofter  na$  ber  mettin22. 3™. 
ain  grofe  ^runft  getoeffen3,  ift  boctor  3oljand  gabri,  bed  priord,  Ijaud4 
[356b]  gar  fcerprunnen,  aud  Ijintefiglait  atned  organiften,  ain  (at,  toetd&er 
badfetb  Ijaud  tyat  ingeljapt  urn  ain  jind.    toeit  man  bad  feflr  Ijat  gerebt, 

2oftnb  ir  bit  (eien  jugefauffen,  ba  ju  retten  bad  feur;  toad  man  im  cfofter 
an  fid^ere  ort  Ijat  gefle<$net,  fitib  fte  jfigefaren  unb  tyaben  ed  geftotten 
unb  tyaim  tragen.  tea  ber  burgermaifter  Smljoff  nit  mer  barber  getoeffen, 
Retten  fte  Die  attar  in  ber  fird^en  barjfi  erfctytagen. 

4.  bie  fcerren  fcugger  t>aben  all  ir  trait  ben  fcanbtroercM*  unb  fau«leutten  $ie,  (ain  faaff  ob  2  fl, 
geben  u.  $aben  fur  fid)  nit  bebalten,  ba*  fit  bife*  jat  fflr  iren  praud)  Retten  gnftg  gebepf.  ain  tat 
bie  Ijat  aigen  badjoffen  unb  8  fnedjt  gefcept,  bie  fymb  mieffen  tag  unb  na$t  badjen,  bat  ii  jeb» 
lid? em  1  fl  ju  Ion  geben.  bie  babtn  met  gemalen  unb  sum  tail  abbadjen  21500  fajaff  togtcn, 
unb  bat  nod?  10000  fd?aff  auff  bet  flat  Iaften  gefcept.  unb  auff  fant  Martini  tag  b.at  man  ben 
fcatben  tail  bet  tyanbrroercMleut  abgefaafft  unb  ber  bauiteut  unb  4  bcdtn«  [91.  549*]  fned?t,  unb 
batju,  tea  man  vot  ainem  $at  gtben  6  laib',  bat  man  im  3  geben.  8.  )&  flainen  ftietla^en 

jerprodjen.         8.  ber  tb  or  mart :  ber  ba  ain  gutter  alter  crift  wai.  13.  an  unfer  liebe  frauen 

freittertoeiefc.         13.  ain  frume,  erbere  frau.         17.  u.  ijl  bed  prior*  b>u* ,  toon  neuem 

gepauen,  aarr  oerprunen  in  3  ftunben,  unb  ift  bie  maurr  biftd  bau*  in  fied)  gefaUen.  18.  aud 
Dctwatlofung  aine*  orgelfdjlafltrg.  20.  'jugtlauffcn,  ba  ju  retten  ba«  feui'  ifl  au«  b  genommen ; 
in  a  ^ei§t  el  nut  'jugefaren'.       23.  aUe  altar  unb  tafflen. 

1.  Ulri^  fte&lrager  tt>ar  im  3a^rc  fetben  jetel;  it.  158  U  3  6  1  b.  alien 
1531  jutn  fec^flen  SWalc  ©argcrmcifter.  ben,  fo  bet  bem  femt,  jfimSWartin2Bei(|n 

2.  3n  berChronographiaSBb.XI»I.  auffgangen,  geteefen  fein,  taut  begfelbcn 
79»  »irb  f!e  '^erSenma^eTtn'  benannt.  &***•'. 

3.  ©«.  1532:  nff  purifictionis  4.  9ta<$  Ctemen«  3Sfier«  (£^rott.  »1. 
(2.  gebruar)  ©1.  64»:  'it  80  U  9  g  2  b.  12°b  Panb  bad  ^au«  in  ber  ^rebiger 
aUtn  ben,  fo  bet  bem  fetor,  gft  ben  prebi*  «(oflergarten. 

gern  aufgangen,  geroefen  fein,  laut  bed* 


Digitized  by 


Google 


334  VII.  $ie  G&rontf  uon  <£(emen3  ©enbet. 

»ci.  toe.  9Kt  tang  baxnadf  tyat  am  rot  ttixdf  be$  rats  in  ba$  $rebtgerctofler 
ju  bcm  prior  unb  content  gefc^tdt,  bet  ftnb  nun  4  getoeffen,  baben  bo 
ain  inbentari  toetten  madden  unb  attc^  befd&retben,  toa$  |te  $aben  an 
fegerer:  fe{$,  monftranfe,  meggtoanb  :<:.,  tyauSrat,  betgtoanbt,  jingf^ir 
bi$  auff  ben  mtnften  teffet,  bie<$er  :c.  unb  ire  juts.  ba$  tyaben  ftc  nit& 
toeflen  tyon.  ba  Ijaben  ftc  bie  min<$  flbet  au$gerit  unb  ungeftim  Don 
inen  gangen. 

2- **r-        Um  (tec^tmeg :  feren  1  fd&aff  3  fl  2  g,  roglen  2  fl  2  unb  3  g,  gerften 
1  fl,  tyaber  1  fl,  ain  gutte  mag  mein  (gffafer  11  A. 

i2.«ebr.  am  montag  in  ber  fa$na$t  fyit  tyerr  ©fyfo  Don  ^egberg1,  aimo 
tyomljerr  [357*]  Ijie,  mit  2Ret($ior  SBSgtoefyl2  gen  na$t  geeffen,  unb  ate 
er  bama<$  mit  feinen  jujei  fnectyten  Ijat  tyaim  in  fein  ljau$  toetten  gan,  ba 
ift  im  ber  SRfiff,  ain  golbfctymib,  begegnet  am  ©ffenberg,  bie  jtnb  mit  ain* 
anber  mit  toorten  an  ainanber  lomen  unb  Ijeruac$  mit  ftrai$en,  bag  ber 
Muff  an  4  orten  ift  fcerounbt  toorben,  an  ben  4  ftngern,  in  ber  flutter, » 
an  ber  ftimen  unb  fd^laff ,  bag  man  im  ba$  Ijiren  $at  gefectyen.  jtoen 
tag  barbor,  ee  er  geflorben  ift,  tyat  in  got$  gtoatt  troffen,  bag  er  Iain 
toort  nit  $at  migen  reben  no$  fein  teib  betoegen.  ber  tijomtyerr  ift  gen 
SBerb  in  bie  freiung 3  geflo<$en. 

xo.mxi.        um  letare  $at  man  $ie  ainem  rat  im  ftatgraben  atte  forctyten  oer<* 
gtfft,  ber  ain  grofe  menge  ift  gemeffen4,  bie  entbor  finb  gefctytDummen 
tob,  bag  fie  Ijaben  ain  fd&reden  geben  anjfife<$en.  ba  $at  ain  rat  gef<$afft, 
ain  tieffe  grub  ju  madden  unb  bie  ftf$  barein  toerfen,  unb  [Ijat  ftc]  mit 
erbreicfy  bebeden  tauffen  ganfc  bid,  bamit  fte  ben  luft  nit  bergiften. 

aciMo?:        3"  fant  3^or^en  unb  $  fQtlt  2fona  W  man  am  farfrcttag  totber* 

bie  atte  getoonljait  angefangen  bie  gtoggen  ju  teitten. 
m.w.        2lu$  ber  tutljerifctyen  unb  jtt>ingftfc§en  feet  ift  ju  Slugspurg  bie 

f obomitifd^  gefetf<$afft  enfprungen ,  unber  [357b]  wetter  ber  Ijauptmairo 

3.  unb  attti,  UgtnbJ  unb  fartnbf,  niefct*  au*g«nom«n,   tttfltn  fctfifreiben.  4.  facrajhi. 

4.  librei,  Ijauiiat  :c.  unb  fcaben  ti  mit  ircn  fdjliilcn  totUen  ©trfd)iicfftn.  9.  Differ  unb  tti 
folgrnbe  Ubfafc  ftfclt  in  b.  20.  tocr  bem  tyon  im  gtaben.  25.  Xicfa  »bfafr  ftblt  in  b. 
28.  bit  fobomei.  bie  jlumet  jtnb  wibet  bit  natur. 

1.  (Styfon  be  ^a^cra,  aufgefil^rt  Bet      $aure$nungen  toorfommenben  Hu«ga* 
^amm,  Hier.  Aug.  I  fe.  613.  Ben  filr  '@e^rtnge,  fte^en  toteflcic^t  bamtt 

weyl,  monetanuB  %.  10  gulbiii  17  6  3  l)ir.  t>mB  187  feft- 

3.  Chronogr.  XI   91   80»:  apud  ang  orfcn';  h.  13  gulbin  1 «  6  6  5  $lt. 
dominoB  theutomcos.  ml  335  feeing  tauffen.1 

4.  2)ie  um  btefe  3eit  After  in  ben 


Digitized  by 


Google 


1532. 


335 


unb  principal  ift  gctocffcn  ©igmunb  ffictfcr !,  bcr  crurifij#rc<$cr  (bcr  tyat 
ain  f$5nc  eefrauen  gefyipt).  bcr  Ijat  an  im  getyqrt  ain  jimcrman  ton 
Dbcrljaufcn,  mit  bcm  cr  ju  f($affen  Ijat  gctycpt.  bcr  ffictfcr  ift  gctoarnot 
ttorbcn  nnb  ntit  fcincm  jimcrman  nnb  funft  &U  fobomttcn  fcincr  gcfct* 
sfd^afft  gen  3ir<$  gcflod&cn. 

8lm  frcitag  na$  oftcrn  ljat  man  ©crnljarbt  Differ  unb  ain  bab*  **>;*}; 
rcibcr  gcfangcn,  fobomttcn,  Slugfynrgcr.    bic  Ijat  man  am  fampftag 
na<$  fflonifatit  cntauptot  unb  barna<$  bcrprinbt2.  8.  sunt. 

Den  f<$5nft,  $3c$ft,  grift,  (ufttgtft  tyurtfi,  mit  namen  SfiginSlanbt, 
io  in  bcr  ftabt  2fag$purg  Ijat  man  angefangen  abjubrcd^cn,  bcr  barbor 
loftct  tyat  jfl  faifcr  ©igmunb*  jeiten  &on  ncuem  ju  6auen  1660  fl3. 

Dcr  monat  mayus  ift  trod  en ,  toarm  unb  tyifcig  gctocft  at*  julius 
obcr  angustus,  bcr  fumer  fcictyt  unb  tit  regen,  bcr  tycrbft  f$8n,  tuftig, 
toarm  unb  truden. 
is  2lm  17.  tag  maii  ift  bcr  tur!if<$  laifcr  ©oilman  mit  grofer  ma$t  jfi 
Sonftantinopel  aufyogen,  ffiicn  ju  betcgern  unb  barburd^  tcutfd^c  (anbt 
gu  crobcrn 4. 
[358a]  9Ct^  bic  Iflrdtcn  bic  ftat  ffiicn  bctcgert5  Ijabcn,  Ijat  $ic  ain  rat  bcm 

1.  bet  r)ailigenjhirmer  6.  SB.,  bei  ain  f<t)one  eefrauen  bat  gebept.  7.  3n  b  t*i§t  et  nodj: 

wan  t)at  auit)  oon  bifer  ftnb  wegen  ben  fcrjulmaifler  [SM.  551*J  »on  fant  3«rgen  gefangen.  ber  ifl 
bur<$  gro§  fflrbitt  erbetten  toorben.  al«  man  in  au«  ben  euffin  fat  geflert,  tjat  man  bie  fhirm* 
gloggen  Abet  in  geleit  unb  barna$  im  bie  glinggen  fanbt  abgef<t)Iagen.  11.  bet  f^on,  r)«r)  tauten 
Sfigtntfanb  ifk  burd?  gefaefft  ain*  rati  tie  an  fant  Urban*  tag  (25.  3Rai)  angefangen  roorben  ab« 
j«$re<$en,  ain  jier  bet  flat,  ber  r»or  fofret  r)at  auff  ju  bauen  10000  unb  00  fl.  14.  Differ  *Hb« 
fafc  unb  bie  folgenben  feblen  in  b.  18.  Ult  Pet;  ber  turefifa  taifet  perfonlidr)  mit  grofem  tjorr 

fur  bie  flat  ® ien  in  Dfrerretcr)  r)at  gelegert ,  r)at  bie  flat  fcugfyurg  an  fant  $eter  unb  tyauli  tag 
bem  faifcr  ain  oentin  mit  fne$ten  gefaicft.  ber  bauprotan  ift  geroeffen  ber  tylebg  unb  fein  fen* 
beridj  Urlitr)  SRatjfer.  ain  famib,  [91.  551*>]  unb  felid)*  nit  au<  pfUdjten  ober  gepott,  funber  von 


1.  @.  fiber  it)n  oBen  ©.328  Knm.  3. 

2.  3tm  btfem  jar)r  ba  fieng  man  al* 
t)ic  3  perfor)nen,  unb  jtoccn  au«  ben 
brtteu,  ben  ttoren  tr)rc  Wpf  aBgef^logen, 
unb  bamat^  xjerbranbt  man  tyre  ciirper, 
ban  fte  au8  gnaben  gu  bem  f^tocrt  tomen 
toaren;  ber  brttt  toarbt  au«  aroffer  unb 
anfer)(tdber  filrbitt  erbetten,  bag  man  tt)m 
bie  linage  r)anb  tf>\fynt%  auf  bem  $er* 
la$,  unb  lefltct  glei^falg  bie  fturm» 
gloagen  fiber  il)n.  unb  »arb  il)m  bar* 
na($  bie  ftatt  e»tg  toerboten,  ift  aber 
glei(!r)tt)Ol  balb  ttiberumb  Benintomen. 
biefe  brei  bie  t)aben  fobomittif^e  ftnb  go 
trieben,  aber  ir)r  principal  ber  ift  mit 
etnem  fne^t  barton  tomen.  2KanU$8 
<5i)ron.  8gL  bie  ffieiffenbomer  ©t(t. 
©.  187. 

3.  @.  Sector  SWiim  in  @t.*(£bron. 


XXH  @.  72, 16  u.  oben  @.  70, 1  unb 
152, 15.  2)er  Xburm  tourbe  im  3ar)rc 
1515  toieber  bergeftettt  unb  im  Sa^re 
1532  al«  ju  ber  neueren  gortiflfation 
ni$t  paffenb  gum  Ztyil  abgetragen  unb 
au*  bem  9lefte  ein  ffionbett  (ober  runbe 
©d^ange)  aemac^t  ©.  ©offmann,  3)ie 
Sbore  ic.  L  c.  ©.  38  ff. 

4.  ©otiman  bra^  gu  f etnem  gelb* 
guge  am  26.2tpri!  1532  auf;  am20.3ult 
gieng  ba«  tiirtifc^c  $eer  in  ber  @egenb 
»on  Cffegg  ilBer  bie  2)rau.  9lanfe  III 
©.  291,  305. 

5.  ©ebr  au«fiir)rli$  Berid)tet  in 
tageBu^artiger  gorm  ilBer  bie  bie8Begiig< 
Udjen  fricgerifqien  (greigniffe  bie  ®en> 
berf^e  Chronographia  ©b.  XI  ©1. 
85b  ff. 


Digitized  by 


Google 


336  VII.  3)ie  tyxonit  toou  (Siemens  ©tuber. 

fatfer  gu  tootgefatten,  nit  au$  pflictyt,  am  fenftn  htectyt  an  fant  ^Jctcr  unb 
29. 3uni.  $aufe  tag  gugefctyult  unber  bie  £flr<fen *.    barnacty  an  unfer  liebe  fraucn 
2.3uii.abcnt  ate  fie  fiber  ba$  btrg  ift  gangen  %at  ain  rat  aber  bem  fatfer  gu 
ccrcn  ain  fenftn2  nrit  Inectyten  unb  100  centner  pufoer*  unb  3  fateennet* 
iati)  uriber  bie  Ifirden  gfigefc$i<ft.  * 

2o.3uu.  9lm  fampftag  Dor  SMaria  SWagbalene  gu  abenW  in  ber  6.  ftunbt  1pt 
ba$  toetter  in  bad  3ttittebab3  gestagen  unb  ben  f<$erer  in  ber  fevered  jfi 
tobt  gefd&tagen  unb  2  fne$t  barneben  emiber  gefd&fogen,  bat  ber  ain  am 
anbem  tag  barna$  geftorben  ift ,  ber  anber  ift  laum  mit  bem  teben  bar* 
nonlomen.  » 

*29.3uti.  an  fant  SWartlja  tag  $aben  bie  ton  8tog$purg  au$  fcerpflictyt  auff 
bie  erfte  manung  toiber  bie  Ifirden  380  mann  gef ctyicft,  barflbcr  ift 
Ijauptmann  getoeft  ©ebaftian  ©ctyerttin4,  unb  50  pferbt5. 

in  felbi ,  bem  fatfer  ju  gefaUen.  an  unfer  litbc  ftaucn  abent  aU  fie  uber  ba*  birg  ijl  gangen  bat 
ain  rat  abermaU  bem  fatfer  ain  ocnlin  mit  Inec^tfn  aut  aigner  beroegtnut  gefct)i<ft;  barfiber  if 
3eremia*  Gb,  cm  fcaurtman  geroejt,  unb  be*  €$Iubtin6  fun,  au$  ain  bauptman  ber  oon  fcugtpmg. 
fcin  ftnberi$.  ber  Qtym  bat  uneerlid)  gefcanblet  unb  unber  fein  fnedjt  wcUen  ain  fludbj  tnA$en, 
batum  fobalb  er  (omen  ift,  r)at  im  ain  rat  urlub  geben;  ber  folb  real  im  fcin  leben  lang  *er« 
ffyiben,  er  bat  aber  in  serroirdt.  auff  bifen  tag  $at  ain  rat  au$  bem  Iaifer  gef(t)idt  100  centner 
»ul»er«  (991.  552*]  unb  3  faldf  nnetlad) ,  folic&J  f  eimr  mt.  aUe*  gefaendt.  ti  b,  at  aud>  ain  rat 
auff  ben  fleffen  fur  it  aigen  beftelt  tnety  pulver  unb  lanfren  an  obbeftimvten  tag  binroeg!gef$idt. 
am  nadjoolgenben  tag  ift  ber  fratoogt  mit  ainem  trumer  bur$  aUe  gaffen  geritten  unb  [&at]  beritffen 
Ian,  ba§  fldj  tain  burger  nod)  inrooncr  in  frieg  Be(leUcn  (au§  auferbatb  ber  von  ttugipurg,  twUfea 
fo(id>«  tibertrebt,  ber  fol  junft,  red)t  unb  burgtrcty  nerfaflen  fein  unb  in  ungnab  ante*  ratt  fein 
unb  [im]  bie  fiat  eroigflidb,  otrbotten  fein. 

11.  91  n  fant  SRartba  tag  tjat  ain  rat  380  fu&tnedjt,  roie  fie  ban  angelegt  f\nb  geroeffen,  roiber  bie 
lurcfen  gefdjidt,  ju  ber  erften  manung;  baruber  ifl  r)au»tman  geroeffen  6ebafHan  £$ertlin,  unb 
fein  fenberid)  ifl  geroeffen  ber  $olfrblod.  mit  inen  finb  roegfgangen  4  wagen,  bie  baben  gefien 
$flten  unb  anberi  roaft  barjfl  gebort ,  unb  ber  5.  roag  bat  [St.  653*1  ni$fc  gefiert  ban  gelt,  ben 
tnedjten  unb  felbnern  ju  ircm  folb.  bafiber  ifl  gefefet  geroejt  SRatyeut  Sangenmantel,  jeberman  aDe 
toud>en  baroon  ju  bejallen.  ber  b<t  autr)  ain  befunberen  roagtn  beftelt  im  unb  bem  3crg  bi(^fen< 
maifler  fein  binglatb  barauff  ju  fleren ;  ba*  rooften  bie  burgermaifler  nit  jugeben  unb  b'tten  lenger 

1 .  9tac^  bet  Chronographia  ©b.  XI  inecriptum  Jesus  Nazarenus  rex  Ju- 
©t.  85^  toax  capitaneus  Pleyg  de  deorum,  Maria  et  aliquas  litteras, 
Holtzen,  ejusque  vexillifer  Udalricus  quae  notabant  venerationem  et  patro- 
Raiser,  faber  August  an  us.  cinia  sanctorum,  hujusmodi  vexttlum 

2.  Chronographia  91.  100b:  capi-  portavit  Holczblogk  Augustensis,  qui 
taneus  Jeremias  Ehem,  vexillifer  postea  a  senatu  Augustensi  in  capi- 
Schludlin.  taneum    electus     est    loco    Jeremie 

3.  3)a8  SWiitelbab  in  ber  ^e  ber  Ehem. 

SSertad^briide  nar)e  bei  bem  Oberbab.  5.  Sugf fir)rU($er  Berutytei  bieChrono- 

@.  Hoffmann,  2)ie  Slugtfmrger  ©fiber  k.  graphia  ©b.  XI  ©I.  102*>:  Eodem  die 

in  ber  3*i*fdJr-  *t9  ^tft.  ©er.  f.  <S<$tt>.  u.  senatus  Au^ustensis    contra  Turcas 

S^eub.,  3a^rg.  1885  @.  19.  misit  50  ecjuites,  cjui  oDtime  loricati 

4.  Chronographia  ©b.  XI  ©U  01b;  ac  armati  m  rubris  tumcis  et  in  si- 
Incessit  autem  ipse  capitaneus  mag-  nistro  brachio  parvam  distincturam 
num  equum  equitans,  fecit  etiara  suum  habebant  de  colore  Augustensium. 
vexillum  fieri  de  colore  Augustensium  homm  capitaneus  fuit  Egelolf  von 
et  in  rubro  colore  aureis  litteris  habuit  Kneringen. 


Digitized  by 


Google 


1532.  337 

[ss8b]  an  bcr  tmta>uc$en  bor  unfer  tie&e  ftoucn  gepurt  tog  fytttye  aut4.6e*t. 
rat  bnr<$  atte  gaffen  bet  ftat  effenfic$  berteffen  tauffen  Bet  grofer  ftraff 
unb  petit,  bafc  Ijtnfuro  nemotttt  loin  loren  fettyafc  ober  berfauff  in  bet 
toucan  bann  ant  bonftag  Don  ber  12.  ftunb  bid  fe<$fcn,  and)  netnant* 

s  ni$4  fo(  lauffen  no<$  fcerfauffen,  bid  man  ber  ftat  fanen  an  2  orten  auff* 
ftccft  tor  fant  Sttortfeen  firemen,  unb  bat  auc$  nentantt  anberftoa  lauff 
noc$  berlauff  bann  in  offner  fd^ranb ,  audgenomen  bie  pretaten,  geftifft 
unb  burger,  bie  aigen  lorenffiften  Ijaben,  bie  ntigen  ir  aigen  rinbt  unb 
gilt  na$  gefaHen  berfauffen,  unb  am  na$geenben  frettag  bid  in  bie  12  ur 

to  mag  aber  iebermann  fat(  tyaben,  lauffen  unb  oerlauffen  na#  gefatten. 
barter  $aben  bie  fytcfer  auff  bie  bauren  getoart  unb  inen  bad  treib  unber 
bem  ftattyor  ober  auff  ber  gaffen  ablaufft,  ee  fie  in  bie  fd^ranb  finb 
lotnen,  bad  bem  gemeinen  mann  ju  nad^tait  tyat  gebtent. 

9in  rat  $at  gebotten,  bat  ^infflr  Iain  burger,  ret<$  ober  arm,  ju 

t&beiben  feitten  nemantd  me  auff  Iain  tyodfoett  tabe,  bann  f<$me<$er  unb 
fctytotger,  briber  unb  fc^toeftem,  unb  bag  nentanfe  nt<$fc  gabe  ober  f^endt. 
[ss9a]  $te  ju  3lugdpurg  fytt  ain  rat  abtyan  bie  offnen  gemeinen  2  frauen* 
^fiufer  aud  angeben  ber  totijerifc^en  prebigern  K 

ban  1  fhinb  auff  ben  fttonfcoff  mitainanbet  batum  ain  fhitt,  unb  toarb  ba*  friegtoold  w» 
broffen  barab,  be*  ba  auff  ben  tvegtyug  wartet.  unb  ba  man  e*  bem  fiangenmantel  nit  wolt 
ifigeben,  ber  in  ainem  ganfcen  firi§  ritt,  ba  |o$  er  toibet  in  fein  fcaut  bairn  mit  bem  feigfenmaiftet, 
unb  pliben  t)ie ;  unb  enoelt  ain  tat  drift  off  Umgeltet  [91.  5S3*>)  fi,  ainem  faafcmaiflet  fiber  bat 
gelt  bet  befolbung ,  bet  gieng  nit  in  tat,  bet  tit  fiber  3  tag  batna$  binrctgf.  ain  rat  bat  aud? 
auff  bifen  tag  »ibet  bie  Zunfen  gef$i<!t  50  pfetb,  barfiber  if*  bauptman  geweffen  (Sgelolff  oon 
ftneringen.  faifer  dart!  bat  fjie  von  ainem  rat  faufft  10  grog  falangenbicfcfeu,  16  jelten  unb  oon 
ben  webern  afle  mitlet  tftcfc,  jelten  barau*  jft  matften.  bet  von  fcug*purg  bauptman  ©ebaflian 
€$ertlin  b.at  me  eet  etlangt  ban  fainet  in  bem  ganfcen  $5rr  toibet  bie  tureten  unb  fein  manfcait 
etjeigt.  batum  b,at  in  bet  faifer  gu*  rittet  gestagen  unb  1000  fl  geftemft.  bet  [91.  5M»J  if)  mit 
feinem  fenberitb.  unb  benlin ,  baran  flonb  Jesus  Naxarenus,  rex  Judeornm,  Maria  mit  etli$en 
gulbin  bfifiaben,  bie  bebeitten  waffen  bie  »ereetung  ber  frailigen,  unb  anbern  feinen  bienern  an 
fant  $auj  tag  (18.  DIt.)  toibet  gen  ttugtyutg  fomen. 

4.  ban  am  bonftag  bon  gwetfen  bil  am  freitag  urn  jtoelfe.  6.  nemant*  anbetfiwa:  nerten. 

11.  bit  beden  unb  bugler.        16.  gaub.       17.  abtban  unb  befaloffen  unb  bertriben. 

1.  (Sine  ftttyt  toon  ?oftat  in  bcti  (16.  SWStj)  81.  67»:  'it.  6  gulbin  bem 

$aUTe$ntmgcn  toeifen  barauf  ^tn,  bag  fretoirt  filr  6  totlltx,  bie  fcrau*  fomen 

ber  9?atl>  f^on  Ifingft  bie  Sluftebnng  befi  fein.'  —  ©.  port  pwee  (6.  Styril),  »(. 

Jranen^anfe«  im  ©inne  tyattc  unb  ben  67*>:  'it.  14  aulbin  2  U  fur  tue<$ma<$er« 

u«tritt  ber  in  bemfetben  befinblifyn  ton  »ntib  aue  beraitfe^afft,  trier  tveiber 

graucn  begflnjtigte:  891.  1529  f.  post  au«  bent  gemainen  ^au«  beclatbct.'  — 

piwc€  (3.  fibril)  8t.  6t>:  it.  19  gulbin  891.   1533,  f.  poet  cruris  (10.  9ttai), 

\U  5J  2  b.  filr  tfi($  ju  ober-  tonnb  81. 72*:  U  ISO  gulbin  in  minfelUri*en 

tonnberrSden  fflnff  tiJ^tern,  fo  au«  bem  Dtten,  etwan  fretttirt  al^ie  gemefen  tomb 

gemainen  &an«  lomen  fein,  angema^t  fein  bebaufung  amfrcien^aus  getegen, 

tonnb  filr  ma^erton.*  —  891.  1529  f.  fo  er  auf  ber  gant  betyatten  bnb  meine 

nat^  jubilate  (24.  2tyril)  81.  67* :  'it  1  ^erren  buru)  ratf^reiber  toon  tme  ertauft 

gulbin  bem  freiroirt  fur  aine,  bie  ain  mart  ^abn.' 
genomen  f}aV    891. 1532  f.  post  letare 

etabte^toniten  XXm.  22 


Digitized  by 


Google 


338  VII.  2)te  <S$ronif  oon  (Siemens  @enbcr. 

3erg  bon  8trgen  !,  am  rather  burger  Ijie,  ber  lefeft  btfe$  gefc^Iec^t^,  aiii 
frainbftctyer,  tytyfer,  bemtettger  matin,  abcr  atgenjutig,  Ijat  me  lain  tocib 
geljept,  tyai  fouffen  ain  borf ,  t>it  IjBff  unb  gfitter2,  bte  te$en  finb  ge* 
toeffen,  mit  im  a&fter&en*    bcr  ift  au$  ainent  nribemrifleji  au$  ber  fiat 
Slug^urg  gen  gribbcrg  in  bie  frciung  fomen3  au$  btfer  urfa#:  e*  ift 
im  ain  f$n>efter  geftorten,  metier  betfaufne  ^ab  im  unb  femer  fd^mefter, 
bie  nod)  in  (eben  ift  getoeffen,  tyaim  gef alien,    baSfelbig  bertauffen  gut 
Ijat  bie  fc^toefter  begert  gu  tatflen,  bamit  bie  Kaiber  unb  betgtoanb,  [bie] 
auff  ainem  ^auffen  ligen  obatnanber,  nit  Derberben.    bad  Ijat  er  nit 
ttetten  tijon.    bad  fyat  im  ain  rat  gefd^afft.    bad  [^at]  er  nit  get^an  unb  » 
ift  a\x&  bifer  urfa$  gen  gribberg  in  bie  freiung  lomen.    ba  ift  er  bis  in 
bad  btert  jar  getoeffen,  bid  er  geftorben  ift,  unb  ift  gft  fjribberg  geftorben 
unb  nit  ju  fant  3fatljom  bei  feinen  fcorf arn  begraben  toorben.    Ijat  an 
barem  [359b]  gelt  bei  im  funben  3500  fl  unb  bit  foftfiefcer,  gutbiner  Hainet 
unb  ain  $ertt$  filbergfc^ir.    fo(i$d  Ijat  ailed  ber  pffeger  bafelben,  ffiolff  u 
£)tetrtc$  bon  ftnermgen,  in  bed  Ijerfcogen  namen  berbotten  ate  ain  *>er* 
fatten  gut  bem  tyerfeog,  fo  er  in  feinem  glatb  geftorben  met.    ain  rat  $ie 
Ijat  ft<$  feined  bertaufnen  gutd  unberfangen  ixatf)  inljalt  feiner  aorfarn 
teftament  unb  rec$ty fleger  fant  Slnt^onid  fyttat4,  unb  tyaben  fcin  f<$n>efter 

1.  3erg  von  tttgen,  bet  tefefi  oon  bifcm  gef<&lt$t,  bet  \fi  gen  Sribberg  in  bie  freiung  flfflo*oi 
au*  bifet  utfa$:  e<  ifl  im  ain  f$toeftet  geftorfxn,  ba*  gut  bie  anbetn  fein  2  ftyoeftrrn  Wgrrt 
^aben  ju  taiUcn ,  ba§  bie  [91.  555*]  f laibei  nit  ttetberben ;  ba*  ijl  im  nit  oermeint  gemefen.  ba 
baben  in  feine  faweffcrn  oor  ainem  tat  wtclagt,  bet  bat  im  tetfd^afft,  ba§  et  ju  bet  tatOung  tern. 
barab  fat  et  ain  gtofen  toibenvitten  entpfangen  unb  nit  roedeit  t&on  unb  ift  barum  feaimli^  gen 
^tibbetg  geritten.  ba  ijl  er  4  jar  beliben ,  bit  er  ba  geftorben  ijl,  unb  feat  an  patem  gelt  wt. 
lauffen  3500  fl  unb  t)iU  foftli<^er  tleinet.  ift  ob  64  jar  alt  geweffen  unb  fat  nie  fain  eefrauen 
gefapt  unb  ift  ain  feiner,  luftiger  man  gemeffen.  fein  borff  9teffingen  ift  lefan  geweffen  von  fintg 
3<Tbinanbu«,  bem  ift  ei  fatmgefaden,  unb  [bie]  anbern  fcoff  unb  gfttter  ju  fRo^paupren  um& 
64>(ppadj  an  fant  »ntbonW  fpital  bie  unb  ba*  [91.  555*>]  fpital  bit  an  ben  rat,  bod>  mit 
auirrudten  »orten,  bag  fie  gar  ni$fe  abtyon  no<p  oerenbern  foUen,  funber,  wie  ti  gefiifft  unb 
oerorbnet  if},  pleiben  lauffen.  wie  ban  bad  teftament  folidj*  aUe*  tlarli*  anjeigt.  3.  tmt  naif 
ben  ©otten  *bie  leben  finb  getoeffen'  flebenbe  SBott  Man*  (laffen)  tturbe  ali  finnftorenb  in  unferem 
lejte  weggelaffen. 

1.  ©eorgMnHrgontoareht^ofatbe*  exinde  prefatam  villain  donavitdoc- 
Snton  toon  Krgon,  cm  (Sntel  bed  ht»  toriJohanniZot,consiliarioBuo,Ro88- 
rii^tnteit  $eter  toon  Slrgon.  @tctten,  haupten  necnon  et  curiae  rurales  in 
©cf(^L  ©.  60.  @.aud^  oben@.  110.  (5r  Sch6ppach  et  aliae  curiae  alibi  ad 
ftarb  im  ©e^tember  be^3a^redf  643a$re  hospitale  sancti  Antonii. 

alt  (Chronographia  XI  ©1.436b).  S3gt.  3.  3m  grii^ingc  bc8  3a$tcS  152S 

ju  ban  ©aujen  @ctba,  ©ef^r.  ber  @ttf-  (Chronographia  »b.  X  S3I.  55»). 
tungeitK.  in  2fogeb.  II  @.  551.  4.  @.   ben  ©tiftunofibrief  ber  ©t 

2.  Chronographia  ©b.  XI»t.  137a:  2taton*.^frunbe  dd.  15.0ft  1445, bun* 
Renngen,viUaipsiusGeorgiideArgen,  toellen  bie  im  Sa^re  1410  gema$te 
eo  quod  feudum  fuit  spectans  ad  mar-  ©ttftuitg  crneuert  »urbe,  bei  SWe^er, 
chionatum  Burgau,  iure  feudi  venit  in  ©iabtbum  @.  270  ff. ,  too  cfi  ©.  282 
manus  Ferdinandi,   Ro.  regie,    qui  ^eigt:  'SBenn  benn  foli^«  gef^aet^,  bag 


Digiti 


zed  by  GDOgle 


1532. 


339 


Ijerbann  laufft  unb  fein  toertaufne  $ab  unb  barfctyafft  jfi  grtbberg  Bet 
bcm  tyerfeog  tebig  gema<$t  unb  fotic$«  on  ba«  f^itaf  ju  fant  Slnt^ont  fotten 
tocnbcn,  toie  e$  bann  aigentti^  im  teftameut  ift  austrudt,  unb  ain  rat  nit 
getoatt  tyat,  ain  bfiftaben  tm  teftamcnt  ju  toerenberen. 

5  Slin  rat  jfi  S5tn  $at  tyie  alncm  rat  8itgef<$rtben,  tote  bag  ir  fauffteut 
bur$  ber  son  9tug$purg  lauffteut  mit  ben  par$attie$er  betrogen  toer* 
ben ;  fie  tyaben  toot  bie  redden  jaid&en  unb  figet,  bie  tfid&er  feient  aber  ju 
lurfe  um  2  ober  3  elen  ober  me.  ba  Ijat  ain  rat  etti<$  toeber,  ferber  unb 
tfi<$f<$erer  Ijte  gefangen  unb  p einticty  gefragt.    [seoa]  bie  Ijaben  beffinbt, 

lobafc  ir  etticty  fotic$$  toot  16  jar  getrtben  Ijaben,  unb  £>an$  ©tapff,  am 
ferber,  ber  ift  ber  cap itani  barunber  getoeffen.  ber  Ijat  mit  ber  bo$l)ait  toot 
6000  ft  fiberfomen,  ber  ift  faum  mit  grofer  bitt  erbetten  toorben.  er  Ijat  t>il 
getoad^fner  ffin  geljept,  bie  finb  frum  unb  erbar  getoeffen  unb  tyaben  er* 
bam  teut  Itnb  ju  ber  ee  geljept.    foti<$e  frainbfd&afft,  bafc  man  fie  aO  nit 

15  jfi  off  en  fd^anben  mad),  Ijat  man  angefed^en  unb  in  nit  tbbt.  aber  ben 
atten  Ijat  man  bermafc  gefd^enbt  unb  gftrafft :  man  $at  in  au$  ben  eiffen 
gefiert  unb  ffir  ba«  9tatljau$  geftelt  unb  ba  fiber  in  offenticty  ausgeriefft, 
bafc  er  fot  fein  tebtag  in  feinem  ljau$  gefangen  fein  unb  fiber  ben  Mjh> 
fd^toetten  nit  gan  unb  fein  teben  tang  nictyfe  me  ferben  unb  400  ft  ainem 

20  rat  geben1. 

Stinem  tucfyfetyerer  Ijat  man  ba$  Ijaupt  abgfctytagen2.    ettid^e  toebern 

5.  tmc  bafc  fie  im  iRiberlanb betTogcn  werben.  7.  ba«  gewon  9tug8purgcr  jatcf)en. 

12.  bet  i{l  [olivet  Mbetd  xt\$  toorben  unb  [tyat]  ob  6000  fl  battnit  uberfomen. 


be^ainer  noc$  became  toon  Strgun  mer 
Bety  teBen  toaeren  unb  ganfe  unfer  flam 
aBgeftorBen  ift ,  f o  fot  unb  mag  ftdj  atn 
raut  aBer  beSfeiBen  ftttats,  geftiffts  unb 
caty>e(  mit  alien  nufeungen,  giilten, 
gfitten ,  eljaften  unb  re^ten  toot  unber* 
$tefyen  unb  be$  getoatt  gaBen  in  aQem 
oBgef^riBen  reefcten  unb  unberfctyatyb  je 
filrfc^ett  mit  wtegern  unb  'alien  not* 
turfftigen  fa$en,  afy  oft  ftdj  baj  ae 
£iiret,  bamtt  foft#8  etotg  unb  unab* 
gaengli^  BeletjB'  *c. 

1.  2Kantt<$  SBt.  307b:  'Stent  in  bifcm 
1532  jar  auf  abj.  21.  notoember  Bat  man 
tyte  inStugSpurg  aincn  ferBer  gert<$t  unb 
ben  fo^)f  aBgetyauen ,  Ijaifi  mit  namen 
?uca«  33aber,  i(t  gef^c^cn  au8  urfa4 
bag  cr  ^at  ber  flat  Stugg^urg  ftgel,  bar* 
mit  man  bie  Barttyant  jtglet,  aBgegraBen 
unb  toon  bem  tangen  bar^ant  ^eraBge« 
f$niben  etttoa  2  ober  3  eflen  unb  al«« 
bann  geferBt  unb  mit  bem  figet  barna^ 


gefiaett,  at6ban  totr  ret^t  unb  gut  toer* 
taufft,  banntt  menigtli^  Bef^iffen  unb 
Betrogen  ift  toorben,  barumB  er,  n?ic  toor* 
ftat,  au«  Barm^er^igtait  ent^au^t  ift 
toorben.  unb  bergleit^en  toarb  ain  nam* 
fyaffter  ferber  mit  namen  SBroffo  @ta£f 
autf)  in  biffer  fa^  toertoant  unb  ^et  ber* 
gtei^en  ftlicf  getriBen,  aBer  aug  gro6 
jtrBit  unb  in  anfe^en  fein«  groffen  atterS 
toart  im  bad  (eBen  toer^aiffen.'  Sgt.  auty 
bie  2Betffem)omer  5>ift.  €J.  187.  ^or^ 
matyr,  Xaf^enBu^  1835,  Berid^tet  in  fet* 
ncn  3(u«jiigen  au6  2tug«Burger  <£$ro* 
niten  gu  biefer  @a^e:  '1532  am  21. Oft. 
tourbe  Saur  33aber,  ain  fa'rBer  toon  Slugs- 
prxxQ,  mit  bem  ©d^toerb  gerid^t,  toeit  er 
fi^  fetBer  gefd^aut  fytt! !'  2)ie  toon  5>or* 
maljr  angefiigten  ^ufejeic^en  finb  too^t 
eincm  gar  fettfamen  aJltgtocrftSnbnig  be« 
@a$toerbatte8  entf^rungen! 

2.  S39t.    1532    f.    post    Elisabeth 
(23.  ftoto.)  531.  121a:  'it.  5  guibin  2  U 

22* 


Digitized  by 


Google 


340  VII.  2>ie  Gfymtif  toon  (Siemens  §enbcr. 

unb  tuc$fc$ern  tyat  man  urn  gett  gcftrafft,  ettic^en  fanqrt  toeib  unb  finben 
$at  man  bie  ftat  fcerbotten,  etttc$  ftnb  fetbs  au$  bcr  ftat  gflo$en. 

i.  9<Br.  [36ob]  Anno  domini  1533  an  fant  3gnatiu$  tag  tyat  $ie  ain  rat  2  gtcf 
"  gefoben  tofigeu  mit  omat  unb  f  oftttc^en  mejig&enber  au$  bcm  ©arfufcr- 
ctofter  in  atn  (aben  unber  bem  $erlac$tljuren  gefiert  unb  Dcrfaufft  gib 
toettfu$em  brau$. 

«Vi  *i5:  auff  wfen  ta8  fa*  STOat5  ®?em'  jed^maiftcr  jfi  fant  SWorifeen,  mtt 
fcincn  2  gefetten  btc  factaftet  bafetben  bef<$toffen  unb  bcm  mefraer  bic 
f<$fiffet  ju  bcr  facraftci  genomen  unb  bafetben  btc  crftcn  me§  unb  frtemefj 
ju  fingen  abttyan.  ba  $aben  btc  $erro  gugger  auff  iren  atgen  f often  i 
fcerorbuet  atn  ^riefter ,  bcr  na$  attcm  prau<$  unb  ^crlomcn  btc  frientef 
auff  bcm  pfarrattar  fing  tegfic$.  ba  $at  bcr  (Hjcm  berbotten  bcm  mefmer, 
bag  cr  Iain  mefcgetoanb,  noc$  Iain  fcrfecn  ju  bcr  friemefc  Ijerfftrgeb  nod) 
auffftcd.  bad  tyaben  bic  fyerru  gugger  gebutt  unb  fetbs  mefjgtoanb,  tddf, 
ferfeen,  teictyter  unb  attartiectyer  unb  afle  notturft  jfl  bcr  fricmcg  ju  fatten  » 

ii.«pdi.  berorbnet  unb  geben.  bafc  bic  btfbnu*  unfer*  Ijerrn  am  farfrettag  ua$ 
alter  gctoon^ait  nit  tourb  in  bad  grab  getegt,  $at  STOarj  ffljem  e*  *er* 
f<$toffen. 

mtuuo.  t361*]  am  fuw^tag  quasimodo  tyat  bcr  SWarjc  (Hjem  tyerr  3crgen  ©toren 
au$  bcm  prebigfym*  mit  feincr  prebig  abtriben,  ber  na<$  alter  getoouljaits 
bem  criftenti^  poW  geprebiget  Ijat,  unb  in  barumb  bic  $errn  gugger  be* 
f olbet  tyaben ,  unb  ba  ain  fot$erifc$en  auffgeftett.   ber  Ijat  ^infflro  afoeg 
ba  bie  poffefc  befyttten. 

»ei.  109.        35ie  jectymaifter  ju  fant  SKorifeen  Ijaben  Dor  ben  ctyorljerm  bafetben 
fcerfctytoffen  atleS ,  toad  ul  bem  frimefcattar  geljSrt.    au$  atle  fanen  jus 
ber  procejj,  raucfyfafc,  monftranfcen  unb  unferS  Ijerrn  bitbnu*  im  regen* 
bogen  ju  ber  auffart,  bie  engcl  unb  [benj  tyailigen  gaift. 

m.  no.        35a  $err  Slntljoni  guggcr 4  ber  jtoingttnge,  fcergtffte,  gofetofe  f<$tangcn, 


1.  rtli$  tu$f$eiei  unb  Weber  fhtb  mit  anbetet  pen  geftrafft  toorben.  2.  finb urn  alia 

fyiUtgen  lag  batvon  gefled^n.  16.  ba*  grab  unb  unfer«  tynn  btlbnu*.  18.  Det  %bfa| 

enbet  in  b  mit  ben  9Bottcn:  cr  bat  ueiotbnet,  ba§  man  am  tarfteitaa,  iU  iret  prtbig  ba  bk 

gloggfn  ieibt.       19.  ®.  6torr,  vicaiicn  |U  Unfer  6.  grautn.       25.  wtfd)Ip|fen monfhan|n 

unb  aUti,  »a*  ju  bem  pfartaltat  gt^ort.  28.  Da  ben  Vnt^oni  9ugg.er  bat  geff^tn,  bag  Warj 
(S^em  ainel  vetferten ,  bebeten  gaift  ift  geweffen  unb  mit  ainei  fd)lang<baut  [91.  658»J  ubtqe^n 
unb  vol  neib  unb  baf  unb  eiffetung  wiber  alte,  wait  criflenti^e  orbnung  unb  bifet  ^anbtbabet 
unb  litbbabex,  bet  btnn  Nugget ,  bat  et  got  ju  eeten  unb  ben  alten  criflen  ju  merer  anbad^t  nad? 
alter  getpon^ait  jfi  unbetlauffung  Iain  fojlen  »eDen  trfpattn,  funbet  bic  eer  gottrt,  anba^t  Ui 

afcmtg  ffir  Un%  ©aber  ferbcrg,  bcr  mit  1.  Hntott  guager  (1493—1560),  ber 

bem  f$n>ert  geri^t  toorben  if*.'   ©.  au^     jilnacre  ©ruber  waimuttb  gugger«r  tin 
bie  toorige  2(nm.  ^eflt  be«  Beril^mten  3afob  gngger. 


Digitized  by 


Google 


1533.  341 

aWarj  ©jemd,  fiirnemen  bernomen  tyat,  bo  tyat  er  jS  troft  unb  freiben  ben 
alien  unb  toaren  criflen  auff  feinen  loften  $aimttc$  lauffen  madden  unfern 
Ijetrn  im  regenbogen,  bic  enget  unb  [ben]  tyailigen  gaifl.  barum  Ijat  er 
geben  20  ft,  bantit  bad  toonfam,  ^o^jetttid^  feft  nad)  alter  getoonljait  be* 

5  gangen  tourbe,  unb  $at  bie  $or$errn  bafelben  gebetten,  bafc  fie  bie  nonn 
unb  anberd  nut  fingen  unb  betten  na<$  alter  getoonljait  fcerpringen  unb 
aud  for<$t  nit  unberlauffen.    bad  Ijaben  fie  faft  geren  tfym1. 
[s6ib]  Da  2Watf  fitment  fotic$d  ain  toeuig  getoar  marb,  ba  gieng  er  auff 
btc  tir<$en  unb  Kefc  bad  lod^ ,  barburc$  man  unfern  $errn  tnt  regenbogen 

io  fytnauffjfl($t  mit  gef<$rendten,  (tarcfen  lyStfcern  unb  eifnin  binbem  toot 
fcerfctyfogen  unb  &erma<$en. 

Um  nonjeit  am  auffertag  ftnb  tyerr  SRafymunbud  unb  $err  anient  22.  a»«i. 
3fag8cr'  gcbrflber,  nttt  iren  gfitten  fraiuben,  ginern,  bienem  unb  toerdf* 
maifiem  gen  fant  SKorifeen  in  btc  Krd^en  gangen ,  barab  ft$  bie  atten 

1*  crtften,  frauen  unb  mann,  aft  unb  iung,  unb  bie  !inb  grofc  gefreibt  Ijaben. 
ba  ftnb  aus  befcet$  tyerr  8nt$oni  fjuggerd  feine  toercfmaifter  auff  bie 
firemen  gangen  unb  $aben  and  (iftiglait  gutoegen  pra$t,  bafc  ber  mefmer 
ben  t^uren  Ijat  auffgefd^toffen.  ba  Ijaben  fie  bad  loc$,  barbur<$  man 
unfern  $errn  im  regenbogen  fot  $inauff jied^en ,  geBffnet.    ba  ift  bie  auf* 

vole!*  wellen  etbalten  nact)  oermig  unb  bebelcfc  fat.  mt.,  [bet]  flenbt  unb  glibet  be*  to.  reieH  ber 
tti$4tag  Utt]  SBurmb*,  6per;r,  9lug*purg  unb  9legen*purg,  ba  bie  Don  »ug#purg  faben  jftgefagt 
nie$b  witter!  furjunemen  in  oerenberung  be*  glauben*  bit  buret)  au*rrag  aine*  concili,  ba  bet 
burgetmaiftet  Smboff  bie  von  ftietnbetg  gebetten,  it  figel  anjft&enefen  ju  folid&et  befiettnu*  oon  bet 
©on  fcug*purg  roegen  jc.  ,  tyat  et  paimlidj  oerorbnet,  ba§  man  unfern  fcerrn  im  [91. 558*>]  regen* 
bogen ,  2  engel ,  1  bailigen  gaift  faneibt  unb  mall,  ba*  ift  bef$«c$en,  unb  bat  barumfc  geben 
20  fl  unb  bat  bie  c$orr/enn  gebetten,  ba§  fie  au*  forest  ben  gofcbienfl  nit  unberlauffen,  funbet 
nad;  altem  ptaudj  in  oerpringen,  jft  merer  anbadjt  ber  alten,  gfitten  ctiften.  bai  \>abtn  fie  mi* 
fteiben  wrtoilgt. 

8.  Da  folicfe*  2Rat|  6$em  in  ainem  faim  erfaren  bat,  ift  et  auff  bie  fir$<n  gangen  (unb  l?at]  unbet 
bem  obtaet)  ba*  locb,  barburcb  unfet  bar  im  tegenbogen  folt  gen  r)imel  jo(t)en  roerben,  mit  l>il^in 
unb  tiffin  binbet  oerfcfclagen  unb  oermact)t,  bafj  b,en  fcntr/oni  Rugger  fein  furnemen  nit  fflnb  ber* 
ptingen.  ba  ber  Untboni  Rugger  foli$*  bat  oernomen,  bat  er  mit  grofen  f^ma^en  feine*  ^er^en* 
barju  fiifl  gef(t)»igen,  barumb  [91.  559*]  ba§  er  facb  iunger  unb  alter,  frauen  unb  man  leib,  bie 
fo  grofe  fraib  betten,  folkt)*  loblicb*  feft  na$  alter  geroonfrtit  mit  freiben  unb  anbadjt  ju  t>tx> 
piingen,  aud?  au*  urfaefc,  ba§  bie  b«nn  Rugger  mere  fre^rigfait  t>(tten  ju  bem  pfanaltar,  unb 
wa*  ber  fird^en  jfigebort,  ban  ber  ©bem  unb  aUe*  Jpfanvolcf,  Donwegen  ba§  fie  finb  ewig  le^n« 
bcrrn  ber  pfarr  unb  ain  }e^maifter  nun  3  jar  pleibt,  roelcr)e*  bie  b«*n  mit  grofem  foftcn  au*  bit 
unb  begert  be*  pfarrbold*  bei  bem  bapfi  ^aben  jutwgtn  prac^t.  12.  %m  aufertag  na^  bem 

mittagmaH  ftnb  bie  2  betm  Rugger,  9lar)munbu*  unb  Bntyoniu*,  mit  iren  etli^en  gfitten  frainben, 
ginnei  unb  bienem  [91.  559*>]  unb  toeretmaiftern  gangen  in  fant  SRorifeen  firemen,  bie  gan^  bol 
ool<!*»a*,  etlid?  wafen  ba  gutter  mainung,  etli<r)e  befer  mainung.  ba  $abtn  burcb  beoelc^  ^err 
ttntboni  Rugger*  fein  biener  unb  toerdmaifter  fo  bit  mit  bem  mefmer  buret)  liftigfait  gebanblet, 
baf  er  ben  tbunn  ^at  auffgefe^loffen.  ba  finb  fie  auff  bie  fir<t)en  gangen  unb  b,aben  aUe  bil^in 
unb  etfnen  binber  na^er  geriffen  von  bem  loe^  unb  e*  geSffnet,  ba§  man  fflnb  ba*  ft  ft  lobiict) 
vetptingen  unb  unfern  ^errn  im  regenbogen  auffjiee^en. 

1.  $gl.  Mqu  btc  2)arflettung  in  bet  Sattgenmantctfc&ett  (£r)ton.  81. 162». 


Digitized  by 


Google 


342  VII.  2>ic  (Efcronit  toon  (Siemens  ©enbet. 

fart  alle  toon  ftunben  an  na<$  alter ,  tobtic^er  gemon^ait  mtt  fretben  not 
anba$t  atted  berprad&t  toorben. 

Da  nun  3Rar$  ffiljem  getoar  ift  toorben,  bafc  man  bad  todfc  ju  ber 
auffart  geSffnet  $at,  ift  cr  ju  bc«  burgermatfterUrIt$9tedfrtinger  attfentd 
gangen  unb  im  foti<$d  anjeigt.  bet  Ijat  bent  ©jem  bebot<$eu,  er  fot* 
eitlentd  gen  fautSTOorifeen  in  bie  firemen  gan,  [s62a]  unb  n>aun  bte  auffart 
no$  nit  berpra<$t  fei,  fo  fot  er  gepietten,  bag  man  ben  regenbogen  tyx< 
unben  auff  bem  efteric$  in  bet  firemen  ftan  laufc;  mann  abet  bie  auffart 
berprad&t  fei  unb  f$on  $inauffjod&en,  fo  fot  er  ftitf <$meigeu ,  Ijatm  gan 
unb  ni$fe  anfad^en  unb  ben  regenbogen,  enget  unb  atted,  toad  barju  ge*n 
IjiJrt,  boben  auff  ber  lirctyen  ftan  lauffen. 

Da  nun  ber  ©>em  gen  fant  SKorifeen  in  bie  firctyeu  ift  lomen,  Ifat 
er  ain  ptitttige,  auffrierige  robt  (feined  gteid&end)  an  fi<$  ge^eudt;  ba  ift 
bie  auffart  fd&on  mit  alter  anbad&t  nacty  after  getoonljait  berprac^t  ge* 
meffen,  unb  Ijat  bie  non  gefungen.  in  ber  auffart  Ijaben  bie  gutter  alien  « 
criften  getoainet  aud  anbad&t  unb  bie  berferten,  lefeerifc^en  criften  geflu^t 
unb  gennnft,  bag  bed  Ijettifcty  feur  barein  fd^tag. 

£)er  (Hjem  Ijat  toiber  bad  gepott  unb  bebetcty  bed  burgermaijierd  ge< 
Ijanbtet  unb  Ijat  ba  mitten  in  ber  fird&en  an  bifem  ort,  ba  bie  ftation  ber 
auffart  geljatten  ift  toorben,  ftc$  gefteft  unb  unb  gefctyeibd  Ijerumb  few* 
jptuttige,  auffrierige  robt  in  folder  orbnwtg,  atd  toette  er  ain  fd&tactyt  tljon, 
unb  Ijat  barauff  ben  mefmer  Ijefftig  mit  grofen  fd&etttoorten  [362b]  anlomen 
unb  Ijat  in  toetten  fd&tagen,  bag  er  ben  tljuren  Ijat  auffgefd&toffen,  unb 
Ijat  mit  grofem  joren  bie  f<$tiffet  ju  ber  firctyen  bon  im  genomen  unb  fk$ 
mit  feiner  auffrierige  robt  mit  fatten  audgejognen  meffem  toiber  bie  3 
gutten,  atten,  frumen  criften  geftanben,  unb  Ijat  urn  ain  Itaind  gefelt, 
beibe  tail  toerent  in  ainanber  gefaCen.     toann  nun  ainer  fein  meffer  Ijet 
gar  audjogen,  fo  toer  ed  burctygangen.    barauff  Ijat  ftcty  ber  SKarj  (Sljem 
ju  tyerr  2lntljoni  ftugger  ge!3rt  unb  fein  arm  auffgeljept  unb  mit  bem 
finger  treit,  fored&ent :  'ft$  auff,  ed  fot  bir  bein  (on  barum  toerben ! '  berr » 
Slntljoni  gugger  Ijat  barbor  bem  9War$  (§tjem  bit  bienft  unb  frainbf^afft 
betoiffen  unb  in  n>ie  ain  bruber  geljatten. 

$)arna<$  ift  3ttarj  Sljem  mit  feiner  robt  mit  grofem  joren  in  d^or 
gangen,  ba  bie  ctyortyerrn  unb  bicarier  bte  non  ljaben  gefungen,  unb  [ffat] 


4.  aiUent* :  von  ftunbenan.  6.  cifltnt* :  balb  wib«r.  8.  tfkniti) :  pfty.  16.  gebftht  mit 
it$ern.  17.  be*  ttilb  ftur.  22.  mit  Ijefftigtn,  unetrlitfcen  f^«ltwort«n.  24.  gan(i  jortnd. 
U*.  28.  fo  wrtt  <«  umganacn.  29.  3m  Original  fttty  flatt  ^ttbxV  bur$  95«fiftiben 

•gcbort*.         30.  Ijat mit  btitttttn  ftngei  toiber  fcm  91.  %.  gefeftrien :        (rt  fol  —  wttUn  :) 

d  miif  —  wetben.       32.  «etli$  gt^alttn  wit  ain  brfibet. 


Digitized  by 


Google 


153  3.  343 

fic  mit  groben,  unbefctyetbnen  unb  fctyettoorten  anlomen  unb  am  grog 
Irimpet  getyept,  bag  fie  tyaben  mieffcn  aufftyBren  jfl  ftngen,  ^abett  ire 
ctyorred  bon  men  getoorfen  unb  ftnb  au$  ber  firemen  gefloctyen;  tyerr  9toty* 
munbu*  gugger  ift  jeit  barbongangen,  unb  ain  toeit  tyernacty  ift  aucty 

5  tyerr  Sfattyoni  gugger  tyatmgangen. 
[363a]  Starnacty  tft  SKarjc  (Styem  mtt  feinem  bruber  Seremia  ©tyem  (fluty* 
tigen  tyauptmann  ber  ftat  Slugtyurg  an  ben  £itr<Ien,  barumb  in  ain  rat 
geurtupt  tyat,  bann  er  fein  leben  tang  beftelt  tft  getoeffen)  unb[ber]auffrierige 
robt  auff  bie  ftrctyeu  gangen  unb  tyaben  ben  regenbogen  unb  ba$  anber 

loaQe*  nriber  tyerabgetauffen,  unb  ate  ber  regenbogen  teictyt  3  maun  tyocty 
nocty  p  ber  erbe  ber  linden  §at  getyept,  ba  tyat  3eremta$  (Styem,  ber  frei* 
big  tyauptmann,  ben  regenbogen  ntit  feinen  gefetten  mit  ateig  auff  bie  erbe 
lauffen  fatten  unb  tyernacty  gefagt,  ber  ftrid  fei  inen  ongeberbt  eutttrift, 
unb  ftnb  ju  bit  trimem  gefatten.    ber  ftatoogt  mit  feinen  Inectyten  ift  ba* 

i5jtotfc$en  fomen,  ber  tyat  frib  gebotten  unb  mit  gtoatt  aertyiet,  bag  lain 
auffrflr  nit  ift  toorben. 

35arna<ty  ift  9Kar$  (Styem  mit  feiner  robt  ju  rat  toorben.  ber  tyat 
bie  lirctyen  jugfetytoffen,  unb  ift  3  ftunb  jubefctytoffen  ptiben,  fo  tang,  bi$ 
ber  burgermaifter  gefctyafft  tyat,  bag  man  bie  lirctyen  totber  auffctytieg,  unb 

20  tyat  jfl  bem  bezant  unb  (tyortyerrn  ju  fant  SKorifcen  gefctyicft,  bag  fie  nacty 
alter  getoontyait  in  bie  firctyen  gangen  unb  befyer  unb  conptet  ftngen. 
[363b]  SDamatty  5  tag  anainanber  ift  ain  rat  tagti(ty  ju  rat  gangen,  fogar 
am  funqrtag  ftnb  fie  bi$  mittag  barin  gefeffen,  unb  [tyaben]  ratgfctytagt,  25.  m\. 
toie  fie  in  ber  fatty  ttyon  fotten.    am  fampftag  tyat  man  tyerm  SKnttyoui  24.  max. 
gugger  unb  fein  nriberfactyer  fiir  ain  rat  gefobert  unb  JebKttyen  tail  be* 
funber  gefragt,  au$  toa$  urfactyen  [er]  foticty*  ju  fant  SMorifcen  begangen 
tyab.   natty  fotictyem  tyat  man  beib  tail  on  ahntyertei  ftrafftoort  toiberumb 
lauffen  tyaim  gan. 

5lm  actyteten  uuferS  tyerru  auffart  tyat  man  tyerr  Slnttyoni  guggeno.anai. 

30  tptber  fflr  ainen  rat  gefobert  unb  int  fflrgefctylageu,  er  tyab  urfacty  geben 
ju  auffrur,  unb  tyat  in  beitoeffen  fein  ba  offenti<ty  ber  ftat  bucty  bertefen, 
unb  toie  ain  folictyer  geftrafft  fof  toerbeu;  aber  fie  toetten  gnebiger  unb 
milter  gegen  im  tyanbten,  bon  toegeu  fein  unb  ber  feine  rei(tyti(tye,  mitte 

2.  u.  fte  mit  feinet  tot  mit  jotnigen ,  u>pigen ,  befen  gotten  anlomen  unb  ire  Bicker  inen  \)\n 
unb  &ett  gettotfen  u.  ain  ftimpel  Mr  mit  gemadjt  jc.  4.  t>.  91.  ff.,  ba  ei  \a$,  toie  eJ  tourb 

jfigan,  ifi  et  im  anfang  au*  bee  firdjen  gangen  :c.  9.  ba  \)aUn  fte  ain  fontyait  begangen  an 

ijilfrin  Bilbet,  bie  ft$  nit  tteren  ffinben,  unb  erjeigt,  wie  fraibig  Icut  ju  feien  jc.  10.  teicfct : 

Udjt.  14.  ju  fc^mettcrn  unb  trumctn  etfaQen  u.  jerbroe^en.  19.  man:  ei.  22.  ain 

ganfcei  tat.        24.  3m  Original  freifct  e8  au8  93erfe^en  *ber  fad>'  flatt  *in  bet  fad>'.        [33.  3m 
Original  ftt\)t  'teilic^e'  jlatt  'reie^li^e'. 


Digitized  by 


Google 


344  VII.  2)ic  <£$roni!  toon  (Siemens  @enber. 

barmtyerfeiglait  gegen  armen  unb  franden  teutten  tyie  unb  anberftoa, 
baf  cr  aber  nit  gar  ungeftrafft,  ate  n>er  er  onfd^utbig,  beteib,  fo  fol  cr 
be$  anbew  tags,  ba«  ift  am  30.  tag  maii  auff  ben  ©egingertljuren  gan 
unb  7  tag  unb  nactyt  barauff  pteiben ;  bocty  nacty  2  tagen  tnig  cr  amen 
iebtityen  tag  unb  nactyt  mtt  5  fl  bcr  gefendnuS  tyatb  (cbig  madden  unb* 
tyaimgan  K 

[364a]  £err  Slntljoni  gugger  fyat  ain  bebatyt  begert  toon  ainem  rat,  burc$ 
ainen  boctor  anbtourt  barauff  ju  geben.    ba$  ift  im  tocrjid^cn  toorben 
unb  ju  im  gefagt,  bag  cr  fetbs  urn  fcin  ilbcrtrcttung  anbtourt  gebe  obcr 
aber  na<fy  gemonljait  ainen  au$  bem  rat  ju  aincm  fiirforetyen  beger  unb  io 
nem.    ba  Ijerr  Slntfyoni  gugger  fofictys  geljBrt  Ijat,  ba  §at  er  ain  furfec 
rcb  barauff  tljan  unb  ift  barmit  toon  aincm  rat  abgeftyiben  unb  ift  auf 
geftimptc  jeit  ju  abents  mit  jtoei  fncd^ten  auff  ben  tljurcn  gangen.    unb 
fobalb  fie  im  ba$  betlj  Ijaben  jugeri<fyt,  finb  fie  abgefctyiben  unb  Ijaben 
iren  tyerrn  aflein  ba  getauffen*   unb  in  ber  10.  ftunbt  ber  na<fyt,  ate  ft$  is 
$err  Slntljoni  gugger  Ijat  meflen  niberlegen ,  ift  im  ba«  betlj  nit  rectyt 
gematyt  gemeffen,  tyat  er  im  fetbs  tnieffen  betljen  unb  ift  am  betlj  getegen 
bis  ju  morgenS  in  bie  8.  ftunbt.    barnacty  ift  er  auffgftanben  unb  tyat 
burcfy  bie  jinnen  in  bie  garten  unb  in  baS  fetb  gefectyen,  unb  urn  bie  jeit, 
fo  man  gen  mittag  getoon  ift  ju  effen,  Ijat  in  ain  rat  ber  gefendnuS  tebiga 
jett  unb  tyaim  tyaiffen  gan.    alfo  ift  ber  toater  bes  toatertanbS  unfetyutbtg!* 
Uc$  geftrafft  ttorben,  ber  ficty  ate  ain  gutter  criftunb  getyorfamer  !ai. 
mt.  unb  alter  ftenbe  beS  ro.  reictys  nacty  abfd&ib  tyie  bed  reid&stag  getyatten 
tyat,  unb  ber  auffrierifd^  lefeerifcty  Sljem  gar  ungeftrafft  betiben. 
i2.  sum.  [364t>]  j)a«  Ijod&toirbig  facrament  tyat  2ttarjc  (Sljem  an  corporis  Christi25 

1,  t»on  feinet  unb  bet  feinen  miltigfait  wegen,  ba§  ftc  fo  railidjen  Ijieigen  unb  fremben,  ben 
arm  en  unb  francten  mtt  baucn  unb  aUenmuifcngeben  jfi  tyilf  fomen.  12.  gab  et  fclbd  anbtrourt 
furfelicfc  u.  fUtli$.  18.  3m  Original  t)eifjt  eS  infolge  eineS  Gon{truction*fe&ler* :  barna$,  al« 
er  ift  auffgeflanben  jc.  24.  alfo  iji  ain  water  bed  toaterlanbS,  ain  gutter,  alter,  roarer  crifl 

gejfrafft  roorben  u.  ber  lut&erifcr)  Qtyem  mit  feinem  antyang  on  alle  ergaltnuS  unb  jfraff  baroon* 
fomen.  25.  liber  foli$3  bad  [b,al]  3Rar|  (5b, em  fein  glauben  u.  groalt  no#  roeitter  erjtigt  u. 

nit  me  weUen  leiben ,  bag  bed  b, .  facrament^au*  roerbe  bet)alteii  jc.  burc^  bie  8  tag  unferd  b,enn 
fronleic^namifeft.  —  (5d  folgt  bann  no$  bie  Stotij:  ain  rat  fc,at  oetbotten,  ba§  man  in  ber  cteufr* 
rouc^en  u.  an  unfet*  ^errn  fronlei^namitag  nit  me  mit  ber  proceg  gang. 

1.  Uff  29.  tag  may  anno  1533  ift  tei&en  »oIt,  je  ain  tag  mit  fwtff  gulbin 

tyert  ^nt^on^  gngger,  u'mb  bad  er  ba9  ablBfen  miJg.   toolgents  auf  31.  tag  maii 

lod)  be«  fonngljaus  gu  @t.  aWaurttien,  ime  auf  fein  tatrctt  bie  jtcen  ta^  au$ 

barburc^  man  bie  auff  art  fcegangen,  aus  nat^gelaffen,  bo<§  bas  er  fetnem  inn  rat 

fein    fefl&8    aigen   ge»alt   bur^   feine  bef^e^en  er^ieten  gemefi  in  attmuiens= 

biennet  aufbre^en  laffen  ^at,  a^t  tag  fegfel  raic^en  unb  gekn  fotte,  toeldjeS  er, 

auf   ain   t^urn   geflraft   roorben,  alfo  aU  ime  foXd^S  burdj  ben  ratft^reibcr  an^ 

ba8  er  3  tag  barauf  beteiben  unnb  bie  jaigt  roorben,  gu  unbertenigem  bancf^ 

annbem  5  tag,  ob  er  nit  barauf  be*  angenomen  unb  ben  fa^en   alnmfenl 


Digitized  by 


Google 


1533.  345 

unb  ben  ad&teten  na$  alter  tobtid&er  getoonljait  nit  metten  teiben  ober  gebut*  19.  sunt. 

ben  auff  ben  pfarrattar  jS  fefeen  unb  ba  beljaften ,  funber  bie  c$orljerrn 

tyaben  ed  Ijinauff  in  ctyor  ntieffen  tragen.    bad  fyat  in  ain  rat  gepotten. 
©otljart  ©tamter,  ain  gotbf  $mib  Ijie  K  Ijat  bed  ®o(bf tijald d  tester  ju 
jfi  ber  ee  ge^e^t,  barbei  Ijat  er  finb  geljapt ;  unb  ba  fte  geftorben  ift,  ba  Ijat 

er  tr  teibtictye  fc^toeftcr  jfl  ber  ee  genomen.    ber  ftatoogt  tyie  Ijat  bed 

gtoattd  fld^  unberfangen  unb  ettic$  ee  gefd&eiben. 

2ln  ber  firmeid&en  ju  fant  Urticty ,  ate  bie  comptet  ift  audgetoeffen, fcuiii. 

finb  toil  anbed^tiger  frauen  ba  im  c$or  Iniet.    ba  ift  ain  toeber  um  fant 
loUrtid^d  altar  gangen,  ber  Ijat  fein  fd&am  aud  bent  tafe  tljan  unb  offenficty 

in  ber  Ijanb  tragen  unb  tyat  in  fant  Urft$d  grunft  tytnab  toetten  fatten. 

ba  tyaben  bie  frunten  frauen  unb  mann  ain  foti<$  grog  gef$rei  gema$t, 

bag  ber  (ut$erifc$  toeber  geflod&en  ift.    Ijat  ber  gfitten,  frumen,  alten 

d&riften  barntit  gefpott  unb  fie  an  irer  anbactyt  barmit  Ijinbero  toeHen. 
is[365a]  2Hfe  junften  (audgenomen  bie  mefeger)  Ijaben  ir  lerfceftangen,  42,  sm.  ne. 

nut  ben  lerfcen  an  unferd  Ijerrn  frontei^namd  abent  ju  bent  S^unt  aud  u.  sum. 

ber  Krctyen  genomen,  bie  fte  toon  alter  tyer  ju  alien  ljodfoeitfi($en  feften  ba 

Ijaben  tauffen  auffjinben. 

2ln  fant  ©er&atiudtag  tyaben  bie  burgermaifter  Urtic$  Wcdjftnger,  JJ^g; 
20  SJtang  ©etyfc  unb  bie  2  ratdgeben,  Sonrabt  SRed&tinger  unb  ©imprest 

$offer,  in  ained  ratd  natnen  bifd&off  Sriftoffen  nacty&otgenbe  gfd&rifft  fiber* 

anbtourt  unb  begert,  bie  jujetauffen,  toon  feinen  f.  g.  unb  toon  f.  f.  g. 

capitel2. 

6.  bat  er  genommen  ju  ber  ee  unb  bei  in  beiben  Iinben  gefcept ;  bat  ift  ongffhafft  fur  redjtgefdjaffen 
gefalten  tterben.  8.  Statt  biefe«  Bbfafce*  l^ciftt  e«  in  b:   $il  fdjmedjltdjcr  bing  finb 

$ie  offenltdj  in  ber  firdjen  getriben  toorbtn,  barbon  long  ju  fd)reiben  torn,  ba*  id)  oon  furfcc 
wegen  unberlauf.  15.  liefer  fcbfafe  fe$lt  in  b.  19.  3m  Drig.  •finb'  flatt  4&aben\  23.  9ln 
fant  Seroatiu*  tag  finb  bie  burgennaifrer  Urlid)  Wedjlinger,  unb  Wang  €ebfr,  aud}  donrabt  $Red)« 
linger  unb  €impredjt  £ofer,  ju  bifdjoff  d&rijtofF  ben  ttugftpurg  fomen  unb  im  eon  ainen  rat  4 
bogen  papir  uberfdjriben  [91.  564bJ  infaltS  uberanbthwrt  unb  in  befunberfait  4  artidel  bod)  anjodjen 
unb  wellen  baben,  bag  man  bie  me§  abt^ie,  tain  gloggen  me  Ieibt,  ba§  ain  rat  ge»alt  fyab, 
aU  efarren  ^ie  }u  neileidjen  unb  prebiger  ju  fefcen,  unb  bag  fid>  pfaffen  unb  mind?  mit  ben  leien 
in  fteur,  »ad>t  unb  umgelt  berglet^en.  ba  ^at  in  ber  bifdjoff  auff  ainem  bogen  paeir  anbtwurt 
geben,  ba§  er  ti  nit  well  tfcon,  inen  furgefdjlagen  abfdjib  ber  reid)«tag,  bte  fie  aud)  tpcttcn  r)e(fcn 
oerfiglen  :c.  —  5Der  Sorttaut  be*  €d)reiben«  fetyt  in  b. 

t>atbcn  re^t  x8  t^un  ft^  erpoten  ^at.  autem  ilia  prima  mortua  sororem  ute- 

9tat^bccr.  ©i.  81b.  rinam  ez  utraque  parente,  filiam  pre- 

1.  2)ie  Chronogr.  9b.  XI  91.  188^  fati  Goldschalck,  duxit  in  legitimam 

bcrt^tet     auefil^rlt^cr:       Gothardus  uxorem  eamque  exinde  per  copulam 

Stamler,  Augustensifl  aurif aber,  mihi  a  cognovit,  tenuit  ac  tenet  impune  sine 

cunabulie  notus,  duxit  in  uxorem  N.,  omni  contradictione. 

filiam  mercatoris  piretarum  Georgii  2.  3n  bet  @enberfc&ett  Chronogr. 

Gotachalck,  cum  qua  certos  pueros  auf  91.  239»ff.   Sic  au*  bent  naAfot* 

.    fetu  procreates  acquisivit,  conjuge  genben  6$riftfiii(te  ^crtoorgc^t,  Ueg  ber 


Digitized  by 


Google 


346  VII.  2)ie  ffi&rotti!  toon  (Siemens  @enber. 

£o$toirbiger  furft,  gnebiger  tyerr ! 

Site  e.  f.  g.  toir  bed  5.  tagd  mat  iungft  berfc$inen  burc$  wtfere 
berorbnet  in  gemein  unbertIjenigfU($  erinnert  tyaben  bie  fyattung  bet  pre- 
bicanten  altljie  unb  anberer  jtoitratyten,  fo  &on  ber  fac$  toegen  bie  religion 
betreffent,  tote  bie  ifeo  at^te  geftatt  fein,  beforgt  toerben,  berfyrf&en  bann* 

e.  f.  g.  toir  unbertenig!lic$  gebetten  tyaben,  bag  fie  bem  gnebigltic^  na$* 
gebindfe,  au<$  mit  irem  tljumcapitel  barbon  reben  unb  ratfetyfogen  ftetten, 
ob  fugitive  mittet  unb  toeg  ju  finben  unb  fftrjunenten  fein,  barburc$  bie 
foattung  ^ingenonten  [se&b]  unb  auc$  funft  fold^e  orbnung  unb  beraim« 
gung  gefefet  unb  gemacfyt  toerben,  bamtit  e.  f.  g.  tljumcapitet,  au<$  anbeteu 
ire  fprfid&oertoanbten  fttfft  unb  cWfter  attyie,  bedgteictyen  toir,  unfere  Burger 
unb  tntooner,  ain  anjatl  far,  ob  toir  und  beren  bergteic$en,  bet  atnanber 
teibentityer  geftatt,  fribtidj  unb  rutoig  bteiben,  toonen  unb  $in!omen  mity 
ten,  mit  bifem  unferm  angeljengten  unbertenigen  erpietten,  toad  toir  Ijier- 
inen  tljon  ober  (auffen  f often,  barbur<$  am  fetiche  berainung  gefubertu 
toerben  m8<$te,  bag  toir  und  in  bem,  ate  bit  on  befd&toert  unferer  unb 
ber  unfem  getoiffen  inter  gefc$ec$en  fflnbe,  auc$  gepfirtidfr  unb  wtber* 
toeifticty  fatten  toetten,  toetctyd  unfer  unbertenig  anprtngen,  bit  unb  erbtet* 
ten  e.  f .  g.  Don  unfem  berorbneten ,  tote  fie  fi($  rflmen,  mit  fott^en 
gnaben  angenomen,  bag  fie  ftc$  barauff  gnebigflid^  erbotten  l>a&en,  ju» 
aQem  bem,  bad  ju  frib,  ru  unb  ainigfait  bienen  mig,  nit  attain  mit  aflem 
bteig  funber  au$  mit  freiben  jS  berljetfen,  bie  auc$  unfer  unbertljenig 
anpringen  irem  capitel  flatten  unb  ftcfy  bafetbft  ainer  gleid^en  fiirberung, 
aind  fribend ,  rfi  unb  ainiglait  ungejtoeiffett  berfeljen  toeHe.   bag  nun  e. 

f.  g.  fotd^e  fadben  Bet  irem  capitet  befter  ftatlid^er  anpringen  unb  barauff » 
Ijanbten  mSgen,  fo  Ijaben  fie  an  unfere  berorbneten  [366a]  gnebigfftc$  be* 

5.  %o*  tTgftmt  aut  b.       8.  migll^e  m.  u.  »eg.       •fein*  aut  e,  im  lejte :  fri.       21.  'r*'  an* 
c  i  im  Xejte  finnlol  ftott  *rft* :  iet$.       'nit  aUoin'  au«  e  erganjt. 

Stotb  bereits  am  5.2Rai  bad  in  bemfetben  an  ben  ©ifcbof  nnb  ba8  ©omcapitct  ge* 

9^iebergelegte  miinblitb  fcortragen,  roor«  rityeten    @^riftpftde  bei  ber  Si($ttg- 

auf  eine  fcbriftltc&e  2)arlegung  toerlangt  teit    be«  ©egenftanbe*  crft   naA  fen* 

rourbe.    2)tefe  Keg  ber  ffiatb  am  13. 3Rai  botung  Don  $atyf$t&gen   ber  Ccnfn« 

ilbeneic^en.     (gin   im  Hugsb.  @tabt*  lenten,   ^rabifanten  nnb  anberer  an« 

Sr^b  befinbU$e8  atte9  Sonce^t  [a\Q  c  tortta'ten  toerfagt  njorben.  %u$  ber  9lat^ 

citiert)  tourbe  beniiftt,  nm  fmnfWrenbe  ber  mit  3lug«bura  befrennbeten  ©tfibte 

getter  ber  ^anbf^rift  a  ju  toerbeffern.  i^fintberg  unb  Ulm,  benen  er^bfd^rif. 

—  (Sin  «bbrud    biefes    @4riftftfide«  ten  ber  in  9tebe  fte^enben  freiben  nnb 

fie^t  bet  SBraun,   »i[^.  in  @.  267  ff„  bie   barauf    erfotaten    Bnttoorten  jn- 

too  and)   auf  bie   aUerbinge    feltfame  fanbte,  »urbe  geftta.   2)ie  Sitteralien* 

X^atfa^e  bingewiefen  if! ,  bag  @tetten  ©ammlung  bed  Hug«b.  @tabt.«r^it)rt 

bedfetben   mit    teinem  SBorte   Srt»5b-  cnt^a'tt  eine  ganje  «njabl   berartiger 

nung  tbut.  ©elbjtoerftSnblitf  tft  btefe«  tlftenftiide. 
©freiben  »ie  bie  folgenben  Dom  9iatbe 


Digitized  by 


Google 


1533.  347 

gert,  bag  fie ,  toeg  boc$  f  otid^er  f ac$en  Ijalben  unfer  gemuet  unb  begeren 
fei,  austrudfenticty  anjeigen  toeflen,  barauff  e.  f.  g.  fic$  fampt  item  cartel 
bebindfen  unb  DotgenbS  auc^  un$  mit  anbtourt  begegnen  toeH,  bie  abet 
bajumafs  toon  un$  toeitter  nit,  bann  tone  fie  gc^Srt  toorben  fein,  bebetdfc 

5  getyapt,  barumb  fie  aucty  berfctbigen  jeit  nityfe  ferrets  geljanblet,  bann  bag 
fie  e.  f.  g,  gnebigen  bftyaib  unb  erpietten  an  un$  jfl  pringen  bon  unfert* 
toegen  ju  unbertljenigem  band  angenomen  Ijaben  mit  ber  fcertoenung,  bag 
nrir  jitoerfic$t(i<fy  bie  factyen  toeitter  unb  un&erjogenticty  beratf($fagen  unb 
nn$  Ijierauff  ainer  mainung  an  t.  f*  g.  unbertljenigffic$  gefongen  ju 

lofauffen,  bie  mir  inen  aucty  unberfttngt  in  unbertljenigfait  furljalten. 

@o  fyaben  torir  betrac^t ,  toa$  grofer  gnab  ber  guettig  gott  un$  be* 
tpetft  in  bent ,  bag  er  un$  ber  toarljait  nadfoilfragen,  auc$  bie  ju  fftbem, 
aber  bie  irtljumb  ju  fihnew  unb  bie  ju  berljinbero  atfo  gnebigfftd& 
ertoedft. 

is  £>ierumb  toir  ju  ber  eer  gotteS ,  fiirberung  ber  toarljait  unb  abftef  * 
lung  ber  irttyumb  et(i<fy  artidfet  junt  lurfeuften  geftett  Ijaben,  barin  e.  f .  g. 
nrir  ju  erf ennen  geben ,  toeg  toir  unb  bie  unfern  taglity  Don  unfern  pre* 
bicanten  burcty  bie  ftyrifft  getert  toerben,  ba$  [366b]  fie  in  ainetn  freien 
Concilio  mit  bibtif($en  gfd&rifften  ju  erljatten  berljoffen  unb  getrauen, 

20  toa$  tPtr  arxtf)  tagticty  lefen  unb  $erfcft<fy  gtauben,  ba$  ber  eer  gotteS  ah 
priid&ig,  autf)  un$  unb  ben  unfern  im  gtoiffen  befd&toerli<fy  unb  ber  fetig* 
lait  gefertidfc  fei,  bad  bo$  nit  beftertoeniger  bon  e.  f.  g.  ober  iren  geift* 
lid^en  prebigero  attljie  unentfefct  geprebiget,  getert  unb  aucty  Don  iren 
gaifttid&en  ummberleftgfHd&  geiibt  toirbet,  unangefectyen,  bag  unfere  pre* 

25 bicanten  ire  irttyumb  cfarticfy  anjeigen,  menigl(i<fy  getreuti<$  babor 
teamen  unb  fic$  barbei  erpietten ,  tea  iemanb*  an  irer,  unferer  prebican* 
ten,  fcerfiinbung  unb  auSlegung  beS  gBtticfyen  toorts  ben  toenigiften  jtoeiffel 
fyxben,  ber  inen  bie  urfacty  ain$  jioeiffets  ober  funft  ain  gegentourf  fur* 
fatten,  bag  fie  ainem  ieben  auff  fein  jtoeiffel,  frag  ober  gegentourf  mit 

30  ber  gnab  gotten  atoeg  gegriinbt  anbtourt  unb  berid^t  au$  ber  gfd&rifft 
geben  tootten,  barau$  nit  aflein  unber  ben  prebicanten  tyattungen,  funber 
auc$  unber  bem  tootdt  afljie  fotcfy  jnritractyten  [entftetyen],  bag  jule^ft  gebertid^ 
jerrittung,  auffruren  unb  emperungen  entfpringen  unb  fcotgen  mSd^ten,  tea 

2.  *^'  erflanjt  ou*  c.  7.  (Sbcnfo :  »on  unfertweflen.  10.  3m  Drig.  ^eigt  c« :  bit  wit  inen 
in  unbertyeniflfait  fiirge^alten  ttorben ;  in  c :  (jefanflen  jft  lauffen  cntf4>lie§en  j  toti  wit  unn« 
bann  bcbcncfcn,  werben  e.  f.  g.  wit  and}  unverlcngt  in  unbett^cnigfait  furt?alten.  14.  in  c :  €o 
baben  »it  btttadyt,  »»a«  fltofct  gnab  bet  fluttig  got  un*  bewaifl  in  bem,  ba§  et  un*  bet  watbait 
na^uftagen  unb  bet  irtfyumb  jubetumetn  alfo  gncbiglid?  crwecft  unb  ju  ctfennen  gibt,  bad  toit 
al«  bie  obetfait  bifet  fiatt  ^ugSpurg  foldjt  watbait  jufubetn,  b,ing(gtn  bie  ittb^umb  jfi  oet^inbetn 
unb  abjupeUen  f^ulbig  fein. 


Digitized  by 


Google 


348  VII.  2>te  <£$ront!  toon  (Siemens  ©enber. 

nit  fofi$S  burcty  c.  f.  g.  unb  un$  bermittete  gbttictyer  gnab  bertyiet  unb 
furlomen  tourbe.  toetctye  artidfet  alfo  (auttent : 
[367a]  <Srft(i<$  prebigen  e.  f.  g.  ober  ire  gaiftticfyen  prebiger,  bafc  bic  [tain* 
Ijauffen  fotten  firemen  obcr  tempet  gotteS  unb  [bcr]  bapft  bcrcn  ain  ijaupt 
fein  toiber  bie  offenbare  gfcfyrifft,  barin  tautter  auSgetrucft  nrirt,  ba£  ain  5 
iebtityer  criftenlidjer  menfety  bcr  tempet  gotten,  aucty  bic  criftenticty  gemeinb 
bie  fircfy  unb  £riftu«  attetn  ba$  Ijaupt  ift. 

3um  2 :  fie  bemegen  ba«  bold  jit  fiirbit  ber  tyaitigen,  tptber  ba«  unfer 
$err  3efu$  Sriftud,  bcr  ainig  furfpred&er  unb  mitter  gegen  bem  Ijimtif<$en 
aater,  fetb«  unb  troftticty  riefft  unb  fagt:  'fompt  tyer  ju  mir  aHe,  bic  6c*  10 
taben  fein,  ic$  toi(  tnty  erquifen'.  fo  nun  £riftu«  fetbs  afle  menfetyen 
beriefft  unb  niemants  funbert  no<fy  au$fc$lec$t  obcr  toeift,  barju  tyte* 
&or,  ee  urir  jft  im  lomen  unb  in  anrieffen,  fcerljaift,  baft  cr  un$  Ijetfen 
unb  erquilen  toet :  ift  \z  aflein  nit  iiberfliffig,  funber  au$  bcr  cere  Srifti 
abbrictyig  unb  bem  t>erbienft  feine$  bittern  leiben  unb  fterben*  ain  ber*  15 
flainung,  bafc  Ijieriiber  ba$  fcotcf  ju  fiirbit  ber  Ijaitigen  ermanbt  toer* 
ben  fol. 

[367b]  3»m  3-  utiberften  fie,  ba«  botcf  burcfy  ben  bann  jit  ber  orenbeic$t 
ju  pringen  unb  jnringen ,  barbei  fie  nut  ungrunb  furgeben,  bag  bcr  bapft 
unb  bie  gaiftticfyen  bie  finb  jfi  beljatten  ober  ju  berjeictyen  Ijaben,  fo  bocty  20 
gott  aflein  bie  finb  ju  bergeben  Ijat.  ob  bann  ain  criftenmenfety  fcincr 
finb  Ijatben  ain  irrig  genriffen  Ijette,  ber  ficty  gegen  got  geren  berfi<$ern, 
berfenen,  rat  unb  troft  fud^en  toolt,  ber  fot  unb  mag  toon  got$fer<fytigen, 
berftenbigen  m&nnero  tool  rat  begeren,  au$  ber  leer  unb  toort  gotten  troft 
enpf actyen,  au<$  ficty  gegen  bem,  ben  cr  ettoa  tyaimtity  bcleibigt  ober  often*  25 
ticty  erjirnot  l)atte,  bemietig!ti<$  belennen,  benfetben  urn  bergebung  fofys 
jugefiegten  taibs  unb  joren*  bitten,  fi<fy  alfo  bcrfi5ncn  unb,  fo  er  unrest 
gut  me  Ijette,  ba$fetbig  untoerjogentic$  ttribergeben* 

3um  4.  prebigen  fie  bom  fegfeur,  ba$  fiir  abtoefd^ung  ber  flnben 
erbid^t  toorben.    aucty  ermancn  fie  bad  tootcf  ju  fiirbit  ber  tobten,  ju  ben  30 
feetmeffen ,  toigitt,  placebo  unb  Jartagen ,  bie ,  obgteitfy  fie  an  inen  fetb$ 
juteftid^  toeren,  toie  fie  nit  fein,  bo<fy  nit  burtty  gotten,  funber  urn  getfc 
toiHen  ge^attcn  toerben. 

[368a]  3u*n  5«  ermanen  fie  ba«  bold  jum  opfer,  terpen  auffficcfen,  ampten 
prinnen,  ratten  auff  ben  grfibem,  bapftlid^  meffen,  bedgteid^en  bad  35 
facrament  aHein  in  ainertei  geftatt  unb  funft  toiber  bic  ainfafeung  Sriftt 
iu  en^fad^cn,  creufegang  unb  anber  proceffion  ju  fatten,  gft  faften  unb 
bie  Ijaifigen  gu  feiren. 

31.  23ei  'obgleidj  fie'  wutbe  'fie'  trganjt.       38.  3m  Dtig. :  ben  Ijailigtn  fafien  unb  feiten. 


Digitized  by 


Google 


1533.  349 

3um  6.  hurt  foticfyen  iren  ^rebtgen  gemeg  bad  nacfyttnat  bed  $erw  [in] 
e.  f.  g.  fpricty&ertoanten  ftifften,  clSftero  unb  an  anbern  orten  atljie  nit 
nati)  aufffafeung  Erifti,  unferd  fetigmacfyerd,  in  beibertei,  funbcr  aflein  in 
ainertet  geftatt,  toiber  bad  ber  Ijerr  &om  pecfyer  fagt :  'trincft  afl  baraud', 

&  aucty  funft  toiber  ben  tautteren  bebetcfy  unb  einfafeung  bed  Ijerro  geljatten, 
bad  aud^  atljie  nit  ain  Maine  foattung  unb  jtoitracfyt  gepfirt,  bann  \z 
ainertet  gtaubend,  ainertei  tauff  unb  ainertei  natytmat  getyatten  toer* 
ben  fot. 

3um  7.  nrirt  in  e.  f,  g*  fprucfy&ertoanbten  ftifften  unb  dbftern  bie 

io  bapftHd^  meg  geljatten,  bafcon  bo$  in  ber  Ijaitige  gfdj)rifft  fain  toort  no$ 
grunb  erfunben  tmrt,  bie  aucfy  nit  attein  ton  bent  Ijerrn  nit  eingefefct, 
funber  aud^ ,  »ie  urir  tSgticfy  ton  unfern  prebicanten  $8ren  unb  unber* 
toifen  toerben,  ain  greit  tor  got  ift. 
[368b]   3um  8.  an  borbeftimpten  unb  anbern  orten  atfljie  toerben  bie 

15  btlbnuff en  unb  toatfarten  toiber  bad  alt  unb  neu  teftament  in  gefarb  ber 
fcereerung  furgeftett  unb  getyatten. 

3um  9.  loirt  an  ben  orten  ber  tauff  mit  fretnber,  unberftenbticfyer 
fyracfy,  crifam,  81,  fatfe,  ferfeen  unb  getoeictytem  toaffcr  migprauctyt,  alfo 
bag  Bet  ettid^en  ber  tauff  nit  Dottotnen  geactytet,  toa  ber  ftudt  aind  aud* 

2ogetauffen  totirbet,  unb  bo<fy  ben  criften  nit  gejimen  toil  (bie  aflein  ird 
Ijerm  toort  unb  bebetty  auff  bad  aflerraineft  a$ten  unb  bent  nacty&otgen 
fotten)  antigen  jufafe  an  bent  Ijaitigen  facrantent  ju  gebulben. 

3um  10.  bag  Iain  ctofter  gefyert,  funber  ainer  jeben  intoonenben 
orbendperfon  fret  offen  fteen  fol,  batnit  fie  barin  toonen,  unb  aixtf)  afle 

25gaiftKd^e  anbern  perfonen  atfljie  ju  ber  fcerfunbung  bed  toort  gotted  ain 
freien  jugang  (je)ljaben,  au$  ft<fy  Derljairaten  unb  afled  bad  ttyon  migen, 
bad  ainem  criftenntenfd^en  ju  tljon  ober  ju  tauffen  gejimpt  ober  ge* 
piirt,  e.  f.  g.  unb  ber  iren,  aud&  unfern  unb  ber  unfern  Rafter  um>er* 
ijinbert 

30  3um  11.  toerben  toir  Don  unfem  prebicanten  burcty  bie  gfd&rifft 
[369a]  beri$t,  bag  burcfy  e.  f.  g.  gaiftlicfyen  afljie  fatfetye  gepett  unb  gefang 
geftbt,  aud&  creufcgang  unb  proceffion  getyatten,  fiber  bad  biefetben  gaift* 
ftd&en  toon  und  mermalen  ganfc  nad&paurttd&en,  gutter  ntainung  urn 
unbertauffung  fotitfyer  proceffton  unb  crefifegang  gebetten  toorben  fein. 

36  3"^  I2-  tofrbet  ber  enbt  geopfert,  ferfcen  auffgeftedtt,  am^Ien  ge^ 
^rinbt  unb  geraityt,  toetd^er  uncoft  toiber  got  ift,  ber  biflidfr  auff  ber 
tebenbtgen  ^eiligen,  bad  fein  bie  armen,  bent  bei)elc^  gotted  natty  getoenbt 
toetben  fot. 

5Dtctt>ct(  nun  fofljd  atted  unb  iebed  bent  toort  unb  ber  eer  gotted  ju* 


Digitized  by 


Google 


350  VII.  2)ie  <£&roniI  toon  (Siemens  @cnbet. 

gegen  ift,  tptc  tat  fall  ber  notturft  unfere  prebicanten  mit  grunb  ber 
gfcfyrifft  nacfy  tangs  barton  mectyten,  unb  batm  e.  f.  g.  unb  nrir  au$  bem 
getoatt,  un$  toon  got  ju  fetnem  bienft,  ba$  ift,  toie  $aufa$  fagt,  ju  ab* 
ferung  be$  argen  unb  fttyirmung  be$  gutten  gegeben,  f<$utbig  fetn,  auff 
unfer  bebotcfyen  bold ,  ba«  un6  bertraut,  ju  fetyen,  barmit  ba$  mcr  nacty  s 
g&tticfyem  bann  tncnfc^Iic^cm  gefaflen  regiert  unb  bor  irtljum  toerljiet 
werbc:  fo  gctangt  an  e.  f.  g.  unfer  unbertljenig,  giitticty  bit,  bie  toefle  bifc 
ljod&ttric$tigen  factyen  ju  [369b]  tyerfeen,  finncn  unb  gemflt  fteren,  ir  fetbs 
unb  unfer,  ate  georbneten  oberfaiten,  ampt  unb  getoatt,  un$  bon  got  ju 
fetnem  bienft  bebotctyen,  betracfyten,  alfo  bte  obberierten  geferlid^en  fyal*  10 
tigung,  jtoitractyt  unb  irtljumb  gegen  ber  tobtttyen  atmgfatt,  toarljait, 
red&ten  gtauben  unb  ber  eere  gotteS  ertoegen  unb  unberf$tbtt$  erfennen, 
barauff  aucfy  am  foil?  gnebtg  einfecfyen  Ijaben ,  bantit  afle$,  ba$  mtt  ber 
gfctyrtfft  nit  ertyatten  toerfcen,  funber  jfi  abpructy  ber  eer  gotten,  berbundf* 
lung  ober  berljinberung  fein$  gBtfid&en  tooxts  unb  abfterung  be$  toofdfSis 
bon  bem  redden  criftentid&en  gfauben  reicfyen  unb  gebeten  mag  unb  bienen, 
ate  nemtity  bte  baptftifd&en  prebicanten  prebigen,  fampt  ben  ob  angejeigten 
irtljumen,  bte  fie  bem  bold  t8gti<$  mit.irtljumb  fflrgeben  unb  alfo  ba$ 
bold  bon  bem  redden  toeg  ber  fettglatt  abfteren,  fieroemticfy  aucty  bie 
bapftifefy  meg,  bitbnuffen,  opfer,  lerfeen,  ampten,  rau<$,  creufcgang,  pro*  20 
ceffion,  toatfarten,  falfctye  gepett  unb  gefang  in  e.  f,  g.  forid&bertoanbten 
ftifften  unb  clSftero  gemont  toorben,  funber  tyingegen  berorbnen,  bag  ber 
ort  ba$  tautter  wort  gotten  one  menfetyentfyant  [370*]  unb  berfierung  be$ 
botdte  berlftnb  unb  ain  fctyrifft  bur#  bie  anber  auSgetegt,  bag  aucty  ba« 
nacfytmafl  unber  better  geftatt  unb  funft  nacty  einfefcung.&rifti,  be$gteic$en  25 
ber  tauff  teutfety  one  menfepefyen  ytfafc  getyaften  unb  bie  cKfter  obber* 
metter  geftatt  geoffnet,  atfo  bag  ben  gaiftttd^en  afljie  toeber  ber  jugang  ju 
ben  criftenticfyen  prebigen,  nocty  ber  eeticfy  ftanbt,  ben  got  fefl>$  auffgefefet 
$at,  bon  e.  f.  g.  ober  ben  iren  gefoert  ober  getoert,  funber  inen  ba$  unb 
aHe«  anber«,  toa«  einem  criftenmenftyen  ju  t^on  ober  ju  tauffen  ge^flrtso 
ober  gejtm^t,  bergitnbt  ober  geftat  loerbe,  barju  e.  f.  g.  toir  unbert^enigf- 
licfy  unb  getreulid^  ber^etfen,  aud^  ain  fotictys  um  biefetb  e.  f.  g.  fiber  bad 
fie  got  bem  aflmed&tigen  bon  am^W  unb  oberlait  toegen  ju  t^on  fctyutbig 
ift,  in  alter  unbert^enigfait  loerbienen  unb  nid^t  befterminber  berfiegen 
f oUen  unb  toelten,  bag  e.  f .  g*  unb  ben  iren  alte  befeftte  rent^,  gfitt  unb  35 
jfaid,  toa«  ttrir  ober  bie  unfem  e,  f.  g.  ober  ben  iren  f^utbig  fein,  erbarf* 
tid^  on  aflen  abgang  ffiro^in  toie  bidder  bejatt  unb  aud^  funft  fotid^e 
unbertljenige,  gutte  nad^paurfd^afft  betoiffen  toerben  fot,  barab  e.  f.  g. 
unb  bie  iren  unfer*  fcertyoffenS  ain  gnebigS  gefaflen  unb  gut  geniegen 


Digitized  by 


Google 


1533.  351 

[37ob]  fyaben  toerben.  benfetbigen  e.  f.  g.  un$  unbertljenig!ti($  be&et($en 
e.  f .  g.  unbertljemge  burgermaifter  unb  rat  jit  StugSpurg* 

Snbttourt1. 

SBir  Srtftoff,  Don  gotten  gnaben  bifcfyoff  ju  SugSpurg,  fampt  ettid&en 

5  unfers  tijumcapitets  fcerorbneten  geben  eu<$,  bem  erfamen,  weifen  burger* 
maifter  unb  rat  afljte  ju  9tug$purg,  auff  eucr  un$  iibergeben  fd&rifft  unb 
article!  gunfttgfttcty  unb  frainbti<$  ju  erlennen,  ba§  wir  biefelbig  gfctyrifft 
unb  articfet  gelefen  unb  erwogen  fyxben,  unb  fein  be$  gnebigen  unb  fiirfi* 
lichen  gemitts  unb  wiflenS,  afleS,  ba$  ju  frib,  ru  unb  ainigfait  biente, 

lofilrjunemen  unb  ju  tyanbfen,  bamit  wir,  wie  bisfyer  unferS  era<fyten$ 
ba%  unb  mer  bann  anber  beiwoner  unb  nad&pauren  mot  ainig  unb  fribticfy 
bet  unb  mit  atnanber  gefeffen  unb  geljalten  Ijaben,  [371*]  furoljin  mit  gotten 
fyitf  au<fy  tljon  mBctyten. 

2lte  ir  aber  un$  in  gemetter  euer  fctyrifft  etli<$  artitfet  anjeigt,  at$ 

15 f olten  bie  wiber  bie  eer.gotteS  unb  gBtltdjS  wort  fein,  tote  tr  be$  Don 
euren  prebicanten ,  fo  fotljS  mit  bibtifd&er  fd^rifft  ju  er^atten  Dermeinen, 
geleert  feien,  unb  bertyatben  etlicfy  gemein  arguntenten  eingefiert  :c: 
fagen  wir ,  bag  fofljs  afleS  fcortangft  unb  Dttmalen  burcfy  unferS  tails 
prebtcantcn  unb  gelerten  munb(id&,  fc$rifftti<fy  unb  in  brudfen  gnugfam 

20  Deranbtwurt  unb  mit  bem  tyetten,  Karen  wort  gotten  fcertegt  worben  fet* 
loir  tragen  au<fy  noctymaten  fain  fd^eucfyen,  bie  ifeunt  mitguttem  grunb  bib* 
lifter  fd^rifft  unb  bem  wort  gotteS  ju  toeranbtwurten,  xoa  wir  un$  jfifcor 
ains  rioters,  ber  un$  nacfy  ber  &erl?5re  unb  bisputacion,  metier  fewer 
fadj  fug  unb  ba$  wort  gotten  red^t  fcerfteub  unb  interpretierte ,  entfd^iben 

7b\oik,  Dergtetctyen  wurben.  bann  one  ba$  wurbe  unfer  bisputacion  nit 
aflein  nit  fructyt,  funber  mer  wiberwiflen,  grBfere  weitterung  ober  jweiung 
gebBren,  wie  ba$  bie  erfarung  na<$  etltcfyen  bergtetcfyeu  befcfyecfyen  bispu* 
tacion  offenbarticty  ju  erlennen  gibt 2. 

Unb  ob  wir  gteicty  unfer*  Hainen  DerftanbS  Ijatben  bife  article!  ju 

30  fceranbtwurten  nit  wiften,  ate  [37ib]  wir  bocty  mit  ber  gnab  gotten  wot 
tljon  mBctyten ,  nocfy  bann  wurbe  un$  nit  gepuren ,  bie  au$  aigner  Der* 

8.  3m  Drifl.:  fldefen,  crwogen;  4unb  u.  ^abtrC  wurbc  erganjt.       17.  •feienb*  au«  c  flatt  'feicn' 
im  Dtig.  23.  *ber'  »or  '»er$or'  au«  c  crganjt.        27.  •betflldfyn'  (au«  c)  flatt  •be8gtei(^en' 

im  Drig. 

1 .  2)ic|c  Sfattoort  bc8  ©if^of«  (in  faU«  au«   ©enter)    bci;  S3rauu    1.  c. 

bet    @enber[(^en    Chronographia    auf  @.  277 ff. 
m.   246b  ff.)    auf    baS    Dorange^enbe  2.  @.  ftegu  @.  375,  23. 

@^reiku  be*  ffiatyeS  ftnbct  ft(^  (eben- 


Digitized  by 


Google 


352  VII.  2)ie  <£$rontI  bou  (Siemens  @enber. 

meffentyait  abjuftetten,  toeit  bte  Ijiebor  bur<fy  gemeine  criftentid&e  concilia 
approbiert,  beftet,  ate  re<$t  unb  criftenlicfy  erKinbt  toorben,  auc$  nodf 
auff  bifen  tag  alte  criftentictye  nation,  bte  geterter,  gefctyicfter,  meffiger 
unb  Dcrftenbigcr  bann  toir  geattyt  toerben ,  bte  atfo  auferljatb  atnS  tatte 
l?o<fyteutfc$$  tanb$  fatten;  bietoeit  and)  ro.  !at.  int.  unb  gemeine  ftenbe* 
be$  reicfys  ba$  atfe$  in  item  abf<$ib  atfo  erlenbt  unb  ju  fatten  gepotten x, 
unb  jutefeft  fai.  mt.  ain  offen  manbat,  bag  eS  bet  religion  unb  gtauben$ 
Ijatben,  unb  ba$  baran  ^angt ,  toie  e$  bamaten  geftanben  ift,  bteiben  unb 
nemants  Fain  neuerung  ffiroemen  no<fy  ben  anbem  tnettter  befctytoeren 
fot,  auSgeen  tauffen,  unb  barju  it  autf)  auff  iungft  geljatten  reid&ftag  §teio 
ju  2tug$purg  gegen  !ai.  mt  unb  ben  reictyftenben  in  fibergebner  fdjrifft 
erbotten  unb  miber  bife  artidfet  nit  ju  fein  betmtgt  mit  nactybotgenben 
toorten:  '3tem  an  ber  meg,  beid&t  no$  funft  anbem  cerimonien  Ijaben  »ir 
[372a]  toon  alter  bister  niemants  geirt  ober  babon  getrungen.  atfo  ge* 
binden  nrir  autff  furber  nemants  babon  jutringen  ober  baran  ju  berljtn*  15 
bent*  :c.  2.  fo  m8<fyte  un$  jugemeffen  toerben ,  bag  nrir  aigentoittigftt<$ 
mer  unb  n>eitter$,  bann  ir  auff  gemettetn  reictyftag  begert  Ijaben,  betotfgt 
unb  jugeben  tyetten. 

SDarumb  migen  ir  felbs  ermeffen,  bag  un$  ganfc  toertt>ei$ti<$  unb  be* 
fcfytoertid^,  and)  fainStoegS  tljunticty ,  bag  urir  un$  toon  alter  gemeinen,  20 
freien,  criftenfic$  concitien  erlanbtnuS ,  toon  atten  criftentictyen  nationen, 
ia  ber  gemeinen,  ganfeen  criftenlictye  firctyen  abffinbew  unb  toriber  unfer 
aigen  getoiffen  Ijanbten  f  often,  baraus  un$  nit  attein  fai.  mt.,  unferS  alter 
gnebigiften  fyerrn,  auc$  anberer  fiirften  ungnab  unb  fainbftyafft,  totber* 
toitfen  unb  unferer  teib  unb  gutter  nactytait,  funber  and),  be«  toir  junta 
tyecfyften  bebindfen,  unferer  getoiffen  unb  feeten  fcfyaben  ertoad&fen  tourbe. 

$)emnac$  toertyoffen  totr  unb  unfer  capitet  in  anfectyen  fofljs  alteS, 
toie  ob  erjett,  unb  bag  nrir  bistyer  alfeS,  ba$  un$  migti<$  toietoot  ettoan 
befefytoertiefy  getoeffen,  bon  befferS  frib$  toegen  |>72b]  gebutt  unb  getibten 
tyaben  unb  eutfy  toenig  ju  ctag  lomen  unb  ju  lament  mibermitten  je  atntd^  30 
urfacty  gegeben,  ir  werben  un«  bifer  befd^toerttd^en  begeren  gutttntlig  fiber* 
^eben  unb  un$  bei  unfern  frei^aiten ,  red&ten  unb  gered^tig!aiten,  atten, 
tang^erge^rad^ten  gebreuctyen  unb  getoon^aiten  unb  bei  bem,  ba«  toir  gegen 
got,  !ai.  mt.  unb  alter  toett  ju  bert^ebingen  toiffen,  beteiben  tauffen,  bann 

1.  3m  Drig. :  weil  ^ic»or ;  *bie*  ou»  c  etganjt.        5.  4^alten*  au8  e  jiatt  ^e^alten*  im  Drig. 

1.  ©emeint  ift  bet  9let^8tag8abi^ieb  ber  ©tabt  5lug8butg  bem  ^atfer  toctyrettb 
p  aiegensfcurg  toom  27.  3uli  1532,  be«  9let^§taae«  ju  Augsburg  iiberreid&tett 
burd^  tottym  ber  ^ettgionSberglet^  gn  @^reiBen.  @.efiim  nfic^flen33anbeunter 
^iirnbergtmallgemetnenbepttgtttjurbe,  ben  S3eitagen  in  ber  2angenmantetf(^en 
unb  ber  tatferltdje  (Srtag  toom  2.  Slugujt.  (S^ronif. 

2.  SSorte  an$  einem  toon  bem  Statbe 


Digitized  by 


Google 


1533.  353 

urir*{e  in  bifem  unb  jubor  ben  10  artidfet  Iain  enbcrung  teiben  fiinbcn 
noc$  miJgen. 

$)amtt  ir  aber  fed^en  unb  ftmren,  ba§  urir  taut  unferS  erpiettenS 
eu<$  in  jimtictyen,  tragticfyen,  pitti<$en  bingen,  fate  toiber  got  unb  unfere 

5  getiriffen  nit  fein ,  getcn  gnebigfltcty  unb  fratnbticfy  toitfaren  unb  ettoaS, 
ba$  un$  bannod^t  bef$tt>ertic$  toere,  Hjon  ntflten,  ob  ir  baun  mit  erfaffung 
ber  anbern  artttfet  in-  ben  jtoeien,  bie  proceffion  unb  prebigen  betreffen, 
ain  jimlid&e  mafj  unb  mittct  bor  tyetten,  mBd&ten  tt>ir  IjBren  unb  awfy 
barin  in  atter  gepfir  Bcfleiffcn  unb.eu<$  atoeg  gnebigen,  nadjpeurtictyen 

lonriflen  unb  frainbfcfyafft  erjeigen. 


©otictys  ift  ben  ratSberorbneten  in  gfd&rifft  gegeben,  batauff  fie 
bebactyt  genomen,  an  ainen  [373a]  rat  ju  tangen  tauffen,  unb  barnacfy  mein 
gn.  tyerrn  munbttd^  geanbttourt  ungeoerticfy  nacfyootgente  ntainung:  ain 
trbarer  rat  Ijette  ficfy  auff  befd&ecfyen  erpietten  btfer  anbttourt  nit  berfecfyen, 
15  unb  toiffen  barauff  weitter  nit  ya  Ijanbten,  bt$  fie  irgemiffen  toeitter 
toeife,  ober  toetten  ficfy  fatten,  fobil  fie  ir  gemtffen  toeifen  werbe. 

2luff  folios  Ijat  ain  rat  berbotten,  bag  in  ber  creufenmcfye  unb  an2?;*^" 
unferS  Ijetro  fron(eic$nam$tag  unb  acfytenb  unb  bergteictyen  proceffion m' 115' 
Ijiefiiro  laine  nte  offenticfy  burcfy  bie  flat  auff  ber  ftrajs  me  folt  ge^atten 
2otperben.    ba$  ift  aucty  bon  ber  jett  geljalten  toorben.    fotictys  Ijat  man 
aucty  in  alien  barren  berlunbt. 

2lu$  attem  Ijerlomen  ob  200  jaren  finb  bie  tljumljerro  bon  unfer  »ei.  ns 
tiebe  grauen  unb  cfyorljerrn  son  fant  9Worifeen  atoeg  an  fant  Urtid^^  4.  smi. 
unb  fant  3lfra  feft  ju  ber  befper  unb  bie  bom  tljum  an  ber  efcfyerige  mit^7.9iufl. 
25  toucfyen  mit  ber  proceffion  gen  fant  Urlicfy  [373*]  gangen  K    bie  l)aben  fie 
a\x&  berbott  aineS  rats  bi^er  unbertauffen  mieffen.    e$  gabt  ainer  nac$ 
bem  anbern  Ijerauff  on  ain  cfyorrodf,  unb  fo  fie  baljinben  in  fant  UrH$* 
lircfyen  gar  jufamenfomen,  madden  fie  erft  bie  procefj. 

£)te  baftei  in  ber  juben  fird^ljoff  ift  ju  be&eftigung  ber  ftat  gemacfyt 
3otoorben,    auff  basfetb  ort  Ijat  SBoIffgang  SRecfyftnger2  im  1535  jar  ain 
tuftljaus  batyin  bauen,  ate  er  burgermaifter  ift  toorben* 

9lm  afftermontag  nacty  unferS  Ijerrn   fronteicfynamStag  $anb  Mc  ^pjfjj; 
jecfymaifter  ju  fant  Urftcty,  3erg  bon  ©tetten,  £an$  $3$(iu  unb  £>an$ 

29.  2>Ufer  5tBfa^  fe^lt  in  b. 

1.  2)emna<$  bilrftc  bie  'Sftfertigmtg  in  ba«  3a^r  1533  gefefet  toerben. 

eincr  9tat(9botf4aft  art  baS  ©omfa^itcl,  2.  SSolfgang  9te<$Unget  tourbe  im 

urn  bie  ^rocefjionen  unb  ^reuagange  gu  Sa^re  1534  jum  erjien  SWale  SBiirger* 

@t.  Ulric^  unb  ©t.  5Uiorife  gu  fu«^en*  meijier,  xoax  alfo  im  3atyre  1535  atter 

bieren',  tin  ni*t  batiertes  ©^tiftfitid,  SBiirgermeijier. 

©tabtcdjromfen  XXIII.  23 


Digitized  by  VjoT)Q 


354  VII.  2)te  (Sfronit  toon  <£temen«  (genbet. 

Slman,  Ijaimticty  ben  grofett  meffin  toeictyfeffet  au$  ber  ftrd&en  gefiert  unb 
erfctyfagen  unb  bic  tremmer  maifter  2ttar$en  urn  49  fl  geben ;  §anb  bar* 
na#  tang  um  ba«  gctt  mieffen  rettyten. 

9lm  17.  tag  junii  ift  an  bet  ^crlac^fttcg  am  un&erftglotcr  brteff* 
bogen,  grog  fiberfctyriben,  Don  2  becfen  gefunben  morben.  bic  £aben  in* 
item  junftmaifter  Eafpar  3Wafyr  geben ,  bcr  Ijat  in  ben  burgermaiftern 
geben l.  bic  tyaben  ben  brieff  offenticty  in  ainem  rat  bertefen  tauffen.  t& 
ftonb  im  brieff,  n>e(d^er  junftmaifter  e$  feinen  junftteutten  nit  anjetgte, 
biefetben  molten  fte  bei  §auftetten  an  ain  gatgen  Ijencfen,  unb  roeren  in 
irer  gefetfc$aft,  bifer,  bie  ben  brteff  ainem  rat  ju  Slugtyurg  jugefc^icfte,  *• 
[374a]  1926  mann;  unb  ber  brteff  toar  f$arpf  unb  toot  gema$t,  Don 
ainem  faft  geterten  mann. 

5Darauff  tyat  ain  rat  Don  ftunbenan  in  fotb  auffgenomen  600  fug* 
fned&t.    barilber  ift  tyauptmann  getoeffen  Urtity  Staffer,    bie  all  Ijabcn 
bie  ganfeen  nacfyt  mieffen  toactyen,  bag  unber  bem  boffet  Iain  auffrur^ 
toerbe  ober  ain  feur  auffgang.    bifen  fttectyten  atten  on  ir  40  ben  $at 

19.  3uh.  ntan  na$  ainem  monat  am  fampftag  nacty  fant  2lte$iu«tag  nnber  urtub 
geben,  unb  tyaben  bie  40  mann  fampt  ben  anbem  toactytem  bet  bcr  na$t 
ir  aufffe^en  mieffen  tyaben. 

i9.3unt.  an  unferS  Ijerrn  frontei$nam$  advent,  am  19.  tag  junii  nac$  tifc$,  > 
ift  ber  ftatoogt  mit  ainem  trumetfyer  unb  6  pferben  burty  atte  gaffen  ber 
ftat  geritten  unb  [$at]  offenti$  ant  tauffen  fctyreien:  u>er  ber  fei,  ber 
bifen  brteff  $ab  gefctyrtben  ober  barjii  geljotfen,  tatt^afftig  fci,  toiffen  $ab, 
wer  in  gefctyrtben  ober  gemad^t  ober  auff  bic  fticg  getegt,  berfetb  ober  bie* 
fetben  fotten  alter  ftraff  tebig  jett  fein,  unb  toett  ain  rat  barju  bano 
fetben  ober  |>74b]  benfelben  1000  fl  geben.  e$  Ijat  aber  nemant*  fomen 
toetten. 

19. 3uni.        Stuff  bifen  tag  $at  ain  rat  an  bad  {RattyauS ,  all  ftrctybtyiren  unb  an 

3.  fciefcr  Wafc  ift  au*  6  (2M.  565*)  aufgmommen.  5.  ain  mfoletet  brieff,  ain  bog , 

weldjen  brieff  ain  gelertei  doctor  a,ema$t  l?at.  7.  ber  inbalt  bife*  brieffd  ift  bem  gramnra 

man  nit  geoffenbart  worben;  beefc  e*  ift  flefagt  worben,  e*  pan*  batln,  weldjer  junftinaiflfT  k. 
18.  mit  ben  anbem  ratify  f$anoa$tcr.  20.  na#  tifdj  :  um  ainl  na$mittaa..  21.  nit 

ainer  trumen  unb  6  felbner. 

1.  SDlcfcr  gc^eimnigtootte  JBrtcf  flnbct  bie  meg  abtyamt,  bie  fceifligen  au*  ben 

tit    faft   alien    gleidjjeittgen   (S&ronifcn  ftrdjen,  bie  tfaffen  toegttyan,  bie  ebre$er, 

(Srtoa'tynung.     $a$  2ttanltc$  23f.  309»  $ubrinder,ttfi^eteraUtyen(Ien,fctraenrc.' 

tca're   bet    ©rtef    am    17.  3unt    'ju  9ttana  ©eife,  ber  Cetfaffet  bet  feeber. 

nac^t  umb    11  ut'   gefunben  toorben.  ctytontf,  Wreibt  ©I.  139*>:  '3^  $afc  be* 

'3n  folt^cm  Brteff  t(i  geftanben,  vcie  bt^  briefd  copia  gelefcn.    i$  mug  m\$  ab 

1926  man  fiti)  jufamen  gebunben  ^aben,  ber  fantafev  toertounbetn,   fo  \$  baran 

unb  atn  rat  fottt  balb  fut|  barju  ttyaun,  gebenf. 


Digitized  by 


J 


1533.  355 

bie  ftattljor  am  brieff  fottc$$  intyafts  geftyfogeu :  am  erfamcr  rat  ber  fiat 
2lug$purg  Ijat  bor  toentg  tagcn  am  uneerti$en  unb  uncriftenlid&en,  befen 
brieff  an  ber^ertacfyftieg  gefunben1,  berfigtet,  toeld&er  nitafleiu  toibet  got  tft 
unb  fein  etoigS  toort,  funber  and)  tmber  am  erfamen  rat,  toiber  ain  ganfee 

sgmeinb,  burger  unb  Ijanbttoercfsleut,  nicfyfe  anbers  tn^ctt,  bannreicfyen 
unb  armen  am  ummberbringticfyen  fcfyaben,  nad&tait  unb  auffrur  unb  gum 
tefeften  enbticty  gerfterung  bcr  ainiglait,  frtbS,  gutter  potficei,  criftentid&er 
orbnung  unb  burgerttctyatt.  unb  tt>tex»ot  am  }ebti#er  burger  unb  imooner 
unb  anber  atte  ainem  erfamen  rate  unb  ber  ftat  ber£fli<$t  ober  tnit  ge* 

to  ioonfamen  atb  berbunben,  fo  er  aQe  jar  ben  burgermaiftern  getljan  tmrt, 
fctyutbig  fei,  folid&s  ainem  erfamen  rat  angugeigen,  tt>a$  ber  ftat  ju  na#* 
tail  mSd^te  fomen,  nicfyfc  befterminber  $at  e$  bie  tyerru  burgermaifter 
[375*]  fur  gut  angefed&en,  bag  folios  offenticfy  beriefft  toerbe,  toer  bifer 
ober  bife  feien,  bie  toriffen  ljaben,tt)er  bifen  [brieff]  befd&riben  ober  gemad&t  tyat 

15  ober  rat,  tljat  ober  bernritgung  bargu  geben  ober  taiUjefftig  ift  ober 
toiffen  l?at,  toer  ben  brieff  an  bie  ^ertactyftieg  Ijat  getegt,  berfetb  ober  bie* 
felben  foflen  ganfe  frei,  lebig  fein  unb  nit  geftrafft  werben  unb  bargu 
1000  fl  geben,  unb  fol  barju  foftcfys  angeigen  in  ber  ftifl  ptetben  unb  nit 
geoffenbart  toerben*    foticfys  toetten  tt)ir  menigflicfy  berfunbt  tyaben. 

20        2ln  f ant  SacobS  abent  ift  Ijerr  JBernljart  bon  2toterfee,  Ijetf  er  gu  bem  24. smi. 
tJ)um  Ijie,  in  ainem  cfyorodf  ju  morgenS  frie  au$  bem  pfarljoff  gangen 
unb  Ijat  toeflen  bie  erften  meg  tefen.    ba  ift  er  bon  ben  ftatfned^ten  ge* 
fangen  toorben,  ate  er  in  unfer  tiebe  grauenfird^en  l)at  toetten  eingan. 
bie  tyaben  im  ben  cfyorrotf  abgogen  nnb  in  bie  eiffen  gefiert  unb  g&  3  mat 

25  faft  Ijort  unb  ftreng  getoegen,  l)art  bur$  ben  Render  peiniget  unb  ge* 
fragt,  ob  er  ben  brieff,  ben  man  an  ber  ^erfacfyftieg  gefunben  Ijab,  ge* 
fd&riben  ober  gemacfyt  Ijab,  unb  ob  er  nit  torig,  toer  in  gefd^riben  Ijab. 
Ijat  er  gefagt,  er  torig  toeber  wort  nocfy  toerdf  barumb,  er  fei  [375b]  un* 
fctyufbig  unb  toerbe  tmber  got,  eer  unb  rectyt  unlred&tticfy  gepeiniget. 

30  9luff  biefetben  geit  Ijat  Ijte  ain  rat  procuriert  unb  gugerutyt,  bag  gu 
Sauffyeuren  Seonljarbt  5ft.,  ain  baber,  ain  frumer  gefet,  laum  24  jar 
alt ,  bon  Soften  piirtig  aber  gu  tauffyeuren  fefljafft,  aucfy  gefangen  ift 
toorben  unb  unfcfyutbigftid^  $8rtigf(ic$  gepeiniget  unb  getoegen  ift  toorben, 
atfo  offt,  bag  er  erprocfyeu  ift  unb  bie  augen  im  bor  bem  fopf  Ijerauffen 

19.  (S«  ijt  aui)  folios  offenlic^  an  bad  {Rat^auS,  all  fird)tl?it  unb  an  bie  flatter  flcfc^lagcn 
worbtn :  wie  ain  f^anblic^tr,  uncri^tnli^tr  brieff  gefunben,  ber  ni$fe  in^alt,  ban  toad  tviber  bad 
wort  gotted  fei  unb  toiber  ain  rat  unb  gemein,  rei^  unb  artner,  unb  jerfterung  crijtenli^er  orbnung 
unb  gutter  poUicei.  20.  ^elfer:  jfigfel.  32.  nun  25  jar  alt.  34.  ba§  er  baroon  jer- 

broken. 

23* 


Digitized  by 


Google 


^s 


356  VII.  S)ic  ®&ronif  toon  Siemens  ©enber. 

finb  geftanben ,  unb  gefragt  worben ,  ob  cr  wiber  am  rat  ju  9tug$pttrg 
ben  brieff  gefcfyriben  unb  barmit  mit  Ijerr  JBernfyarbt  toon  9lmerfee  getyanb* 
let  unb  practiciert  $ob.  Ijat  er  gefagt,  er  wig  weber  wort  notty  toerd 
barumb;  wot  fei  war,  bag  Ijerr  Sewljarbt  im  gefcfyriben  $ab  unb  cr 
tyerwiberumb  Ijerr  SBcrn^arbtcn  aucty ,  aber  nit  in  bifer  fa# :  e$  fei  atn 
alter  priefter ,  nit  f erb  Don  Sauffbeuren,  ber  tig  faft  fraud,  ber  f)ab  ain 
gutte  pfrenb,  bie  $ab  ain  tljumcapitet  ju  2lug«purg  ju  berteid&en;  barumb 
Ijab  im  tyerr  JBernljarbt  gefctyriben ,  bag  er  fein  fyecty  barauff  Ijab  warm 
er  fterb,  im  foticfys  ju  wiffeu  tljie  on  berjug,  fo  wet  er  ain  cartel  barum 
bitten.  ba$  fei  bie  urfacfy,  barumb  fie  jueinanber  gefctyriben  Ijaben.  «> 
[376a]  ©a  fie  nun  beib  atfo  IjBrt  gepeinigt  unfcfyutbigfticty  finb  worben, 
tyaben  bie  toon  SlugSpurg  inen  nodf>  nit  wetten  gtauben  geben;  ba  I?aben 
bie  gefangen  ba$  re$t  angefctyrien.  ba  $at  ain  rat  $ie  2  tag  bartoor  5ft. 
SBetyffer,  ain  fctyneiber,  25  {ar  att,  toon  2lug$purg  purtig,  gefangen  *,  ber 
Ijat  an  ber  wag  beried&en,  ate  er  bon  2ftinc$en,  ber  ftat,  auff  2fag$purg  *5 
fei  jugangen ,  ba  fei  ain  mann  ju  im  f  omen,  ber  $ab  im  ain  brieff  geben, 
bag  er  in  ju  9lug$purg  ttm  §aimti<$  bon  im  teg,  bo$  tag  ber  brieff  mig 
gefunben  werben,  unb  l)ab  im  2  ft  ju  ton  geben;  unb  wann  er  fott$$ 
t$an  Ijab,  fo  fot  er  ju  im  gen  3Kincfyen  lomen,  fo  wet  er  im  noc$  10  ft 
barju  fctyenden.  ba  Jjab  er  ben  brieff  an  ber  ^erfactyftieg  bon  im  gelegt,  20 
wa$  aber  barin  gefefyriben  ftanb,  ba$  wig  er  nit. 

SDarbor  Jjat  ain  armer  bettetmann  aim  rat  $ie  anjeigt,  bag  Ijerr 
Sernljarbt  unb  ber  baber  bon  ^auffbeuren  juainanber  fd&riben  unb  brieff 
jufefyidten;  barumb  finb  fie  in  bifer  fatty  ate  bie  fctyutbigen  berardwanbt 
worben.  25 

©er  fctyneiber  ift  in  ben  eiffen  gefragt  worben,  ob  er  bifen  mann 
mttcfyte  IBnnen,  ber  im  ben  brieff  Jjat  geben,  wenn  er  in  fecfy.  ba  fagt 
[376b]  er:  l\a,  fobatb  tcfy  in  anptid,  fo  wit  i$  in  !8nnen'.  ba  ift  er  ju 
Ijerr  33ernl)art  in  eiffen  gefiert  worben.  ba  tyat  ber  fctyneiber  ftitt  ge* 
f<$wigeu  unb  fain  wort  gefyrocfyen.  ba  $at  Ijerr  ©erntyart  gefagt:  '0  bu?o 
begwicfyt,  Ijab  icty  mein  teben  tang  ain  ainigS  wort  mit  bir  gerebt,  fo  fag$, 
ober  Ijab  idj  bir  ben  brieff  geben?' 

©a  nun  ain  rat  Ijie  Ijat  gefecfyen,  bag  Ijerr  ©ernljarbt  unfetyutbig  ift 
geweffen,  Ijaben  fie  bie  natybofgenbe  nactyt  mit  7  fetbner  ben  ftfyneiber 

27.  Wnen.         30.  bfi  f^alcfdbfib,  tt>an  ^>ab  ic^  jc  mein  leben  lattfl  jc.         34.  mit  7  fcl&nct,  bie 
in  »crwarteten. 


afite  in 
40  gulbii 

toon  ^adten^^urg  toon  »egcn  ©igmiinb     Bcf^ncn  bcrufs  auf  atn  quUtung'.' 


1.  $3$.  1534  f.  afiteinvocavit  (21.      2Rctir8,   fc^neiberd  toon  SBriberiAinocn, 

gcbr.)S3r.64b:  'it.  40  gutbht  Slmbrojien      bc«  gelegtcn  bBfen  brlctt,  laut  beg^aften 


Digitized  by 


Google 


1533.  357 

gen  ftauffbeuren  gefangen  geftert  unb  tjaben  in  ju  bem  baber  gefiert  in 
Betoeffen  granfeen  $offmafyr ,  toetctyen  ate  ainen  be$  rats  $ie  ain  rat  Ijat 
Ijiuauff  gefefyuft1.  ba  fam  ber  baber  ben  fd&neiber  faft  Ijefftig  an,  nrietoot 
er  faft  hand  toa$  Don  toegen  ber  grog  pein  unb  marter,  bte  man  im 

5^et  anttyan,  unb  fagt:  'tocber  td^  nocfy  tyerr  ©erntjarbt  Ijaben  mit  bit 
uttfer  teben  tang  nie  Iain  toort  mit  bit  gerebt,  no<$  Dit  mhtber  btr  toiber 
bte  Don  2lug«purg  ain  brteff  geben.'  ba  fagt  ber  fdjneiber,  ber  baber  n>er 
unfetyutbig.  ba  ift  ber  fctyneiber  toriber  gefangen  gen  2fag$purg  in  bte 
etffen  gefiert  toorben.    ba  ttgt  er  nocfy,  ate  i<$  ba$  gefd&riben  l)ab  1536 

to  an  fant  Oatten  tag,  unb  IjBrt  Iain  menf<$  atn  toort  Don  im,  toa  er  tyin*  i«.  on. 
fomen  tft. 

[377*]  9ttan  Ijat  gefd&afft,  bag  ber  baber  ju  ftauffbeuren  ate  ain  tinfetyut* 
biger  feiner  gefendfouS  tebig  fei  unb  Ijaim  in  fein  $au$  gang.  ba$  l)at  er 
nit  toetten  ttyon,  man  tfyie  im  bann  Dor  gnfig  urn  fein  f$ma$  unb  uneer 

15  unb  nriberteg  tm  fein  pein  unb  fd&aben,  bag  [man]  im  unf$utbigflic$  feine 
gttber  jerriffen  Ijat,  unb  bag  er  an  ber  ftag  jerprod&en  ift ;  ba$  bann  be* 
fctyectyen  ift.  ba  baben  in  feine  frainb  unber  ben  armen  au$  bem  tljuren 
l)aim  in  fein  $au$  geftert,  bann  man  tyat  in  fo  Ijart  gewegen  geljept 
unb  feine  gtiber  alfo  jerriffen,  bafc  er  aQein  nit  tyat  lunben  gan. 

20         $err  ©erotyart  tyat  mieffen  birgen  fefeen  unb  ft$  Derfctyreiben  Ijie 
gegen  ainen  rat,  bag  er  fotic$$  nit  redden  toett,  tine  ain  tai.    ba  ift  er  an 
fant  2)potitu$  tag  au$  ben  eiffen,  lebig  tyaim  ju  gan,  auSgetauffen «.  «ug. 
iDorben. 

Staff  fant  Sorinfeen  tag  Ijat  ber  f$io&bif<fy  bunbt  ain  tag  tyie  ge*  io.  »ug. 

25  fatten,  fflr  bife  ftenb  ift  mein  #err  Don  2lug$purg  unb  fein  capitet 
gangen  unb  im  clagt  bie  urfectyt ,  inen  Don  ainent  rat  tyie  bef<fye$en  mit 
ljerr  ©ern^arbten  tmber  ire  freiljait,  praucfy  unb  atte  Ijerfomen,  aucty 
n>iber  atfe  Dertrag.  [377b]  ba  Ijat  ber  bunbt  ainem  rat  Derfctyafft,  bag  fie 
im  feine  Derfctyreibung  tDiberumb  IjerauSgeben  unb  ju  abtrag  [ber]  Dertefeung 

no  feiner  gttber  100  ft2,  unb  toann  inen  ain  pfrenb  tebig  roerbe,  im  ju  (eib* 

4.  franc!  mi  toon  wegen  bet  grofe  anget&an  ten  unb  marter.  7.  barauff  feat  btr  faneiber  mit 
auttructtcn  wcrten  tefunbt  ac.  9.  ba  ltgt  ct  no$,  ift  ct  nit  fcaimli*  ^ingcri^t  toorben. 

16.  el  [©1.568»>J  »«tbc  im  ban  »ct  fein  eer  wibet  geben  unb  fein  fdjab  wibeilegt,  baft  [man)  im 
feine  ajibet  alfo  |eniffen  Ijat  unb  unmenfdjlidj  gejxiniflet  •,  ba  ift  im  ain  gelt  geben  wotben. 
20.  unb  ain  »eTf4>reibung  ubei  fld^  mieffen  geben  ic.  28.  ba  !?at  ten  bunblflenben  bet  bifetyeff 
unb  [tat]  capitel  fclidjcn  jwang  unb  gewolt*  aine«  rati  anjcigt,  unb  [91.  669*]  fcafc  inen  btfdjcdj 
wiber  re<fct,  bunMorbnung  unb  alte  gewon^ait. 

1.  S39U533  f.  poBt  Affrc(9.3(ugujt)      gen  flaufaeint  unb  ^erab  an^aimS  in  7 
©(.  49»:  fit.  66  aulbtn  1  ft  1  6,  fo  fcert.     tagen  tocnert  $aUn.y 
grant?  $ofmair  fam^t  ©cm^att^ontan  2.  SBft.  1533  (.  post  Egidii  (6.  ©ty* 


Digitized  by 


Google 


358  VII.  3)ie  (S&rontf  toon  Siemens  @enber. 

tidier  auffentattung  Derteid&en,  unb  barauff  atnem  rat  gebotten,  bag  fie 
Ijtnffiro  bem  bifd^off  unb  ainent  capitet  ire  fretyait  nit  me  brectyen.  bie 
alt  getoonl?ait  Ijett  in,  ba§  ain  rat  fain  priefter  fiber  24  ftunb  ju  9lttgS* 
purg  in  gefendnus  fot  fatten,  funber  bem  bifefyoff  ober  t^omcapitcl  ju 
ftraffen  jufctyiden  unb  fiberanbttourten.  5 

In  julio  finb  ^ie  4  {unggefetten  ju  mitteroad&t  mit  ainanber  atnS 
toorben,  toer  inen  auff  ber  gaffen  begegne,  bem  toeflen  fie  nemen,  toa$  er 
f}ab,  unb  [in]  bamacty  ju  tob  fcfytagen.  ba  ift  inen  begegnet  ain  tljomljerr, 
tyerr  2Hbrecfyt  Don  §irnl?aim,  ber  Ijat  mit  ainem  tljomljerw  Ijie  ju  nac$t 
geeffen,  ben  finb  fie  angef alien,  ba  Ijat  in  Ijerr  2ttbrec$t  Don  £>ira«"> 
ijatm  ben  rod  in  l)enben  getauffen  unb  ift  inen  eutlauffen  unb  toon  inen 
fomen.  am  morgenS  frie  finb  bie  4  gefetten  au$  ber  ftat  in  ain  borf  mit 
bem  rod  gangen  [378a]  unb  Ijaben  ba  Ijerr  2l(brec$t$  Don  §irn^aim  rod  in 
bem  nrirfefyauS  Dertrunden  unb  finb  fiber  mafj  ba  frSltd^  getoeffen.  bar* 
na$  ainer  a\x&  ben  Dieren,  ain  fcfyneiber ,  ift  nriber  gen  2lug$purg  in  Die** 
ftat  gangen,  ber  ift  Don  ftunbenan  gefangen  toorben,  unb  l)at  in  ain  rot 
toetten  entaupten*    aber  tyerr  2ltbrec$t  Don  §iml)aim  mit  fampt  bem 

7.  «Hufl.  cartel  jum  t^um  l?at  im  fein  teben  atnem  rat  aberbetten  an  fant  Slfra 
tag.  barauff  ift  im  auff  bem  ^ertacfy  fein  Irecfyte  Ijanbt  abgef$(agen 
toorben.  fein  3  gefeflen  finb  entyflod^en.  20 

7.  »u9.  Stuff  bifen  tag  Ijat  man  aucfy  ainem  n>eber  bie  tred^t  Ijanbt  abgfd&la* 
gen,  toetd^er  ben  frib  $et  broken. 

gui.  117.        £)ie  ctofterfrauen,  ir  jtoelf,  ju  ber  §arbrug  Ijie,  Don  ber  britte  regel 
fant  grancifen,  metier  matfterin  atnaug  ift  getoeffen,  unb  ain  ctofterfrau 
unber  inen,  80  far  alt,  bie  ^aben  l)ie  ainem  rat  ir  ctofter,  jinS,  rinbt2* 
unb  gift  unb  an  barem  geft  2500  fl  geben  unb  eingeanbttourt.     bar* 
ffir  $at  ain  rat  ir  Jebtid^e  50  fl  taibbing  Derfctyriben,  unb  auff  ben 

25.  s>ec.  criftag  ift  ba$  ctofter  fcfyou  Don  inen  geraumet  getoeffen,  Ijaben  ben 

6.  4  $anbtn>etcfSgefeUen.  10.  ba  fyiben  jic  fld>  an  in  getify.  12.  unb  ij*  but$  befcenb 

lauffen  inen  cntrunen  on  afle  ttetlefcung.  14.  unb  tyaben  fjtxt  91.  ».  4>.  tod  oetfaufft  unb 

oetjett  unb  fmb  ob  item  ptaflen  fiber  bie  tnaf  fajt  fteli$  geroeffen.  15.  ain  f$neibetfne$t. 

20.  bem  Ijat  man abgefalagen  mitfampt  ainem  ttebet,  bet  ben  ftib   $et  btoc&en.         22.  6. 

bie  »otige  ©ariante.      25.  bie  tyaben  ju  aUer  frailigen  tag  ongejwungen  abetgeben  it  cloflcr,  jinl, 
tinbt  u.  gilt  jc.  27.  tyat  ain  tat 50  fl  it  lebentang  leibbing  geben. 

tember)  S3t.  71b :  <it.  100  gutbut,  meinem  toorgetyattenen  2Inf(agen.  3)ort  tcirb  au$ 

gn.  tyerren  btfaof  toon  ^ugS^nrg  »on  txtotynt,  bag  bem  2«t&&anbelten  'gu  ah 

toegen  be«  ^ttcflcrS  toerert  ju  ainer  ergefc*  trag  nnb  ergiJ^ung  fetner  nntoerWulbten 

lidtiait:  —  3)a8  toon  bem  ffiatye  gegen  marter  ehte  fumma  gelt^  bqa^It  toerben 

©enttyarb   toon   STmerfee   eingef^lagene  muBte.    3atf,  Sbrtftotob  toon  ^jtabton 

33erfa^ren  fctfbet  no*  im  3a^re  1537  @.  198. 
eine  ber  toielen  toom  SBif^ofe  bem  ^at(?e 


Digitized  by 


Google 


1533.  359 

&au«rat  imber  in  tattt  unb  [ftnb]  in  frcmbc  tyaufer  ain  iebttcfye  beftanbs* 

n>ei$  gangen  1. 

[378b]  ©en  firctyenttyuren  ju  fant  SKortfcen  tyat  man  abgeljept  unb  um  3  Hei.  117. 

flabem  nibcrer  gemacfyt  unb  ain  fupferis  tacfy  barauff  auff  gemeinen  foften 
5  bcr  cfyortyerrn  unb  je<$maifter  bafetben. 

3Me  jecfymaifter  ju  fant  2Korifcen  tyaben  ben  cfyorljerrn  bafetben  ben  wei.  us. 

fircfyoff  wit  gtoatt  gencmen,  gepfleftert  unb  12  laben  barauff  gebauen. 

Slin  rat  l?ie  §at  bei  ben  jiegetftablen  ain  anger  um  600  fl  abfaufft  wei.  us. 

unb  anber  garten,  barbei  ttgent,  um  500  p  unb  Ijaben  fie  ju  ainem  gofe* 
loader  gemacfyt2  unb  in  ainem  rat  befctytoffen,  bag  fie  Ijtnfuro  fain  mer  in 

ber  ftat  toeCen  begraben  lauffen 3.    tyaben  bifen  gofeadfer  mit  ainer  maur 

umgeben,  ain  $au$  fur  ben  tobtengraber  barauff  gebauen  unb  ftabef  unb 

fteC  fiir  fein  riftung  mit  fatten,  fcfyaufflen  unb  bicMen  unb  rofc  ju  fteflen, 

bie  tobten  Ijinau*  gu  fieren.    ffat  aber  ben  gofeatfet  nit  getpeicfyt  unb  bie 
15 abgeftorben  leut,  tetcfy  unb  arm,  bie  nit  aigne  grebtnu*  in  ben  firemen 

Ijaben,  tone  in  ain  garten  ate  ba$  ficfy  begraben 4. 

$)et  tomb  Ijat  ain  neu$,  Ijoctys  IjauS  bei  ber  $fa(fe  ntbetgetootfen 

unb  etticty  maurer  unb  tagfener  Ijetabgemotfen ,  bie  &on  ftunban  finb 

geftorben. 
20        ©er  ganfe  fumer  ift  fibermafc  faft  warm  unb  Ijifeig  getoeffen. 

[379*]    Site  ber  fd&foabifcty  bunb  ^erfeog  Utfid&en  fcon  SBtrtenberg  um 

fein  mi^anbtung  fcetttiben  l?at  unb  im  baS  ganfe  lanb  aingenomen  tyaben 

2.  unb  $at  ir  jeblidje  in  ain  fcefunber  fyau3  eingeftanben.  ber  cloftcrfrauen  maifterin  ift  ainaug 
geweffen,  unb  aine  unber  inen  ift  80  jar  alt  geweffen,  bie  anbern  tyaben  man  genomen.  4.  $at 
man  ben  tac&ftfil,  bet  3  gaben  \)oty  ift  geweffen ,  abgefyept  unb  ba«  niber  fupfetin  tacb;  barauff  ge* 
ma#t.  —  (£3  $ei§t  bann  nod}  wetter :  Die  jecr)maifter  jft  fant  SWorifeen  tyaben  ben  d>orl>errn 
ben  firefcoff  genomen  unb  in  gepfleftert ,  bamit  nemantS  mer  bafcin  begraben  toerbe,  unb  fyaben  bie 
12  laben  babjn  bauen.  8.  vor  bem  ftcten  tbor  bei  ben  jiegelftabel  »on  ben  flofterfrauen  t*on 

fant  tfatfcarina  ain  anger  faufft  :c.  14.  unb  ain  jtabel  jfi  ben  farren,  bie  tobten  ju  fieren. 

19.  2>iefer  Stbfafc  ift  au8  6  81.  571»  genommen. 

1.  ©ffi.  1534  »I.  171»:   'item  ben  flat&artnaHofhr  in  SfogSburg,  3a$rg. 

9  ctoffcrfrauen  tonnb  bfrunbtnertn,   fo  1883  @.  322. 

auS  brt    famnung    ju  ber    §aarbrugf  3.  *llff  18.  tag  decembris  anno  1533 

fomen  tonb  ftd?    trer  gerecfyttgfatt  toer=  ifl  erfennt,  bag  nufyinfiiro  tonnb  jS  bifer 

jiaen    fjabtn,   iaxl\tf}%  ir  jebet*  auj  tat  jett  niemant«  in  fant  Ulri^S  ftrctyoff,  er 

letb  ju  letbgebing    50  gutb.,  ^alb  toff  |ab  begrebtnul  bafelbs  obertitt,  brains 

©eort>   tonnb   ^alb  toff  2Ktc$aettS  jfibe*  toeg«  gelegt  toerben  fiJtte.'   9lat^becr. 


jatten.'  —  ©.  tm  UBrtgen    fiber    bie  531.  87b 

StufWfuna,  biefeS  Mofler«  ©eiba    1.  c.  4.  '2tbj.  18.  februarii  1534  jar  ^att 

@.  570.  man  ben  erfien  ftatn  gefegt  am  go^ader 

2.  S(m  22.  9?oto.  1533  toerfaufte  bie  for  bem  gotten  t^o^unb  l>at  el  ber3im* 

^Jriorin  toon  @t.  ^at^arina  einen  Singer  ire^t  goffer  get^aun,   ber    tourt  big 

auger^alb  be«  ffloten  ^oreg,  ber  bann  jar  ain  baumatfter.'   5WanU(^8  (£^>ron. 

gu  btefem  grieb^ofe  toertcenbet  tourbe.  @.  31 3b. 
§8rmann,  @rtnnerungen  an  ba«  <&t 


Digitized  by 


Google 


^ 


360  VII.  SDte  (S&roni!  toon  (Siemens  @enber. 

unb  barna<$  basfetbig  tanbt  SBtrtenberg  fat.  mt.  ju  ainem  ftetten,  etotgen 
lauff  ju  fauffen  geben,  brteff  unb  figet  barumb  auffgerictyt,  unb  fau  mt 
aC  fctyutb  Ijat  angenomen,  barumb  an  oit  orten  ba$  tanbt  SBirtenfcerg 
oerfefet  ift  getoeffen  unb  ba$  tanbt  gar  bem  bunbt  bejatt  Ijat,  on  ba$ 
tefet  jit  nit  bartn  fat.  mt.  au&  urfacfy  am  nacfytaujs  l)at  begcrt.  5 

Watf)  ettt<$en  iaren,  at$  tyerfeog  (Sriftoff,  Ijerfeog  UrtictyS  Don  SGBtr* 
tenberg  fun,  ertoacfyfen  ift,  ba  ift  er  am  27.  tag  novembris  mit  9  pfer* 
ben  auff  ben  bunbstag  gen  2Iug$purg  fomen l  mit  ben  nacfygefd&ribnen 
beiftenben  unb  l?at  Begcrt ,  bag  man  in  totber  einfefe  in  fein  Daterticty  erfc 
unb  tanbt  SBirtenberg,  bann  er  in-fott^em  fall  fetne^  oater*  itbertrettung  *° 
nit  engetten  fot. 

[379b]  tintg  granciscus  Don  grancfreicfy  Ijat  Ijerfeog  Sriftoff  Don  SBtrten* 
berg  jfi  atnem  beiftanbt  jugefefykft  Ijerr  SEBityatm  Settatu*  Ijerr  ju 
Sangty2. 

©er  toaiba,  ber  ficfy  nent  fintg  ju  Unger3,  Ijat  bem  fcfytofibifctyen  15 
bunbt  ain  brieff  jugfefyriben  Don  be$  Don  SBirtenbergS  toegen. 

Jperfeog  £an$  griberi<$,  cfyurfitrft  Don  ©a<$fen4,  Ijat  gefd^idtt  Ijerr 
Sriftoff  oon  £aubenljaim,  ritter,  unb  boctor  $H)eobort<§  ©pieget. 

33if$off  Don  2ttinfter,  ainer  Don  DSnaburg,  Shimon  Don  $abo, 
marf<$at<f,  unb  boctor  3ofen  9?utanbt,  canfeter.  20 

£>erfcog  £>ainricfy  Don  SBraunfcfytoeig  Sibertum  SBecfmamt,  ber  !au 
fertid^en  reefy  ten  ticenciaten. 

£>erfeog  Srenft  Don  Sauenburg  *c.  Sljriftoff  Don  ©tainberg,  33a(* 
tljafar  Stammer  unb  5ft.  ticenciaten. 

5.  2>er  JBerid)t  fiber  bie  93erfyanblung  folgt  in  6  weiter  unten  auf  931.  573b  ff. }  ber  erfte  Qlbfafr 
(alfo  aUe*  bid:  'ftadj  etiidjen  jaren'jfetjit  in  6.  8.  [931.  574**]  £er|>og  Griftoff  won  OBirtenberg 
ift  am  27.  tag  novembris  mit  9  pferben  gen  9lug8purg  fomen  unb  im  ^rebigerclofrer  jfi  ^etberg 
gelegen  unb  won  bem  bunbt  begcrt ,  ba§  fie  in  in  ba*  berfeogtfyum  SBirtenberg  tviber  einfefcen,  ba* 
ber  bunbt  taifer  (Satel  jfi  fauffen  f)at  geben  unb  ba*  gelt  barum  eingenomen.  unb  jfi  foliar 
banblung  auff  bemelten  bunb*tag  fyat  fi$  fcerfcog  (Srifroff  urn  beifranb  beworben,  unb  bife  fcerrn 
im  jft  beifranb  ire  rat  ftfigefdjicft.  Anno  1533.  12.  Da*  nadjfolgenbe  93erjeict)nif}  ber  93eift5nber 
ift,  abgefetyen  oon  einigen  ortr;ograpfyifct)en  unb  anbern  unwefentli$en  9lbroeict)ungen,  in  b  ba*fe!be 
roie  in  a.       24.  £.  6.  o.  Cunenburg  drifroff  oon  ©tainberg  unb  93alttyafar  Slamer,  licenciaten. 

1.  ^etjoQ^riflo^^ber^nUtri^  fcefu<$en  ju  fiJnnen.     S5g(.  ©attler  II 

ber  im  3a$re  1532  ft<$  bem  ^atfer,  in  @.  243  ff. ;  2BiHe,  Wit.  to.  #effen  u.  bie 

beffen  ©cfolgc  er  fi<$ xtoang«tt)eife  kfanb,  9lefl.Uir.D.2B.©.127ff. ;  $evbn@.417ff. 
bur(^  bie  gtu^t  entjogen  l^atte,  toanbte  2.  SBil^elm  ©eflaty  be  Sanger^.    @r 

ft(^  jurS3er{otgunafetnerSRe^t0anf^ril(^e  fam  na$  ber  Chronogr.  53b.  XII  ©1. 

an  ben  fdjtoa6tf$en  53unb.    2(m  28.  48*  am  6.  S)ec.  na^  3iug«burg. 
Slug.  1533  ertyett  er  einen  ©elettsbrief  3.  3o&ann  3a^oiva.    ©.  ben  »rlcf 

{ttr  jl^  unb  feme  SBegfeiter  (abgebmdt  dd.  25.  9^oto.  1533  fcet  ©attter  in  @.76 

bei  feraun,  Not.  hist.-litt  I  @.  93),  9lx.  163. 

urn  ben  auf  ben  1.2)ec.  be«  3a$re$  au$*  4.  @.  bie  ©efanbtfetyaften  aufge^It 

gef^riebenen  ©unbeltag  ju  Augsburg  bei  ©attter  II  @.  244  ff. 


Digiti 


zed  by  G00gle     . 


jd 


1533.  361 

SWargraff  SHbred^t  Don  ©ranbcnburg,  l)oc$maiftct  in  $reuffcn, 

apostate,  boctor  SnbriS  SRtyp. 

[38oa]     Jperfcog  SUbrecfyt   Don   SKecfycIburg    ©cbafttan    ©ctyendf    Don 

@c$toein$purg. 
5        $crjog  £an$  toon  ©fil<$ 1  boctor  Sard  £arft2. 

fiantgraff  $$iftw>  Don  $effcn  German  Don  2M$purg,  marfcfyatcf, 

§anfen  9toc$paur  Don  8ic$tnau 3,  cannier,  boctor  SRicfyarbt  SRincf. 

©raff  3erg  Don  ©irtenbcrg  boctor  $anfen  (Snober,  canfelcr,  unb 

3aIob  Iructyfcjj  Don  9ttnfelben. 
to        &ai.  mt.  comiffarien  finb  getoeffcn  in  bifer  fac^ :  bifcfyoff  Srtftoff  ju 

SugSpurg,  Ijerr  SKarquarbt  Dom  ©tain,  tljontyrobft,  unb  graff  SBotffgang 

Don  SHontfort4. 

ft.  ro.  mt.  comiffarien  finb  getoeffen  boctor  £an$  ©<$ab,  rttter,  Don 

9Kittetbibrac$,  £an$  8eub(in,  In.  mt.  pfennigmaifter,  boctor  $an$  SBotyt 
is  unb  Snbris  Slblcr,  In.  mt.  fecretari6. 

$)e$  bunbed  Ijauptleut  finb  gctoeffen  ©ifljafat  Don  Shteringen, 

8eonl?arbt,  marfctyaW  ju  $oc$enreic$,  unb  Urtic$  SKeittyart,  burgermaifter 

l&  Utm. 

[38ob]  3lm  10.  tag  decembris,  a($  bic  bunbSrat,  28  perfonen  on  bic  1533. 
sofc^reiber,  bei  ainanber  in  ben  r&ttyen  finb  gefeffen,  ift  Ijerfcog  Sriftoff 

mit  feinen  beiftcnbcn  in  ber  9.  ftunbt  Dor  mtttag  auff  baS  SRatljauS  fflr 

bic  bunbSftenb  fomen.    bic  Ijat  man  atf  in  irer  orbnung  ntbergefefet. 

barauff  Ijat  bic  franfeoftfcty  botfctyafft  ain  crebenfe  fetneS  ItnigS  bem  bunbt 

ilbcranbttourt  unb  barauff  ain  lateinifcfye  oratio  tl?an 6  unb  begert,  ba§ 
25  man  Ijerfeog  Eriftoff  toibcr  einfefe  obcr  bo<$  auff  baS  minft  iEiibingcn 

unb  £oc$ennetyffen  [geb].    barauff  Ijat  fyerfcog  Sriftoff  fcin  anpringen 

tfyan  Dor  ben  bunbsftenben  unb  barnac$  au<$  Dor  lai.  mt.  unb  In.  mt. 

comiffarien  unb  begert  Tubingen  unb  SHefyffen ,  ir  aflen  auftenbigen  nufe* 

ungen7,  bife  2  ftucf,  £fibtngen  unb  SWc^ff en ,  bie  Ijerfeog  Sriftoff  in  er< 

2.  •apostate'  fe&U  in  6.  12.  fciefet  unb  bie  beiben  n5$jten  flbfafee  febjen  in  6.  19.  91m 
10.  decembris  ift:  berfeog  Grifioff  bat*  crfl  mat  fut  bie  bunbflenbt  mit  feinen  beifienben  (omen  unb 
fein  begert  in  gf$rifft  aingelegt  nad?  ainer  lange  reb  be*  finig*  »on  $tan<ftei$*  botfdjafft. 

1.  ^ctaog  3o^ann  III.  Don   (SIttoe,      SRebe  be«  frongBflf^en  ©efanbten  tm  2ltt* 
3fili<$  unb  ©erg.  \)an&  ju  ben  Sftemoirtn  toon  ©cttato,  Coll. 

3 •  3ofcmn  gicm  toon  Jt^tcnau  (bei     fdnem  mn{  ^  3nflructlott  bel 

i  ^     <     «  «.  ©attlcr  U  @.  74  $ei(.  162.    @.  au* 

4.  @.  battler  @.  245.  §cJ?b,  5er80fi  uirt*  @.  417  ff. 

5.  battler  @.  245.  7.  3)ie    @*lB(fcr    Sttbtngen    unb 

6.  93gl.  battler  II  @.  245.  <5.  bit      S^tufftn  n?aren  ttym  unb  ftintr  S(^t»e{lcr 


Digitized  by 


Google 


362  VII.  2)ic  (£$ronif  bon  (Siemens  @enber. 

oberung  bes  tanbs  finb  borbeljatten  toorben  Don  bcm  bunb,  bag  er  nit  gar 
enterbt  toerbe  foti^ergeftalt,  bag  im  fat.  mt.  £iibingen  unb  SKeuff  mit 
ainer  anberc  Ijerfcfyafft  fof  bertoe^len  unb  bergleicfyen,  bie  fobit  nufeung, 
Stn«,  rinbt  unb  gitt  Ijab *.  ba«  fyat  ber  faifer  unb  finig  toeCen  tljou.  fotic$$ 
ijat  fid^  Ijerfeog  Sriftoff  getoibert  unb  nit  toetten  tljon.  5 

[38ia]  Jperfeog  Eriftoff  ift  ju  25  mat  mit  feinen  betftenben  fur  bic  bunb$* 
ftenb  unb  faiferttctyen  unb  finglicfyen  comiffarien  gangen,  Ijaben  aber 
enbticfyen  gar  nit  migen  bertragen  toerben  unb  ^aben  ain  anbern  tag  auff 

^•Jfpfingften  f<$ier  funfttg  angefefet2* 

Anno  domini  1534  am  erften  tag  februarii3  ift  Ijerfcog  Sriftoff  10 
gu  ben  comiffarien  mit  feinen  beiftenbner  fomen,  ficty  befcfytoert  au$  trctcr* 

2i534!ai  Ic*  urfa$/  «ncn  anbern  tag  gu  pfingften  Ijie  in  bifer  fad^  gu  fuctyen.   bic 
erft  befcfytoernus,  bag  f.  f.  g.  be$  iren  entfefet  toere  unb  fain  unber* 
Ijattung  nit  Ijet.    bie  anber,  bag  fein  f.  g*  nit  toifte,  toa  fie  mitter  jeit 
irtoonung  fott  Ijaben.  bie  britt,  bag  autf)  f.  f.  g.  nit  nemants  on  gtaibis 
fictyer  toere. 

©arauff  ift  im  ficfyerfyait  unb  gtaib  gugefagt  unb  berfprocfyen  Don 
ben  comiffarien  anftabt  fai.  unb  fn.  mt.,  au$  bon  gemeinen  bunbs* 
ftenben  in  aCer  mag,  toie  er  baroor  auff  ben  bunbstag  gen  2lug$purg  ge* 
Ijapt  Ijat.  [38ib]  gum  %  ber  toonung  fatten  fe$  fie  fiir  gut  an,  bag  fic$  20 
fein  f .  g.  bife  geit  bei  feinen  bettern,  ben  fiirften  bon  SJafyren,  unberljielt, 
unb  toolten  be^alben  ben  fiirften  bon  fflafyren  felbs  barum  fcfyreiben. 
gum  3.  ber  unberljattung  tyatb  fitnben  fie  gebinden ,  bag  e$  bifltd^  toere, 
toolten  bemnacty  bleig  anferen,  bamit  f.  f.  g.  bie  unberljaltung  mitler  geit 
bis  gu  gemettem  tag  gereicfyt  tourbe.    bie  lingifd^en  Ijetten  gu  unberljal*  25 

24.  max.  tung  mitter  jeit  bis  jufinftigen  pfingften  3000  fl  bertoilget,  aber  fie,  bie 
comiffarien,  toolten  e$  auff  4000  p  pringen,  bie  2000  p  ifc  bar  gu  geben 

5.  April,  unb  bie  ubrigen  2000  p  auff  oftern  fcfyiereft  gu  berficfyern. 

6.  Unb  finb  ju  25  malen  fur  bie  bunbftenb  gangen  unb  alwegen  a.f$rifftli$  anbttourt  geben,  tmb 
nit  t)at  funben  ganfe  »ertragen  werben,  funber  auff  pfingjten  ain  anbere  tagfafcung  gematfct,  unb 
})at  [991.  576»]  finig  fterbinanb  tycrfeog  (Sriftoff  4000  fl  ju  ainer  jerung  geben,  unb  fol  ficfy  in 
mitler  jeit  nt$fc  unberftan  in  ffiirtenberg  no$  jemanbS  »on  feinen  roegen.  10.  Diefer  unb  bie 
folgenben  ben  93ertrag  entb.altenben  Slbfd^e  febjen  in  6. 

bet  ber  (Srofcermtg  bed  2anbe«  toorBe^al*  bie  am  1.  gebruar  auf  bem  ftatfy$aufe 

ten  toorben.  in  Sluglburg   gefcftogenen   Unter^anb* 

1.  Tlan  bot  ben Jungen  $eqog  jlatt  inngen,  au«  bem  ba8  in  unferem  Zqtt 
ber  fceatttyra<$tett  ©ebtete  (£itti,  Sim,  aJUtgetyeilte  e^cer^tert  ift,  Bei  ©raun  I 
©brj,  SMenburg  ober  etne  onbere  gletdj.  @.  123  ^c.  XXXI  unb  bei  ©attler 
toert^ige  ^errfd^aft.  256  ff. ,  bemgema'g  bicfc  ©organge  am 

2.  <&.  ©attlcr  II  @.  255.  31.  3an.  ftattgefunben  tyStten. 

3.  @.  ben  au«fii^rlt^en  $Bert<$t  iiber 


V 


Digiti 


zed  by  G00gle 


1533-1534.  363 

£)er  comiffarien  abfctyib  Ijerfeog  Sriftoffen  gegeben :  [©attter  III 
©.  90*Kr.  165.] 

[383*]   SMfe  abreb  unb  abf<$tb  Ijaben  a(fo  all  tail  betirifgt,  unb  nrir  tret 
comiffari  unferer  fccrct  pitfctyier  Ijie  ffirgetrucft  am  fomptag  ben  ad&teben 

5  februarii  tm  1534.  jarc. 

3lm  9.  tag  februarii  finb  afle  botfd^afften ,  [bie]  Ijerjog  Sriftoffen 
finb  betgeftanben,  Ijie  am  morgen  frie  ^intDegtgeritten ,  am  jeblicty  feiner 
ijatmat  jit,  auSgenomen  bte  franfcofifcfy  botfctyafft,  12  pferb  unb  am 
wagen,  bte  ift  ju  pfatfcgraff  Dtlj  Jpatnricfy  gerttten  unb  bamacty  gen  9flin* 

io$en,  ba  tft  fie  beltben  bis  pfmgften.    barnacfy  tft  bife  botf^afft  jogen  ^-Mat- 
in fyerfeog  Urticfyen  Don  SBtrtenberg  unb  lanbtgraffen  bon  §>effen  *. 

$erfeog  Srtftoff  tft  ju  mittag  auff  btfen  tag  ganfe  fttfl  fyinben  jfi  berno-fr^- 
^rebigerctofter,  ba  er  jfi  tyerberg  ift  getegen,  tyintoegtgeritten2,  unb  Ijaben 
Dor  ber  ftat  16  pferb  auff  in  getoartot,  bte  tm  bie  tyerfeog  bon  fflatyren 

15  Ijaben  entgegengefctyidt,  bte  Ijaben  in  bi$  gen  3Kinc$en  beteibi. 

3lm  8.  tag  junir  ift  Ijerfeog  Sriftoff  ju  SDMnctyen  toiber  Ijintoegfjogen  s.  sum. 
[383b]  unb  ben  anbern  tag  bamacfy  gen  2tug«purg  mit  15  pferben  [fomen] 3.  io.  sum. 
unb  an  fant  33eit$  tag  ift  er  in  ber  ftifl  jfi  2fag$t>urg  nriber  on  toetttere  is.  3uni. 
Ijanbfang  ^intoeg!  gen  SRain  in  bie  ftat  jogen  unb  barnacfy  auferlja(b  be$ 

20  ro.  fintgS  tanbt  jfi  feinem  bate*  unb  (anbtgraffen  bon  ipeffen  gen  SRaxo 
in  baS  borf  unberljalb  Ufat,  ba  fie  mit  ainem  grofen  l)8r  be$  IriegSbofcfS 
gefegen  finb.  unb  finb  auff  bife  jeit  bie  comiffari,  bie  Dorig  botfetyafft 
bed  ro.  finigS  unb  jfi  inen  me  am  bifefyoff  mit  50  pferben,  bag  fte  mit 
ljerfcog  Sriftoffen  tyanblen.    aber  Ijerfeog  Sriftoff  Ijat  feineS  berfctyreibenS 

25  unb  jfifagenS  bergeffen. 

6.  Xieftr  unb  tie  natfcfien  flbfafee  tie!  furjer  in  & :  Unb  tft  b«feog  Griftoff  unb  atle  fein  betftenbt 
am  9.  tag  februarii  im  1534  jar  fcimvegfgeribten ,  unb  ift  folic&e  »erfdjrei&ung  »om  berfeog 
drif^off*  water  nit  ge^alten  worben.  ber  bat  mit  bem  lanbtgraffen  »on  $effen  ain  grof}  bor  }u 
ro&  unb  jfi  ffi§  oerfamlet  unb  ba#  lanbt  mit  getoalt  eingenomen.  unb  an  fant  $eitt  tag  ift 
btrfcog  Sriftoff  jfi  feinem  water  unb  lanbtgraffen  von  £effen  jfi  9tan>  im  borf,  ba  bat  bor  ift  ge« 
legen,  fomen  unb  auff  angefefcten  tag  nit  fomen  nod>  erwartot,  miewol  finig  fterbtnanb  ainen 
bifc&off  mit  50  pferben  unb  bie  oorige  commiffarien  unb  til  mer  rat  gen  Hugtpurg  bat  gefdjicft. 

1 .  ©anj  a'&nK$  in  bem  ©eri#te  bet  Sfoasfcurg  bcflnblt^cn  ©oin,  bafi  er  ben 
©rami  I  @.  126  (au$  ©ettbcrS  Chro-  grbfiten  ZfyW  fein e«  San be«  jurttdcrofcert 
nographia).  unb  toerlangte,  bag  er  fo  batb  al8  miJa* 

2.  (gSenba  <&.  126.  2)er  ^ergog  gog  lit^  gu  t&m  lommen  fotte.  battler  II 
afc  am  9.gebr.  'ba  man  mittag  $at  gelett'.  ©.  27  ff.    2)er  junge  $erjog  n>urbc  je* 

3.  §afi  ttiJrtli^  in  bem  ©eriSt  ^et  bo(^  ©on  ©atyern  unb  fipenet^  au«  bis 
©rann  1.  c.  @.  125  (au«  ©enbevd  Chro-  jnr  toBtltgen  Planing  bcr@a^e  no^  eine 
nomphia),too  fid)  nocty  bie^oti^  finbet,  3eit  tang  $urii<f  ge^alten,  M«  er  fafl 
baB  (Sprtflo^  bet  bie|cm  3(ufent^atte  in  $etmU<$  toon  feinem  bis^erigen  3(ufent» 
2lua«Bnra  bet  Onop^riu«  ^ferltn  (?fef«  bait  aufbra^ ,  urn  fiber  Augsburg  nac^ 
ferun)  'ju  tycrberg  gelegen'.  —  %xa  18.  ©laubeuren  %u  feinem  Cater  unb  beffen 
3Wai  ben^tete  §erjog  Ulrid&  an  feinen  in  33erbiinbcten  gu  reiten.  $et>b  @.  487  ff. 


Digitized  by 


Google 


364  VII.  2)ic  fyxoult  bon  (Siemens  ©cnber. 

^!c*        93om  criftag  bt«  tiec$tme&  tft  ain  faft  grof c ,  ijeftige  feftym  &te  unb 
2't8i.c'  wberfttta  getocffcn,  at«  Iain  menfcty  nte  barbor  gebacfyt  tyat1.  bet  £xw* 
fteten2  l?aben  bie  tootf  am  pauren  gerrtffen,  beSgteittyen  bet  Slbete* 
rieb 3  auc$  atn  pauren. 

3m  Satyrtanb  ftnb  6  mfigt  in  ainem  borf  in  bet  na<$t  mit  bcrs 
gunget  auSgangen ,  unb  ba  fie  ju  mitternactyt  mit  etttcfyen  paurenfne<$ten 
Ijaben  toiber  toetten  tyaim  gan ,  ba  finb  bie  ntflf  an  fie  fomen  unb  Ijaben 
bie  mfigt  unb  paurenfne<$t  att  ernrirgt. 
i9. 3an.  [384a]  Stn  fant  ©ebaftianS  abent  Ijat  Ijte  ain  toeber  in  ber  na#t  ain 
fyulerbuben  au$  feinem  fyau$  geia<§t,  unb  [ba  er]  nit  toift,  toa  er  in  bcr  i* 
nactyt  in  ain  anber  Ijaus  folt  fomen,  ift  [er]  erfroren  unb  am  morgen  ouff 
bet  gaffen  tobt  gefunben  toorben. 

3tin  magt  tyat  tyie  iter  frauen,  ba  fie  gebient  Ijat,  getoefd&en.  btc  ift 
ob  ber  toefcty  erfroren ;  fobalb  fie  Ijaim  in  bie  toarme  ftuben  ift  fomen,  tft 
fie  nibergefatten  unb  tob  getoeffen.  m  i* 

£ie  2  tagt6ner  tyaben  an  ber  maur  ber  ftat  Ijoffe  getegt,  ftnb  bafetben 
bor  froft  nibergefatten  unb  gftorben. 

<pte  finb  2  finb  auf  ber  gaffen  gangen  unb  bor  froft  ba  nibcrge* 
fatten  unb  geftorben. 

Slin  paurenbub  Ijat  ain  toagen  mit  tyolfc  gen  2tog$jmrg  geftert.    ate  20 
er  in  bie  ftat  ift  fomen ,  ba  tft  er  bor  froft  ab  bem  rofe  gefatten  unb  tobt 
gemeffen. 

S3  finb  Ijie  bie  prunnen  in  ben  gemeinen  baben,  auc$  atte  ber  ftabt 
beictyet  ju  ben  rSrfaften  berfroren,  unb  etticty  tieff  prunen  am  Sfer  unb 
anbern  orten  flberfroren.  2* 

Urticfy  iponotb  l)at  mit  feiner  atgne  fcfytoefter  ju  fd&affen  geljept,  [tr] 
bie  iundfraufcfyafft  genomen.  bie  l)at  ir  bater  gen  ©ibera<$  berljairet. 
ba  ift  fie  in  ber  6.  umefyen  barnacty  aineS  finbs  geneffen.  ba  Ijat  ber  to$* 
termamt  bem  fc$n>e($er  bie  totter  nriber  Ijaimgefcfyuft.  bem  Ijat  er  2000  fl 
geben,  bag  er  fein  toeib  toiber  annem,  unb  Ijat  ben  fun  in  bie  etffcn  30 
getegt4. 

5.  3n  b  water  unten  auf  991.  571*>.  10.  bat  $ie  ain  xotUx  feinem  fpfiUet  urlub  a,eben  unb 

[in]  aulgejaiefct.  16.  2  taglonet  ainet  rat*.  IS.  finb  in  bem  tag  bje  auff  ber  gaffen 

gangen  jc.       25.  3n  6  weitet  unten  auf  »!.  571».       31.  Differ  91*faj>  fc^tt  in  6. 

1.  23on  SBetynad&ten  1533  Bie  gtyt*  3.  2Cbet«rtcb  an  ber  toon  «ug3&urg 

meg  1534.    93gt.  Seonfcarb  ©ibmanns     ilbct  Stiftetten  nati)  SBelben  fityrenbra 


9ftea,en«fc.  &)ton.   in  <St.  .<5$ron.  XV 

@.  129,  17;  2TCcmli($  531.  312*.  A.  tta*  3Kanlt($«  <£&ton.  ©1.  319* 

2.  $amtftetten ,   flibtic^  toon  S(ug«*  tourbeUIri^^onotb«  ©#n>efter  an  einen 

burg.  toon  $flummern  nati)  ©tbera^  toex^ei* 


Digitized  by 


Google 


1534. 


365 


[384b]  g$  tft  grofer  mangel  an  mcl  Ijie  getoeffen ,  bann  aflc  toaffer  ge« 
froren  finb  geioeffen,  baj*  Iain  rab  in  bcr  ganfc  ftat  tft  utngangen.  am 
tat  Ijat  bar&or  18  rofemitten  Ijie  in  bcr  ftat  tauffen  madden,  bic  Ijaben 
8000  ft  loftct  ju  madden,  bamit  in  !rteg$(euffen,  toan  man  fcor  bcr  ftat 

5 teg,  Iain  mangel  bic  imooner  an  ber  lifferung  unb  prot  Ijettcn,  fo  ba* 
toaffer  abgraben  tourbc.  folictye  miflin  l>at  man  ifct  angert<$t,  nnb  fyiben 
12  mann  an  aincm  rab  jocfyeu  unb  fyaben  barmit  ain  tag  unb  na$t  ain 
fd^aff  gentaten,  unb  ift  bcnljot  ba$  met  tain  niifc  getoeffen,  unb  [Ijat  man] 
Iain  brot  baraus  fiinben  badjen.  ain  rat  Ijet  10000  ft  barf  fir  geben,  bag  bic 

10  gmcinb  ntdft}  barumb  getotft  $ette,  bann  fie  barbor  bic  miUin  nic  &erfu<$t 
noc$  probiert  Ijetten.  unb  toamt  bie  feinb  t>or  bcr  ftat  toern  gelegen,  fo 
n>er  e$  gar  fcerfaumpt  getoeffen.  e$  fagt  ju  mir  bcr  Urfic$  ©atyber, 
junftmaiftcr  unber  ben  Ijaffner,  er  toSlte  mc  matcn  mit  fetnem  tyaffner* 
rfibtin,  bann  bifcr  ftat  mifin  aine. 

15  ?lin  tootfd&Iager  Ijie  ift  am  15.  tag  januarii,  bcr  4  ffoine  finb  unb 
ain  fcfymangeren  frauen  $at  getyept,  urn  [>85a]  betyerjett  Ijaimfomen 
unb  fein  frauen  gebetten,  ba§  fie  bie  ftuben  aintyaifj  unb  im  ain  brot 
pring.    ba  ljat  ftc  mit  toainenben  augen  ju  im  gefagt,  fie  Ijab  toartidfr 


4.  foflet :  geftanben.       7.  an  ainer  milin  jo^en.       8.  nit  ain  f$aff  foten*.       u.  ift  benfcot  bad 
mcl  barjfi  fain  nufr  gewe jfen.  10.  bie  gmeinb :  bet  boffel.  12.  unb  x*a  man  »ot  bet  ftat 

wen  gelegen  u.  fcoffnung  auff  bife  milin  bett  gefcept,  were  man  nit  wol  beftanben  bamit  in  bet 
nott.       15.  ift  an  fant  SRautut  tag.       16.  unb  ain  fawangetin  ftauen  mit  gtofem  hand). 


ratyet  (nae$  bem  $oe$gelt8buc$e  fanb  am 
12.  San.  1535  cine  $ocfaeit  bed  $an« 
^ftomer  mit  Sfana  ^ottolb  flatt.  ©ar- 
ne<fe  ©.  29);  bie  bei  ber  toorgcitigen  @e» 
Burt  ettttf  8o$ne«,  al«  beffen  ©ater  fl$ 
ber  eigene  ©ruber  ber  jungen  grau  ertoieS, 
gegaWte@ummebetrug  na#  bieferCtuette 
1500  fl,  toogegen  fi$  ber  bott  <pflummern 
an^cif^ig  mae^te,  fein  SBeib  gu  betyatten. 
fiber  ba«  @c$i(ffal  bc8  93erbrcc$erS  ge&en 
bie  ©erie$te  ber  <£&romften  auSeinanber. 
2Ba*$renb  3Ranlie$  angibt,  bag  biefer 
gtoar  fcont  ffiat&e  in  bie  Sifett  gelegt,  aber 

Scgen  ben  @<$n?ur  'uber  mcr  gu  *ie$en' 
alb  toieber  an«gefaffen  toorben  fei,  weig 
(Siemens  38ger  unter  bem  3al?re  1538 
St.  138*  golgenbe*  $leriiber  guergfi&len: 
'3tem  in  bifem  ja^r  ba  $att  eg  p^  «^i« 
pegetragen,  bag  cin  ^ieftger  bfirge%  ber 
i&onolb  genanbt ,  in  bie  eifen  »arb  ac- 
leat.  bie  urfa<$  »arb  bife,  bafi  er  feine 
letbliie  f($toefter  gefAtuSngert  ^atte  nnb 
fie  befataffen.  unb  tn  bem  monat  no- 
bember  ba  ^att  er  fidj  unberjianben,  ben 
eifenmaifler  mit  einem  »aibmeffer  jue 


erftcc^en  unb  untjubringen,  toelc^e«  toaib* 
meffer  er,  b«r$onolb,  be«  eifenmatflerS 
magbtbor  langer  geit,  toie  fie  ibm  gue 
effen  gebra$t,  (eimbti^er  tt>cig  au$ae> 
gogen  pattc  unb  folc^  meffer  barauff  be» 
balten;  unb  aid  nun  bermal  eind  ber 
eifenmaifler  ;ue  bem  §onolb  inn  fein 
aefangfnug  lam,  n>ie  ban  follies  btui^ 
ig,  bag  er  bie  gefangnen  befud&en  unb 
gue  l^nen  ge^en  foil,  fo  totf^t  ber  ^>onolb 
^inber  bem  eifenmaifler  tyerr  unb  ^at 
H>n  alfo  fe^r  befc^fibiget,  bag  man  tyn 
feined  lebend  beforgte,  aber  au8  fonberer 
gnaben  toiberumb  auffam;  ber  etfen» 
maifler  ^ieg  Sfcit  8c$.  unb  toon  »egen 
elner  fol^en  t^at  ^at  ein  erfamer  rat^ 
ertanbt,  bag  man  bem  #onolb  in  ein  blo(^« 
fyaus  %at  legeh  laffen,  barinnen  er  au^ 
t>at  ligen  mueffen  fein  leben  lang,  unb  ifl 
bid  in  bie  30  ja^r  gefangen  aelegen  unb 
ifl  aue^  alfp.  \  Vv''^n  eifen  geftorben.  ber 
frainbfc^.  ,4^  ^Jlfer  gemelter  ©onolb 
Ijatte,  toirb  ber»egen  berfc^onet  feined 
namens  gfi  f^reiben.' 


Digitized  by 


Google 


366  VII.  2)tc  (Sprout!  ^on  Siemens  ©cnber. 

Iain  biffen  Brot  unb  Iain  fd&cittin  fyotfc  im  IjauS.    ba  ift  bcr  mann  bor 
traurigfait  auffgeftanben  unb  Ijat  fid)  fetb$  ertyendt. 

3n  bifer  jeit  tft  ain  arme  frau  bet  ber  Sreufcmil  in  8e$  gefprungen 
unb  ftat]  fid)  fetb$  ertrintfen  toeflen,  bon  toegen  bafc  ir  man  2fl  berftriett 
Ijet.   fie  ift  aber  bon  ben  nactypauren  uriberumb  lebenbig  au8  bent  8ec$  ge*  k 
jogen  toorben  unb  in  ityr  §au8  gefiert. 

2tin  {unctfrau  in  Ijailiger  Sreufcerpf ax  Ijat  ftcfy  felbs  ertyeucft ,  ba 
fie  ge$8rt  fyat,  ba|$  ir  but  ain  anbere  $  ber  ee  Ijat  genomen  unb  mit  ir 
ijodfoeit  getyapt. 

2lin  arnter  toeber  Ijie,  ber  Ijat  ain  frauen  unb  4  !inb  geljapt,  bet  Ijait* 
ftrid  laufft  unb  auffgmactyt.    ber  l)at  ft<$  fetbs,  fein  frau  unb  finb  metlen 
ijenden  bon  hungers  toegen.    unb  ba  er  2  finb  gefyentft  Ijat,  tyaben  bie 
anbem  2  finb  gefctyrten :  'ai,  mein  bater,  laufj  micty  leben,  id)  toil  Ijtnfur 
fain  brot  me  begeren ! '  f ofid&$  gefctyrei  Ijaben  bie  na<$pauren  geljSrt  unb 
finb  jugelauffen  unb  bie  bfyir  auffgeftoffen  unb  Ijaben  bie  anbern  2  finb  & 
3.  gebr.  unb  bie  frauen  bon  bem  tob  errebt  an  fant  JBfoftuS  tag  unb  l)aben  foft<£$ 
ainem  rat  anjeigt.  ba  ift  ber  toeber  gefangen  toorben,  man  toaift  abcr  nit, 
toa  er  Ijinfomen  ift. 
3. 3etr.  [385bj   j(n  fant  SStaftud  tag  tyat  fid)  ju  9lug$purg  auff  bem  bunbstag  ber 
loilid)  f<$tofibif($  bunbt  bonainanber  tljan  unb  bie  bunbnuS  gegenainanber^ 
auffgefagt  toiber  ben  toiflen  unb  bebetcfy  fai.  unb  fn.ro.  mt.  *,  attein  bon 
mifoeflung  toegen  im  criftenticfyen  glauben,  bag  bie  &tom$\d)ta   unb 
Sutljerifctyen  in  irer  irfal  migen  beleiben  unb  tyerfeog  Uxlid)  miber  in  fein 
(anbt  SBirtenberg  font,  be$  fie  bor  fai.  mt.  aerfaufft  Ijaben  unb  ba$  gelt 
barumb  eingenomen 2.  unb  mie  ber  fetyroabifefy  bunbt  ain  eerlidjen  anfang* 
fyat  geljept,  alfo  x>tt  me  Ijat  er  Ijie  ain  fcfytectyten  auSgang  ge^e^t  unb  enb 
genomen. 

G.  Diefer  flbfafr  ift  au*  b  genommen.        7.  ain  faflne,  junge  jumffrau b^at  ftdb  bei  lietyra 

tag  felb*  erb/ncft  oben  im  bau#,  ba  fie  ge&5rt  bat,  bafj  it  bfll  mit  ainet  anbere  bit  J&  fu*rn 
gangen  k.  12.  oon  arenmiit  wegen.  15.  bie  b&irr  am  tyau*.  1G.  errebt :  erlebiget.  27.  3&  ftugt* 
purg  finb  jufamenfomen  bt*  faifer*,  Kng«,  atler  ffirften,  prelaten,  graffen,  berrn,  abeW  unb 
rei^ftAte  [botfd^afften],  bie  mitainanber  im  ((^wabif^en  bunb  finb  geroeffen.  [91.  574»]  ba  \pt  ber 
faifer  burtt)  feine  ccmiffari,  bifAjoff  (Sriftoff  »on  5lug«purg,  ben  SRarauarb  »om  {Steinl.  tbcmpr^. 
unb  graft  ©olffgang  »on  UHontfort,  an  bie  fxtnb  angepra^t  unb  gefdb.afft,  baft  fie  ben  bunb  nit 
jertrennen ,  funber  erlengern  unb  fitb,  »on  neuen  jflainanbet  wrbinben.  bad  fcaben  fie  nit  weQen 
tlpon,  man  weU  ban  ben  glauben  unb  religion  audnemen  lauffen,  unb  ain  jebli$er  mig  mit  ben 
finr)enprei$en  b.anblen  nad?  feintm  gefallen ,  autb,  bamit  ber  iung  ber^og  (Sriftoff  von  ©trtenberj 

1.  ©.  iiber  bie  3Tuffi5jitTtg  be8  ffito'd*  3)att,  De  pace  publ.  ©.425  ff.  2)tc  t>on 

bifdfoen  ©unbc«;!^au^t|S(;^  ben  betr.  (genber  ertoafyntcn3$et$anbfangmtt>&br» 

?lbf*nitt   bei   mnp\d   11  @.  347  ff.;  ten  toom  December  bc«  3a^re8  1533  bU 

©pteg,  ©efc^.  befi  fatferl.  neunja^riaen  in  ben  gebruar  1534. 
©unbeS  toorn  3.1535—1544  @.  4ff.;  2.  ®.  oben  @.  146,  5. 


Digitized  by 


Google 


1534.  367 

3u  bifer  jctt  bet  Tauff :  lercn  1  fc$aff  5  p,  roglen  4  p,  gerften  2  p, 
$aber  9&1,  ain  fib.  micfyfctymalfc  13  A,  ain  maj*  5Recfertoein  7  unb  8  A, 

8ln  bet  tnittouctyen  nacty  reminiscere ,  am  4.  tag  martii,  Ijat  bcr 
Main  rat  ben  grofen  rat  beriefft;  bie  $aben  bed  Hatnen  rats  fflrnemen  im 
&  gtauben  unb  bie  bunbnu*  tnit  ben  tutl)erifc$en  paten2  unb  anbem  tyerrn 
bepett.  

[386a]  £)e$  anber  begeren  aines  rats  Ijie  am  6.  tag  martii  burcty  bte 
burgermatper  Urttdfc  9tec$tinger,  2Kang  ©etyfeen,  ©imprest  ipofer,  $an$ 
SDiaprfin,  ber  becfen,  $an$  ©red&fet,  ber  merger  unb  ffiifljatat  ©etyffen* 

io  goffer,  ber  fd&mib  junfttnaiper,  unb  boctor  $et,  bef<$ec$en  an  ain  Ujorn* 
cartel  in  gefctyrifft 3. 

(Srttrirbig,  toofgeborn,  ebel  unb  fyocfygelert  gnebig  unb  gitopig  Ijerrn. 
n>ie  fribltdfc  eur  gnabengunpen  unb  bie  iren  bieljer  neben  unfem  tyerro, 
ainem  erbarn  rat,  unb  irer  burgerfctyafft  afyie  getoont,  aucty  tine  nadft>aur* 

15  lidf  gebad^te  unfere  Ijerrn  unb  ir  burgerfd^afft  pc$  gegen  e.  g.  unb  gunpen 
ge^atten  unb  betoiffen,  be$  Ijaben  pe  p<$  felb$  leictytlicty  ju  erinneren. 

Unb  unber  anberem  funberfi<$  ju  betrac$ten,  bafj  unfere  tyerrn,  ain 
erbarer  rat ,  nit  aflein  e.  g.  gunpen  unb  bie  iren  bister  afler  burgerlid^er 
ppictyt  unb  purbin  fret  unb  unbefctytoert  afljie  Ijaben  toonen  tauffen,  fun* 

20  ber  aucfy ,  bafc  fie  biefefbigen  unb  bie  iren  gletcfy  unfem  mitburgern,  bie 
fteur,  n>a$  unb  umgelt  bejatfen,  aucty  all  anber  burgerlicfy  mitleiben 
tragen,  in  bifen  fctytoeren  unb  ge*  j>86b]farttcfyen  leuffen  nit  toeniger  bann 
Dor  iaren  trbftficty  befctyirmt  unb  bannocfyt  beSljatben  toon  inen  toeber 
atnicty  fctyufegett  erfobert,  noc$,  ate  Pe  pc$  in  fcergangner  peurifctyer  empe* 

25  rung  ainer  peur  ober  $ilf  at^te  in  ber  pat  Don  befd&ifeung  unb  befd&irmung 
toegen  gelitten  ju  geben  fe(b8  angebotten,  ictyfe  ju  nemen  betottgt  ober 
entyfangen4,    barju  unfere  Ijerrn  bieftenigen,  fo  ettoa  e.  g.  gunften 

mig  wibet  in  be*  lanb  tomtit;  unb  ift  alfo  bet  fc^todbifd?  bunbt  jettrenbt  ttotben,  unb  [b>t]  ain 
fd?Ud?tcn  auiaang  aniomen,  bet  fo  ain  $ctli$tn  anfana,  bat  gefcept  unb  mangen  frei  lanb  unb 
leutten  b>t  befcalten. 

1.  fciefet  unb  bet  folantbe  flbfafr  fefclen  in  6.  7.  81.  677*>:  %m  fteitaa,  bel  6.  tag  martii 

ftnb  bie  burgetmaiftet  Utli$  (Re^linget,  2Wana,  ©el)fe,  ©imprest  £of«t,  ^an*  3Rat)tlin,  bet  beden 
junftmai^et,  Ite^fel,  beT  mejjget,  ©il^alm  ©e^ffenb;  offer ,  bet  f$mib  junftmaiftet ,  unb 
boctot  $tU  jft  bem  tljum  in  bat  capitel  fomen  unb  tnit  na^oolgenber  gefe^tifft  ba<  anbet  begeten 
tb.an.       24.  no^  ainicb^  f$fifegelt. 

1.  33gl.  Scon^.  SBibmannS  (Styrotttf  Uc^cn  neunja^rigen  SBuube«  0.  66, 
»on   ^egengburg    in  @t.«(S^ton.  XV      ©ctl.  V. 

©.  129f  23.  3.  2>iefe  @*rtft  (fifcctgcBen  am  6. 

2.  ©emetnt  ift  ba*  tm  SKat  bc«  SKSrj  1534)  finbet  [i$  im  lu«3uge  Ui 
$atyt»  1533  toon  Augsburg  mtt  Ulm  SBramt,  SBif*.  Ill  @.  281  ff.  (in  bcr 
unb  WUxnbcxQ  abgcfc^lofjcnc  engc  33ilnb»  @enbcrfc$cn  Chronographia  auf  ©I. 
nig.    @.  ben  ©ttnbntB^ertrag  dd.  26.  280»  ff.). 

3Wai  1533  bei  ©ptcfe,  ®cfc^.  bc«  faifcr*  4.  <§>.  oben  @.  163  9(nm.  2. 


Digitized  by 


Google 


368  VH.  2>ie  (S^ront!  toon  (Siemens  @enber. 

obcr  ben  iren  nnbertoitten  betoiffen  ober  ju  betoeifen  unberftanben,  atsbafb 
fie  beffen  grunbltcty  bertctyt  toorben  few  (obgtctd^  toeber  e.  g.  unb  gunften, 
no$  bie  iren  fofic$$  gecfagt) ,  jfi  ftrauffen  nit  unbertauffen,  tool  fid£  in 
bent  nnb  aBem  anbern  ain$  foticfyen  nadi$aurU<§en  toiCenS  befliffen,  bag 
ber  Ijoctynrirbig  ffirft,  unfer  gnebiger  Ijerr  bon  2lug$purg,  be$g(eicfyen  e.  g.  5 
nnb  gnnfien  (at$  unfere  Ijerrn  angetangt)  fofljs  bon  unfern  Ijerrn  ouff 
reicfystagen,  au$  jn  anbern  jettcn ,  orten  unb  enben  fe(b$  gnebigflicty  unb 
gunftigfU<$  berietyen  nnb  befunbt  unb  beriempt  tyaben*    au$  bent  unb 
anberm,  befunber  fo  unfere  l)errn,  ain  erbarer  rat,  unb  ir  burgerfd&afft 
in  irem  regiment  unb  burgerltcfyem  toefen  bon  ben  gnaben  gotten  alfoio 
fribticfy  Ijerfomen  fein,  bag  bei  inen  bor  anbern  bergteicfy  [387a]  fo  tiefce 
unb  aintglait,  aucfy  frib  gefpfirt  toorben  ift,  bie  bann  au<§  in  linftig  jeit 
ungeren  anberft  bann  fribttcty  erfunben  toerben  toolten ,  Ijaben  e.  g.  unb 
gnnften  ju  bebinden  unb  gittlicfy  ju  glauben,  bag  unferer  Ijerro  toil,  gemut 
unb  ntainung  batyin  nit  gericfyt  ift ,  bag  fie  gegen  inen  toiber  bie  bruber*  is 
tid^e  lieb  ainicfyen  trufc,  neib  ober  Ijag  ju  faffen  ober  ausjufteren,  bit 
minber  fie  burcfy  unbiCid^en  jtoang  ju  oertreiben  borl)aben ,  funber  bag 
unfere  l)erw  e.  g.  gunften  unb  bie  iren  bei  inen  tenger  erteiben,  bie  in 
irer  fribttcfyerbehoonung  atljie,  fo  iren  borfaren  bei  unfem  tyerrn  borfaren 
gefifrfyt,  gefunben  unb  gefiebt  Ijaben,  unferer  Ijerra  unb  irer  burger  $al*2o 
ben  toof  riebig  berljarren  unb  pletben  mtgen,  toa  fie  felbs  ju  fpattung 
unb  unru  nit  urfa<$  ober  raifcung  geben ,  f onber  bie  jtoitracfyt,  aw$  atten 
unratlj,  ber  gar  leid&tticfy  barau*  erbolgen  miktyt,  bermeiben  unb  jfiber* 
Ijtetten  berljetfen  toeflen. 

£)arauff  e.  g.  unb  gunften  unfer  nad^bolgent  anprtngen,  fo  bon  25 
unferer  Ijerrn  toegen  au$  tauterem  tyerfeen,  fribKd^em  gemfit  unb  unber* 
meibenlicfyer  notturft  gefcfyicfyt  (bitten  toir  unbertfyemgfttctys,  bienftlic$« 
b(eig)  nit  anberft,  bann  tote  e$  [387b]  unfere  Ijerrn  gemeinen,  jn  fuberung 
ber  eer  gottes,  aucfy  ju  erfjattung  be$  I5bticfyen  frtbS,  ru,  ainigfait  unb 
Ijergeprad&ter  gfttter  na$paurfc$afft,  ba$  toir  bon  unferer  Ijerrn  toegen3o 
tyte  mit  bebingen  unb  bejeugen,  auffnemen  unb  berfteen  toeCen. 

SBann  e,  g.  unb  gunften  au«  irem  l)ocfyen  berftanbt  felb^  ermeffen 
unb  erfennen  m5gen,  bag  nid^fe  mer  ju  ber^inberung  ber  eer  gotteS,  nod^ 
jn  unru,  toibertoiCen  unb  jerrittung  ber  menfd^en  fom^t,  bient  ober 
raicfyt,  bann  fo  unber  ainer  comun  toibertoertig  (eeren  geprebiget  unb  35 
gelert,  barbnrd^  baS  bofdt  bon  ainer  f^attung  unb  toibertoertigfait  in  bie 


7.  'orten*  fc^lt  in  6.     12.  3n  btr  ^anbf^r.  a:  bie  ban  in  finftia,  jeit;  'au<^'  na#  *bann'  aui  6 
erganjt.       15.  'nit'  etgfinjt  au*  c. 


Digitized  by 


Google 


1534.  369 

attbero  gefiett,  tyingegen  unbet  bcr  gemeint  bic  giJtficty  ecr  unb  ftib,  auc$ 
fctubetticty  Keb  unb  ainigfait  but<$  Iain  ember  mittet  mcr  bann  butc$  ain* 
l?eflig,  getreu  ptebigen,  teten  unb  ermanungen  gepflanfet,  auffgetic$t,  be* 
ftettiget  unb  etfyaften,  batbutdfc  au<$  umoifl,  totbettoertigfatt  unb  untatlj 

&  abgetoenbt,  unb  nun  unfete  Ijettn  teibet  befunben ,  bag  bic  gefatlicty  fyal« 
tung  bet  totbettoetttgen  ptebigen,  oetfiiubung  unb  austegung  be*  fyailigen 
efcangetium*  aC^ie  foott  ubettyanbt  nimpt,  bag  [388a]  batbutdfc  jufotbeteft 
bie  eet  gotten  oetljinbett  toitt,  batbei  fie  $  bent  $8<$ften  befotgen,  bag 
men  unb  iren  burgern  bataus ,  tea  bem  ootmittel  bet  gnaben  gotte$  ntit 

wjeitficfyem  gfitten  tat  nit  begegnet,  metcftt<$  jtoittactyten  entfptingen, 
bie  flclj  tfiglicty  Ijauffen,  batbon  au*  oetljendtnuS  gotteS  un$  atten  ettoa 
unoetfec$enU<$  toeittet  berbetblicfy  jettittung  ettoac$fen,  aM  bero  ootgenb* 
untoibetptingticfyet  nacfytait  unb  fctyab  um>etmeibenlic$  entfteen  toutbe, 
ben  fie  ju  fiittcmen  nit  toeniget  bann  ben  ctiftentictyen  ftib,  t3,  Keb  unb 

is  ainigfait  jfi  futbetn  unb  ju  etljatten  fic$  fd^utbig  toiffen  unb  etlennen, 
batju  auc$  e,  g.  gunften  unb  bie  iten,  fo  bei  unfern  fyettn  unb  bet  ge« 
tneinb  atljte,  toie  oben  angejeigt  totrt,  toonen,  aucty  eetttdfc  unb  tool  getyat* 
ten  toetben,  gteic$  fooil  als  unfete  Ijettn  unb  bie  iten  jfi  oetljoffen  bittid^ 
geneigt  fein  foflen,  fo  fitrcn  e.  g*  unb  gunften  tint  Don  unfetet  Ijettn 

2oioegen  jfi  l)etfeen,  finnen  unb  gemfltten,  bag  au$  oboetmelten  unb  anbetn 
utfactyen,  bie  fie  ate  bie  $o$oetftenbigen  jum  tail  fetbs  jfi  bebincten  unb 
jfi  ettoegen  Ijaben,  ie  tenget  je  bejd^toetfid^et  auc$  in  bie  tyatt  ganfe  geoet* 
lic$  fein  toil,  foUctye  fpattung  unb  jnrittad^t  feter  einteiffen  [388b]  jetauffen 
unb  batbei  bet  beforgten  jettittung  unb  untats  mit  fd^ein^atfid^en  geffir* 

25  ben  tfigticty  jfi  getoatten. 

SMeioett  nun  e.  g.  gunften,  auc$  berfefbigen  ptebiget  unb  tetet 
offenticty  teben  unb  Ijatten,  bag  bie  bt^er  lain  anbete  {eet  geptebiget  nocty 
getett,  bann  bie  item  ad^ten  nacfy  got  bem  Ijettn  gefettig,  aucty  geted^t 
getoeffen  unb  nocty  fei,  unb  abet  gebactytet  unfetet  l)ettn,  ain$  etbatn 

30  tats,  ptebicanten  foU<$$  in  ettictyen  attidEIen  butcty  bie  gfctytifft  tSglicfy  be* 
ftteitten  unb  ba$  toiberftitt  in  ainem  fteien,  gemeinen,  ctiftenlid^en  conci* 
(io,  national  obet  anbetn  befunbetn  ctiftenlid^en  oetfamfang  obet  gefpted^, 
mit  beiftanbt  unb  gtunb  bet  Ijaitige  gefd^tifft  antigen,  gft  betoeifen, 
au^jufieten  unb  ju  et^atten  en  jioeiffenfid^  et^offen  unb  oetttiiften,  bat* 

35auff  beib  taU  nod^  oer^atten  unb  fic^  beffen  offenticty  oetnemen  lauffen, 
batbei  bie  obangetegten  gefetben  teibet  oot  augen  fd^toeben  unb  tfiglid^ 
junemen :  fo  toiffen  fie,  unfete  l)ettn ,  bifet  jeit  {e  Iain  bequemern,  fugf * 

1.  3n  6  jtnnto8 :  unb  Ui  gemain.     8.  jfim  ^64>flen.      16.  'fo'  ereanjt  aud  6.       29.  *abet*  au# 
e  flatt  'aUet'  in  a  unb  6.    [c :  fle^e  345  9lnm.  2.]       37.  bequemlifym. 
etabtc^roniten  XXIII.  24 


Digitized  by 


Google 


370  VII.  2>ic  (B&ronit  toon  fctemctt*  ©enbcr. 

lic^ern  no$  fribtictyero  meg  gfi  ftnben ,  ju  erbindfen  nocty  ffirjufd^fogen, 
barburcty  foC^c  [389*]  fpaltung ,  auc$  bic  obangeregten  jttutrad&ten ,  jerrit* 
tungen,  nactytait  unb  fctyaben  audgereittet  unb  berljtet,  Ijingegen  bic  ccr 
gotted,  aucty  frtb ,  rfi,  fieb  unb  ainigfait  Don  tag  }u  tag  mer  atyie  gcfO- 
bert,  gepflanfet  unb  erljalten  loerben  mag,  bann  bad  e.  g.  unb  gunften* 
unb  unfcrct  Ijerrn,  aind  erbaren  rate,  prebicanten  in  gleid&er  cmjaH 
[in]  crtftcnttc^er  befctyeibentyait,  britberlictyer  lieb  unb  ^dd^fter  begirb  be$  fri* 
bene  unb  ber  atniglatt  jufamentomen ,  bie  ftrittigen,  jtoifpaltigen  article! 
ber  religion  uuberjogenU<$  fur  bie  tyanb  nemen  unb  btefetbigen  burc$  bie 
Ijatlige,  gStttcty,  unfettig  gfdfcifft  mit  borgeenber  anbed&tiger  anrieffung1*' 
ber  gnab  bed  Ijaitigen  gaiftd  unb  re$t$,  (autteren  berftanbd  ertoegen  unb 
erfirteren,  a(fo  pterin  ainanber  crtftenftcfy,  brfiberli<$  unb  friblic^  er* 
inneren,  berid^ten  unb  toetfen  foKen,  baraud  fl<$  aldbann  mit  ber  gnab 
gotten  grunbltcty,  ain$etigHi<$  unb  unjtoeiffentidj  erfinben  [ttefl,  toad  got 
bem  almed&ttgen  gefeKig  ober  mijsfeflig,  toad  aucty  ber  feeten  Ijatf  furberltdfr  l* 
ober  berljinberli<$  ift,  unb  bad  ffiroljin  bid  auff  bad  bit  bertr3ft  frei, 
gemein,  criftenli<$  concilium  ober  ain  national*  [389b]  ober  anbere  be* 
funbere  criftentic$e  berfamfang  unb  erorterung  ju  prebigen  unb  ju  leren 
fein  xoirbt.    barjft  unfere  Ijerrn  ire  prebtcanten  jfi  bermigen  urpfittig, 
bie  toiUtg  unb  bereit  fein,  ber  ungejtoeifffete  Ijoffnung,  ba§  e.  g.  unb* 
gunften,  auc$  berfelbigen  prebicanten  unb  terer  ab  bem  ffirgefd^tagen 
criften(ic$en  bruberfic^en  unb  friblid&en  geforedfc  unb  toar^affter  beraim* 
gung  aucty  nit  f<$eu<$en  tragen,  noc$  bad  toaigeren,  funber  ire  prebiger 
ju  ainer  fotid^en  jufamenfunft,  gefprecfy,  erorterung  unb  t>erg(ei$ung 
aucty  fatten  toerben,  bed  fl#  bie  prebtger  nit  ju  befd&toeren  noc$  bit25 
minber  jft  nnbern  tyaben,  fo  ainem  ieben  criftenmenfc^en  bie  criftenlt<$ 
unb  brflbertic^  erinnerung  ben  ireben  je  tljon  burc$  bad  ttort  gotted 
unb  feiner  apoftet  an  bit  orten  auffettegt  torirt  unb  befunber,  bag  mir  atte 
ju  beranbttourtung  ieberman,  ber  grunb  erforberet,  ber  Ijoffnung,  bie  in 
und  ift,  erputtig  fein  fotten,  unb  bad  mit  fenftmtetigtait,  barju  bie  pre** 
btcanten  iren  redden  grunb  nit  bermaffen,  aU  biteid^t  etli$  berfteen,  ber* 
meinen  unb  audgeben  mBd^ten,  ftrittig  unb  guritred&tig  fein,  fobit  bcftcT* 
mer  bie  bergfet$ung  ju  oerljoffen  unb  barauff  ju  Ijanblen  ift. 
[390*]  SDem  attem  nac^ ,  bamit  atfo  bie  eer  gotted  jfiborbereft  gefubcrt 
unb  bann  e.  g.  gunften,  aud^  bie  iren  unb  obgebad^te  unfere  ^erm,  aud^35 
berfetb  erbare  burgerfd^afft  fflro^in  ungcrritt  in  gutter  ainigfait  unb 

5.  tan  fea*  t.  0.  u.  g.  bie  cimn  unb  unfeter  feenen  ^>t.  ic.  18.  fccfunbete :  funbere.  25.  4jl* 
oor  'befdjmrtn'  au#  c  etginjt.  27.  'Irtenben'  in  c.  28.  *auferlegt*  aut  c ;  in  a  unb  b  'oufleft'. 
29.  'bet  gr.  etf.'  au#  c  ftatt  <be<  %x.  erf/  in  a  u,  6.        36.  bafclbigen. 


Digitized  by 


Google 


1534.  371 

nactyaurfd&afft  rfibig  unb  frtbticty  toonen  unb  beteiben  migen,  fo  gefangen 
an  e.  g.  gunften  gemeltcr  unferer  $errn,  ain$  erbarn  rate,  au<$ 
unfer  Don  ir  ffirflc^ttgfait  toegen  rati)  unb  bienftftcty  bit,  bag  fie  bife 
$o$im$tig  fa<$  got  bent  atmec^tigen  jfi  eeren ,  auc$  ju  erljattung  frib*, 

*ru  unb  aintgtott  unb  fcerljiettung  merers  bann  erfctyeinenben  umoiflenS, 
toibertpertiglait  unb  jerrittung,  fo  au$  ber  fyattung  ber  prebigen,  toa  bie, 
tone  oben  angejeigt  toorben  ift,  nit  auSgerett  toerben  fott,  feic$tttc$  er&ol* 
gen  m5c$t,  crifienKc$,  fribficty  unb  gutljerfeig  ertoegen  unb  ben  obangejetg* 
ten  unbefc^toerti^en  toeg  ber  prebicanten  bexfamlung  unb  gefpre$$  ire$ 

*o  taite  au<$  betotfgen ,  fflmemen ,  fcerljetf  en  unb  aerfiegen  toeflen,  bag  ber* 
felbig  jfim  aflerffirberttd&ften  fiir  bie  Ijanb  genomen,  in  ba$  toerdf  ge< 
prac^t  unb  bur<$  bie  gnab  gotte*  (barumb  toir  afle  anbectytigtttcty  anrieffen 
foflen)  oolgen  toerb.  foftc$3  jufampt  bent,  bag  e$  an  int  fetbe  gStticty, 
erbar,  bilttd)  unb  nottoenbtg  ift,  auc$  nit  aKetn  ju  obgemeltent  enb  unb 

15  toirdtang  ber  oergteic$ung  [39ob]  unb  auffljebung  be$  jtoifoatt* ,  funber 
autf)  e.  g.  gunften  unb  ben  iren  jur  toolfart,  merer  atntglait  unb  guttent 
gebienen  mag  unb  ratten  n>irt,  urn  biefetbigen  e.  g.  unb  gunften  jft  &er* 
bienen,  fein  unfere  Ijerrn  unb  toir  btenfttic^S  fcteig  urpflttig,  toitttg 
unb  bereit. 

20  Unb  toietoot  fic$  til  gebac^te  unfere  Ijerrn,  am  erbarer  rat,  bife* 
criftenti<$en,  jtmtic^en  unb  friblid&en  ffirfd&tags  unb  bitten*  bet  e.  g.  unb 
gunften  fain*  abf#tag$  beforgen,  fo  bitten  bo<$  totr  in  trer  fiirfictytiglait 
namen  e.  g.  unb  gunften  un&ertengt  fc$rifftlic$  gnebtg  unb  gttnftig  anbt* 
lourt,  fi<$  barnadfc  ben  fatten  jfi  gfittem  in  afioeg  Ijaben  ju  ridden. 

25        e.  g.  unb  gunften 

unbertyentg  toitttg  ain$  erbaren  rats 
ber  ftat  3fag$purg  aerorbnet. 

Slnbttourt  auff  bemelt  beger  am  24,  tag  martii1. 

SBtr  Eriftoff ,  Don  gotten  genaben  bifaoff  ju  3fag$purg,  loir  2Bar* 

so  quarb  &om  ©tain ,  tljumprobft ,  y$i(ity>*  bon  9?ec$berg  Don  $oc$enrec$" 

berg,  be<$enb,unb  cajritet  be$  [391*]  ttyumfttfft*  bafefbe  Ijaben  eurer  burger* 

maifter  unb  rat  anpringen  unb  in  aim  capitet  bur<$  eur  oerorbneten  ben 

6.  tag  bid  monatt  [uberanbttourte]  f tariff t  Demomen. 

7.  'nit  au*gaait  tuaben  folt'  au«  b  unb  c  etftinjt.         11.  tttfelb.  17.  'mag*  fe^It  in  5. 

1.  2>iefc«@<$rctbcn  be«  ©lf^of«  unb      (in  ber  ©enberf^en  Chronographia  oof 
feUttf  SdpittU  »cm  24. 5Wfirj  1534  flnbct     ©t.  257»ff .). 


fid?  tm  «u«jug  bet  ©taun  III  ©.  283  ff . 


24* 


Digitized  by 


Google 


372  VII.  2)tc  Gtyroni!  toon  (Siemens  @enber. 

Unb  ate  ir  jfifoberoft  anjeigt,  bag  ir  in  bifen  gefertic$en  (cuff en 
eurs  taite  geren  berljelfen  toettet,  bag  toir ,  it  unb  bic  unferen  toie  bidder 
nacfypaurticty  mit  unb  bet  ainanber  toonen  migen,  fotic$$  aucfy  bafc  tr 
uns,  am  cartel,  burgerticfyer  bfirbin  fret,  unbefctytoert  bet  unfern  alten, 
unberbeucfftc$en  gepreucfyen,  freityaiten  unb  bertragen  beteiben  lauffen  unb  * 
gefctyufet  Ijaben,  fagen  toir  euc$  gnebigen,  frainb(i<§en  unb  nacfypautttc^en 
unb  btetfigen  band,  mtt  bent  erpietten,  bag  toir  nit  toeniger  beSfetfcen 
gnebigen ,  fratnbtt^en  unb  nad^fiurti<§en  toiflen*  (tote  Ijiebor  atoeg  ge* 
toeffen)  noc$  feten  unb  furter,  obgottoiKe,  beletben  toetten,  atteS  bas 
fiirjunemen,  tljon  unb  Ijanbten,  ba$  atnent  erbarn  tat  unb  genteiner  ftat  *© 
ju  nufe,  eer  unb  tootfart,  aucfy  attentljatben  ju  frib  unb  atmgtatt 
bienen  mag. 

9Bir  Ijaben  au<$  foflj$  bi$  anl)er  nit  unbertauffen,  unb  toietoot  u>tr 
nit  aflein  au$  ben  gaifttictyen,  funber  au<$  ben  toettttcfyen  tatfertic$en  ge* 
fafcen,  auc$  bon  euren  borfarberen  fret  unb  on  aCe  burbin  getyalten,  feien  i* 
toir  banned^  nit  gar  fret  unb  on  afle  tyitf  Ijie  getoont,  [39ib]  bann  totr,  am 
capitet,  neben  unb  mit  unferm  gn*  Ijerrn  Don  3tug$}>urg  im  bunb  unb 
anbern  fatten  ju  Ijtlf ,  fctyfife  unb  fd^irm ,  Ijanbtl)abung  fribenS  unb  re<$* 
ten*  gemeiner  bunbSbertoanten ,  barinnen  ir  nit  tote  toeinigiften  getoefl, 
unfer  getreue  ljUf  get^an.  fo  fompt,  toie  offenbar  unb  unfougbar,  nit» 
ba$  toenigeft  flainet  bifer  ftat,  ba$  umgett,  bon  unfern  borfarn1,  ben 
bifefyoffen  unb  bem  ftifft,  tyer ;  au$  ba$  ©pttat  fyie  ju  erljaftung  biler  armen  2, 
barju  etttd^e  dBfter,  gofcgaben  unb  attenmfifen,  nemlic$  etttcty  bit  gott$* 
brot  in  gemeltem  ©pttat  unb  ob  30  fyenben,  baran  bifer  jett  3000,  ettoo 
4000  armer  menfd^en  gangen,  bon  bifd^offen  unb  gaiftttc^en  auffgerid&t25 
unb  geftifft.  ju  bem,  toas  totr  bom  cartel  unfer  einfomen  bei  gemeiner 
ftat  berjeren,  unb  fic$  nit  toentg  ber  euren  neben  unb  bon  un$  emeren, 
benen  toir  autf)  unfer  traib  treulicfy  unb  aftoeg  necfyer  bann  e$  funft  got* 
ten,  mitgetaitt,  toelctyeS  aCeS  toir  nit  au$  rum  ober  unfere  unb  unferer 
borfarbem  guttoifliglait,  gemeiner  ftat  unb  ben  iren  betoiffen,  ju  erljaben,  30 
funber  aUein  gnebiger  gutter  mainung  unb  barumb  anjeigen,  bag  bannoefct 
unfere  borforbern  unb  toir  gemeiner  ftat  nit  itbet  angeftanben,  [392*]  ober 
bag  gemeine  ftat  fo  gar  toentg  unfer  genoffen  Ijette,  tote  ir  fetb*  ba*  atte$ 
gut  toiffen  unb  bei  euc$  fetbs  ju  ermeffen  fytyt 

Unb  ate  ir  berer  anjeigt,  toa$  unru,  nad^tait  unb  arg^  au$  ber» 

16.  fret  one  t?ilf  ^ie.  24.  300  fpenben.  33.  obex  (ad  gtmatite  flat  unfer  fo  gart  roenig 

genoffen  fatte  jc. 

1.  @.  ^eju  oben  €J.  25,  13.  2.  @.  ^ieju  oben  @.  22, 10. 


Digitized  by 


Google 


1534.  373 

fctytoebenben  gtoifyattung  bcr  religion  erbolgt  unb  [aud  bcr  gnrifpattung  ber] 
prebicanten  ertoacfyfen  mige  *c. ,  Iflnbcn  toir  au<$  fetbd  tool  ermeffen,  ift 
und  autf)  ain  treutic^^,  fyerjlid&d  tetb,  tootteu  nid&fe  (ieber6  fed&en  unb 
IjBren,  bann  bag  pterin  unb  in  aQen  bingen  jtoifd&en  unfer  unb  menigfticfy 

5  frib,  ru,  ainigfatt,  g8ttic$e  unb  briiberfic$e  licbe  toere  unb  belibe. 

Unb  aid  ir  bermeinen,  bag  ju  ablainung  bedfetbigen  Iain  bequemcr 
tocg  unb  mtttet  fein  miktyt,  bann  bag  unfer  unb  euer  prebicanten  in  iren 
prebigen  unb  teren  ainfyettig  toeren,  barauff  auc$  euer  rat  unb  bitten,  bag 
unfer  unb  euer  prebicanten  in  gleictyer  anjaQ  unb  brflberttcfyer  tieb  gu< 

io  famen  fomen,  bie  ftrittigen  artidfet  ber  religion  unberjogenti<$  fiir  bie  fyanb 
nemen  unb  biefetbigen  burd&  bie  Ijaitig,  gittftcty,  unfalig  gfctyrtfft  erortern, 
unb  bag  tour  unfer  prebicanten  ju  foti<§em  gefpre<$ ,  erorterung  unb  ber* 
gleic^ung  fatten  fotfeu:  [392b]  barauff  geben  toir  eucfy  erftticty  gu  beraemen, 
bag  und  bie  gtoeigung ,  funberung  unb  migljettung  ber  prebtcanten  (tote 

is  obgemett)  gfim  IjiJcfyften  nriber  unb  laib  ift,  bag  auc$  toir  unb  unfere  ^>tc* 
biger  gu  fottc^er  fSnberung  je  fain  anfang  nod&  urfacty  getoeffen  fein, 
bann  gemett  unfere  prebiger  Ijaben  bidder  bad  gotdtoort  unb  ebangetiwn 
geprebiget  unb  getert,  toie  bad  bon  Srifto,  unferm  Ijaitanb,  auff  bie  apoftel, 
bon  benfetben  auff  ir  nad&botger  unb  nacfybotgenbd  auff  und  fomen  unb 

20  in  ber  gaufeen  criftenfyait  ob  1500  iatn  unb  Ijie  in  bifer  ftat  aucfy  bei 
1200  jam  bon  fant  SKarctffen,  unferd  apoftetd,  unb  fant  SDionifiud,  bed 
erften  bifc^offd,  geiten ,  gfi  toetctyer  ©ioctecianud  taifer  getoeffen  ift  \  one 
afle  auffrur,  toibertoertigfait  unb  gtoeiung  na<$  ber  tyaitigen  concitien  fere 
geprebiget,  bei  toet<§en,  toie  obgemett,  frib,  ru,  ainigfait  unb  briibertictye 

25  tieb  betiben  unb  ber  religion  fyatb  fain  auffrfir  ober  gerrittung  getoeffen 
nocfy  beforgt  toorben*  aber  bie  prebicanten  an  ben  orten ,  ba  bie  neu 
leren  erftanben  (bad  toir  toarttc$  niemanb  gu  fd&macty,  funber  mit  Ijerfe* 
ttctyem  ntitteiben  metben)  Ijaben  fonberung  unb  neuerung  [>93a]  unb  mig* 
Ijettung  gefuc$t  unb  ertoedt:  erftticty  teutfety  meg,  barnacfy  mit  audfefytieffung 

30  cttid^cr  berfetben  intyattung,  botgenb  gar  fain  getefen;  bad  tyod&nrirbig 
facrament  erftticty  unber  beiber  geftatt  offenttcty  geraid&t,  unb  ate  bad 
berpotten  toorben,  barna<$  mit  unberlauffung  ber  atten,  tobftc$en  ceri* 
monien  in  ber  tafd^en  berborgen  ju  ben  frandten  getragen ,  tefelicty  bad 
^od^toirbig  facrament  gar  beroicfyt  unb  ain  fc$tec$t  brot  baraud  gemad^t; 

35  gfim  erften  teutfefy,  boc$  funft  toie  bie  unfem,  getaufft,  barnacty  in  b&ufern 

24.  fteprebiflet  (n>ie  obgeimlt)  frib,  k.       28.  *unb'  na$  •fonbtrung'  fe^lt  in  6.       31.  •offenli^' 
ergdnst  au«  c.       33.  in  ben  tfifaen.       34.  ain  f(^le^t  brot,  cttic^  nut  ain  jaitfcn.  c. 

1.  @.  oben  @.  8,  15. 


Digitized  by 


Google 


374  VII.  2>U  (S^ronl!  toon  (Siemens  ©enber. 

one  ber  firemen  gepreud&lid&en  cerimonien  jfi  tSuffcn  ge^fCegen,  jfi  fd&toeigen, 
bag  iv  toil  ben  toibertauff  angefangen  unb  nit  in  toenig  teut  gepffanfct  unb 
anber  toil,  f<$ier  unjeflig  funberung  unb  neuerung  furgenomen,  bon  ainem 
jfim  anbern  gefaflen  unb  ouff  lament  beftanben ,  ba$  tool  befe$toerti$, 
bag  bei  fobil  tibertreffentt<$en  $o$en  unb  bernifftigen  ftenben  fotye  un*  5 
beftenbigfait  nit  bebad&t  toorben.  bann  ie  ber  afated&tig  ift  ain  got  bet 
ainigfait  unb  nit  ber  jtoeiung,  bie  in  foftd&em  toibertoertigen  fumenten 
unb  mangertei  migfcerftanbt  gefpfirt  toirbet.  barumb  toir  tool  [393*]  an* 
gejeigt,  bag  bife  fonberung  unb  migljeflung  nit  oon  unfero,  funber  ber 
prebicanten  ber  neue  (eer  ertoad&fen  fei,  bann  unfere  prebiger  bei  ber  10 
alten  criftentictye  (eer,  unb  toie  biefetb  na$  bifer  jeit  bei  alien  nattonen  in 
ganfeem  Suropa  geljaften  toirbet,  bettben  fein. 

5Dag  loir  barflber  unfere  prebiger  bermigen  fotten,  ain  guttig  ge- 
fprec$  unb  bisputacion  mit  ben  euren  jfi  fatten ,  toa  fo(ic$$  erfd&iefUd^, 
nufcticty,  gut  unb  jfi  Ijoffen,  ba  ain  criftentictye  oergteid&ung  gef$ed&e,  15 
toeren  toir  barjfi  ganfe  toittig  unb  geneigt,  Ijetten  an&t  unfere  taild  gar 
Iain  f$eu$en  barab,  unb  unfer  unb  ber  ganfeen  gemeine  criftentictye  lirc^en 
mainung  mit  ber  gdttid^e  fc^rifft  jfi  erljatten  loot  toiften. 

S5$ir  Ijaben  aber  jum  erften  Iain  Ijoffnung,  bag  foti<$  bergfeiefcung 
gef($ec$e  unb  f efcen  in  Iain  jtoeiffet,  eure  prebicanten  Ijaben  e$  fur  unmig* *> 
lid),  fei  ber  mainung  auc$  nit  oon  men  angefe$en,  unb  auc$  ainem 
erbam  rat  eingebitbet;  ban  noc$  unerlj5rt,  bag  fic$  bie  prebicanten  unb 
terer  in  ainer  jtoifpattung  |e  fetb«  aflein  oergteictyen.    e$  Ijaben  auc$  bie 
prebicanten  ber  neuen  [394*]  (ere  unber  inen  fetbs  fic$  bi$l)er  mit  ainanber 
nie  oergleid&en  m5gen,  toie  offenbar  bor  augen,  bag  gar  naljent  in  ainer » 
ieben  ftat  ain  fonberung,  atoeg  in  ainer  nit  toie  in  ber  anbern,  geljaften; 
|a,  aud&  mit  bem  fyaupt  unb  principal  bifer  fpattung,  bem  Sutler,  ber* 
gteid&en  fi<$  eure  prebicanten  nit  K    and)  anber  met  tyaben  ftc$  auff  ge* 
Ijapte  brfibertid&e  gefpredfr  unb  bisputacion  jfi  SWardfburg,  atba  fie  aQein 
getoeffen  unb  unfer*  tail*  lainer  getoeffen,  nit  oerainen  nod&  t>erg(ei^en  so 
Iflnben2,  uub  eur  prebicanten  in  bifer  (tat  feient  offt  migljettig  getoeffen 
unb  fi<$  in  geljapter  bisputacion  unb  gefprecty  auc$  Iaine$toeg«  beraint, 

8.  *mi§»trpant'  au«  c,  flatt  *ncu«  uerftonbt'  in  a  unb  6.  21.  au$  »on  inen  nit  Migefc$«* 

27.  fpaltung :  jwifpallung.        30.  »unb  unfa*  tail*  taincr  ftewtffcn'  erganjt  au*  b  unb  e. 

1.  ©cmeint  flnb  tier  bie  AtDinflliW  ®ef<$.  ©.  266  ff. 
gefinnten^rSbicattten,  bie  ImSa^re  1531  2   3)a«    Bcrfl^mte  iWarBurger  Qk- 

bie  £ut^ertf$en  toerbrSngt  fatten.    ©.  fotci($  fcom  3a$rc  1529, 311  bem  &on  ben 

fiber  biefe  Qcr^Utnlffe  bie  fe$r  fiberft^t.  3tufl«buraer  ^rabicanten  ©tep^an  «gTt« 

It^e  DarfleUung  Bet  Sttlm,  <&$xo.  iRef.»  cola  ftf^tenen  tear. 


Digitized  by 


Google 


1534.  375 

tto$  oergleictyen  migen,  tote  ir  bafctb^  gefectyen  unb  gc^Srt  K  tpte  tpol^ 
ten  bann  bie  unferen  unb  fie  berglei<$ung  unb  atniglatt  mit  ainanber 
finben? 

3um  anbern  ift  faindtoegd  guoerftd&tticty  obex  gu  gebindf  en,  bag  fte  ficty 

5  on  ain  fctyibrictyter  oergteictyen.  bann  toa  gtoen  unaind  unb  gtoifoattig 
ftnb,  fo  bie  mitainanber  gu  tt>ort  ober  lampf  lomen,  toerben  fie  ie  tenger 
je  fyefftiger  tt)iber  ainanber,  toann  fie  Iain  rioter  ober  f<$ibmamt  Ijaben, 
toie  bad  bie  natur  unb  erfarung  betoeift.  ob  nun  gefagt  toerben  toott, 
baft  gotd  toort  folt  gtoif<$en  inen  rioter  [394b]  fein,  toet<$ed  gotd  toort 

io Iain  rioter  teiben  m5<$te,  geigen  toir  an:  fiber  bad  gotdtoort  begert  man 
nit  gu  rid&ten,  aber  fiber  bie  audlegung  unb  mand&ertei  oerftanb  ber  pit* 
biger  ift  ain  rioter  ge  fyaben.  unb  fooer  gefagt  tourbe,  bad  gotdtoort 
toerbe  aucty  bed  miffterftanbd  ber  prebiger  rioter  fein ,  bad  Ijaift  unb  ift 
circuitus,  bann  im  felbigen  toort  toirbet  aber  ain  miffterftanb  unb  atfo 

15  on  enbe,  toie  bad  toot  m&d^ten  ejempel  gegeben  toerben.  in  summa,  ed 
wufc  ie  gule&ft  ain  rioter  ba  fein,  ber  ben  ftreit  unb  mijfterftanb  entte* 
bige,  toie  euer  prebicanten  unb  ir  fetbd  in  eurem  anpringen  ain  rioter, 
nemti<$  ain  frei  gemein  ober  nacionatconcilium ,  pterin  gu  entfd^eiben, 
enbttid&en  gfi  rictytew  fflrfcfylagen. 

20  Bite  britten,  fo  bad  gefyre<$  geljatten  unb  bie  prebicanten  ficty  nit 
bergteid&en ,  baraud  tourbe  bolgen,  bafc  ber  lefeftirfal  erger  unb  bBfer 
tourbe  bann  ber  erft,  toie  toir  gu  beiber  feitten  toiffen,  bag  ed  na<$  ber 
bidputacion  gu  Setyftg,  &ixtf),  [>95a]  Saben ,  Sew2  unb  Ijie  auff  bent 
reictyftag,  ba  bit  treffentictyer ,  namtjaffter,  gelerter  teut,  oon  ro.  fat.  mt, 

25unferm  alter  gnebigiften  $errn,  anbern  d&urffirften  unb  furften  unb.ften* 
ben  bargu  oerorbnet,  berfamtet  getoeffen,  unbergtid&en  beftben,  unb  attoeg 
erger  toorben  ift3.  atfo  tourb  auc$  ifeo  jeber  tail  im  fetbd  ben  fig  unb 
bem  anbern  bie  fctyutb  gfitegen,  bad  bann  furter  attererft  grofe  unainig* 
fait,  gtoitratfyt  unb  unfriben  ertoedten  tourbe. 

so        3wn  4.  fo  finb  bife  gtoifoattung  unb  fad^en  ^iet>or  in  ben  gemeinen 

1.  'migen1  trganjt  au$  b.       2.  tote  wolten :  wie  tourben.       4.  jftm  jtteitcn.       6.  'fine'  trgdnjt 
auft  b.        11.  4»erjtonb'  ft^lt  in  b.         14.  ttirbct:  wirb.        24.  'mt.'  etganjt  aui  aui  b. 

1.  SSfit.  oBctt  ©.  208,  24.  3utta'$fl  ©abm  toom  19.  2Kat  —  8.  3uui  1526; 
ieboc^  bilrftc  $ier  an  bie  $ora,ana,e  tm  bie  ©ityutatiim  toon  93ent  toom  6.-26. 
3a$re  1531  aeba$t  fein.  8.  $iegu  Mm.     3anuar  1528. 

@<$n>.  9fcf..©ef<$.  ©.  269  ff.  3.  2foSa,tei<$«toerfu<$e  auf  bemffiei<$S* 

2.  2)ie  ©testation  ju  Sctpjig  im  tag  gu  2tug«6urg.  @.  $Ugu  im  attach 
3.1519;  erpc  ©isputattott  ju  3iltic^  mcincu  ^eim,  ©<$».  ^cf.»©cf(^.  ©. 
am  29.  Sanuat  1523,  jweite  am  26.—  191  ff. 

28.  Oft.  1523;   bie  2HS*mtattonett  ju 


Digitized  by 


Google 


376  VII.  2)ic  (S^ronif  *>ott  (Siemens  (Senbet. 

concttien  genugfam  bifyutiert  unb  enbttid&en  enfd&iben*  barumb  Ijetten 
toir  berljofft,  bag  berer  berglei<$ung  ober  gefore$  t>on  mm5tten  fein 
fotte,  gubem  bag  folid&S  nit  aflein  in  ben  gaiftticfyen  fonber  aucfy  in  ben 
faiferli<$en  redden  berpotten,  basfetb  tt)iberum  in  ain  gtoeiffet  gefefeen 
unb  privatim  burcty  funber  perfonen  git  bisputieren,  unb,  ba$  fo  tangft* 
ift  getrocfyen  unb  erUJft,  toiberumb  aM  ber  afctyen  gu  btaufen.  unb  audfr 
folid&er  article!  Ijatben  gu  gebindfen,  cben  bcr  ged&ent,  fo  ir  un$  Ijiebor  bur$ 
angeben  [395*]  curcr  prebicanten  gugeftett  fyapt,  bon  unfer  ljergepra<$ten 
religion  unb  bon  ber  berfamtung  ber  criftentictye  lird&en  gu  toeictyen  unb 
abgfitretten,  fain$toeg$  gepitrt,  unb  bariiber  babon  gu  bisputieren  ber<i© 
gebenS  unb,  toie  geljert,  bon  unn5tten;  toer  nit  anberft,  bann  ate  fotte 
man  erft  am  gefprec$  unb  bisputacion  fatten,  ob  ainem  burger* 
maifter  l)ie,  mie  fyiebor  bit  ljunbert  }ar  befctyectyen,  burcty  ain  burgerfd&afft 
gfi  geljorfamen  toere,  unb  ob  gefagt  tourbe,  e$  toere  bit  ain  auber*  in 
ber  toettti<$ait,  aber  in  bem  gtauben  unb  feelfactyen  toere  attein  bem  goW*  15 
toort  unb  fainer  oberfait  geljorfam  ge  fein,  geigen  toir  an :  bem  gotstoort 
fot  in  attoeg  bertraut,  aber  barneben  fotte  [bei]  austegung  beSfetbigen  bit 
eljer  unb  mer  taufent  fromen  j&aUigen  unb  gelerten,  \a  ber  ganfeen  criften* 
ticfye  fircfyen,  bann  4  ober  5  ober  10  fonbern  perfonen  gelaubt  toerben. 

®o  toirt  e$  auc$  gum  5.  ainem  iebem  criftenmenfetyen  fctytoer,  un*w 
beranbttourtticty  unb  untaugenli<$ ,  fid^  auff  gtoeier  ober  bieren  prebican* 
ten ,  ber  euren  unb  ber  unfern,  berglei<$ung  fatten  unb  [396a]  betoitgen, 
ba$  fein  teib,  feet,  eer  unb  enblictye  feltgfait  betrifft,  toiber  oft  criftenficfc 
nation/  gemein  cfyriftenticty  lirctyen,  romifctyen  laifer  unb  ba$  ganfero. 
rei<$.  toer  n>o(t  aucty  |emanb$  berfictyern,  bag  e$  bei  foti<$er  bergteid&ung  25 
btibe  unb  nit  abermaten,  toie  in  ber  geit  bifer  gtoifpattung  offt  gefd&ecfyen 
ift,  ettoa*  neu$  gefud^t ,  auffgepra<$t  unb  ba«  borig  gu  ruglen  getoorfen 
tourbe? 

©tetoeit  toir  nun  au$  ergetten  urfactyen  nit  gebindfen  nufeticty  ge  fein, 
bag  ft$  bie  prebicanten  mitainanber  bergteid^en  toerben,  unb  atfo  au$  30 
irem  gefyrecty  toeber  nufe,  frud^t,  briiberti<$e  tieb,  nocty  gotten  eer,  aud^ 
funft  nid^it  guW  funber  erger^  erijoflen  tourbe,  fatten  unb  ad^ten  toir 
nit  ffir  ratfam  nod^  ffir  gut,  bag  e«  furgenomen  ober  gefctyectyen  fotte. 

SBir  aber  fatten  unb  ad^ten,  bag  bifer  geit  ba^  teibentt^eft,  ^ait* 
fam^ft  unb  pBft  mittet,  toeg  unb  bergteictyung  gu  er^attung  brflbertid^er35 
tiebe,  frib  unb  ainiglait  toere,  bag  bie  prebicanten  fid^  bor  fd^mad^*  unb 


3.  'fonber'  erfidnjt  au«  c.  6.  geto^en.  21,  unt^unlid?  c.  26.  'nit'  fe^tt  in  b. 

32.  crfotgen  touibc  c. 


Digitized  by 


Google 


1534.  377 

ftupftoorten  toiber  bic  oberfait  unb  fonber  per'[396b]  fonen  unb  atttm  bem, 
ba$  ju  unfrib,  toibertoertiglait,  anjinbung  unb  auffrur  biente,  bt$ 
auff  ain  gemein  obcr  nacionalconctfi  entljietten,  toie  toir  batm  $iet>or 
wtfern  prebigern  erenftlicty  bebotc^en  unb  gepotten  unb  furter  jft  tljon 

5  cr^icttig  unb  barob  gotten  toeflen.  e$  tft  aucty  berljalben,  bafe  unfere 
prebiger  }e  ettoa$  fc$mac$lic$$,  obcr  ba$  ju  toibertoiflen  obcr  auffrur 
bienen ,  ie  prebiget  Ijaben ,  ifco  in  tangcr  toeil  Iain  angctgung  nocty  ctag 
fiir  un$  fomen.  on  jtoeiffel,  fo  ir  bet  cur  en  prebicanten  (tote  toir  p  6c* 
fc$e#en  jum  ^Bd^ftcn  Bitten)  folios  mittet  au<$  furncmen  tourben  unb 

iobei  inen  fcerfiegen ,  bafc  fie  ires  fc$me#en$  unb  treie$  (ba$  fie  unferS' 
actytenS  bister  one  euren  geljaij*  getljan  unb  toir  auff  pefferung  gelitten 
ungecfagt)  abftanben :  e$  toerbe  gfitter  frtb  unb  ainiglait  jtoifctyen  unfer 
erljaften  unb  t&gtictyen  nter  gepflanfcet* 

Unb  ju  nocty  nterem  iiberflufc,  bamit  ir  fectyent,  bafc  toir  ba$  gefyrecty 

lsber  prebicanten  nit  gar  toaigern  unb  eu$  ie  geren  afleS,  ba$  un$  migfic$ 
unb  beranbttourtlicty  toere,  jetton  unb  ju  toitfaren:  fo  feien  toir,  am 
capitel,  erpiittig,  fampt  eucty  [397*]  bie  prebicanten  beiber  ftrtts  fiir  ben 
Ijoctytoirbigen  ffirften,  unfern  gn.  fyerrn  toon  SfagSpurg,  jfi  toeifen,  bor  bem 
fie  ate  ordinario,  gnugfam  fcerglait,  ain  frei  gefyrecfy  unb  btSputacton 

20  fatten,  unb  Don  iter  f.  g.  burcty  bad  toort  gotten  ain  t>ergtetc$ung  erfot* 
ge.  ob  aber  fie  ober  ir  ab  unferem  gn.  Ijerrn  fctyeuctyen  tragen ,  ntigen 
toir  teiben,  bag  fottd^d  Dor  unfern  gn.  Ijerrn,  ben  bifd&offen  ju  greying 1 
ober  2Uc$ftet2,  ober  t>or  ben  nectyften  untoerfiteten  Sngolftat,  Sftbingen 
ober  ffreiburg  unb  juoorberft  Dor  ber  ro.  !ai.  ober  In.  mt.  ober  unfern 

25  gn.  Ijerrn  tyerfeog  SBifljafaten  unb  fyerfcog  Subtoigen  in  39afyren  k.  be* 
f$ec$e. 

3ft  Ijierauff  unfer  gnebig  gefiwten,  frainbticty  unb  trteifig  bit,  ir 
tooft  foltctys  unfer  gut  tootmainung  im  pBften  bcrftan,  annemen  unb  mt$ 
laut  eur$  erpietten«  toie  euer  attoobern  bei  unfern  atten  fyerlomen,  frei* 

so^aiten  unb  bertragen  $toifc$en  unfer,  aucfy  bent  gotstoort,  fyaitigen  eoan* 
getium,  Ijailigen  c$riftenlic$en  firemen,  unfer  oberlait  unb  bem  fyaitigen 
ro'/reicty  beleiben  tauffen  unb  fain  neuerung,  toie  ba$  bie  reic$$abfctyib 
unb  funberficty  auc§  ber  lefcft  ju  9ittrmberg3  unb  euer  felbs  er^ietten,  fai. 
mt.  fctyrifftlicty  iiberanbttourt 4,  t^ermigen,  in  ainicty  toeg  mit  [397b]  un«  fiir* 

23.  'ben'  »ot  'ne^flcn'  fcljlt  in  6.  24.  'jfi»orbcrfl'  au$  c  flatt  'jftuot*  in  a  unb  6. 

34.  'f^rifftli^'  fe^lt  in  b. 

1.  ^Ut^,  @o$n  be8  ^fahgrafen  3.  3m  Sa^rc  1532. 
P&HiW.                                                          4.  e.  oktt  ©.  352,  13. 

2.  ©abricl  toon  (Sib. 


Digitized  by 


Google 


378  VII.  2>te  CE^rcnif  toon  (Siemens  <3enbet. 

nemen.  ba$  toeflen  toir  mit  gnaben  erlennen,  frainbfctyafft  unb  gfitter 
nactypaurfctyafft  fcerbinen  unb  bermaffen  gegen  eucty,  burgermaifter  unb 
ainem  erbam  tat  gemeiner  [tat,  unb  ben  iren  erjeigen  unb  fatten,  bag  fie 
gnab  unb  alien  gutten  toiflen  mit  bet  toarljait  Bet  un$  fatten  unb  beftaben 
foflen.  * 

©ife  anbtumrt  ift  fd&rifftlic$  burcty  2  notari  unberfd^riben  unb  in 
ain  rat  jfl  Slug^urg  tiberaubtourt  unb  offenticty  bertefen  toorben  be$ 
24 ♦  tag  martii. 

&**«u.  ©er  lauff  be$  traibs  ju  oftcm:  leren  1  f$aff  6  fl,  roglen  5  fl, 
gcrften  3  fl,  Ijaber  2  fl,  ain  ^funbt  milctyfetymatfe  12  A.  io 

Urn  bife  jeit,  ate  afle  geftifft,  cldftcr  unb  priefterf<$afft  in  gemeinen 
lauff  Ijie  bent  ftatooldf  alle$  traib  gft  lauffen  Ijetten  geben  unb  ire  l&ften 
abgelert,  unb  bie  burger,  toenig  auSgenomen,  ire  laften  nod&  toot  mit 
traib  tyetten  unb  no$  gr5fere  tljeure  ertoarten  tootten,  toie  bann  befc$ec$en 
ift,  ba  ift  ber  arm  Ijausmann  $ie  unfcuttig  tt>orben  bon  grofes  ljungerS  is 
[398a]  toegen,  unb  [man]  Ijat  gefirctyt,  e$  toerbe  ain  aufflauff  tt>iber  bie 
burger,  ate  gemeine  fag  ift  getoeffen  (bo<$  fyat  nemants  lain  grunb  getirift) ; 
Ijat  Ijie  ain  rat  600  (anfefne$t  auffgenommen ,  bie  fytben  tag  unb  na<$t 
auff  ber  maur,  in  ttyuren  unb  unber  ber  (tat  tljoren  mieffen  ti>ac$en  unb 
ir  aufffectyen  Ijaben,  bag  man  nemante  in  bie  ftat  laug,  ben  man  nit 20 
lenn,  unb  Dor  erfrag,  n>a$  fein  gef<$efft  fei,  unb  toie  tang  er  in  ber  ftat 
n>efl  pleiben,  unb  Ijat  atte  na$t  bem  burgermaifter  mieffen  anjeigen,  tote 

11.  sunt  t)tl  frember  (eut  Ijie  feien.  an  unferS  fyerrn  fronteid&namS  advent  Ijat 
man  fyie  bifen  lanfelnectyten  alien  urlub  geben,  unb  finb  tautter  fremb  ge* 
toeffen,  Ijat  Iain  SlugSpurger  nit  toetten  auffnemen.  25 

Bed^maifter  ju  fant  VLxtitif  (nit  toeig  idi?,  au$  toeg  beoelc$)  $anb  an* 
aignem  muttoiflen  unb  getoatt  bad  prebigljauS  bafelben  eingenomen1,  ain 
lutfyerifd&en  prebiger  auffgeftett,  ben  pfarrer  bafetben  oertrtben,  bag  er 
in  ber  lird^en  l)at  mieffen  prebigen,  auff  ben  lird^off*  ain  ^au^  bauen 
toiber  ir  brieff  unb  kftgel,  bann  grunb  unb  boben  geljBrt  bem  ctofter  ju,  30 
toie  bie  ifeige  jed^maifter  fetbs  folicty  brieff  getefen  unb  gefed&en  Ijaben.* 

i5.3uni.[398b]  Urn  fant  33eit$  tag:  feren  1  fd&aff  urn  6  fl,  roglen  5fl  2g,  gerften 
3  fl,  §aber  2  fl,  ridfis  prott  3  lib.  urn  8  A2. 

10.  $iefer  Slbfafe  jtefct  in  b  wetter  unten  931.  576*>:  na$  ojicrtn  Ijat  bad  foteA  W  fo  oil  getfe 

golten:    foren    1  f^aff  6  fl,    rogfen  1  fcljaff  5  fl,  gerften  1  faaff   3  fl,    fyiber   1  f^aff  2fl. 
22.  mi  er  ba  jfi  f^affen  u.  audjfui^ten  \)ab,  u.  toie  lang  er  in  ber  flat  net  pleifeen.  ben 

burgermaiftern.       31.  liefer  Wbfa^  unb  bie  beiben  folgenben  fe^len  in  6. 

1.  @.  i)iqu  ^amm,   Hier.  Aug.  2.  SSal.  bie  2Beiffent>ower  ^ijtortc 

III®.  115  n.  @.  86.  Lc©.  195. 


Digitized  by 


Google 


1534.  379 

Unbet  bet  SKefeg  l)at  man -Iain  ftoif<$  gcfunbcn.  ain  tat  Ijat  bet 
unfet  tiebe  $tauen!it$en  am  l)Ufctn$  IjSuSfin  auffgema<$t,  unb  Ijaben  afle 
t»uc$en  30  o<$fen  lauffen  f<$la<$ten  unb  in  bifem  Ijfiuffin  lauffen  ani* 
Ijauen  unb  aetfauffen,  1  tib.  urn  4  X,  unb  ift  ainem  nun  4  fib.  geben 

5[n)otben];  unbljat  unbet  ljunbetten  taunt  ain$  ain  flaif$  funben  jumegen 
ptingen,  ift  menigS  tenget  bann  ain  Ijatben  tag  ba  geftanben  unb  batauff 
getoattot,  unb  ift  int  benljot  fain*  tootben,  atfo  l)at  man  ain$  fur  bad 
anbet  geljept. 

35ie  Ijettn  gugget  finb  l)ie  fflt  ain  tat  gangen  unb  Ijaben  fid^  felbd 

io  gemeinet  ftat  ju  gut  etbotten ,  »ann  man  toefle  bte  neuen  prebiget  au$ 
bet  ftat  ttyon  unb  bie  alten  taufc  ptebigen,  fo  mellen  fte  auff  iten  aignen 
coften  unb  fd^aben  Detotbnen  unb  antic^ten ,  bafc  Ijie  in  bet  ftat  aflen  in* 
n>onet  fol  ju  lauffen  geben  toetben  aflet<[>99a]Iei  tteits,  1  fc$aff  nit  tljeutet 
bann  urn  1  fl,  ain  tib.  mi($f$malfe  urn  6  X,  ain  lib.  o$fenf!aif$  urn 

15 1  cteufeet,  ba«  anbet  fCaifd^  urn  3  X  unb  5  Ijaflet,  unb  toetlen  aud&  &et* 
fyeffen,  bag  bed  Ijolfe  unb  anbetS,  toa«  menf<$tic$e  nottutft  etaifctyt,  in 
ainem  tingetn  tauff  fof  geben  toetben.  ba  Ijat  ain  tat  ain  bebad^t  barauff 
begett  unb  $etna$  ben  guggetn  geanbtnwtt,  fie  feetten  e$  nit  tljon. 

Da$  3.  begeten  aine$  tats  toon  bem  t^omcapitel. 

20  3lm  24.  aprilis  ift  bife  nad^olgenbe  fd^rifft  butcty  beib  butgetmaiftet 
Utli$  {Red&linget  unb  9ttang  ©etjfeen,  ©imprest  $ofet,  baumaiftet, 
gmen  junftmaiftet  unb  boctot  ^eten1  in  bad  tljumbcapitel  gepta<$t 
tootben. 

$o($nntbiget  ffitft,  eroitbig,  toofgeboten,  ebet  unb  Ijod&gefett, 

25gnebig  unb  gunftig  $ettn. 

(E.  f.  gnaben  unb  guuften  guebig  unb  gunftig  anbtomtt  unb  et* 
pietten  auff  unfet  anptingen 2,  tat  unb  bitt,  bet  foattung  fatten  bet 
n>ibetn>ettigen  ptebigen  alljie  getfym,  gef alien,  Ijaben  unfete  Ijettn  but* 
getmaiftet  unb  tatgeben  [mh]  bifet  ftat  3lug$putg  unbettljenigtti$  unb 

9.  £tc  farm  gugau  flnb  fur  ain  cat  ftangen,  ba  e*  armen  Icuttcn  mit  bet  tfreurc  unb  hunger  fo 
fcert  ift  gclcgcn,  aut  baim$tTfcia,fait  unb  criftenlifyr  lieb  fclb*  anbotten,  toa  man  bic  neuen  pre* 
btgcc  aOc  totU  au*  Ux  flat  tyen  unb  bte  alttn  atletn  pwbigen  lauffen,  fo  totlltn  fie  auff  iren 
aigen  fofltn  anri$ten  ic. 

1.  Wri$  ^linger  unb  9Rang<Setfe  boctor  (Sonratn  $8len  im  anfang  fciner 

toaren  bte  belben  Stttbiirgermetjler  be*  beftattung  verert  ' 
3a$re«  1534;  Dr.  Sonrab  $al  tear  felt  2.  @.  oben  ©.  367,  7  u.  371,  28.  — 

bem  3«^re  1531at«  Confulcnt  bet  ^tabt  1)a«  ©d^rctben  im  ?lu«auge  bci  ©raun, 


»ug«burg  t^attg.   «9e.  1531 ,  ©I  70»: 
'uff  12  tag  junii:  it.  100  gulbln  in  gotb 


Vi\6).  UI  ©.  285  ff. 


Digitized  by 


Google 


380  VII.  2)ie  (S&tottlt  toon  (Siemens  ©ettber. 

bienftttcty  enpfangen  unb  bertefen,  bie  jttoorberft  got  ben  atmectytigen 
jum  l?ft($ften  preiifen  unb  loben ,  bag  burcty  fc^icfung  feiner  giJtti^cn 
gnaben  btc  ftrittigen  arttdfet  unferS  ijaifigen  gtauben*  at^tc  baljin  ge* 
toad&fen ,  bag  nunmer  (06  got  toil)  afle  $tmfoattung  aE&ie  au$gereittet, 
Ijingegen  btc  ainigfait  gepflanfeet  unb  unferS  berljoffen«  atoeg  gronenb  5 
erfyatten  ttrirt,  berfyatben  c.  f.  g.  unb  guuften  unfere  Ijerrn  unb  toir 
unberttjenigllicty  unb  bienftftctys  bleig  band  fagen  be$  gnebigen  unb  giinfti* 
gen  erpiettenS,  bag  fie  atteS  ba$  fitrnemen,  tljon  unb  Jjanbten  toetten, 
ba$  atnem  erbarn  rat  unb  gemeiner  ftat  ju  nufe,  eer  unb  tootfart,  aucty 
frib  unb  ainigfait  gebtenen  mag,  btc  ftc$  ju  unfern  Ijerrn  aucty  nit  anberft  10 
berfectyen  fotten,  bann  bag  fie  ju  Jeber  gctt  ben  toblictyen  frib  ires  tails 
getreulicty  je  furbern  geneigt  fein  toerben,  barutnb  fie  bann  ate  bie  forg* 
fettigen  bife  Ijanbtung  bet  e.  g.  unb  gunften  criftentid&er,  fribticfyer,  gutter 
matnung  angeprad&t  fyaben,  bag  fie  berljoffen,  barburcty  attertei  unuriUenS 
unb  unrate ,  fo  aM  ber  juritractyt  entfyrungen  unb  bon  tag  ju  tag  ju* » 
nemen  mBctyt,  ju  berljietten  unb  btc  fad^en  bafyin  ju  [4ooa]  ridden,  bamit 
e.  g.  unb  gunften,  be$glei$en  unfere  Ijerw  unb  bie  frome  gemetnb  afljie 
ic  tenger  je  riebiger  Bet  atnanber  im  frib  toonen  unb  pleiben  mBgen  unb 
toeflen. 

©ag  aber  e.  f.  g.  unb  gunften  ba$  umgelt  *,  ben  ©pitat2,  etticfy  fpen*  20 
ben 3,  iren  freten  fife  mtt  anjug  be$  reddens,  be$gteic$en  ir  bunbe$$tf  f  unb 
anber  fad&en 4  in  irer  fd&rifft  anregen,  in  bent  aflem  nted^ten  unfere  l)erm, 
n>a  bie  fyauptfacty  barauff  berut,  ite$  taite  aucty  toot  gutten  berid&t,  ben  fte 
in  fd^rifft  berfaft  bei  ber  Ijanb  Jjaben,  barton,  toeflen  fie  bifemate  ate  gu 
bifem  ^anbet  gotten  unbienftticty  urn  gefiebter  furfe  unb  fuberung  ber  25 
Ijauptfacty  ttntten  unberlauffen  unb  umgeen. 

©emnacty  unb  nun  e.  g.  unb  gunften  erpiittig  fein,  [ire  prebiger]  fantpt 
unfern  Ijerrn  prebicanten  fflr  ben  Ijoctytmrbigen  fiirften  unfern  gn.  Jjerro  bon 
9lug$purg  ju  toeifen,  bor  bent  fie  ate  ordinario,  genugfam  toergtait,  ain 
frei  gef^rec^  unb  bteputacion  fatten,  unb  bon  iren  gnaben  burcty  ba$  toortso 
gotteS  ain  bergleid^ung  erbofg  w. :  fo  [4oob]  bitten  unfere  fyerrn  unb  tpir 
unbert^enigllid^  unb  btenftlt$*  bteig,  bag  e.  g.  unb  gunften  bie  anjattirer 
prebiger ,  be$g(eic$en  ain  unberfengten  geraum^ten  tag  ju  bent  gef^red^ 
beftimen  unb  benen  etenftttd^  bebetd^en  tt>ctten,  [»or]  ^od^gebad^ten  unfern 

15.  3n  6:  at^ic  tubig<r  bei  ainanbet  im  frib  toottett  unb  plciben  mogen.  21.  iren  freij\^. 

21.  be3glei$en  bunb«l?ilf.       22.  'in  bem  alien'  fetylt  in  b.  27.  '(rputtig  fein'  erganjt  au<  b. 

1.  @.  oBett  @.  372,  20.         •  -   3.  @.  oben  @.  372,  23. 

2.  @.  often  e.  372,  22.  4.  ®.  often  @.  372,  17. 


Digitized  by 


Google 


1534.  381 

gn.  I)erw  Don  9lugdpurg  aid  ainem  criftentictyen  fiirften  (bocty  nit  atd 
ordinario)  ju  iDittingen  ju  erfctyeinen,  bafelbd  in  criftentictyer  befctyeiben* 
Ijait,  friebtictyer  tieb  unb  ^Sc^ftcr  begirb  bed  fribend  unb  bcr  ainiglait  bic 
ftrittigen  artidtet  bcr  religion  fampt  unfern  prebicanten  unberjogenticty 

5  f  fir  bie  ijanbt  ju  nemen  unb  biefetbigen  bur$  bie  Ijaittg,  gfltticty,  unfeflig 
fd&rifft  mit  borgeenber  anbecfytige  anrieffung  ber  gnab  bed  Ijaitigen  gaiftd 
unb  red&td,  tautteren  berftanbd  $u  eroegen  unb  ju  erorteren,  atfo  ainanber 
criftenticty,  brfibettic§  unb  frtbltd^  p  erinneren,  ju  berid&ten  unb  $u  toeifen, 
baraud  ftcty  grunbticfy,  atnljettigfticty  unb  unjtoeiffenticty  erfinben ,  toad 

io  got  bem  atmectytigen  gefetlig  ober  migfeflig,  toad  aucty  ber  feefen  Ijait 
fuberti<$  [4oia]  ober  bertyinberticty  ift,  unb  m$  furoljin  bid  auff  bad  bit 
bertroft  fret,  gemein,  criftenticty  concUium  ober  nacional  ober  anbere  fun* 
bere  criftentictye  fcerfamtung  unb  erorterung  ju  prebigen  unb  ju  teren 
fctn  toirt.    gteic$ermaffen  unfere  Ijerrn  ire  prebicanten  aucty  in  gteid&er 

is  anjatt  auff  ain  gnugfam  gtait  abfertigen  toerben ,  toeld^ed  gefyrec$  unb 
&erglei<$ung  Ijoctygebactyter  unfer  gn.  ijerr  bon  Slugd^urg  aid  ain  criften* 
tidier  fflrft,  in  ber  fyaitige  fctyrifft  ffir  anber  tool  betefen,  toie  bann  fein 
f .  g.  bed  iungften  9tugdpurgif($en  reictystag  unb  funft  etoa  ficty  criftenti<$ 
erjetgt  unb  betoifen  $at,.  unangefed^en  bag  fie  bem  ftul  ju  JRom,  e*  g., 

20  gunften  unb  funft  ber  gaiftlictyait  &erpflidi)t  unb  bertoanbt,  auc$  pterin 
fetbd  ain  partljei  ift,  aid  unfere  fyerm  unb  toir  ungejtoeiffenti<$  berljoffen, 
fo  bit  aud  grunb  ber  tyattige  fd&rifft  furbern ,  bag  feiner  f ♦  g*  gemfit  atfo 
criftentid)  gefpfirt,  bag  ir  mer  an  ber  eer,  criftentid&en  gtauben,  bann  an 
bem  jeit(i<$en  unb  jergendftictyen  gut  unb  practyt  getegen  fein  werb.    ba* 

25  mit  bann  in  fotfyem  gefprecty  ju  lainer  jeit  [4oib]  ainictyer  migberftanbt 
furfatt,  fo  gebinden  unfere  Ijerrn  ain  merdftid&e  unb  unbermeibentid&e 
notturfft  fein,  bag  e*  f-  g.  unb  gunften  ainen  notari,  bedgteid&en  unfere 
Ijerm  and)  ain  befunberen  notari  $u  bem  gefyrecty  fefeen,  bie  beib  atte 
reben,  fad^en  unb  tjanbtungen,  fo  fi$  atba  in  unb  unber  bem  getyrecty  in 

30  ain  ober  ben  anbern  toeg,  bie  bergteictyung  bofg  ober  nit,  begeben  toerben, 
getreuticty  unb  fcteiftg  aufffd&reiben,  aigenttid^  mit  ainanber  cotlactomeren, 
inftrumentieren  unb  jebem  tail  ain  ober  mer  inftrument,  fo  bit  ber  not* 
turftig  fein  unb  begeren  tourbe ,  mittaitten  fotten.  ob  bann  e.  f.  g*  unb 
gunften  getiebt  toere,  ju  bem  geforec§  etti$  beiftfcer,  barju  neben  iren 

35  prebtcanten  etticty  beiftanbt  niberjufefeen  ober  barbeijuljaben,  fo  bitten 
unfere  I)erro ,  fie  ber  anjatt  berfetbigen  irer  beififeer  unb  beiftenbt  ife  gu 
Derftenbigen ,  bamit  fie  ire  beififeer  unb  beiftenbt  in  gleid^er  anjatl  aud^ 
berorbnen  unb  atfo  bie  gtai($ait  ge^atten  toerben  m3g» 

17.  *f«in*  etganjt  au«  6.       30.  in  ain  ober  anbet  njeg. 


Digitized  by 


Google 


382  VIL  2)ic  ffi^rctit!  toon  (£tcmcn«  ©cnbcr. 

®oli<$$  urn  c.  f.  g.  unb  gunften  unbertljenigftic$  unb  bienfttidfr* 
fcleis  jfi  aerbienen ,  toetten  unfere  Ijerro  unb  toir  otjett  wit  funbem  be* 
girben  totftig  unb  bereit  crfunbcn  toerben.  c.  f.  g. 

g.  unb  g. 
unbertljenig  unb  toiftig  ain$  erbom  rate  ber  * 

flat  8fog$purg  fcerorbnet. 

[402*]  anbttoutt. 

8firfl<$tig,  erbar,  meteic.  mirfyaben  euer,  ain«  erbarnrate,  munbti<$ 
unb  fc$rifftttc$  anbcr  anpringen  geljBrt1.  bcbonctcn  un«  gnebigffic$ 
unb  frainbtic$  eurcr  barinneren  abermaten  erpiettenS,  baft  it  ju  ieber10 
jeit  ben  (oblid&en  friben  getreuticty  ju  fubern,  bantit  it  unb  ttrir  altyie  je 
tengcr  \t  riebtger  bei  ainanber  toonen  unb  pleiben  mBgen,  genctgt  fein, 
bcr  ju&erfld&t,  foltd^d  unfefttg  bet  euc$  je  flnben ,  bann,  nrie  ttrir  mte  in 
unfer  negftiibergeben  anbttourt  erpotten2,  feien  ttrir  nod&  gegen  euc$,  ge* 
meiner  ftat  unb  ben  euren  ju  erftatten  gnebigtttctyen  geneigt  unb  mtt  alter15 
frambfd&afft  nriftig  unb,  afle$  unnotturftigS  Ijierju  unbienfttid&S  ju  urn* 
geen,  geben  tt>ir  euc$  auff  euer  tfeig  bit  bife  anbttDurt :  unernot  xvet  unge* 
jtteiffen(i$  geactyt,  ir  toeren  an  unfer  gegeben  anbttourt  erfettiget,  ge- 
roeffen,  fyetten  baraus  unb  bei  eu$  fetbs  ertoegen,  bag  ain  unnBttiger 
fiberftofc  unb  bei  menigf lichen ,  aud?  ben  ungtaubtgen  fc$eu$U($  unb20 
felfcam,  tt>ten>ot  bent  Sfircfen,  unb  in  bent  unfer  criften  jerfterung  bar* 
burc$  ju  fcerljoffen,  fr&ticty  jfi  IjBren  ift,  bafc  bie  criften  iren  often  Ijerge* 
prad&ten  tyauben  unb  fobfictye  criftentid^  prefic$  in  ain  jtoeiffel  [4o*b] 
fefcen,  erft  ein  grublin  unb  mifctrauen  barm  fud^en  unb  auff  ain  geft>re<$ 
ober  bteputacion  fteften  f often,  bad  bo$  Iain  anbere  unglaubige  fecte  bei» 
inen  geftattet  Ijaben,  berljatben  tpir  fotidfc  geft>rec$  ober  bteputacion  ju 
unberfauffen  au$  ber  unb  anbem  unfem  fcor  angejetgten  Ijod&ttrictytigen, 
unabgeteinten  urfactyen  fur  bad  bBft  ad^ten  unb  fatten ,  nac$mate  gene* 
bigflic$  frainbtid^  unb  auff  bad  IjBd&ft  bittenbe,  ir  ate  bie  Ijerfctyafftigen 
unb  baf fcerftenbtgen  tooft  euc$  [mie]  bie  f<$toac$gtaubigen  ju  fottctyer  erger*  30 
lid^er  neuerung  nit  betoegen,  funber  euc$  unb  un$  bei  gfltter  ru,  atnig* 
fait,  aftem  Ijerlouten  unb  gemeiner  criftentid^er  Krc$en,  fo  ain  grunbfeft 
unb  ffiut  ber  toarljatt,  unb  bie  got  ate  fein  gefoon*  angenent,  re$t  unb 

13.  'fdufc*'  trganjt  aul  6.  17.  4ro4T  trganjt  au*  b.  33.  'faul  ber  toarfcit'i  fo  wurbe  fUtt 
bc<  im  Ztpt  fictenben,  toic  c<  f^eint,  bur*  cincn  ©^rcibfc^lcr  entftanbenen  'foctl  b«r  roatbaif 
aufgenommen. 

1.  2)icfc«  @^tdben  ftabct  ft*  cbett.      auf  ©(.  270b  ff.). 
fatt«  Im  «u«juac  bei  ©raim,  ©if*,  in  2.  e.  ba«  ®*rcibcn  @.  377,  14. 

©.   286  (in  ©cnberS  Chronographia 


Digitized  by 


Google 


1534.  383 

burcty  ben  Ijaitigen  gatft  btl  geterter,  tocrftetibtgcr  unb  toeifer  ift  bann  toil, 
Bid  auff  ain  criftenticty  gemein  ober  nacionatconcifium  BeleiBen  tauffen. 
toa  it  abet  ie  eurd  fiiwemen,  Aen  fc$tt>a<$en,  bad  ttrir  bocty  faindtoegd 
Bebundfen  fflnben ,  bienticty  fein  unb  unfew  (angtoririgen  friben  bamit  jft 

^BeftSten  bertneinten,  fo  fetcn  ttrir  unb  am  iajritel  nocfy  ttrie  bor  bed  er* 
^icttcn^ ,  unfer  prcbtgex  $ur  bidjmtacion  bocty  in  toeniger  unb  [403*] 
gtetctyer  anjad  ntit  ben  euren,  toettleifftglait,  confufton  unb  anber  un* 
fetnentictyatt  bet  bilin  ju  berljietten ,  auff  genugfame  bergtaittung  fur  ben 
fyoctyttrirbigen  ffirften  unfern  gn.  Ijerrn  bon  9fagdpurg  \t  toetfen,  ben  ttrir 

10  unb  tttenig!(i<$  barfflr  erlennen  unb  fatten,  baf*  ir  f.  g.  unberljinbert 
alter  jcttttc^cn  bewanbtnud  ntfeit  anberd  Ijiertnuen,  bann  tt>a$  gBtticty, 
erBar  unb  recfyt  tft,  fyanbfen  unb  attcin  got  unb  fein  Ijaitig  toort  anfec$en 
unb  Bebindfen  tirirbet,  ttrir  aucty  ungeren  anberft  Begeren  molten,  tt>e(c$e 
prebiger  unb  bidputanten  ttrir  bor  tren  f.  g.  atn  gefyrecty  ober  bidputacion 

15 fatten,  barauff  tr  ju  bergfetctyung  gittti<$  l)anblen ,  tt>a  aBer  bie  gitttic§ 
nit  erbofgte,  enbtltd&en,  tt>c§  fid^  eur  unb  unfer  prebiger  Bid  jfim  Itnftigen 
gentetn  ober  nactonatconciliunt  fatten  fotlen,  entfetyeiben  tauffen  toetten, 
unb  bag  Baibe  tail  foment  entfd^ibt  unberttribert  geteBen  unb  nactylonten; 
bann  on  bad  ttmrbe  (aM  urfactyen,  in  unfer  ABergeBen  anbtourt  grunbt* 

2otid^  bargeman,)  atte  Ijanblung  nit  aflein  bergeBenticty,  funber  au<$  ju  ge* 
differ  nter  unru,  ttribewertiglait  unb  alien  unfriben  junt  lj5c$ften  bien* 
Itcty ,  bad  ttrir  eu<$  unb  und  ju  berljietten  und  fc^ulbig  erlennen,  [403*] 
ti>ere  aucfy  nit  anberft,  bann  fo  fi<$  ainer  erBfit  auff  ain  rictyter,  ber  lainen 
entfd&ibt,  erlantnud  nocty  urtail  geBen  fott.    $  bem  fo  tt>ere  in  bifen 

25man^ertei  unjetid&en  neuerungen  bor  alien  bingen  not,  bag  bie  ftritttgen 
bidp utterenben  artidfet  ber  religion,  und  barinnen  ju  berfed^en  unb  barnacty 
ntit  toeitter  unbertoeidtid^er  anbttourt  unb  funft  ju  rid^ten  IjaBen,  und  juge* 
fteltt  tt>urben,  bann  one  bie  und  ntit  nid^ten  ju  entfd^tieffen  nit  ntftgticty. 
bad  ttrir  eucty,  einent  erBam  rat,  fflr  anbtmurt  aBermalettnit  pergen  toetten, 

30  benen  unb  gemeiner  ftat  ttrir  ntit  gnaben,  frainbfd^afft  unb  alter  tiritligfait 
ganfc  genaigt  feien  K  

Sin  fant  3Rarta  SRagbatena  tag  ift  ant  ntorgen  in  ber  5.  ftunb  ber22-3"1** 
gro§  unb  Main  rat  auff  bem  JRatljaud  juainanber  lomen,  unb  finb  Bei 

5.  'unb'  crganjt  au«  6.  20.  'Wflebcnlic^  au«  6  ftatt  be*  in  a  flnnloS  j!e$enben  4unt>et* 

0ebenHc^^ 

1.  <S$  gefc^a^  too^t  ni^t  o^tte  (Sin*  dd.  SBattabotib  4. 3ult  1534,  ba8  Bctbctt 

toitfung  be«  53tf(^of«  unb  bc8  3)om*  ^artetett  jugiettg ,  toetBotctt  toutbe.  Sit* 

fapitete,  bag  bie  in  $ebc  flc^cnbe  2)i«»'  tcraftcn*@ammtung  bc«  2foa8fc.  @tabt* 

mutation  burc^  ein  taifertic$es  3Jianbat,  2lr^it>c«.  ®qI  ©taun,  33lf$.  in  ©.  288. 


Digitized  by 


Google 


384 


VII.  3)ie  (S^onif  toon  (Siemens  ©enber. 


ainanber  gefeffen  bi$  urn  ainS  na<$  mittag.  am  anbern  tag  barnac$  hi 
ber  8.  ftunb  bor  mittag  finb  bie  burgermaifter  Urficty  $Re<$linger,  3Rang 
©et$  unb  ©imprest  §ofer,  Serg  bon^Stetten,  SDaniel  £>opffer,  ipans 
§aub(er  unb  boctor  §efl  fur  am  tljomcajritel  fouten,  unb  fat  boctor  $efl 
bifc  nactyfolgenbe  rcb  getljan  K  5 

[404a]  (Srtoirbig,  toolgeboren,  ebel  unb  ljoc$gelert,  gncbig  unb  gitnftig 
l)erm!  bie  erfamen  unb  toetfen,  meinc  giinfttg  liebljerrn,  grofer  unb 
Ifotner  rat,  Ijaben  ft<$  entfd&toffen  unb  un«  bebolctyen ,  eur  ertoirbigfait 
unb  gnaben  anjujeigen,  bafc  ftc  toeflen  Ijaben ,  bag  be$  gotstoort  rec$t, 
lautter  unb  Harr  geprebiget  toerbe,  unb  ir  prebiger,  ber  boctor  in  bent  10 
ftifft,  toiber  bie  re$t  g8tti($  leer  prebigen  unb  bie  f($rifft  nit  re<$t  etnfter, 
barburd^  bie  menfetyen,  bie  im  jul?5ren,  ju  irfat  gejogen  toerben.  barumb 
fo  fai  ain  grofer  unb  Ifoiner  rat  erffinbt  unb  toetten  fyaben,  bag  Ijinffiro 
ber  boctor,  be$  capitefeprebiger,  nit  merr  foflprebtgen,  unb  bie  Ijerra 
aine$  erbaw,  toeifen  rats  fyaben  berorbnet  ire  prebiger,  bie  toerben  atteis 

5.  3n  6  flefyt  bie  IRcbc  nut  feero  Snljatte  na#. 


1.8gl.oben@.3452fom.2(@<$tu6).  3)ie 
toon  bem  Sfcafye  auf  ©runb  ber  nun  ctib* 
gtUig  gef agtett  S3cfc3$tilffc  toorgenommenen 
roeiteren  SorfiBfje  gegen  bie  attglftubige 
©eiftttd&teit  toaren  befonberS  griinbti<$ 
ertoogen  unb  toorberettet  toorbe::.  2)er 
Maty  tyatte  an  bie  aou  tym  in  btefer 
<Sac$e  befragten  iurijttf<$en  unb  ttyeoto* 
gifd^en  Sfatoritaten .  bie  grage  geftettt, 
ob  er  alS  toettUctye  £)brig!eit  befugt 
fei,  in  Religions*  unb  ©lauben8fac$en 
Snberungen  toorjunefynen.  3n  ber  2iU 
teratfen  *  ©ammlung  beg  Slugsburger 
<Stabt*2(rc$tae8  tyat  ft<$  cine  gauge  $n* 
jatyt  ber  barauf  eingetaufenen  Slnttoorten 
—  totefleittyt  finb  e8  atte  —  ertyaften.  3)ie 
Sefragten  ftirectyen  fi<$  in  ber  SWe^rja^ 
in  juftitmnenbem  ©tone  au«,  einiae 
berfetben  jebocty  in  fe^r  befHmmt  toernei* 
nenbem.  SSon  ben  ©utadjten  feien  tyier 
ertoa^nt  baS  beg  Dr.  Sonrob  #a't,  beS 
(S&rijto^  ©$em ,  be«  Dr.  granj  grof A, 
beS  #einri<$  ffiott,  beS  Dr.  3o$.  9le^ 
linger ,  be8  Dr.  ©art^.  Sangnaner,  be$ 
©eri(^t«f^reiber0  grana  tiJ^Ier,  be8  Dr. 
SBoIfganfl  3Jiu«cuux3  nnb  be8  Dr.  $on» 
rab  $entinfler,  ber  bur<$  bie  fonpige  53c* 
bentnng  fetner  ^PerfiJntic^fett  toon  ben 
©enannten  ba$  meijie  Sntereffc  in  %xt» 
tyru<$  ntmmt.  ^Pentinger  ge^Srte  ju 
benen,  i»el<$e  bie  toom  9cat{>e  toorgelegte 
grage  toemeinenb  beantt»orteten ,  unb 


gtoar  ^au^tfii^Uc^  au$  O^^ortnnttat^ 
griinben ,  unb  toetf  er  toon  bem  in  9fo$* 
fl^t  gejleHten  Concilium  bie  SWSgli^feit 
einer  ©inigung  crtyofftc.  @.  eine  furje 
Sn^attgangabe  be«  fc^r  umfangrci^en 
€5^riftfHl(fe«  —  eS  umfagt  120  golio* 
feiten  —  bet  $erberaer ,  ^onrob  $eut'ra* 
ger  in  feinem  25erbXttniffe  turn  ^atfer 
3JiajctmiIian  I.  im  como.  13.  u.  14. 
3a^re8ber.  bed  $tft  «rei«.»er.  f.  ben 
9?eg.-S3eg.  toon  ©d&toaben  u.  S^eub. 
@.  71.  (Ss  toirb  ^ier  auc^  barget^au, 
bafi  ^eutinger  infotge  biefe«  ©utac^tens 
tote  feines  ganjen  ber  Reformation  gc* 
geniiber  bamals  an  ben  Sag  gelegten 
SSer^altenS  no<$  im  3a^re  1534  aus  ben 
3)ienften  ber  @tabt  abf^eiben  mufite.  — 
3)ie  @tabt  tourbe  toon  bem  in  feincn 
9fte<£ten  toertefeten  SBifcftof  unb  bem  2)om* 
faj>itet  fofort  beim^aifer  unb  beim^iJntg 
gerbtnanb  toerflagt  unb  bie  ^ilfe  ber 
^er^oge  toon  SBa^ern  angerufen.  ©.  ^ie« 
jttSBraun,  »iW#  HI  <S.  296  ff.,  fotoiebie 
bie  bortigen  2fa8fityrungen  erganjenben 
unb  jum  XtyW  beric^tigenben  ^ie^erge* 
^Srigen  SCbfc^nitte  bei  Sinter,  ©eft^.  ber 
@(^itffale  ber  eto.  2e^re  in  Sa^ern  II 
@.  13  ff.  S)ie  2itteralien«@ammluug 
bed  5lug«burger  @tabt»2lr^ttoe«  ettl^&It 
jabtrei^e  auf  biefe  SSorga'nge  bejiigU^e 
SltatfHide. 


Digitized  by 


Google 


1534.  385 

tag  ju  font  3o$anne$  prebigen;  batju  jegeen  fotten  fie  iten  bienern  nit 
t>erbietten,  funber  alien  perfonen,  ire$  bienft  toerpflid&ten,  jutauffen.  e$ 
fot  autif  ain  ertoirbig  cartel  ire  prebiger  abfd&affen  unb  nit  merr  prebigen 
tauffen;  toa  fie  aber  foIt<$em  nit  nac$fomen,  unb  [bet  prebiger]  fiber  foticty 

5  toerpott  prebigen  tt>urb,u>a$  int  barau$  erfton  umrbe,  fott  er  getoertig  fein. 

2Un  cajritet  fott  au<$  ben  jec$maiftern  in  ni<$ten  nit  toiber  fein  [>04b] 

in  iter  firemen,  funber  nacty  betoet<$$  grofen  unb  Itainen  rats  atfeS  ba$* 

ieljnig,  fo  fie  forbern  ttmrben,  inen  juge^rig,  on  atfe  toertjinberung  unb 

einrebe  toerfolgen  Ian*    fo  fie  bad  tljetten,  afe  bann  ain  erfamer,  toeifer 

io  rat  genfctic$  onabgefctytagen  toerljoffte,  toolten  [fie]  ficty  in  anbem  fac$en 
ganfc  frainbticty  fatten  unb  erjeigen  unb  ob  inen  fatten  unb  befd&irmen 
mit  oiler  tiebe  unb  treu  unb  tootten  inen  Iain  Ijinberous  no<$  jtoandnu* 
tljon  mit  ber  mej$abung. 

Sluff  foti<$$  Ijat  ber  ttyomprobft1,  bectyent2  unb  tljomljerro,  ate  toit 

is  bamafe  ju  SSfagSpurg  getoeffen,  int  cafcitet  toerfamlet,  an  bie  gefanbten  bed 
rate  begert  unb  gebetten,  fie  fotten  inen  ir  munbtticty  anpringen  unb  be* 
ger  in  gfd&rifft  geben,  baniit  fie  e$  ben  anbem  fljomfyerw  ire$  capitefe, 
bie  nit  ju  2lug$purg  bifer  jeit  feien,  gufc^iden,  unb  inen  barauff  ain  jeit 
jutauffen,  fid&  ju  bebinden;  bann  toeflen  fie  ain  erbare  anbttourt  geben. 

20  barauff  bie  gefanbten  toon  bent  rat  burcty  boctor  §eten  mit  bifen  furfeen 
toorten  geanbtourt:  fie  Ijaben  fotid&S  nit  in  getoatt,  bann  ir  anpringen 
[405a]  fei  burcty  ben  grofen  unb  ftainen  rat  atfo  befd&loffen ;  barumb  fol 
ain  ertoirbig  cartel  fotid&em  irem  anpringen  unb  betoelcfy  nad^fomen,  fo 
n>et  Ijertiriberum  ain  erfamer,  toeifer  rat  inen  atfe  frainbfctyafft,  befd&irm 

26  unb  frainbtid&en  toitten  erjeigen  unb  betoetfen,  unb  finb  atfo  frainbfi<$ 
toon  ainanber  abgefefyiben. 

Unb  im  fufcftawen,  afe  bie  gefanbten  toon  bem  capitet  finb  gangen, 
Ijaben  fie  bed  tljomftiffts  ^rebtger,  boctor  SKarjcen  9ltouncutum 3,  ffir  ft$ 
beriefft  unb  im  toerbotten,  baft  er  Ijinffiro  nit  mer  prebige,  tone  fie  aucty 

30  foli<$$  feinen  tyerrn  bed  capitefe  Ijetten  anjeigt  to>a  er  aber  folic$$  fiber* 
tretten  tomrbe,  unb  im  barfiber  ain  f<$mac$  ober  fd&ab  ttriberfter,  fott  er  in 
Ijaben  afe  bifer,  ber  aine$  grofen  unb  Itainen  rats  becret  unb  manbat 
fibertretten  Ijat 

18.  jufaribtn.         19.  julaufj.       'bann'  fe$lt  in  b.        22.  bur$  grofc  u.  flaiiun  rat.       27.  u. 
fobalb  Me  gefanbten  au$  ber  capitetfruben  finb  flangen  jc.  28.  •ffounculum'  fetylt  in  6. 

30.  *feinen  $eron'  au8  b ;  in  a  fletyt  Mren  term'. 

1.  attarquaxb  toom  @tcin.  Bibl.  Aug.  IV  @.  168  ff.    @t  war  (fett 

2.  WfyP  toon  fficcty&erg.  1532)  bcrlRa^folger  bc«  2«att^ta«  flrafe. 

3.  @.  ilbcc  2Rarj  SfouncufoS  SSctt^f 

6tabte^ronifen  XXin.  25 


Digitized  by 


Google 


386  VII.  S)ic  ®&ronif  toon  (Siemens  ©enber. 

3n  foti<$er  jett,  at$  bie  gefanbten  wit  bem  boctor  l)aben  gerebt,  ift 
ber  tljombed^ent,  fyerr  Srtyarbt  bon  ©umwenberg !,  tjerr  Sonrabt  2lbel* 
mann2  unb  noc$  2  tljomfyerrn  ouff  ba$  $Rat$au«  ffir  am  rat  [mh]  gangen 
unb  ba  gebetten ,  bafc  man  men  am  jeit  ju  bebindfen  gebe,  f o  toetten  fie 
am  erbare  anbtamrt  geben,  unb  [erbaten]  aucty  ain  fctyrifft  be«  munbtic^en5 
anpringen  ber  gefanbten  ratSgenoffen. 

Darauff  ift  men  ju  anbtmurt  geben  toorben ,  e$  ftanb  nit  mer  in 
iretn  gematt,  bann  fott<$$  fei  burcty  ben  grofen  unb  ftainen  rat  befctyloffen, 
bem  fotten  fie  na^Iomen.  unb  Ijaben  bie  bom  tljum  mit  fotictyem  abfe^ib 
mieffen  abfe^eiben.  10 

£)ie  gefanbten  aine$  rats,  bietoeil  fie  mit  bem  t$omcapitel  Jjaben 
geljanblet,  Ijanb  fte  ain  fd&einbotten  gen  fant  Urtic$  gef<$idft,  bafc  auff  bie 
9.  ftunb  abbt  unb  conbent  beiainanber  berfamtet  fei,  unb  auff  fetiche 
entente  ftunbt  finb  fie  erf<$inen.  ba  fyat  boctor  ^>cCf  faft  ganfc  in  gletcfyer 
mag  anpractyt  atte  rebe  toie  gft  bem  tfyom,  unb  [ba§]  man  ben  pfarrer  niti& 
me  prebtgen  taufc  unb  ben  jed&maiftero  atte$  gebe,  bad  inen  jugefy5r,  unb 
ba§  atte  conoentljerrn  unb  biener  bife$  go$au$  botfomen  getoatt  fotten 
[4oea]  tjaben,  toetctyen  got  ber  Ijerr  ir  Ijerfc  erteud&t,  aM  bem  ctofter  an  bie 
prebtg  jegan*  baran  fot  fie  Iain  gematt  no<$  oberfait  in  ntd&ten  toeber 
mit  toorten  noc$  toerdfen  berljinberen,  fonber  botfomen  getoatt  Ijaben  K.20 

Darauff  Ijat  abbt  unb  conbent  ain  bebad&t  begert,  ber  ift  inen  mit 
bifen  toorten  n>ie  jft  bem  tljom  berjictyen  toorben. 

©a  fagt  ber  abbt3  barauff :  man  fott  nacty  in^attung  brieff  unb  ftget, 
bon  ro.  Itnig  unb  faifer  bem  ctofter  gegeben,  un$  Ijanbtljaben,  befctyiifcen 
unb  bef<$irmen,  nad&  taut  berfetben  pribitegien,  tote  bann  ainem  rat  25 
foti$$  !aiferltd&$  manbat,  an  fie  ausgangen,  inljett  unb  gepiit,  fo  offt 
fie  bom  abbt  ober  conbent  erfuctyt  toerben,  barum  ainem  rat  bad  ctofter 
atte  iar  100  ft  ju  fd&irmgett  gibt4.  barumb  erfud&te  er  ife  fotid&en  fctyirm 
unb  rieffte  fie  barauff  an. 

1.  in  folidjet  mitlet  jeit,  al*  jc.  mit  boctot  SWatjen  fcaben  getebt.  3.  unb  funfl  nocb  2 

t^ombettn.  7.  barauff  ift  inen  geanbtwutt  rootben.  8.  'ben'  feblt  in  6.  10.  fcaben  alfo 
mieffen  abf$eiben.  13.  ban  fo  bie  ftunb  9  fdjlag  jfi  motgenS  [931.  605t>],  fo  weflen  fie,  bie 

gefanbten,  in  bem  doftet  etfe^einen  unb  ba  aine«  etbatn  tat*  fumemen  unb  beoelcty  etoffnen. 
15.  u.  $at  ba  b.  £eH  fafl  ganfc  in  gleicbet  mafj  alie  wott  tepetiett  »ie  jii  bem  tyfim.  22.  [5B1. 
606*]  9tuff  foli#*  \)at  bet  abbt  unb  concent  ain  beba$t  begett  fur^li^ ;  ba«  ift  befe^e c^en.  unb 
batauff  gcanbtwutt  tootben,  abbt  unb  concent  bet  fi$  folic^g  nit  »etfe$en  jfi  ainem  etfamen, 
toeifen  tat.  batumb  wen  it  bit  unb  beget,  inen  jfi  bebincten  ain  jeit  jfi  jegeben.  batauff  gaben 
fie  na$  unbettebung  ifi  anbtrcutt  burc^  boctot  ^elen,  bet  gtofj  unb  flain  tat  bet  folic^S  bef4>lof. 
fen  jc.  24.  un«:  ba«  go^b«u*.  28.  unb  »on  folic^et  befc^itmung  wegen  ctlic^  bunbett  jar 
idtlid>  100  fl  in  golb  bette  geben  jc. 

1.  (Sttyarb  toon  ©unt^enberg,  auf*  2.  Sonrab    Stbetmann    toon  3lbet 

gefityrt  at«  SDotn^err  Bet  ^(amm,  Hier.  mannsfelben.    @.  HUx  i^n  $eity,  Bibl. 

Aug.  Ill  @.  617.     SBgl.  ilBer  t^n  an*  Aug.  II. 

bie  ©um^enbergfe^e  gamiltenfjef^ic^te  3.  Solemn  ^SnUn  1527—1539. 

@.  225  ff.  4.  ©enber  S3t.  25»:   Anno  domini 


Digitized  by 


Google 


1534.  387 

©a  fagt  boctor  $efl,  fie  lieffen  e$  bet  Doriger  anbttourt  pteiben. 
bent  fott  man  nad&Iomen,  ti>a$  grofer  unb  ttainer  rat  befctytoffen  Ijette; 
barmtt  finb  fie  abgefd&iben. 
[4oeb]   ©a  ift  ber  ^farret  maifter  Seonljarbt  §atler  ju  fant  Urticty *  in 

» dofterljoff  Don  ben  gefanbten  beriefft  toorben,  al$  fie  Don  a&6t  unb  con* 
Dent  finb  gangen ,  unb  Ijaben  im  ba$  prebtgen  Derbotten.  ber  Ijat  men 
ju  anbtourt  geben,  tt>a$  er  geprebtget  l?ab,  tt>i§  er  mit  got$  $Uf  unb  ber 
JjaUtge  gfd&rifft  tool  ju  Deranbttourten.  er  fei  ber  Don  fant  Ur(tc$$  biener, 
toann  fie  e$  Don  im  toeflen  fyaben,  fo  toett  er  prebigen,  baran  tt>eCf  er 

lofefeen  fein  leib  unb  feben.  barauff  ift  im  geanbtmurt  toorben,  toie  man 
bem  boctor  ju  bem  tljom  fyat  getrait. 

$)arna($  finb  bie  gefanbten  be$  rats  fiir  ain  capitel  ju  fantSRorifcen, 
jum  tyaitigen  Sreufe,  ju  fant  3ergen  unb  fant  ©te^an  gangen  unb  tyaben 
obgefc$ribner  geftatt  Derpott  tljan  unb  im  ^rebigerdofter  ben  minctyen 

i5j)er^otten,  bag  fie  Ijinfuro  nit  me  ju  fant  $atljerina  unb  jS  fant  9War* 
gretljen  ben  dofterfrauen  prebigen,  nocty  mefc  fatten,  noc$  ftngen* 

sJ?ac$  mittag  Ijat  ain  rat  gepotten,  atte  Itrctyen  in  ber  ftat  9tug$purg 
ju  befd^Iieffen  unb  nit  mer  aufftljon,  auSgenomen  8  firemen,  bie[407a] 
gum  23jom,unfer  tiebe  grauenfirctyen,  fant  Ur(ic$$firc$en,  fant  SDtortfeen* 

20  lirdfycn ,  be$  fyaifigen  Sreufefird&en,  fant  Sergenfirctyen,  fant  ©tepljanS* 
firemen,  fant  $eter$firc$en  unb  fant  Urflenfird&en.  ber  anbem  firemen 
bljiren  Ijat  ain  rat  austoenbig  fiir  bie  bljir  eiffin  fetfyin  tauffen  fiirfctyfo* 
gen,  bamit  Iain  firctybljtr  ba  mig  me  geoffnet  toerben  ober  fyaimlicty  ba 
meg  gelefen.     e$  iff  aucty   aufertyalb  ben  8  lird^en  afle$  gtait  ber 

25  gfoggen  ernibergetegt  toorben,  ju  aflem  gotsbienft  ju  praucfyen  na$  alter 
getoonfyait,  auSgenomen  ju  ben  lutljerifcfyen  prebigen, 

g$  ift  a\xtf)  ben  ctofterfrauen  ju  fant  -JticfauS2  unb  fant  $at$erina 

8.  et  fei  bet  Ijtrrn  von  fant  [931.  607*]  Urlt$*  biener  :c.  23.  auffeetbon  nodj  anberjtwa  met 

jft  lefen  jc.  27.  ju  fant  JRiclau*,  jft  fant  ^at(jetina,  aflargaretyen,  fant  flnt&oni.  fant  3acob, 
jum  fyailigen  gaijt  unb  in  snmma:  in  alien  firdjen  ifl  bad  meg  tyaben  unb  gleit  oerbotten  worben 
unb  atle  tyir  eerfpert,  bamit  ba  nemantS  tunb  me§  lefen  obet  $oren,  bo$  bad  ajoggengleit 
ift  ben  ciofterfrauen  }fl  fant  SticIauS  unb  jfi  fant  flatyerina  ju  ben  7  jeiten  »erginbt  wotben. 

1379  tp  ahbt  #atnri<$  toon  ©abciba^  ju  1.  Seotttyarb  fatter  toav  crfl  im3a5rc 

fantUrttcty  unb  ber  contocnt  init  ainem  1534  cms  SOliin^en,  too  et  ate  #tlf8* 

rat  ain«  toorben  unb  tya&en  atnem  tat  aciplt^cr  btx  @t.  $ctcr  getoitft  ^atte,  na<$ 

toctfpro^cn,  attc  jat  auff  letare  ju  gckn  SuggButg  gelommen.  @.  iiBet  i^n  ^eitb, 

100  ft  in  goto,  ba«  tnen  fct«$et  auc  jat  Bibl.  Aug.  I  @.  79  ff„  njo  jum  Xfytxl 

aegcBcn  ijl  toorben ,  bafi  ftc  bag  closet  (fo  au#  ilBct  bie  in  unfetem  Se^te  erga'^tte 

bef ^trmen ,  au<$  in  attem  biefem,  barum  ^bfilttbicjung)  au%  ei^enen  3tufget^nun* 

Ee  etfuc^t  toerben ,  betfianb  ttytett  unb  gen  §attet«  gef^opft  tfl. 

a8  clojier  tceber  mtt  fteut,  uoc^  umgelt  2.  3)a«   Eloper  toon  @t.  S'iicolaus 

obet  mit  utc^teu  anbets  6efdjtt)ereut.  toutbe  im  Safyre  1537  toon  ben  Sftonnen 

25* 


Digitized  by 


Google 


388  VII.  2>te  (tyromt  toon  (Siemens  ©euber. 

bad  gfott  bet  gtoggen  gelauffen  jfi  iren  tagjeiten  ju  feitten,  fotten  abet 
tain  meg  Ijeren  noc$  beid&ten  ic. 

3u  fant  fiat^erina  Ijaben  bie  cfofterfrauen  ainljettig  anbtourbt 
geben,  cc  fie  ben  neuen  glauben  toeflen  annemeu,  ee  toeflen  fte  ftc$  fcer* 
prinnen  Ian,  unb  Ijaben  iljre  fiben  jeit  mit  fingen  unb  tefen  na$  alter6 
getoonfytit  berpra<$t  [407b]  nnb  fo  ineu  oerbotten  iftgetoeffen,  nttju 
bet^ten,  Iain  facrament  ju  enpfactyen,  tyaimlicty  noc$  offentid)  auti)  tain 
meg  ju  IjSren ,  Ijaben  fie  ain  trucfen  ampt  unb  meg  gefytlteu  on  ainen 
priefter  unb  Ijaben  gefungen,  toad  ju  bent  ampt  bet  meg  Ijat  getyJrt1. 
atfo  l)at  \iti)  begebeu  am  2.  tag  augusti,  ba  fte  in  bem  ampt  bad  sanctus" 
fyaben  gefungen,  finb  aud  erbarmnud  unb  unutut,  bag  fie  beraityt  fotten 
fein  bie  auf$auung  bed  Ijoctytoirbigen  facramentd  in  bet  meg,  2  defter* 
frauen  im  $or  eroibergefatten  in  ain  ama$t,  bag  man  fie  tyeraud  tyd 
mteffen  tragen. 

25.  sum  an  fant  Sacobdtag  ju  morgend  Ijaben  bie  jec$matfter  ju  bem  SJjom  « 
ben  friemegaltar  entyteft,  bie  attartiectyer,  (euctyter,  umljeng  unb  afled 
barju  ge$5rig  Ijintoegtgenomen.  bife  altar  finb  Don  ftunben  an  aud  ge* 
fctyfifft  bed  tljombectyentd  Briber  bebedt  unb  gejiert  toorben  burc$  bie  mefraer 
bed  geftifftd,  unb  [man]  Ijat  auff  bifen  tag  bie  friemeg  unb  nactymeg  auff 
bifen  altaren  geljatten  unb  Ijema<$  au<$.  » 

[4osa]  35er  [tat  toerdteut  Ijaben  md)  in  fant  3o§annedcapett  bte  fenfter 
geiJffnet  unb  erf$(agen,  bamit  ba  ed  nit  bimpfig  fei  an  ber  fot$erifc$e 
prebig,  unb  Ijaben  bem  tljomftifft  barbur<$  mit  gtoatt  bife  capefl  ent* 
pfrembt  unb  ben  gemeinen  tauff  ba  ben  neugeboren  tinben  genomen. 

i-  u»s.        9[n  fant  $eterd  tetljinfeur  Ijaben  bie  jec^maifter  ju  fant  Urfic$  mit» 
ainer  eiffin  let-in  ben  friemegaltar  ba  oerfc$toffen ,  ber  bem  clofter  juge* 

3.  Diefet  fcbfafr  fe&lt  fn  b.  16.  ben  friemefc  unb  fant  SRifteN  altar.  22.  bamit  ci  nit 

bimpfig  fei  an  bet  ptebig*  bife   cappel,  gtoggen  u.  ftrid  u.  aflel,  mat  batin  ift,  ge$3rt  ben 
flfHfft  |ft. 

fcertaffen,  ratify  nun  nteifl  bet  ©t.  Sta*  JcleruG  unb  bie  meiflen  Orben«teute  bie 

tsarina,  footer  bet  @t.  Utfula  unterge*  ©tabt  berliegen,  fonnten  fie  jtoar,  ba  fte 

bra^t  nmrben.  (tote  bie  92onnen  &om  ©tern)  ba«  ftSbti* 

1.  SBgl.obeu©.  180 Stum.  4.  2)icna^  fae  ©ftrgerrety  befagen,  in  tbremfltoftet 

ber  ©perrung  ber  JMojtcrttr<$e  ju  ©t.  fcerbteiben,    bo*    tourbe   bte   (Etaufnr 

Jcatyartna  after  gema*ten  #erfu*e,  bie  unb    Serbinbuug    mit    ber    ©eifilufc 

Slomten  jum  SSerlafien  be«  tfloflerS  ober  teit  aufge^oben.     ^Srmann,  <Srinner> 

jum  Slbfatt  toom  ^at^otici«mu8  gu  brtn*  ungen  an  ba«  eternal,  grauenflofter  ©t. 

genf  fatten  nur  bet  eintgen  (Srfolg ;  bie  £at$artna  in  KuaSburg  in  ber  Bettfcbt. 

aWe^rgaW  jeigte  ft*  iebo*  fol^en  3u-  bed  ^ifl.  $er.  f.  ©*».  u.  9lm1>.,  3abr- 

mut^ungen  gegenuber  unjuganglt*.  21U  gang  1882  ©.  371. 
im  3a$re  1537  ber  ganje  attgtfiubige 


Digitized  by 


Google 


1534.  389 

lj5rt  unb  inen  gar  nit,  unb  Ijafcen  in  entyleft  mit  ben  altartie^ern  unb 
afle$,  bed  bargfi  geljBrt,  unb  ed  fcerlaufft. 

Stuff  bifen  tag  Ijat  ain  rat  bifed  nad&gefd&rifcen  ntanbat  offcnltc^ 1  JHufl* 
auffgefc^tageu  am  WafyavLS,  SBefcerljaud  unb  anberfttoa,  bed  glaufcend  tyalb, 

5  unb  am  fomptag  barnaity  mtt  audgeredtem  fancn  offenltity  Bcricfft  unb2,5lU0' 
toerfiinbt1* 

Sftactybem  ain  crBarcr  grofer  unb  Itainer  rat  bifcr  ftat  Slugdpurg  Be* 
trac^t,  toic  merdttcty  bic  eer  gotten  burcty  bie  toibertoertigen  (W*]  leren 
toertyinbert ,  bic  getoiffen  bcr  gutljerfeigen  tefctytoert  unb  ber  gemein  man 

io  ainttoeberd  in  trttyumfc  ober  bod?  gum  tocnigiften  in  ainen  gefaljrlid&en 
gtoeiffel  gefiert  urirt,  barburdfr  au<$  bie  menfe^en  nit  in  Itainen  tiribertottlen 
toactyfen,  barfcei  aflerlei  toeitleuffiglait,  tefunber  unru  unber  ber  comun, 
jcrrittung  bcr  turgerfctyafft  unb  gulefcft  umotberpringliity  aBncmcn  bifcr 
ftat  i&  fceforgen  getoeffen,  toa  fotid^en  fc^tocBcnbcn  toibertoertiglatten,  ge* 

isferben  unb  unrat  bur$  bic  gnab  bed  aimed? ttgen  nit  getoenbt  toorben  toere: 
fo  fyat  gebad&ter  rat  ate  ain  criftenltctye  oterlait  unb  gotted  biencrin,  bic 
nictytd  anberd ,  ban  bag  bcr  nam  gotten  grog  gemactyt  unb  fcin  g8tli<$ 
rci<$  burcty  bad  tyailtg  e&angelium  t&gticty  gemert  toerbe,  tegert,  jS  f#ut* 
bigcr  fubcrung  unb  ertyattung  bcr  gefunben  leer,  geliefcten  fribd  unb  lofc* 

20  ticker  ainiglait  ircr  Don  got  &e&olc$ner  unberttyanen ,  Ijtngegen  gfi  &er* 
tyiettung  tocittcrcr  guritractyten,  nactytaild  unb  fcerberbtictyer  gerfterung  bcr 
gemcinb  Srifti  bic  foattung  bcr  uribertoertigen  prebigen  alljie  afcgeftelt, 
afle  unb  j[cbc  prebiger,  fo  nit  [409a]  toon  incn  auffgeftett  getoeffen,  au<$ 
toiber  bad  Ilarr  toort  gotted  (aid  tetoeidttcty  unb  offcnBarr  ift)  gclcrt 

25  fyaben,  bedljatten  mit  aind  ratd  prebicanten  in  berfiinbung  unb  audlcgung 
bed  c&angeliumd  mij^ettig  fcin  unb  fid?  bod?  mit  incn  nic  in  atmd? 
crifienlicty  unb  Mberliity  geforc<$,  gu  aincr  fcergteid&ung  bienftlidfr ,  uric 
offt  cd  an  fie  gefunen  toorben  ift,  tcgcBcn  tocflcn,  afcgetoenbt,  bencn  mit 
irer  leer  ftitt  gufteen  angefagt  unb  an  berfeffien  ftabt  ire  prebicanten  mit 

30  merer  frud^tbed  e&angeliumd,  attcin  bad  rain,  tauttcr  toort  gotted  gu 
(crcn  unb  ju  prebigen  auffgcftclt  unb  fcerorbnet,  boity  nit  anberft  noity 
lenger,  bann  bid  bic  abgeftetten  prebiger  ir  leer  unb  prebigen  toartyafft 
unb  .freest  gefein  mit  grunb  bcr  tyailtge  fd&rtfft  betoeifen  unb  barton 
toerben.    btocil  au<$  ainem  iebem  regentcn  ober  obero  burity  bad  ampt 

7.  *unb  flainer'  fe$lt  in  5.       20.  ainmuttigfait.       28.  'offt'  erganjt  au8  b. 

1.  2)tefe«  SDfcanbat  tfi  abgebrudt  bet     bcr  StttcraUen»@ammlung   beS  2lug«» 
SBraun  III  B.  290  ff.    (Sin  @remplar      burger  <Stabt*2lr$to«. 
bcffelben  (2)rucf[^rift)  beflnbct  ft<$  in 


Digitized  by 


Google 


390  VII.  2)te  (S&rontf  toon  (Siemens  <3enber. 

feiner  oberfait  auffgelegt  unb  eingepunben  totrt,  alien  bleifc  furjuleren 
nnb  barob  ju  fein,  bafc  fein  untertljanen  nit  attetn  mit  bent  toort  gotten 
getreulicty  getoaibet,  funber  auc$  foment  gfitltd^cn  toort  (aid  t>it  migticty) 
glebt,  toad  aber  got,  feinem  toort  unb  be&el<$,  au<$  ber  fecten  ijail  unb 
gemeinen  [>09b]  criftenli<$em  nufc  offenticty  toiberftrept ,  abgelBrt  toerbe,  » 
toan  attcr  gtoatt,  tote  $aulud  fagt,  jur  befferung  unb  nit  jum  toerberben 
gegeben  ift ,  fo  tyat  atn  erbarer  grofer  rat  got  ben  almectytigen  ju  eeten 
atte  unb  jebe  Itrc^en  unb  capellen  alljie  (auferljalb  unfer  grauen ,  font 
2Worifcen,  fant  Urlicfyd,  fant  ^eterd,  fant  3ergen,  jum  tyailigen  @re% 
fant  ©te^an  unb  fant  Urfula,  bie  ain  rat  bifcmald  aud  funbern  betoeg*  10 
ti<$en  urfactyen  unangefoctyten  bleiben  [laffen  toil!],)  burcty  bie  toerorbneten 
befc^fteffen  lauffen,  bamtt  bie  cetintonien  unb  bermeinten  gotdbienft,  fo 
bidtyerr  barin  mijtyrau<$t  toorben  fein,  furoljin  bermitten  unb  nit  merr 
getyalten,  bid  bie  criftenlicty  geenbert  toorben,  toetd&e  firemen  unb  ca^etten 
bid  auff  bad  fctyiereft  fret,  gemein,  crtftenlicfy  concilium  ober  nacionalber*  i5 
famlung  alfo  berfpert  pleiben  unb  nit  mer  anberft  bann  auff  ain  criften* 
lt<$e  enberung  geSffnet  toerben  fotten.  au&  gleicfyen  urfad^en  ain  grofer 
rat  ailed  unb  iebed,  m^  ben  jecfyen  in  alien  pfarren  al^ie  gugeljSrt,  burc$ 
bie  berorbneten  ju  iren  fyanben  nemen,  fol^d  bon  ben  bertoenten  cere* 
monien  an  bie  gered&t  unb  gefeHig  eer  gotted  unb  jur  notturft  ber  armen  » 
[4ioa]  unb  bitrftigen  menfefyen  toenben  fyat  lauffen.  fo  ban  nemanbd  an 
bie  prebigen  jegeen  unb  bie  ju  fySren  getrungen  toirt ,  tyingegen  aber  toil 
menfefyen  bad  toort  bed  fyerren  ju  l)8ren  unb  gelert  gu  toerben  toon  Ijerfeen 
begtrlg,  bie  bidder  in  clijftern  unb  funft  berljalten,  folid^er  leer  getoaftig!* 
ltd)  beraupt  toorben  unb  leiber  ain  tange  jeit  in  mangel  geftanben  fein :  25 
Ijat  ain  erbarer  rat  ntit  ben  prefaten  unb  obem  berfefbigen  betriebten  unb 
gef angenen  menfd&en  erenfttt<$  ijanblen  lauffen ,  bafc  benen  furoljin  ber 
jugang  ju  ber  berfunbung  unb  audlegung  ber  leer  Srifti  nit  gefyert,  noc$ 
fie  in  iren  getoiffen  tenger  befd&toert ,  funber  inen  toie  anbern  criften  bie 
freiljait  bed  gaiftd  unb  innerlid^en  menfd^en  beborrfteen  fol.  roan  mm  30 
ain  rat  f olfyd  je  nit  anberer  mainung  no<$  geftalt  ban  allein  juborberft  got, 
unferut  fyufanb,  ju  tob  unb  eer,  ben  criftenmenfd^en  ju  troft  unb  Ijait  irer 
feelen ,  au<$  alien  unb  jeben  gaiftlictyen  unb  toeltltctyen  burgem  unb  in* 
toonnern  bifer  ftat  ju  beftenbigent  frib,  merer  ru  unb  junemenber  ainigfait 
furgenomen,  befd^Ioffen  unb  Ijanblen  lauffen  $at.  unb  aber  ettoa  toil  35 
menfd^en  bon  bem  Ijailigen  e&angelio,  [4iob]  leer  Srifti,  fyanbel  gotted 
unb  gtaubendfad^en  (aid  ju  beforgen)  ganfe  fret ,  gering,  fctyimpf tid^  unb 

10.  'bie  ain  t.  bifemal*'  au«  6.       13.  'nit'  fefclt  in  6.       21.  'unb'  fef)lt  in  b.       lauffen  (at. 


Digitized  by 


Google 


1534.  391 

unbefd&eibenti<$  gcrcbt  tyaben  m&d&ten,  ba$  got,  bem  almed&tigen,  ju  toer* 
tefcung  feiner  gtori  obcr  [bet]  oberlatt  atyie  ju  toerftainung  ire$  getoalt*, 
ir  Don  got  unb  !ai.  mt.  gegeben,  ber  burgerfctyafft  je  lenger  jc  mcrr  ju 
Ijefftiger  jerrittung  iter  Ijergepractyte  erbarfait  unb  ban  ju  toerberbtid&er 

5  toerljinberung  gemeiner  ftat  pofltcety  enbtli<$  rai<$en,  too  foti<$$  nit  unber* 
lomcn  toitrbc:  fo  befilctyt,  toerfctyafft  unb  gebfit  atn  erbarer  rat  unb  bed 
Ijailigen  ret$*  ftattoogt  afyie  alien  unb  jeben  burgern,  imoonero,  fed^aff* 
tigen  unb  ircn  toertoanten  toon  man*  unb  frauenperfonen,  alten,  jungen, 
reid^en  unb  armen,  bag  fh$  nietnanbs,  toeber  famptlicty  no$  funberlicty, 

io  felb$  obcr  bur<$  jemanbS  anbew,  fctyrifftlicty  obcr  munbtlicty,  an  lainen 
ortcn  no$  cnben  toiber  ben  obgefd&ribnen  ain$  crbarn  rats  befctytufc  unb 
tyanbtung  toeber  mit  toorten  nocty  toerden  toernemen  (auffen  ober  erjeigen, 
nocty  funft  aind^erlei  reb  ober  fytnblung,  Ijahnlicty  ober  offenlicty,  ffiwemen, 
treiben  ober  gepraud&en  fot,  bie  ju  abpru$  ber  eer  gotte*,  toerad^tung 

«  ain*  erbarn  rat$  ober  funft  gu  toibertoillen,  [41  ia]  unfrib  unb  ungetyorfame, 
auffrur  ober  emperung  ber  unbertljanen  gebtenen  ober  bermaffen  toer* 
ftanben  toerben  mSd&ten;  fonber  toil  atn  rat,  fo  pterin  allein  bie  eer  gotten 
ffictyt,  mentglltd^,  ftcty  toon  alien  laftern  unb  ftnben  ju  got  unb  fetnem  toort 
gu  fflren  unb  Srifto  ju  ergeben,  ennant  frtben.    toa  aber  jemanb*  fofljs 

20  ober  berglei<$en,  tote  oben  gemelt,  fiberfaren,  bartmber  fyanblen ,  tljon, 
toerfiegen  ober  toerurfaityen  tourbe  (barauff  atn  rat  gutte  funbfd&afft  beftett 
Ijat),  fo  toil  unb  toirt  atn  erbarer  rat  unb  be$  ljailigen  rei<$$  ftattoogt  afyie 
ain  ieben  ungetyorfamen  flbertretter  natty  geftalt  ber  fatten ,  ber  erf aren 
ungetyorfame,  flbertrettung ,  toerljanbtung  unb  toertoirdfung  an  gut,  eeren, 

Kleib  ober  leben  ernftlicty  ftraffen  ober  ftraffen  lauffen,  au<$  in  foment 
ganfe  niemanb*  toerfctyonen.  bamacty  flcty  menig!li<$  toifc  ju  rictyten  unb 
toor  ber  ftraff  Ijab  ju  toertyietten.  Actum  auff  ben  29.  tag  julii  anno 
1534. 

3n  bifem  tnonat  tyat  maifter  ©regori  toon  3nfprug  bem  laifer  24 

3oftucf  bictyfen  goffen  tyie,  bie  ljaben  1300  centner  getoegen. 
[4iib]  9lin  rat  Ijie  ljat  ben  ^rebigerntind^en  ba«  rei$$ftrafj  toerbotten, 
unb  an  fant  ftyfarta  tag  tyaben  fte  gu  bem  mittagntal  gelaben  10  toicarier12-  *u«- 
toon  unfer  (iebe  [grauen]  unb  toon  fant  SRorifeen,  bie  Ijaben  nacty  bem  tifcty 
all  ire  meffer  toon  men  abgirt,  ftnb  in  goffen  unb  mamas  gangen  unb  Ijaben 

35  feglot.  ba  finb  in  ba$  clofter  eingangen  bie  burgermaifterUrltctySRectylinger, 
2Kang  ©etyfe,  ©im^rcc^t  f>ofer,  3erg  toon  ©tetten,  Daniel  $opffer  unb 

8.  'fei^afftigen'  fef^lt  in  b.  'p<rfontn'  agdnjt  au#  b.         9.  'fea|  fid)  nUtnanbi  wtbtt'  fc^lt 

in  b.       12.  'ofcet  ajeigen'  feblt  in  b.     26.  'au$— oerf^ontn'  ctgdnjt  au«  6.      28.  'Actam  jc' 
agonjt  ou*  b.       31.  Ditfct  unb  ber  nad?flt  »bfafc  febltn  in  b.       35.  3m  Otig.  W  jlatt  'finb'. 


Digitized  by 


Google 


392  VII.  2>ie  G&tonil  bon  fctemen*  ©enber. 

bet  $eubtet,  tatdgeben,  boctot  §etl,  bet  ftatoogt  unb  am  notatt  mit  iren 
Ined&ten  unb  Ijaben  atled  befc^riben  im  doftet:  mefcgtoanbt,  otnat,  te(d^, 
monfttanfe,  fitd&enjiet,  Ijaudtat,  betgtoanbt,  jingfd&it,  libetei  unb  aUeS, 
bed  ba  ift  getoeft,  fogat  CeffcC  unb  pfannen.  batna<$  tyaben  flc  bad  con* 
bentdfiget  begett,  bad  ift  men  antif  ftbetanbttoutt  tootben.  nac$  foIi$ent  5 
tyaben  bie  gefanbten  ed  ailed  betfetytoffen,  bad  ftget  unb  Itainetter  ber 
firemen  unb  mit  iren  ftgten  betbttf<$t.  in  mittet  toeil,  ate  bie  gefanbten 
inoentiett  tyaben  atled,  bad  im  dofter  ift  getoeffen,  Ijat  bed  fcogtd  fnedfrt 
ainer  alter  bicatiet  meffer  unb  toett  ju  im  genomen  unb  beiljenbig  beljafr 
ten  fotang,  bid  atled  [412*]  tnbenttett  unb  betfetytoffen  ift  tootben.  unb  10 
aid  fie  fyaben  toetten  Ijimoegfgan,  fymb  fte  betfetyafft,  bag  man  ben  meatier 
ire  toaffen  uribetgebe.  ber  ftatbogt  Ijat  bie  iel<$  unb  monfttanfcen,  aid 
man  fte  betfd&toffen  tyat,  auff  bad  attetfoottid&oft  unb  *eta$t(i$oft  in 
feinen  Ijenben  umjod^en  unb  ungeett,  unb  bie  min<$,  bie  in  batumb  ge* 
fttafft  fytben,  bie  Ijat  et  mit  teuctytoettigem  gted&tet  unb  fyotlictyen  toorten  is 
betfpot 

SDet  ptiot,  IjettSBtafo  £agtang,  Ijett  ©im^rec^t  5Eatybet,  tyerr  $and 
$aufnet  unb  tyett  $autd  $5dtin,  conbentyettn,  all  Slugdputget  finb, 
finb  mitainanbet  aind  tootben — fo  man  inen  bad  teictydfttafc  fttb  betbotten 
unb  fie  alien  iten  Hainettet  betaupt  unb  [bife]  betfetytoffen  feien — unb  ftnb» 
17.  anat.  am  fumptag  na$  bem  auffettag  am  motgend  ftie  ainet  na$  bem  anbetn 
in  laienlleibet  aud  bem  dofter  unb  bamacty  jft  bem  ftattyot  audgangen  unb 
[Ijaben]  ain  bold  dofter  mit  aller  (ifferung  unb  tyaudtat  (meined  gebuncfed 
natty  on  not  unb  unbitlicty)  betlauffen1  unb  tyaben  irem  fnettyt  3ergen 
©ctyoter  afle  fcpffet  bed  cloftetd  gegeben  unb  ainen  btieff ,  fobalb  fte  ma* 
bet  ftat  lomen ,  bafe  et  ed  bem  butgetmaiftet  3etonimud  3mljoff  fibet* 
anbttoutt  ijnb  fag,  ba§  et  bad  doftet  tool  betfecty,  unb  toann  fte  fomen, 
toibetumb  einanbttoutt. 

[4i2b]    Anno  domini  1535  tyat  faifet  Sate!  am  etften  tag  jannarii 
ju  SWabtib  in  bet  ftat  ht  $tytyania  audgef d^idt  ain  pofft  mit  ainem  btieff  an  so 
ainen  tat  ju  3lugdputg,  fte  etmant2,  [ed]  ju  fatten  bet  tetigion  tyalb  natty 

1.  $at.  obeu  ®.  334,  1.   (Elemen*  tftfye  mac&ten  bamal*  toiebet  bit  Stanbe. 

3aacr  St.   123»:    2)tettetl   fi<$   bann  @.  %.  ©.  ba«  @<$retben  bet  Uimet  an 

auS  bie  3>omint!anertnon^  mit  bettten  ben  ffiaty  ber  @tabt  «ug«bura  torn  23. 

ntd)t  me&r  er&alten  Wnbten,  toetttefen  fie  ®ec.  1534,  morin  jle  anjetaen,ba6  ttlity 

tyr  eloper  atyie  unb  jo^en  anber|itt)0*  frembe  *Perfonen ,  bie  fid)  be«  gtanjofen 

bin.  bannen^cro  ber  raty  baffelbtge  flifft,  ©otf^aft  nennen,  im  9tei$  fl^  auftal« 

biett>etlerotneba«bie^fIeg{^afftbarttber  ten  unb  bad  ©eriity   toetbreiten,   al« 

batte,  aigentumbli^  unbet  (eine  toertoal.  tootte  !ai(er(.  3Rt.  gegen  ettl<$e  ©tanbe 

tuna  betommen.  be«  ftei$«    unb  'fonberti^   gegett  bie 

2   SSerf^iebene  beunru^igenbe   ®e-  @ta'bte  toegen   Ubertretungen  in  »ett« 


Digitized  by 


Google 


1534—1535. 


393 


be$  jungften  retctyftag  jfi9tegen$tmrg  [abfityieb],  nictyts  neu$  anjfifad&en  Bid 
auff  am  finftigS  concUii,  unb  men  batmit  ju  toiffen  tljan,  bad  Meg$* 
&oW,  bed  fern  mi  auffnem ,  [cr]  nit  nriber  fie  ober  anber  Sutljerifcty  auff* 
nem,  ftc  ju  ftraffen,  funber  aitff  am  anber  ort  toett  prauctyen.    barumB 

5  fo  foflen  fie  on  forg  fein,  afcer  na<$  bent  atten  gtaufcen  tr  teben  fieren. 

35er  ganfe  monat  a^rit  unb  maien  6i$  auff  ben  7.  tag  juni  jtnb  an* 
ainanber  atfo  fi$8n,  lautter,  ctar  unb  toarm  tag  getoeffen,  afe  fo  fie  in 
julio  toeren.  baroacty  ftnb  grofc  Ijaget  unb  f^aur  lonten  unb  [IjaBen]  an 
»it  orten  afled  traib  unb  frti<$t  erfd^Iagen1,  unb  ain  naffer  fumnter  mit 

totegen,  bag  man  bad  grafc  nit  Ijat  Itinben  gu  Ijai  madden  unb  er fault  ift2. 
$err  9totytmmbud  gugger3,  ba  er  fein  frauen  JJattyerina  3)orftn 
$at  tauffen  Befingen,  finb  4900  menfd^en  an  ber  foenb  getoeffen,  unb  am 
fiBenben  6300  menf<$en,  fyat  atoeg  ainem  1  creufcer  gefcen* 
[4i3a]   2ln  fant  35eitd  tag  Ijat  Ijie  ain  rat  Slflerljailigencapefl  ju  fant  is.  sum. 

lsSKorifcen  t>erf<$toffen,  barin  ber  tauffftain  ift  geftanben,  unb  Ijafcen  bie 
©d^5ner  3  etoig  geftifft  mefc  barin  geljept4. 

Sauff  bed  traibd  um*Ubatrici:  feren  1  fd&aff  18  unb  20  %  roglen  4. 3uu. 
14  unb  15  fc,  gerften  8  unb  9  §,  Ijakr  9  %  10  A,  ain  mat  5fte<fer* 
toein7A5- 


1.  SMe  SGBorte  biefct  3eile  finb  im  Drig.  flnnloS  tttrffeUt.         10.  jtnb alfo  $ip«,  warm  unb5 

fdjon  gtttnffen,  a!8  fo  ti  mxx  urn  fant  3afob*  tag  (25.  Sitli).  14.  SMcfer  Slbfafc  fetylt  in  6. 

19.  umb  fant  3afob«[tag]  ijl  ba8  traib  in  bifem  wcrb  geweffen :  feren  1  f$aff  17  %,  rogfen  1  f$aff 
8  §,  gerften  1  f$aff  8  %,  fcaber  1  fdjaff  7  §,  ain  tnafc  Steetemein  7  b. 


gionSangelegen&eiteu  t&a'tlidje  ftanblung 
toornetymen.  2itteratten-@ammfang  bed 
Sfogsb.  @t.»2lr$ttoS.  (Sbenba  ber- im 
£exfc  ertoa'&nte  ©rtef  beS  #aifer«,  dd. 
2Rabrtb,  1.  3an.  1535,  in  toeld>m  ber 
#aifer  ma&nt,  bie  ©erih$te,  als  tootte 
flaif .  mt  bie  @tSbte  ber  Religion  ^atben 
mit  ©etoalt  fiber jte^en,  leinen  ©lauben 
gu  geben  unb  fidj  gu  leiner  t&a'tU^en 
$anbtung  unb  ©ftnbntfj  betoegen  gu 
laffen.  $gl.  aucfi  ba«  @d)reiben  beS 
flaifers  dd.  (Sauilion,  7.  3uli  1536  an 
ben  ^urfilrfien  3o$.  grtebri^  unb  bef[en 
Slntttort  barauf  bei  SReubeder,  Urf.  au$ 
ber  ffieformattonsaeit  iRr.  92  u.  93 
@.  267  begw.  269. 

1.  SSon  fur^tbaren  ©ett)ittern,  bie 
in  biefem  @ommern)iit^eten,  Bcrtc^tct 
au^  Seontyarb  2Bibmann8  CE^ron.  t>on 
9tegen«burg  in  @t.«CE^ron.  XV  @.  140, 
4.  141,11;  *>gf.  au^  ^erolt,  <S$ron. 
»on  $att,  ed.  (S^iJn^ut^  @.  123. 

2.  Sgl.    bie    3GBeif|en$ornei-    $tfi. 


3.  @r  toar  fcerma'fyft  mit  ^at^arina 
^uqon,  bie  am  28.gebruarl535  flarb. 
$raf*,  Epit.  Aug.  I  @.  78. 

4.  2)ie  in  SRebe  ftc^enbe  ^ette  tear 
toon  ber  gamilie  Onforg  gefliftet  toorben 
unb  fam  na^  bem  Slusfierben  berfelben 
an  bie  @^8ner.  @.  @tetten,  ®t\ty. 
@.  79  u.  215.  3m  3a$re  1540  lieg  ber 
dlati)  biefe  tfapette  abbre^en,  toogegen 
$an«  @(^3ner  ^eftigen  $rote(t  er^ob, 
beffen  golgen  i§n  not^igten,  bte@tabt 
auf  tange  3eit  gu  meiben.  SSgL  ©affer 
unter  1541. 

5.  3Q&eber<$ronif  SBI.  141^:  3n  bifem 
jar  ^at  bie  groS,  langttoiuig  unb  (iter 
Penja'rig  jt^eurung  aufge^bret,  toetti^e 
t^eurung  toiten  armen  leuten  un|er« 
^anbn>er(fd  gum  toerberben  geiaten  ift. 
im  1528.  jar  f)at  fie  angefangen  unb  erft 
bift  jar«  na^getaffen.  ber  ttnt  tarn  auf 
45  fdjitting,  be8gtei(^en  ain  fd^af  roggen 
auf  36  g.    ba  n>arb  jamer  iiber  jamer 


Digitized  by 


Google 


394 


VII.  2>te  <£&tonif  toon  (Siemens  ©enber. 


2lm  9.  tag  junt  ift  I?er  f>an$  3acob  toon  Sanben  tyer  gen  9fogfyurg 
fomen  au$  betoetcty  fat,  unb  In.  to.  mt.  unb  an  bet  mitu>u<$en  fyie  am 
rat  tauffen  toerfamten,  unb  toas  cr  Don  trer  mt.  in  6ct>ctd^  l)at  geljept/fiir* 
getyalten  mit  toorten  unb  an  fie  lain  crebenfc  no<$  brleff  gefyapt1.  baraB 
ain  rat  faur  Ijat  gefectyen ,  entfifet  unb  toerbroffen  ljat.  ba  ber  toon  San*  5 
ben  nac$  oerpringung  feiner  munbtid&e  toerbung  foti<$$  gemerdt  Ijat,  ba 
l)at  er  in  offentictyem  rat  gefagt :  bafc  ir  nit  gebind en,  bafc  i<$  im  ju  t>it 
ober  toenig  Ijab  tljan ,  unb  bafc  mir  mit  bifer  fa<$  nit  tool  ift,  unb  [i<$] 
auQ  oerpfftctytung  foti<$$  tljon  mufc :  fo  tefen  fetb$  bifen  brieff,  [413*] 
mir  bur<$  In.  mt.  jugefefyieft,  ob  i<$  ju  oil  ober  menig  $ab  anpractyt.  foio 
mift  ir  eucty  baSberbafc  mit  gepfirtictyer  anbttourt  barauff  ju  entf<$tieffen. 
ab  folid^em  fyaben  fie  ft<$  no<$  merer  mit  ftrengem  fectyen  erjeigt  unb  gfi 
im  gefagt,  er  fol  inen  ain  iurfee  unberreb  jufauffen  unb  in  ain  anbere 


auf  unferm  §anbtt>er<f.  bte  becfen  bfid)en 
fiben  toterbuna  umb  a$t  pfenning,  ed  tfi 
ain  tounber  gu  fdjreiben.  ed  toar  fonts 
gnttg  toor^anben,  abet  in  tyotyem  gelt  unb 
toott  ntmer  fcerab  lonten ;  mann  ed  fd)on 
ain  marcft  abfdjifig,  fo  fd)lug  eg  ben  an= 
bern  toiber  auff.  bad  arm  bold  toom  lanb 
tuff  herein  unb  laufften  bte  flcien,  baran 
mtfd)ten  fte  ain  ftaub,  unb  tyetten  fie 
beffen  nun  gnttg  getyabt!  unb  metned 
erad)tend ,  fo  toa«  ed  aud)  ain  ftraff  toon 
got,  bann  ed  toad  toentg  gebetyen  bartn* 
nen.  eg  ergab  meber  im  faen,  fdjneiben, 
trefctyen,  malen,  ba$en ,  ja  auf  bem  tifd) 
no$  im  magen,  fo  toad  bet  toelt  ber 
boben  aud.  jubem  toa*  bad  gefinb  fo 
baldjtorrig  unb  rotberfoenig,  bad  ju  toer* 
tounbern  tt)a«.  man  ttiet  etroan  in 
historiia,  bag  gu  t&eurn  jeiten  bad  gfinb 
unb  eetyatten  mer  ge^orfam  bann  fonfl 
feincr  #errfd)afft  betoifen  l)at,  bad  ill  ber 
gett  md?t  befdje&en.  in  suma :  atte  bing, 
toad  jfi  ber  naruna,  geljiket ,  toaren  in 
tyofyem  gelt,  unb  lite  bie  arm  gmainb 
groffen  mangel,  aber  ain  e.  rat,  ats  ain 
toater  atter  armen,  tmttiben  unb  roaifen, 
fieng  im  1529.  jar  an  jfi  bad)en  unb  gab 
4  pfunb  umb  8  pfenning  unb  gab  bad 
prot  atte  »od)en ,  nadjbem  ainer  f inbei- 
unb  &aid)en  toon  feinem  Ijauptman  ^ett, 
benen,  fo  bed  toermiJgen  nit  toaren,  mil* 
tigciia)en  aud,  unb  rourbe  ben  ^errn 
prebicanten  gett,  bad  fte  armen  fatten, 
fo  nia)t  in  ber  ^erm  fedel  roaren,  mit* 
tailen  folten.  unb  $at  ain  e.  rat  ainer 
erbern  gmatn  jfigfit  in  fec^d  jarn  36657 
f$af  roggen  abgepad)en  unb  bat  mer 
bann  4000  fd)af  roggen  in  ^er^ern  unb 


£)fierreid)  faufft  unb  ^ergefuert,  bamit 
bie  gmainb  toerfe^en  toerbe.  unb  toann 
ber  reia)dtag  nia;t  getoefen  toere,  barin* 
nen  fid)  bann  bie  bftrtbtroerddleut  cttoad 

Sebeffert  ^aben ,  ed  roerc  nod)  iibler  toon 
aten  gangen.   tyerr  ©ot  l)ilff  jc.    ^gl. 
bie  SBeiffen^orner  fctji.  ©.  206. 

1.  §and  3aIob  toon  Sanbau  unter* 
^ielt  im  Sluftraae  bed  5faiferd  ^arl  unb 
bed^b'ntgdgerbtnanb  fd)on  feit  me^reren 
Safyren  einen  regen  miinblid)en  unb 
f(^rifttid)en  SSctfc^r  mit  ber  ©tabt  Eugd* 
burg,  ber  ben  3^^  fattc»  bte  ©tabt 
bur§  atte  2flittel  bei  bem  alten  ©lauben 
ju  er^alten  unb  fte  toon  roeiteren  ©d)rtt* 
ten  in  ©unfien  ber  religiSfen  9^euerungen 
abju^alten,  bejto.  gur  3urfl(fna^me  ber* 
felben  ju  betoegen.  @r  fd)eint  aud)  gu 
benen  gebflrt  ju  ^aben ,  bie,  im  ©egen- 
fa^e  ju  anberen  laiferlic&en  unb  IBnig- 
Utben  ©efanbten,  i^re  2(uftra'ge  mit  @mft 
unb  Sftad)brud  toertraten.  Sim  15.  Stytit 
1535  ert^eilt  ^iJnig  gerbinanb  toonSBien 
aud  an  $and  3atob  toon  Sanbau  ben 
Siuftrag,  pd)  abermatd  nad)  Slugdburg  gu 
toerfflgen  unb  ben  SKatlj  ju  toeranlajfen, 
bie  toorgenommenen  sJieuerungen  ht 
©ad)en  ber  Religion  abjuftetten,  unb 
unter  g(ei$em2)atum  jetgt  er  bem  Watty 
ber  ©tabt  bie  Slbfertigung  bed  $.  3.  to. 
Sanbau  nad)  Siugdburg  att  (Sitteralien* 
©amml  bed  Slugdb.  @t.*2lrd)itoed),  eben* 
fo  ben  ^ergogen  toon  23atyern.  ©.  gum 
©angen  Sinter  1.  c.  @.  27;  togt.  bad 
©d)reiben  bed  Sanbgrafen  9tytftyp  toon 
$effen  iRr.  91  bet  $eube<fet,  UrI.  aud 
ber  SReformationdjeit  @.  265. 


Digitized  by 


Google 


1535.  395 

ratftuBen  gan,  Bid  ffc  fid)  unberreben,  baroadfc  toeflen  fie  tm  ain  ge< 
Bflrli<$e  anbtourt  geBen.  bad  §at  er  guttmflig  and  eraifctyung  Bttticfyer 
notturft  jugelauffen. 

■Racty  bcr  Beratfd&lagung  ained  ratd  auff  folid&d  anpringen  Ijat  man 

5  ben  Don  Sanben  nit  toiber  fitr  ain  rat  gefobert,  funber  ben  Burgermaifter 
SRectylinger  mit  fampt  etlic^en  anbern  bed  fcatd  ju  tm  in  bie  ftuBen  ge< 
fd&idft  unb  bife  anbtiourt  geBen :  toad  man  fie  jeicty  mit  foltc^cr  ungnab 
unoerbient?  bann  fie  fi<$  gegen  meniglli<$en  gepurti<$  fatten  unb  nemantd 
bad  fein  empfieren  ober  f<$aben  juftegen. 

io  [4ua]  ©arauff  $at  ber  Don  Sanben  gefagt:  litf)  toott,  got,  bie  fac$  befinb 
fi<$  alfo,  ed  ift  aBer  anberft.  Ijapt  it  nit  bem  Ijauptftifft  fant  Sotyanned* 
capefl1  mit  bem  tauff  genomen?  tyetten  it  ed  Iflnben  reimen,  it  Ijetten 
ben  ftod  barju  genomen.  tyaBent  ir  euc$  nit  anberer  ftifft  unb  lirctyen 
and)  unberfangen  unb  bad  it  enfeo$en  unb  eu<$  aid  bte  fre<$ten  unber  bem 

is  fd^ein  bed  efcangeli  bad  ir  genomen?  ir  tomb  tiriber  oerpott  fre<$t  fein  unb 
barauff  Ijanblen.  fo  tomb  auc$  bie  gaiftlictyen  unber  bem  fd^ein  bed  eban* 
geli  bad  ir  Beljatten,  bad  ir  eu<$  unberfad&en  ju  nemen  aud  aigem  ge* 
toalt,  on  Beoelcfy  ber  oBerlait,  tmb  ir  gfeicfyfotoot  mangel  Ijapt  aid  bife, 
bte  ir  alfo  Beteibigen  unb  bad  ir  atnnemen  unb  empfieren.    fie  finb  ge* 

20 renter,  baj*  fie  in  bem  fd^etn  ired  eoangetium  bad  ir  Beljatten,  bann  ir, 
bte  [in]  unber  ainem  fallen  fcfyein  bad  ir  nemen  toinb  unb  eu<$  fd^on 
folid&d  toiber  recfyt  unberfangen  Ijapt.' 

SDarauff  tyaBen  fie  geanbttourt:  toad  fie  mit  ber  neue  criftenlid&e 
leer  tyaBen  geljanbtet,  toiffen  fie  gegen  fai.  unb  In.  mt.  toot  jS  fceranbt* 

25tourten  unb  alien*  [4i4b]tl?alB.  bafc  aBer  bie  fc$anbtt<$en  BuBen,  bie  ^5rc* 
bigevmin<$,  felBd  aud  bem  ctofter  feien  fyintoeglgelauffen,  Iflnben  fie 
nit  ffir2. 

Darauff  Ijat  ber  toon  8anben  gefagt:  'fie  finb  Bettelmimty  getoeffen, 
bad  finb  fie  nocty.    ir  IjaBt  meinen  Beoel<$  oernomen,  unb  er  ift  mir  aud 

30  tjcrtauff en^att  etlid&er  ju  foatt  jufomen.  \6)  fott  in  ju  Saugingen  auff 
bem  Bunbdtag  fyaBen  anjeigt,  unb  ir  folt  2000  fl  barumB  geBen  unb  ber 
anber  tail  aucfy  fo  toil,  bag  ed  Bef<$ec$en  toer.  ic$  toott  au<$  ain  tail 
baran  geBen,  fo  toer  itf)  folid&er  mie  oertragen;  i<$  Bin  ifc  fd^ier  ain  ripp 
aBgefatlen.    ir  toBtt  Ired^t  fein,  Ijapt  aBer  eur  jufagen,  lai.  mt.  getljan, 

35 nit  getyalten,  aucfy  toiber  lai.  unb  In.- mt.,  <$urffirften  unb  ffirften  Be* 

3.  Dicfct  Wbfafr,  mt  atle  folgenben,  bi«  ju  ber  (Srjabjung  »on  bem  grofjen  ©terben  fetylen  in  6. 
1.  e.  Often  ®.  m,  21.  2.  @.  often  ©.  392, 17. 


Digitized  by 


Google 


396  VII.  $ie  ®&ronif  toon  Clemens  ©enber. 

fc$fo§  bie  alten  prcbtger  aB  abgef<$afft  unb  in  alien  fir^cn  bie  euren 
auffgefefct  on*  aigem  getoalt.  ir  birft  nit  gebinden,  bag  mem  anprtngen 
atfein  an*  bebeld^  gang  In.  mt. ,  funber  au^>  au^  bcbelc^  lai.  mt.  be* 

W$t: 

©arauff  tyaben  fie  geanbtourt :  fie  fytben  bei  hi.  mt.  it  botfd&afft;  s 
burcty  biefetben  toetten  fie  auff  fein  anpringen  In.  mt.  anbttourt  geben. 
[4t5»]  ©arauff  Ijat  bet  Don  Sanben  gefagt,  ba$  laxft  er  befctyedfren;  bo<$ 
er  f)ab  in  bebetcty,  toad  im  jfi  ainer  anbtourt  toerbe,  bad  fot  er  un  &erjng 
anjeigen.    baSfetb  toBQ  er  tljon,  unb  [fie]  foUen  barbei  totffen,  bag  e$  ifc 
bad  lefeft  mat  fei,  unb  toeber  ber  ro.  lunig  nocty  laifer  nit  toerbe  toeitterio 
jfi  inen  f<$iden:  barna$  foUen  fie  pity  nriffen  ju  fatten,    ift  barmtt  Don 
inen  ah  bem  Stat^aud  gangen.  na<$  mittag  Ijaben  bie  burgermaifter  atnen 
ratdlned^t  ju  bem  bon  8anben  gefctyidt  unb  $aben  in  gebetten  unb  gelaben, 
mit  inen  unb  anbem  burgem  bad  nad^tmaH  auff  ber  tyerro  Xrindftubcn 
ju  effen.    $at  er  nit  toeflett  tyon  unb  gefagt :  ed  fei  im  nit  fugfti$,  unb  is 
ift  am  morgend  frie  fyte  ^in&eglgeritten  gen  9Rim$en.    bafetten  tft  er 
auff  ain  fd&ifflin  gefeffen  unb  auff  ber  3fer  unb  £>onau  in  5  tagen  ju 
bem  linig  gefaren  unb  feiner  mt.  folid^d  aued  munbficty  anjeigt. 
4.  3uu.  [4i5b]  Wad)  fant  Ur(i$d[tag]  Ijat  ber  fterbent  angefangen  gfi  Sugdpurg1 
^J^unb  um  fant  SDKd^etd  tag  Ijat  ed  am  atterfeftoften  geftorben,  118  men*» 

f$en  biefetben  touctyen,  unb  $at  ber  fterbent  getoert,  bo$  fitficty  abgenomen, 
5i5^TJ*bid  invocavit,  unb  finb  flberatt  Ijier  in  summa  in  bifer  jeit  geftorben 
2327  perfonen,  jung  unb  alt.  ain  rat  Ijat  auferljatb  ber  ftat  fftr  bie 
Iranden  am  pre$en  ain  tyiM,  mit  alter  notturfft  toot  &erfe<$en,  jugerid&t 
unb  barein  beftett  12  magt  unb  4  hted&t,  bag  fie  ba  ben  handen  bienen* 
unb  [fie]  audmatten  tag  unb  na$t,  unb  iebermann  ba  umfunft  effen  unb 
trihden  unb,  toa$  ainer  notturftig  ift  getoeffen,  gegeben,  nnb  nit  birfen 

20.  u.  in  ber  nu$en  be*  25.  tag  septembris  ift  ber  fierbent  am  aUer^efftigiflen  flttDtfftn. 
22.  btl  auff  bie  erflen  faflnm$«n  ^at  er  fid?  geenbtj  finb  18  menfaen  [91. 614»>]  in  bcrfelHs 
»u(fcen  geftorben. 

1.  $gl  2eon$arb  ffilbmann*  (£$ron.  81. 105»;  am  30.  Oft.  murbe  befHmmt. 

toon  Hegen«Bnrg   in  @t.-(E$ron.  XV  bag  'ber  grog  rat  fannt  ©alien  tag  tote 

@.  141,  5;  ©affer  unter  1535.   3n  ben  toon  alter  aebreu($ig  nit  ge&alten,  au$ 

ffiat^Sbecreten  biefeS  3a$re*  finben  fty  bie  fteur  nit  Befariben,  fonnber  bi«  anf 

me&rere  anf  biefe*  @terben  bqfigft^e  purifications  (2.  gebr.)  m  beftreften 

^otijen;    fo   ipurben,   mte  bte«  au$  aufgef^oben  toerben  fofler.    9tat^bccr. 

fru>r  f^on  Bei  [ol^er  ©elegen^eit  ge.  S&l  107^>.  —  @.  au$  ben  8cruf  toom 

f^en,  bie^at^erren  in  fcrei@ru^en  12.  Slug,  (gebrucftet  (Srem^Iar  mit  ber 

gejtycitt'  bie  ab»ed^«lung«»eife  in  ben  auffc$rtft:T$Rutyr,  @n($t  bed  ©rc*en«) 

9Ronaten  September,  DttoDer^otoemBer  im  Hug«burger  ©tabt'Hr^ito,  ©eruf« 

in  ber  @tabt  antoeimb  fein  nnb  bie  ©ammlung. 
9tatr)9ge[^afte  fH^ren  foflten.  Slat^becr. 


Digitized  by 


Google 


1535.  397 

am  rat  ober  burgermaifter  no<$  nemanb*  barumb  birf en  bitten,  toer  e$  Begert 
Ijat,  imooner  ober  eetyatten,  austoenbig  geboren,  bie  Ijieljaben  gebient. 
aitt  rat  tyat  4  maim  beftett,  2  mann  bie  Ijaben  mit  ainem  feffet  ben  ganfeen 
tag  auff  fant  Urlictys  fird^off  mieffen  marten,  unb  bie  anbem  2  mann  nit 

» toeit  Don  fant  ©tepljan.  unb  toann  ain  menf<$  ift  hand  [toorben]  unb 
in  bad  Oiea]  ©red^aus  Ijat  begert,  fo  Ijat  man  an  btfe  ort  gefctyidt  unb 
bie  2  mann  begert,  bie  ftnb  mit  bem  feffet  lomen  unb  Ijaben  ben  franden 
barein  gefefct  unb  in  bad  33red$au$  tragen ;  Ijat  ir  iebti($em  atle  touctyen 
1  fl  ju  (on  geben.  unb  toann  bie  Iranden  nriberumb  gefunbt  ftnb  ttorben 

io  unb  tool  erftardet,  na<$  4  ober  5  louden,  fo  tyaben  fie  ber  ftat  boctor 
unb  arfeet,  bie  t&gttcty  fiber  fie  ftnb  gangen,  au$gef<$auet  unb  toiberumb 
Ijaim  tauffen  gan,  man  Ijat  aucty  8  mann  beftett,  bie  tyaben  bie  tobten  jft 
ber  begrebtnu*  mieffen  tragen*  bie  ate  fant  Urti<$$  unb  fant  2Rorifeen 
^farr  Ijat  man  atle  begraben  in  ben  ungetoeid&ten  anger  bei  ben  jieget* 

:  is  ftebten ,  unb.  bie  anbem  all  au$  ben  anbem  pfarren  Ijat  man  in  gofeader 
begraben,  unb  Ijat  ain  rat  iebtid&em  tobtentrager  atter  atle  toud^en  1  fl 
geben.  ain  rat  f)at  au<$  beftett  4  tobtengrabet,  Ijat  au<$  iebtid&em  atle 
tou<$en  1  ft  geben  unb  Ijat  inen  barju  ben  gemeinen  fotb  unb  ton  geben 
mieffen. 

2o[4ieb]  £err  SRatymunbuS  Rugger,  ain  bater  ber  armen,  ain  triJfter  ber 
traurigen,  ain  juflu<$t  ber  bertaufnen,  ain  jier  alter  burgerfctyafft,  ain 
tiebtyaber  alter  ffinbft  *,  bie  er  autf)  Ijoffentiity  unb  jierlicty  in  alter  bemie* 
tiglait  mit  frfitid^em  geperbt,  gutten  fitten,  toorten  unb  toerden  afe  ain 
toeit  erfarner  Ijerr  erjeigt  Ijat,  unb  fein  IjauS  reictyen  unb  armen  offen 

25geftanben,  laifer,  Knige  unb  ffirften  fraib  bei  im  gefud^t  unb  gefunben 
unb  fie  alt  in  getiebt  tone  ain  fun  unb  bruber.  er  Ijat  aud^  lainen  armen 
menf$en  on  ain  gaub  nit  bon  im  tauffen  gan,  fagt:  'i$  toil  benljot  mit 
meiner  mitttglait  met  meinen  finben  aertauffen  ainem  jebtid^en,  bann 
mir  mein  bater  fetig  bertauffen  Ijat',  toie  i#  offt  fetbs  bon  im  geljSrt  Ijab, 


16.  bie  in  ber  unbent  fiat  ftnb  atle  begraben  ttorben  in  ben  alten  gofeacfet,  ba  man  jwo  gtfiben 
fat  gemac&t,  unb  in  ben  neuen  bei  ben  jiegelftfibeln  bife,  bie  au*  fant  Urli$3  unb  fant  SWorifcen 
pfatt  ftnb  geftorbcn.  19.  3n  b  $ei§t  ti  nodj:  '©$  ift  ain  gtofc  fliedjen  \)h  au§  ber  ftat  ge« 

weffen,  nit  aUein  bie  tei$en,  funbet  audj  oon  $anbtto>ercf8leutten  unb  tnagt  unb  tne$ten,  ba§  f$ier 
tain  ee^att  an  bem  bienft  $at  weUen  beleiben  au«  fordjt.*  20.  fciefet  unb  bie  folgenben  won 
Waimunb  fcugger  ^anbelnben  Hbfafce  fetyen  in  6. 


1.  $aul  toon  ©tcttcn ,  flunfc  unb     »b.  VIII  @.  126.  —  Ufcet  ffiaimunb 
$<mbtter!8gef$.  I  <3.362 ;  togl.  ©oratoifc,      guager  iiBcr^au^t  f.  33eit^ ,  Bibl.  Aug. 


«unjlge[^t^tttAe  2Kt«ccEen  am  bcutf^en     VII  ©.  1 1  ff . 
©iporifcm,  3eltf<$r.  f.  bllbcnbc  «unjl 


Digitized  by 


Google 


398  VII.  2)ie  (E&rontf  bon  (Siemens  @enber. 

unb  foxatif  fein  fyructytoort  barauff:   'pudeat,  amici,  diem  perdi- 
disse!' 
28  oft.        SDiefer  mem  re<$t  tieber  tyerr  unb  bater  if*  an  fant  ©tymon  rntb 
3uba$  tag  geboren  toorben,  Ijat  getebt  ffirfttiity,  tptc  cr  au<$  ain  fi$8ne, 
l>erti<$e,  fflrfttid&e  perfon  ift  geioeffen  *,  45  jar  unb  5  touctyen  unb  ift  im5 

3.  Dec.  fctytofc  jfi  2Ridfenljaufen  geftorben  an  fant  ©arbara  abent  an  ainem  fret* 

tag  ju  morgenS  in  bcr  6.  ftunbt2,  unb  auferl)alb  gotteS  [4i7a]  berljend« 
nu$,   a\x$   bcr  arfet  berfamnus ,  boctor  Slmbrofi  3ung3  unb  boctor 
2lbotff  en 4,  bie  cr  ju  tm  beriefft  $et  got  gebe  bem  frumen  Ijerrn  bic  etoige 
frotb !  unb  ift  fcin  tobter  teib  in  nad&botgenber  nad&t  bi$  fflr  ba$  ftattljor 10 
[bon]  2fog$t>urg  in  fcincn  gartcn  geftert  toorben*    bafetben  tyaben  ft<$  am 

4.  Dtc.  fampftag  am  morgen  in  bcr  fiebenbe  ftunb  fcin  frainb  unb  bicner  fcer* 

famtet,  unb  bic  fiimemeften  8  mann  unber  fcincn  bicnern  bic  l)aben  in 
in  bic  ftat  getragen  gen  fant  Slnna  mit  grofcm  teib,  toainen  unb  ctagen, 
mit  bit  prinneben  fadften.  bafetben  ift  cr  bet  fcincn  borfaren  begraben, 15 
in  ain  ftaincn  far<#  getegt  toorben6.  got  bcr  fyerr  gebe  im  ain  fr5tic$e 
urftenbt,  unb  fcin  ru  unb  fraib  in  mittcr  jeit  fci  in  bcr  fd^ofc  Slbraije ,  Bet 
bem  mitten  Ijailigen  bif<$off  fant  2Wartin,  ber  ft<$  gegen  alien  armen  toil 
ain  bater  mit  barmtyerfeigfait  erjeigt;  toctc^en  frumen  Ijerro  arm  unb 
rei<$,  auti)  fiirften  unb  tyerm  bectagen,  ire$  attend  nai$  im  lainen  gteicty20 
f<$efcen  migen.  au<$  i<$  [Ijab]  nie  Iain  menfdj  getySrt,  bed  im  nit  Ijab 
tob  na<$gefagt,  au<$  [bag]  fie  foticfys  bon  anbern  getyBrt,  gefagt  Ijaben. 

©ein  bruber,  l)err  Slntljoni,  l)at  berorbnet  mittiglti<$  Ijte  fpenb  ju 
geben  unb  ftaiber  ben  armen 6.  bad  Ijat  ain  rat  nit  toetten  teiben  unb  im 
foli<$$  [4nb]  berbotten,  funber  gefoelt,  bag  fotid&e  tobtictye  getoonljait  Jot** 
abfein,  unb  bag  er  fottctys  attes  in  ben  gemcinen  fedel  ber  armen  tcut  fyie 
gebe.  bad  Ijat  ficty  Ijerr  Slnt^ont  Rugger  etttc^c  jeit  tang  geuribert  unb 
§at  tyaimti<$  bur<$  anber,  fremb  tcut  Ijaudarmen  tcutten  bur<$  gofetoitten 
bon  feincd  tieben  bruber  fetigen  feet  tauffen  geben  bid  in  5000  ft. 

1.  SQ&oftmann,    £olbein  unb  feine      SBeiffenfcorner  §\$.  @.  207  ff. 

3eit,  SBb.  I  @.  70  (togt.  II  ©.  74)  gibt  3.  tobrofln*  3mtg  (ber  Sitae),  ein 

ben  (Sinbrud,  ben  bte  $erf8ntt<$Mt  $ai«  beritymter  2frjt,  ber  au$  langere  3eit 

munbs   m$  „etnem   ^rofltbilb  $an«  ba«  Slmt  eine3  2tug«burgtf^en  @tabt» 

#ott>ehtS  be«  Stlteren  ^ertoorBringt,  in  ar$te8  toerfa^.    @.  fiber  i^n  93eity,  Bibl. 

folgenben  SBorten:  r2)a«  Enttffc  mit  ber  Aug.  VIII  @.  97  ff. 

ebet  gebogencn  iRa|e  unb  ben  tuo^tge*  4.  SlboIfOcco,  ebenfaUs  ein  berfl^m* 

fonnten  3iigen  beutet  nt^t  nur  ben  Hug  ter  2Ir$t,  tt)ie  31.  3ung  Ningere  Aeit 

berec^nenben,  gef(^Sft8geti>anbten  ^auf*  ©tabtargt  in  2foa«burg.    @.  iiber  i^n 

tyerrn,   foirbern  au^  ben  feinen  Sett*  SSctt^  1.  c.  ©.  76  ff. 

mann,  ben  ^o^gebilbeten  $atricier  an.'  5.  @.  fein  <£}>ita)>$  bei  @^ott  1.  c. 

—  (8r  tt>ar  geboren  am  24.  Oft.  1489.  3a$rgang  1880  @.  208. 

2.  SSgt.  ben  Stbfc^nitt  'SBan  Ma)*  6.  SBgl.     bie    ©eiffen^orner    ©ip. 
munbus   gudeu  gefferben   ift1  in    ber  <&.  208. 


Digitized  by 


Google 


1535—1636. 


399 


Anno  domini  1536  Ijat  am  rat  ffit  feiri  botfd^afft  in  januario  jfi 
betn  tutljerifd&en  bunbt  gen  ©d&matcfljalben  gefc^idt 1,  barum  fid?  bie  gunft 
ouff  ber  ftauffleutftuben  gcn>tbcrct  fytben,  na$  getoonljait  ben  neuen 
burgermaiftern  jfi  f$to>eren,  [fi$]  toiber  ben  laifer  ain  neuen  bunb  an* 

6nemen  [ju]  foflen,  gefefct2. 

Anno  domini  1536  an  fant  2lgatfya  tag,  ate  ber  pf arret  bon  fant5.fr**. 
Urli<$,  maifter  Seon^atbt  f>afler3,  aud  ber  uedper  tft  Ijaim  gangen,  Ijat 
ber  ftatoogt  auff  in  getoartot  unb  im  aud  bebelcty  ained  rats  bad  ret$3< 
ftrag  toerbotten ,  unb  [bat  er]  #nf  fir  nit  me  aud  feint  ljaud  gang  toeber 

10  tag  no($  na$t;  ftnb  aucty  3  man  berorbnet  toorben  »on  ainem  rat,  tag 
unb  nac^t  auff  in  jfi  toad&en,  ob  er  bad  fcerpott  toefl  fibertretten/  ba  ift 
er  baroaity  ant  13.  tag  februarii  tyte  tyintoeg!  gen  3Rin#en  jod^en  unb 
Ijat  Ijiebor  jfi  bent  burgermaifter  gefd^icft,  bag  im  ju  bem  toegljug  bad 
reictydftrafc  bergfinbt  toerbe.    bad  ift  im  fcermitgt  taorben. 

15  [eie*]  Unb  ift  im  bad  rei^dftrafc  barum  fcerbotten  toorben:  f>and 
Ultnann,  bierf<$en<f,  $at  mit  bed  Sufeen  totter  tyodfoeit  ge^e^t,  unb  ba  er 
fie  $at  eingefegnet,  Ijat  er  and)  ain  ermanung  tljan,  toie  man  ben  eeltd)en 
ftanb  fatten  fol,  »ie  im  SBatyrtanbt  bie  geuoonljait  ift.  ba  tft  er  Don 
ainem  rat  barum  anlomen  bur<$  ben  ftat&ogt,  unb  tyab  ir  gepott  ge< 

20  proven,  bafc  nemantd  f ot  prebigen  ban  ire  prebicanten ,  unb  ift  tool  nit 
minber,  er  fyat  ed  jfi  tang  gemad^t  unb  en  alien  bet>e(c$  &on  im  fe(bd 


1.  fciefet  9U>fafc  febU  in  6. 
b  91.  616*. 


6.  fciefer  ttbfafe  ift  au*  b  91.  615*>  Qtnommtn,  bet  folgenbe  au8 


1.  S)ie  ji<$  immer  bebro$tt$er  aejtal- 
tenben  3dtt>cr^ltniffe  fatten  jur  ftolge, 
bag  ein  fog.  £rieg«*  ober  ©etyeime* 
9tot&«coflegium,  beftc^rnb  au«  ben  ©fir* 
gemeifrernffiolfgangffie^Unger,  3ofytnn 
jpainfcel  unb  ben  ben  2)rehe$nern  angc* 
Wrenben  ffiatfa^erren  Ulrt$  ffieblinger, 
$an«  SBetfer,  2Rang  ©eife  unb  ©tm« 
tor«$t  $ofer,  mit  unbefarfinfter  33oE- 
ma$t  jur  rafefyen  unb  getydmen  Gtte* 
biaung  bet  ;politif<$eu  3tngetegenfyeiten 
beftetbet  ttmrbe.  2)tefe«  <£oflegium  be- 
fdjtofj,  bie  toiebertyolten  fatfertt&en  2luf» 
forberungen,  ber  neuen  ©unbeSetnigung 
toon  3)onauto>iJrt$  (bent  fog.neunia^rtgen 
taiferltdjen  ©unb)  bei|utreten,  unbeadptet 
*u  taffen  unb  fi<$  bent  jdjmalfalbifctyeu 
Bunb  anjuftytejjen.  3)ie  Bufnafyme 
ber  ©tabt  in  benfetben  erfolgte  nad> 
laugeu,  f$a>ierigen  Unterfyanblungen  auj 
bent  (Snbe  Btoril  1536  ju  gronffurt  am 
SD^ain  abge$attenen©unbe8tage.  Sftefyrere 
$icrauf  bejiigtt^e  ^Iftenftilde  ttegen  in 


bcr  2ttteratten«@ammfang  be«  Hug«b. 
@tabt»2lr<$h>e$.  83gl.  im  aQgemeinen 
3anffen  in@.319  ff ,  ^antelV  @.47ff. ; 
bie  ©$rdfcen  5Rr.  83  u.  91  bd  9leu- 
beder,  Urf.  auS  ber  9teformation6&eit 
@.  245  u.  265;  Ctytefi,  2)er  faiferl. 
neunj.  ©unb  *c  ©.  148,  ©dl.  XIII; 
fflindelmann,  ^ol.  (Korr.  ber  @t.@tra6. 
burg  II  in  ben  im  fteg.  ^ieju  unter 
Sugdburg,  ©erty.  fiber  ^ufna^me  in  ben 
@^».  ©unb,  aufgeffi^rten  @teflen. 

2.  S)ie  neuen  ©firgermdfier  maren 
(bie  in  ber  toor^erge^ettben  Slnmerfung 
genannten)  SBolf  we^linger  unb  3o^ann 
^ain^et  (toon  ber  3unft  ber  ^auf(eute). 
^terontomu*  Snt^of  (ebenfaUd  toon  ber 
3unft  ber  «aufieute),  ©iirgermeifier  feit 
bem  3al?re  1514  fyatte,  ba  er  mit  bem 
(Sang  ber  fiabtifdjen  ^ngetegen^eiten 
nid^t  mc^r  etntoerfianben  ttar,  fi(^  ol?ne 
©omiffen  be«  ttat(>e«  au«  ber  ©tabt 
begeben. 

3.  e.  oben  ©.  387,  4. 


Digitized  by 


Google 


400 


VII.  S)ie  fcbronlf  toon  (Siemens  ©enbet. 


tljan,  funber  e*  ift  im  unberfagt  getoeft ,  folios  ganfe  mieffig  jeftan,  torn 
abbt  unb  consent. 

?U«  loifet  Sard  toiber  ben  fintg  granfcen  bon  gran<frei<$  tft  jogcn, 

10.  «ebi.  $at  [cr]  am  freitag  bor  ben  fibifeig  tagen  bon  ber  ftat  Stogtyurg  300  cent* 
net  jmtber  faufft  unb  [4isa]  auff  7  tofigen  3000  lanfcen.    bie  $at  er  be<& 
jatt  unb  urn  1  centner  putberd  geben  15  ft.    bte  fyrt  man  auff  bifen  tag 
tyintoeglgeftert  in  bad  SBelf$lanbt  unb  24  cartljanen,  bte  im  ber  laifer 
tyieljat  tauffengieffen1. 

5. 9Mq.        8fot  toeiffen  fumptag  finb  bte  Ijieigen  burger,  toet$e  ton  bem  laifer 
in  ttieg  beftelt  ftnb  getoeffen,  $intoegIjo<$en ,  ganfc  tool  erbufet,  unb  ift  i* 
3erg  $fifter2,  am  feiner,  rittermeffiger  burger,  fiber  fie  fymptmann  ge* 
toeffen. 

w.swin.        Oculi:  leren  1  f<$aff  urn  12  §,  roglen  1  fl  15  A,  gerften  1  fl, 
Ijaber  6  g,  ain  aimer  SRederoein  14,  15  unb  16  g3. 

Sim  8.  tag  maii,  montag  nac$  jubilate  fttt  maifter  (Sregori4  25  n 
ftud  bidden,  bie  er  fat.  mt.  gegoffen  $at,  ton  39  in  40  unb  50  centner 
fd^toer,  in  ber  SRofenau  mit  etffln  fuglen,  aiued  lopfd  grog,  befd&offen  unb 
betoert  Ijat,  in  gegentoirtigteit  bed  bon  3)ami|5  unb  anberer  fyuqrtleut; 
am  morgen  unb  baroacty  in  ber  9.  ftunb  ba  tyat  er  fie  ju  frie  gelaben,  ee 

8.  [91.  616^]  91m  12.  tag  febnurii  (at  man  (ie  bem  faifer  3000  lanfcen  unb  300  jtntntr  pul*r 
in  bal  9Belfd)(anbt  gefc&idt  unb  etlid)  cart(anen,  bie  maijtet  ©regeri  (ie  ban  laifer  g  off  en  |«t. 

9.  fclefer  fcbfafr  ijl  aul  6  genommen.  14.  Diefei  »bfa$  fe(lt  in  6.  18.  in  gegentvirtigtat 
etlifyr  bcl  faiferl  (auptfeut  unb  ainer  grofe  ntcnge  ooldl.  19.  u.  in  ber  9.  ftunb,  all  cr  bit 
bi$fen  jfi  bent  anbern  mal  (at  gelaben,  ba  (at  er  fie  jfi  frit  gelaben  ic. 


1.  Augsburg  mar  ftbetbaujrt  bamaW 
tote  faon  oft  toon)er  due  bet  6t&bte,  in 
benett  ber  Jtaifer  fftt  fcinett  getbjug 
rfiften  unb  toetben  Ueg.  (Sin  toom  12. 
Sunt  1536  batterte*  taiferttye*  @*rd- 
ben  jeigte  bem  ftatye  an,  bag  ©taf 
gtiebrtA  ton  prftenberg ,  ©etbenbetg 
unb  $eugenbeta  natty  SlugSbutg  abge» 
fertigt  ttorben  fei,  um$au£tfeute  nnb 
£rieg«ntecbte  amutterben.  Sittetatten* 
©ammtnng  brt  Hng«b.  @tabt-$nbttoe«. 
6au}>tlcute.  33gl.  an*  $ctberget,  @cbett» 
Un«  Seben  «.  im. 

2.  9ta$  ©affet  ad.  h.  a.  bienten  in 
btefem  ictiege  neben  bem  genatmten 
©eotg  ^fifter  au$  ©cbertlin  toon  ©ut* 
tenbacb  unb  ©etnbatb  ©c^lubtn  al9 
©au^tleute.  8aL  ©etberaer ,  @^erttin8 
&ben  ©.  LIE 

3.  8gl.  geon^.  SBibmann,  (^ron. 
toon  9?eaen«burg  1.  c.  @.  141,  20;  142, 
6.  —  Uf[  bonerftag  nnnb  fteitaa,  nac^ 
purificationis  Marie  (3.  n.  4.  gebruar) 


ifl  mit  atterlai  getraib  baib  tag  ant  fo($et 
groffer  touc^enmardt  getoefen,  bag,  trie 
alt  perfonen  anjaigt,  betman«gebenncfen 
nie  erbfct  nnb  nemltc^  bie  tornfaty  toon 
ber  ft^tanb  binanff  bie  jS  ben  guggern 
oberbalb  bed  tanfttjane  unb  betab  bi«  anf 
bet  tyxxn  trind^uben  unb  toon  bet 
f$tannb  binumb  bi«  auf  bet  3frgin 
Smboff  totttibtn  ^ani  aflenu)afbcn  eng 
unb  b«tffen»ei«  geftanben  fein,  atfo  bal 
auf  biefelben  tag  nit  iebermann  bat  ntd* 
en  gemeffen  toetben  unb  b<tbcn  bet  lent 
2  &,  ber  toggen  7  unb  7i/,  6,  gerflen 
6  g  unb  baber  6  g  (gegolten).  8tatb€becc 
©l.  109*. 

4.  ©tegortu*  fififfler.  8gL  oben 
e.  391,  29. 

5.  granj  toon  $emfte,  genannt  Xb«* 
mife,  felt  1510  in  raifertttyent  ^ienfte, 
bet  $anb6tnecbte  obcrfter  ^auptmann 
(capitaneus,  colonel).  $gt.  SBlbmamt 
@.  135  ttnm.  3. 


t 


Digitized  by 


Google 


1536.  401 

fie  re$t  ertottljet  flnb,  ba  ift  am  ftud  in  bcr  tabung  angangen,  l)at  24 
matm  faft  befdfjebiget,  J&arr  unb  Haiber  an  inen  Derprinbt  unb  off  en  f<$fi* 
ben  gemad&t.  au<$  maifter  Oregon,  ber  Dor  ber  bi$$  tft  geftanben  unb 
fie  getaben  l)at,  at$  bie  bid&$  ift  abgangen,  ift  er  betyenbt  auff  bie  erbe 

5  Dor  ber  bic$$  [4isb]  nibergef alien,  ba  tft  e$  fiber  in  au$gangen,  tft  aber 
boc$  Ijart  Derprinbt  morben,  ift  aber  mit  bent  teben  barDonfomen.  fetnem 
fttaben  Ijat  e$  ain  fyanbt  Ijimoegfgenomen,  unb  aine$  l)udfer$  funn  unb 
aine$  faifler*  funn,  bie  ba  Ijaben  jftgefectyen,  ftnb  tobt  ba  pftben. 

Stuff  bifen  tag  ift  ber  lantgraff  son  $effen  wit  biener,  100  pferben,  8.<wai. 

io  Ijerf  omen  in  grenen  rflcfen  unb  tyaben  atte  narrenla^en  baran  getyept,  ift 
ju  bent  laifer  geritten. 

Sim  10.  tag  maii  ift  ber  erfcbifd^off  toon  Sunba,  fai.  mt.  botfd&afft 
jfi  ben  finigen  [Don]  Ungern,  ^otanb  unb  £)enmar<ft,  gen  2tug$purg 
lomen1  unb  bei  tyerr  Stntljoni  gugger  einjoctyen.    auff  bifen  tag  ift  aucty 

upfalfegraff  ^iltyp$2  unb  2  tyerfeog  Don  ©raunfetytoetyg!3  aucty  Ijerlomen, 
bie  Ijaben  au$  bei  tyerr  Stntljont  gugger  ju  na$t  geeffen. 

2tm  fumptag,  an  fant  3tyoflinari«tag,  Ijat  man  auff  bent  @igefljau$  23. 3uu. 
bieffatne  umgettbi<$$  geftoflen,  ift  bet  200  ft  barin  getoeffen,  ain  bieb, 
ber  ba  gutten  hmbf$afft  Ijai  getyept. 

20        Sin  rat  fyat  ain  fyauQ  gepauen  unb  [ain]  toag  barein  gemaifyt,  bag 
man  ben  miflern  bad  toren  toeg  im  ainnemen  unb  am  toibergeben  bad 
mefl.    aber  man  praud^t  fie  nit,  unb  gibt  bem  roegmaifter  afle  tar  ain 
rat  100  ft  ju  (on  ju  ber  beljauffung* 
[4ioa]  3)en  tut^erifd^en  prebigern  tyat  Ijie  ain  rat  bie  junft  geben  unb  Ijat 

1.  etfaltfat:  crfielt.  8.  D«  fcbfajj  enbet  in  b:  feliefce  fciefcfen  aUe  $at  man  batnacfc  jft  bem  faifet 
geftett.  9.  Xicfet  fcbfafc  ifk  aul  b  genemmen;  Weft  $anbf$rift  fafcrt  bann  fort:  9tm  afftet* 

mentag  batnacfc,  al*  et  tye  ifl  f>intt>eg  geritten ,  [9(.  618*]  ift  tec  etfebifdjeff  eon  fiunba  bettemen 
unb  bei  ben  fcntyent  fcugget  ainjedjen  unb  jfi  fcetberg  gelegen,  »el$en  bee  faifet  in  botfd?afft  bat 
gefefcidt  ju  bem  waiba,  bet  ficb  fateibt  ting  ju  Unget,  unb  jft  bem  finig  ©en  $olan  unb  ju  bem 
linig  oon  Denmaidt.  —  fluff  bifen  tag  ijt  au$  fcetfemen  pfalfegtaff  fjtyilipy*  unb  bet  betfcog 
»en  Sraunfaweig ;  bie  fyaben  au$  mit  b«n  Mnt^cni  gugget  gen  nadjt  geeffen  bei  bem  ct^bifd?off 
»en  fiunba ;  bife  j»en  futflen  flnb  au$  ju  bem  faifet  in  ftieg  jo$en,  bie  bei  ben  b«ttn  gugget 
nit  en  gelt  ftnb  abgefdjeiben.       17.  QtQel  nun  in  unfetem  lejte  nedb  Solgenbe  fefclt  in  6. 

1.  3o^ann,  eln  tocrtricBencr  ©tf^of  ©umme  toon  2500  (Mbgutben  beflot^en 

»on  8unb  uttb  S?3«ttlbe.   @r  f^eint  ju  fletoefett.     33gt.  ©inter  L  c.    ©.  31 ; 

benicnlacn  ber  am  !alferU<$en  ©ofe  ein-  ^attfe  IV  ©.  54. 
ftugrctcp   wirlenben  $erfihtli$fetten  ge»  2.  ^Utpp  ber  tfrtegertf Ae ,  ein  8ru» 

^6rt  iu  ^aben,  bie  burt^  aUerlet  2Rittet  ber  be«  ^fatjgrafen  Ott  $etnri$.  iRac^ 

unb  Sege  ein  ernfte«  (Sinf^reiten  gegen  ©a(fer  tarn  er  an  ber  ©ptfce  etnes  gla'n» 

bie  @tabt  2(ng«6urg  ^tntanbielten,  oh*  genben  reiftgen  3««9^ ,  ber  fiir  faifer 

njo^l  er  jW>  a'u6erti(!p  in  ben  2)ien(l  tyrer  ^arl   na^   Stalten  befltmmt  toax,  in 

geinbe,    namentli^   ber   ^erjoge   toon  StugSBurg  an. 
©a^ern  fleUte;  man  fagte  i^m  na^,  er  3.  §er$og  ©einrt^  ber  Jiingere  ift 

et  toon  ben  Bugsfcurgem  bur^  bie  (o^e  na^meidbar. 

6tabte(^tonifen  XXIII.  26 


Digitized  by 


Google 


402 


VII.  2>ie  (S(?ronH  toon  (£(cmen«  @enbcr. 


atn  iebti<$et  migen  ettoeflen  am  junft,  bie  im  am  beften  wmeint  unb  ge* 
fatten  Ijat. 

flaifettiity  unb  Knigficty  to.  mt.  Ijaben  $ett  Slnfyoni  gugget  ate 
item  fieben,  fcetttautten  tat  jugef<$tiben  unb  6etoold^cn#  bag  cr  an  fi$  leg 
bie  pfleg  bet  ftat  Donamoetbe,  bem  to,  teiity  jugeljBtig1.  foti$$  IjaU 
aim  rat  bie  nit  na#  bem  baften  gef  alien,  unb  metmafe  in  fur  ain  tat 
gefotbett,  boity  ni#fe  au$geti<$t,  bann  fat.  unb  In.  mt.  raanbat  unb  otb» 
nung  l?at  fetn  ffltgang  getyept,  unb  Ijaben  im  bet  pfleg  unbettljan  gef<$to>o* 
ten  unb  geljutbiget. 

[4t9b]   3Me  bifd&off  Don  SlugSputg  Ijaben  tange  jeit  bie  matgtafff<$afft  10 
©utgato  in  pfanbfc$afftoei$  urn  32000  ft  fcom  ljau$  Don  £)ftettei<$  in* 
geljapt2.    in  bifem  jat  in  augusto  Ijat  ain  rat  jfi  3lug$putg  but<$  it  an* 
n>etb  fot>it  mit  finig  getbinanbo  (obet  feinen  tatyen)  geljanbtet,  bag  fie 
tyaben  in  ftitt  unb  on  n>iffcn  be$  bif$off$  ettangt,  in  auSjutefen,  unb  im 
ben  pfanbtfetyttting  tyaimjugeben  unb  iibet  folictye  fumma  bet  au$l6ffung  u 
noity  batjfl  26000  fl  toeittet  batauff  ju  leic^en  unb  geben.    ba  folios  bet 
bifctyoff  $at  aetnomen,  Ijat  et  gtog  migfaflen  ah  foli<$em  tyaimtictyen  au$» 
tauffen  enpfangen,  e$  on  fcetjug  feinen  bunbSgnoffen  anjeigt,  bie  nit 
minbet  migfatten  barab  fyaben  enpf  angen ,  bann  bife  matgtafffctyafft  gabt 
bi$  an  bet  Don  Ulm  geput,  an  ©ittenbetg  unb  ftoft  attentyalb  an  bie  20 
tutfyetifd&en  ftat,  unb  toeten  bie  Sut^crifd^en  faft  batbut<$  gejletdt  unb 
bie  ftumen,  alten  ctiften  batbutcfy  gefctytoectyt  tootben.    batumb  Ijaben  fie 
ben  finig  getbinanb  matljafftig  bettd&t,  bag  et  bie  abtiJffung  bet  ftat 


1.  2)ic  ttbertragung  bcr  $flege  fiber 
©onautoUrtb  an  Slnton  JJugger  bejtoetfte 
cine  (Sinba'mmung  ber  tn  ber  93ttrger» 
fc^aft  ber  ©tabt  fiberfyanbnetymenben  9fe* 
gungen  ber  Meugla'ubigen.  @.  fiber  bie 
bieSbejflglidjen  25erbanblungen  #5nig«« 
borfer,  ®ef($.  be«  Elopers  *um  Jt.  tfreuj 
in  2)onanto8rtb,  ©b.  II  @.  57  ff. ;  bie 
enbgitttge  ©efiStigunfl  be«  neuen  $fle- 
acts  ton  @eite  be$  £aifer«  unb  bed 
JwnigS  erfolgte  dd.  ©enua,  2.  Moto. 
1536.  @.  btc  &le$erge$8renben  Urfon- 
ben  bel2ori@.  277  iRr.  274,  @.  279 
Mr.  275,  ©.  293  Mr.  288,  ft  294 
Mr.  289. 

2.  2)ie  SWorfgrafWaft  ©uraau  tear 
am  10.  2)ec  1470  in  bie  $anbe  bc« 
©tfdjofs  3ofymn  toon  SBerbenberg  urn 
bie  <3umme  toon  37011  fl  tibergegangen 
unb  tarn  nadj  beffen  Xob  an  feinen  Mad>* 
folger  griebric^  toon  3ottern,  Don  bent  fte 
am  28.  Moto.  1486  bur^  $erjog  ©eorg 


toon  ©avern  au«geI5fl  fenrbe.  Ma^bem 
RMq  5WajcimiIian  bur$  Urf.  toom  16. 
TOrj  1490  in  ben  SBefitj  fa'mmtlic^fr 
?anber  be«  ©ergog«  ©kmunb,  fomtt 
au$  ber  9Rarfgraff$aft  ©urgau,  gefom* 
men,  rourbe  biefe  im  3a^re  1492  bur$ 
(Srlag  ber  $fanbfumme  fretgema^t, 
mufete  abeT  im  3a^re  1498  (mit  Su* 
na^me  ber  $err((^aft  ®cifrieb8berg)  an 
©iWof  griebrH  toon  fcugsburg  urn 
22000  ©ulben  neuerbing«  toerpfanbet 
toerben,  urn  crfl  im  3a$re  1559  n?leber 
jur  Slu«I5futtg  }u  getangen,  unb  max 
mit  einer  @ummc  toon  35000  (S^ulben. 
(2)er  Ouittbrief  bed  ©iWof«  Otto  dd. 
24.  Oft.  1559.)  @.  fiber  bie  toon  @m« 
bee  ertoa'bnte  Augmentation  bet  ?fanb* 
fumme  fotoie  fiber  bad  in  9tebe  fiebenbe 
^Jrojcft  einer  SJer^fanbung  ber  iWarfgraf- 
f^aft  an  bie  ©tabt  9Iug«burg  fiberbau|>t 
(Sartor i,  @taat*gefcb.  ber  iMartgraff^aft 
©urgau  ©.  204  unb  242  ff. 


Digitized  by 


Google 


1536. 


403 


2lug$purg  aBgcfagt  unb  bem  fetfd^off  toiber  ju;  bo$  tyat  emo<$  [42oa] 
10000  fl  toon  neuemmicffcn  ertegen  unb  geben  fiber  bie  atten  pfanb* 
f«WJL 

g$  fmb  etlicty  Burger  unb  imoonner  ber  [tat  2lug$purg,  btc  tyaben  ire 

[  &  teljen  na<$  alter  getoonljait  Don  fetfd^off  Sriftoff  en  toon  2lug$purg  nit  toeflen 
enpfad&en.    ba  l)at  fein  f.  g.  ben  toon  §oc$negf ,  f.  f.  g.  oberoften  ampt* 
mann  fiber  feine  teljenteut,  gen  SlugSpurg  gefctyitft  unb  bafetben  alien  fein 
leljnteut  burcty  ben  fiscal  auff  fant  SWorifcen  tag  in  ber  8.  ftunb  auff  ber  22.  6e*t. 
^Pfatfe  ju  erf<$elnen  citiert  unb  gebotten,  ba  nriber  bie  unforfamen  teljeu* 

ioteut  re$t  ju  foremen,  toetcfyer  teljenteut  namen,  bie  am  redden  finb 
gefeffen,  tyernacty  tootgent :     * 


Urtiity  9tec$tinger,  burgemtatfter, 

boctor  SBoIffgang  SRem, 

Seronimus  Rugger, 
15  3eronimu$  3ml?off , 

$an$  SJaungartner, 

$an*  SRem, 

3eronimu8  SRem, 

(Snbris  Stem, 
2o®ern^arbt  SRectytinger, 

3Kel$ior  3tfmig, 

granfc  $offtnatyr, 

[42ob]  3erg  SBeftermatyr, 

Sernljarbt  SSaltyer, 
25  8uca$  SBattljer, 

3erg  Sangenmantet, 

$an$  Sauginger, 

£ljoma  Sintg, 

8eo  SRatoenSpurger, 


3acob  Stenbotb, 

3erg  Wattoft, 

Sob  SKetytting,  ber  jung, 

ffiotffgang  8angenmante(, 

3ol?ann  $agf,  ftatfetyreiber, 

8uca$  ©d)8Henberger, 

Sonrabt  SRectytinger,  ber  jung, 

SBotffgang  Sretfctyty, 

2»artin  ©ffldttn, 

3erg  £)recfyfet, 

£l)oma  gfirft, 

$an$  8a<$enbecf, 

9ftarjt  ©cfytoab, 

Slnt^oni  §atnfetin, 

SKatfyeua  &l>em, 

#an$  SIKatyeiS, 

Urti<$  ©utfeer, 

£an8  Sauttertoein. 


3o3)er  fri<$t$f<$reiber *  Ijat  ben  SRBStin  unb  anber  toiberfpennigen  ba8  toort 
[getfyan].    finb  bi8l)er  afle  14  tag  red^tag  in  bifer  fa$  gefyatten  toorben. 
[42ia]  Sin  rat  tyie  Ijat  nacfy  fant  ©alien  tag  alien  ljau$raut  im  ^rebiger*  i6.dk. 
clofter,  ben  mind^en  unb  gofefym*  jugeljBrig,  bur$  ©imprest  Ipofer  auff 
offnem  mardtt  unb  anbern  orten  toerlauffen  lauffen2.    Ijaben  an  betfc 


1.  granj  flfyter. 

2.  $gt.o&en@.391,31.2)tean8bem 
Softer  gelaufenen  2fl8n<$e  fefcetnen  toon 
btefem  SBcrfauf  nt<$t8  genmjjt  ju  §aben : 


am  4.  2)cc.  1536  ridjtet  ber  (Sontoent 
be8  #fofter8  toon  gretfcnrg  aus  an  ben 
§»at^  ber  €>tabt  fegsfcnrg  bas  ©efu$, 
tym  bie  etngejogenen  Lenten,  3infe  nnb 

26* 


Digitized  by 


Google 


404  VII.  2)ie  (Styronif  toon  (Siemens  @enber. 

gtoanbt  18  jugerid&ter  kbftat  geljept,  f<$im  ornat  unb  gutte  ffainetljer. 
foltd^e  gett  ^aBen  fie  in  ben  gemeinen  fedet  geben. 

£)ie  e&augeftfctyen  faut  be$  tutljerifd&eu  gtaufcenS  IjaBeu  bie  ee  ge* 
Broken  feci  iren  fd&Bnen,  iungen  eefrauen.  bie  Ijat  ain  tat  Ijie  geftrafft 1 : 
boctor  Oereou2  urn  200  fl,  boctor  Ur(i<$  Sung3  urn  200  fl,  SKartins 
£afyben4,  ratfcfyrei&er,  urn  100  ft  unb  nocfy  anber  mer. 
2i.  d«.        5ln  fant  Urfuta  tag  Ijat  ber  ftritatfd&reifcer  unb  ain  robter  bie  tyitater 
afle  guainanber  Beriefft  unb  in  aineS  rats  namen  inen  fcerfcotten,  baft  ir 
lainer  in  bie  litcfyen  gu  atner  meg  gang  ober  ju  bent  tt>ei($&rumten  ober 
ain  toeicty&runnen  in  ba$  ©pitat  trage:  mx  nriber  foftc^d  tljie,  ber  fol  on  io 
ade  gnab  fein  pftenb  fcerfaflen  fein  unb  fl&  bent  ©pitat  auSgeftoffeti 
toerben* 

©iilten,  fotoie  $ir<$en3ierbe,  @ifl>erge*  ^rebiger   9Jlusculu«    unb   SBonifactus 

f#trr  unb  §au«rat$,  in  einem  Snfcen*  SBolfaarb  (StycoftyeneS)  uub  auberer  Be* 

tartum  fcerjeictynet,  toieber  ntriidjuge&en.  trteb  unb  burctyfefcte.    @.  ljieju  $etm, 

SitteraUen^ammtungbeSSluggKetabt-  @#tt>. 9ftef.*©ef<i  @.272ff.,  t»o@.295ff. 

%x$\m.  anif  &toei  bieS&ejiiglicSe  $riefe  (9h.  12 

1.  35gl.  (Siemens  38ger  331.  134b.  u.  13)  gcbrudt  finb.    $gi.  an%  $ett&, 

2.  Dr.  ©ereon  @atyler,  bag  $au£t  Bibl.  Aug.  I  @.  171  ff. 

ber  33ucerf$en  $artei  in  21ug«fcurg,  ber  3.  @r  t»ar  feit  bem  7.  Sanuar  1532 

ber3t»ittgltWett9ti^tunginbiefev@tabt  mit  ©tfcitta  2ften$arttn,  einer  2Bitttt>e, 

ben  @ieg  iiber  bie  Sutyertfctye  toerfttyaffte,  toer^eirat^et.   SBarnetfe  ©.  37. 

ittbcm  er  bie  33erufung  ber  ©trafjfcurger  4.  3n  ben  3391.  nactytoetSbat  feit  1531. 


Digitized  by 


Google 


'gCtilJatig. 

gottfe^ungen  bet  Sfyronif  be$  Rector  2Micfy 
Don  £)emer,  Saltier  unb  SRem. 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


@  i  n  I  e  i  t  u  n  g. 


6$  ift  in  ber  (Sinteitung  unb  in  ber  $anbfcfyriftenbefcfyreibung  gu 
bcr  im  XXII.  S9anbe  bcr  Sljronifen  bcr  beutfcfyen  ©tfibte  Der8ffentti<$ten 
Sljronil  Don  Rector  3Kuli($  bargeman  toorben,  bag  Demer,  SBattljer 
unb  9tem  lefetere  ate  $auptDor(age  filr  iijre  Eijronifen  beniifeten,  inbem 
fte  biefetbe  abfefyrieben,  bejietyungStoeife  bearbeiteten,  mit  3uf%n  Der* 
fatyen  unb  fortfefcten l.  £)ie  £uf  afce  finb,  fotoeit  ftc  fic$  an  3Kulicfyfc$e 
SRotijen  anfctyliefcen,  in  ben  SSarianten  mitgetljeift  toorben,  fotoeit  fie 
fetbftanbige  ©tfide  bitben,  in  bem  Slnljang  II  ju  biefer  (S&ronif 2. 

£)ie  ©tiide  ber  gortfefcungeu  f^ieben  ftd^  ebenfafls  in  jtoei 
®ruw>en:  in  folcfye,  toetctye  Don  ©enber  bei  2lbfaffung  feiner  Eljronif 
benufct  tourben,  unb  in  f otcfye ,  toetctye  er  au$  irgenb  einem  ©runbe  unbe* 
riidficfytigt  tiefc 3.  Die  ber  erften  ©ruppe  tourben  mit  Stngabe  ber  ©eiten* 
lafy  am  9tanbe  ber  entforectyenben  lejtftette  ©enber*  citiert  ober,  too  fie 
ft<§  ber  ©enberfefyen  ©earbeitung  gegenflber  reiser  jeigten,  gang  ober 
tljettoeife  in  bie  Stnmerlungen  ju  ©enber  aufgenommen4;  bie  ber  jtoeiten 
"  ©ruppe  bitben  ben  Snfyalt  ber  fotgenben  2(nljange$.  93on  ber  3ttittljeUung 
ganj  auSgefcfytoffen  tourben  meljrere  Don  Center  unb  SRem  aufgenommenen 
Urfunben  :c.,  bie  bereits  anber»&rt$  gebrudt  finb. 

3Me  ©ejeictynung  ber  Sljronifen  ift  biefetbe  tme  in  ber  2lu$gabe  Rector 
3Micfy$  unb  Siemens  ©enber* :  D  =  SDemer, 

W  =  SBaltyer, 

w  =  Stem  (w  SDertDation  Don  W) 5. 
£>ie  2lnorbnung  ber  SReityenfotge  ber  einjetnen  ©titde  ift  nac$  fotgenben 

1.  ©.  bie  (S&ronifen  bcr   bcutf^cn      toon  (Siemens  ©euber  <3.  XXVII. 
@tabte,  »b.  XXII  (III.  ©anb  bcr  3fog«»  4.  Sbenba  ©.  XXXIT. 

burger  (Stjromfen)  ©.  XXXn  ff.  5.  @.  bie  (Sinlettung  $u  ber  (S&ronif 

2.  ©.  ©b.  XXH  @.  329.  9DMM$t  ©.  XXXIX  unb  jit  ber  ©en* 

3.  e.  bie  (Sinteitung  ju  ber  C&ronit      bcrS  €J.  XLVIII. 


Digitized  by 


Google 


408  (Shttettuttg. 

©eficfytspimften  getroffen :  Die  Sftotijen  nnb  Srjaljtungen  ftnb ,  gleid&met 
wetter  ber  brci  Sljronifen  ftc  entnontmen  finb,  nacfy  3al)ren  georbnet. 
3nnerljaE6  ber  cinjetnen  3aljre  nmrben  Jene  ©tiide,  toetcfyen  eine  Iage«* 
batierung  BetgcgcBen  ift,  tmeberum  $ronotogif<§  anetnanber  geteiljt,  jene, 
toetttye  einer  nal)eren  ©atiernng  ermangetn ,  biefen  am  ©ctytuffe  ange* 
fiigh  2l6gegangen  tourbe  l)ie&on  nnr  ba,  too  e$  ficfy  im  Sntereffe  ber 
fi6erft<$t(i<$feit  empfaljt,  cine  SReilje  inljaftticfy  gufammenge^Srenber 
Sftotijen,  bie  aucfy  in  ber  Betreffenben  Sfyronif  meiften$  in  einem  3uge 
crja^tt  toerben,  in  gefttytoffener  SDarftetfang  fcorjnfityren. 


Digitized  by 


Google 


1490. 

2tbf.  3.  feberer  Ijaben  bic  toeber  Ijie  angetett  am  toibertoerttleit  in  £  224*. 
am  ratt,  rett  toeber  baitt,  unb  toaren  alfo  toiber  ainanber,  bag  man  ntit  in 
fitt  jefcfyaffen  $ett,  bon  toegen  atnd  frcntben  garen,  bad  lam  aud  ^retffen. 
am  baitl  tooflt,  man  fotfe  Ijie  nit  tofird en,  ain baitl tooflt,  manfolfetoirden. 

5  alfo  fag  offt  ain  ratt  barfiber  unb  ermag  l)in  unb  toiber,  bag  ed  uberljanb 
$ett  genommen,  bag  mand  alfo  latt  tourden,  toann  ed  gefcfyacty  ain  baitl 
aud  ncib  unb  feinbfctyafft  ber  toeber,  bie  fie  unter  ainanber  Ijetten.  ed 
Ijteg  ainer  SRatljeig  ber  ©anber,  ain  toeber,  ber  nam  ftc$  bed  Ijanbetd  alf 0 
grog  an,  ber  tpott,  ed  toer  nit  gut,  bag  man  bad  garen  [224b]  toerctyte  l)ie, 

10  unb  macfyt  nnbertoertifett,  bag  ain  ratt  in  feng  fetbbritt;  alfo  fctytug  man 
im  ben  lopf  ab  umb  fant  JBartljotomeud  tag  am  Ijerpft,  unb  bie  anbem 24-  *"*• 
famen  aud1. 

Anno  domini  1490  an  fant  SWargereta  tag  fcocty  man  fyt  an$  unb  *$£• 
toott  ffir  2Renc$ingen  fein  feogen,  bem  load  alfo2:  bifd&of  griberic$  Don12-  3uii- 

isStugdpurg,  toad  ain  graf  oon  3^er,  Ijett  paurren  %&  2Renc$ingen,  bie 
toaffenb  im  ungeljorfam,  bie  toott  er  ftraffen  unb  fctyraib  ainem  rautt  l)ie 
fctoir  fcu ,  er  tootte  nun  bie  feinen  ftraffen  unb  toelte  ber  bon  Stugdpurg 
paurren  ungeftraft  tan,  unb  beftettet  900  fnecfyt  im  Septal,  bie  jodjenb 
fyerab  iber  bie  bon  STOencfyingen.    alfo  toad  man  Ijie  auf ,  unb  mugt  Don 

20  jebtic^er  fcuuft  ber  Ijafb  tail  naud,  unb  toen  ed  am  tod  traf,  ber  muft  fetbd 
auf  fein,  alfo  fcocfy  man  Ijinaud  fcfi  ©egingertor;  unb  toie  bie  junften  im 
ratt  ftfcenb,  alfo  gingenfe  in  ber  ornung  unb  attoegen  fetoen  unb  fctoen,  tote 
gend  iber  tanb  ftiegenb ;  unb  ba  bie  erften  nacfyet  bei  Snningen  toaffenb, 

4.  'man'  ergon)!  au6  w.         8.  3m  Original  feei&t  el :  el  b>fj  ainct  2R.  bet  6.  Ux  nam  fid?  — 
—  an,  ain  »eb«,  Ux  wott,  c3  »«  nit  afitt  jc.       9.  toix&U  w. 

1.  8gl.  ©affcr,  ber  jebo<$  bicfc  ©e*      fauMgen  2Beber«  am  23.  Hug.  jtattgc* 
gefcen&cit  miter  bem  3a$rel491  auffityrt;      funben. 
nadj  tym  tyttte  bie  (Sntyauptuna,   be*  2.  @.  oben  @enbet  @.  58,  17  ff. 


Digitized  by 


Google 


410  gortfefeungen  bet  <£&ronit  be«  $ector  3ttiUtc$. 

ba  toaffenb  bie  leften  noc$  bet  ©egtngertor.    atfo  lam  Ijer  Sgtof   feon 
SRietljen  unb  ber  burgermaifter  ©ptetS&on^eurren  unb  rcbtcn  mit  fcennen 
Don  2lug$purg,  fie  fotten  nriber  Ijom  fciectyen,  fte  toctten  gut  fein,  ba§  ben 
iren  ntf  gefctyeijen  fotte.  atfo  feoctyenb  bie  ^  SugSpurg  unber  Ijora,  unb 
ftarb  9GBitljatm  Strfe  unber  bent  Gotten  tot  im  fcolftiblin.    e$  n>a$  cms 
Ijofer  tag,  bag  er  erftidet,  unb  toarbenb  funft  fetoen  fraud  bid  aftf  ben  tob. 
alfo  lamenb  bie  8e<$tatter  gen  3Kencfyingeu,  bie  gabenb  ftc$  Don  ftuuban, 
ben  fte  toafenb  in  firctyof  tretten  unb  giengenb  Ijeraud.  ba  fcerbra<$enb  bie 
8ecfytatter  bad  tatf)  am  fircfyof  unb  ftettenb  ben  pauren  ein  unb  nainenb 
fetter,  gen$,  Ijennen  unb  betibenb  bet  inen  iter  nactyt,  unb  erlangten  bie  i 
Don  Stugdpurg  ain  groffen  fpott,  bag  ber  abet  faget:  Ijetten  bie  Don  Sug«* 
purg  nun  ain  man  gel^ebt,  ber  fein  tebtag  nun  ain  mat  Ijett  Ijorren  fagen 
Don  friegen,  fo  fottenfc  nit  <tl$  ungefefyicfttety  IjinauSfeogen  fein.  atfo  bar* 
na<§  befteftet  ain  raut  ain  friegSman,  ber  toad  ain  Ijaubtman,  $ieg  3org 
ftrebg1.  n 

1491. 
w  ?29»;        35ama$  nam  ber  remifefy  ting  SKajimitian  an  ain  Ijerfcogin  t>on 

w  201*.  ^}ritania  ju  ainem  eegemaljet.  ba  friegt  ber  fing  Don  grancfreicty  mit  tm, 
unb  e$  toarb  gcric^t,  bag  ber  fing  Don  granefceiefy  bad  tanbt  follt  einnemen 
unb  ber  Ijerfcogin  ain  fumm  getfe  geben.  atfo  I)ub  ft$  bed  remifctyeu  fing » 
praut  auff  unb  toolt  ^eraudjie^en  in  beifctye  (anb  unb  Ijocfyjett  Ijabeu.  ba 
fur  ber  ting  Don  gran<frei$  ju  unb  nam  bem  remifctyen  ting  fein  eegemad&et 
unb  nott  fte,  bag  fte  [ficfy]  im  fcermeljett,  unb  [fie]  muft  in  nemen,  unb  [er] 

e.  ixc.  befefytieff  fie,  bem  remifd^en  fing  fein  braut.   gefc$a$  an  fant  5Rictad  tag. 
atfo  famm  bem  remifefyen  fing  bie  bottfd^afft  gen  3ngprug  an  bet  6tfc$  (!)» 
in  toetctyennecfytenferien,  ba  man  jalt  1492. 

21.  ^aUn'  ctganjt  aui  W.  24.  3tticbtlStfla,  tc.  25.  «»orana.tbt  in  D  224*  ( W 129*  te  2O0*>) 
bie  unttr  bad  Daljr  1482  gefcorenbe  Wotij:  2>ie  flatt  @ent  unb  bit  von  8  Ian  tar  numen  bew 
temifd)en  Ting  2Wa|imilian  fein  boater,  bit  a  &ett  bti  ber  frerfrogin  Oon  ©uigunb,  unb  galea  fit  baa 
fing  won  8tancfrei$  jfi  ainem  eegema&el,  al«  fle  in  bem  9.  jar  n>al,  fiber  be$  remifc&en  fing*  toifin. 
(SWargaretya ,  SDlarhnilian*  totter  au<  fcinet  Gfce  mit  SRaria  oon  Butgunb,  nwiltt  fcit  but 
3abre  1482  —  ©ertrag  Bon  »rra«  am  23.  Dec.  1482  —  all  im  flngcftajt  ber  5tii(^(  wrlobte 
©raut  bed  nadjmaligtn  Aoniad  itatl  VIII.  am  franjofifdjen  ^ofe :  fit  roar  bei  bet  'SeTfobnna' 
itwi  Dafcre  alt.) 

1.  ©.  ^icju  ©affcr  adh.  a..  H>rem  '©emo^r  9tta$ttmtfan  gic^cn  gu 

2.  SWajimilian  ^attc  im  3a^rc  1490  bfirfen,  lie&  ft^  abtx  burd^  ben  $>rang 
cittcn  S^ciocrtrag  tntt  2lmta  ton  ©rctaane  b«  Sci^altnifjc  babon  abfcringen  unb 
gcf^loffen.  5lm  15.  Wco.  1491  elicit  ie^  p^  bejttmmcn,  am  6.  S)cc.  1491  bem 
tere  bur#  etn  ju  Penned  mit  bem  fran»  iliJnig  toon  grantreic^  tyxt  ©anb  ju 
giJftfctyen  ^iJntg  ^arl  VII.  guflanbe  rei^cn.  @.  fiber  ben  fogenannten  ©rant- 
gefommene«  uberein!ommeu  ba«  Ru&t*  rau&  Ulmann,  SKayimiiian  I@.  134  ff. 
fta'nbnig,  burd^  frang8ftfc^e«  ©efctit  ju  S3gl.  2Bitttoer,  Catal.  Abbatum  ©.  358. 


Digitized  by 


Google 


1491—1492. 


411 


1492. 

Stuff  bad  Jar  fcfyuff  ber  f differ  grtberic$  mit  ben  ©tafferu,  toaren 
freiljerren  son  (Erenfelji1,  bag  fte  atnnemen  ainmarlt,  Ijiefc  ^ferberg, 
toa$  bet  toon  SRegendpurg,  gefd^ad^  batb  na#  toeiljennectyten2,  imb  griff  en 
bie  toon  SRegendpurg  an  ate  ier  ecfyter  unb  namen,  mad  fie  fanben.    ba 

5  nam  fl$  Ijerfcog  atbred&t  bon  3Wfinc§en  an  ber  toon  {Regendpurg  unb  jocfy 
bent  Soranufc  ©tauffer  ffir  fein  fcfyfofc,  Ijatft  gligetdperg 3,  unb  feng  ben 
©tauffer  unb  furt  in  gen  9Rfin$en.  baroadfr  joc$  tyerfcog  Sltbrecfyt  ffir 
ain  fctylog,  ^tc§  Soppftoingen,  unb  jerpra$  bie  fd&lojK 

Datnad^  jo$  ber  Ijerfcog  ffir  grenfetfc5,  n>a$  Ijer  ©ernljarfc  ©tauffer, 

io  ber  lam  Ijer  gen  Slugdpurg,  unb  ber  Ijerfcog  gtoann  bad  aud&.  berljerfeog 
SBolffgang  Don  SWind^en  toad  Ijie  ju  Slugdpurg.  ba  lam  ber  ©tauffer 
ju  im  tyer,  toann  ber  Ijerfeog  ©olffgang  borft  nit  in  bem  ©airtanb  fein, 
umb  bag  er  in  bem  fctytofibifd&en  bunbt  toad6. 

2tn  fant  $aulud  fertag  lamen  Ijer  bie  Ijaubtleit  aud  bem  f$toebif$en 

is  bunbt  unb  ber  [22**]  ljer[ren]  Don  JBatyren  rett  unb  Ijetten  ain  tag  Ijie,  unb 
n>arb  nic$d  audgerictyt7. 

9m  afftermentag  for  lied&tmefi  ba  jo$  Ijerfcog  SBotffgang  Ijie  aud 
ber  ftatt  unb  Ijett  barfor  fill  gefetten  beftetlt,  bie  fc^idtet  er  ffir  SDfirdfijaim, 
unb  futt  ffitt  bie  unb  brott  $ie  aud  unb  tooflt  fein  bruber  Ijerfeog  SUbrectyt 

soectyten,  barumb  bag  er  bie  &on  SRegendpurg  fd&irmet,  bie  off  en  ectyter 
toaren  bed  laifferd  ic. 8 


D225b. 
W  129». 
w201». 

25.  3>ec. 
1491. 


D22M». 
W  129» 
w  201 ». 


25.  3an. 
D225b. 


31.  3an. 
D226». 
W129b 
w201b. 


5.  3m  Original:  »fl'  flott  W-       18.  •frett*  aul  W  eiganjt.       19.  W :  fuert  faci&  mit  im. 


1.  8gt.  ©enber  ©.  52,  16  unb  f. 
aunt  (Sanjen  Wittier  HE  ®.  543  ff.  unb 
bie  bort  aufgef.  Sitteratnr;  ©triebinger, 
ber  flatnjpf  urn  SReaensburg  in  ben  JBerty. 
b.  bi|t.  S5er.  toon  Dberpfalj  in  ffiegcn«b. 
3a$rg.  1891  @.  165  ff. 

2.  «m  21.  ftoto.  1491  ergieng  toon 
©eite  be*  £aifer8  an  Sernfyarbin  toon 
©tauf  betfcttftrag,bie  gegen  fficgensburg 
am  1.  Oft.  1491  au«geferoi$ene  9teic$$» 
a$t  ju  toofljtreden.  »m  13.2>ec.iiberfiel 
$ieronijmu«  ©on  &tauf,  SBcrofcarbinG 
©ruber,  ba«  $crjog  fclbre<$t  ge$8renbe 
2)orj  ^fatter. 

3.  gliigefoberg  ge^Brte  ben  mit  ben 
©taufern  toerbfinbeten  $ar«bergern ;  bad 
©$tof$  flel  am  5.  3aunar  1492. 

4.  Sim  26.  unb  27.  3)ec.  nabm 
*lbrec$t  bie  ©tauftfaen  ©tyBffer  *8fe« 
ring  unb  fcriftlina,  unb  bei  biefer  ©e« 
legen&eit  geriet^  $teron^mu«  toon  ©tauf 
in  ®efangenf<$aft. 


5.  drn\tU  fiel  am  22.  Sanrmx. 

6.  ©erjog  ©olfgang*  ©erbinbung 
mit  bem  f^m&bif^en  ©unbe  trar  toon 
SWajcimilian  am  6.  Sutt  1491  belifitigt 
itoorben.   $gl.  au$  ©enber  @.  53,  4. 

7.  gilr  ben  25.  3anuar  ^atte  $aug 
toon  SBerbenbcrg  mit  Hbgefanbten  bed 
2anb«^uter  $er}og«  einen  griebend- 
congreg,  ber  in  augsburg  jufammen* 
treten  fottte,  toerabrebet.  ©triebinger 
@.  174.  33gl.  ba«  (gtyreiben  be«  $aug 
toon  ©erbenberg  an  German  toon  @a^fen< 
bairn  dd.  1.  gebr.  1492  bei  ^(lipfel  I 
©•  123. 

8 .  <&.  ba«  ©(^reiben  be«  $ugo  toonSBcr- 
benberg  dd.  l.gebr.1492,ba«beri(^tet,  baS 
bem  ©ernebmen  na^^erjogSBolfgana  mit 
2000  tfne^ten  einen  bem  $erjog  «lbrf  At 
gebBrenben  $of  bei  2anb«berg  'ae^o^t 
unb  gc^liinbert'  %abt.  ^Itt^fel  I  &  123. 
3)ie3at>l  ber  bet  Xiird^ehn  jufammenge« 


Digitized  by 


Google 


412  gortfefcungen  bet  Sljrontf  be«  Rector  2ftiilt($. 

d  IK*        *m  frcita9  m%  ttec$tme6  i<>$  Ijerfeog  SBotffgang  fiber  8ec§  unb 
^J^jiDfln  ^atbenberg1,  am  fd^tofe  am  8ecfyrain,  toad  bed  SRectyttngerd  toon 
Sanbdperg.    bad  nam  bet  Ijerfeog  SBolffgang  ein  mtb  l?ett  Bet  9  ljunbert 
tanfefnecfyten  unb  bliberten  [ben]  Secfyrain  unb  liefc  fte  gen  ©firglauu  ba 
oerbutten  bie  Don  2lugdpurg,  nicfyd  rebigd  fyerein  ju  fieren.  s 

!b§fc  ^m  funta8  f°r  fant  SSatenttnud  tag  ba  jugen  bte  Don  Sanbdperg 
\  202*' au*  ^oti  m^  Stt>a^to^»uffe^  tnannen  unb  toegen  unb  bidden  unb  toottten 
fflr  £)fir<fljaim  fetn,  bed  toad  ijerfeog  SBofffgangd,  unb  toottten  bad  fiber* 
fallen  Ijaben  unb  an  afle  gefert2*  ba  bauggeten  bte  bon  ©firdfljaim  auff 
unb  tootfen  raut  fyaben  unb  [226b]  jufammen  fommen*  unb  bau  bad  bte  t>onio 
Sanbdperg  im  felb  erljorten,  ba  matnten  fie,  fie  toeren  getoaroet,  unb, 
jugen  tpiber  Ijaim  gen  Sanbdperg.  unb  bet  ©uctyfin3  toaren  etlicty  Inectyt, 
tDodten  gut  gtoinnen.  ba  lamen  ber  bon  Sanbdperg  rettter  an  fie,  unb 
tourben  10  erftoctyen  unb  ber  Don  Sanbdperg  2  rettter  ic. 

4bS:        3"  ber  8*K  il1  fcet  faftia^t  toaren  bie  Ijabtteit  in  ben  fctytoebifctyeni* 
bunt  Ijie  ju  Slugdpurg*  bte  oerbotten  bie  ec$t,  bafj  Ijerfeog  ©otffgang 
nimmer  ed;ten  fottt,  noc$  nemant.    barnacfy  toarb  ain  tag  gen  2lurad? 
gefefct4,  ba  !am  §erfeog  Sriftoff ,  Ijerfeog  SUbrecfytd  britber,  in  ben  fd&toe* 

u.gRaTj.bifc^en  bunt,    unb  am  toeiffen  funtag  fctyidten  bie  Don  Slugdpurg  30 
fujtfnecfyt  gen  ©ctyongato  unb  anber  ftett  in  bem  bunt  ir  anjafl  bem  Ijerfcog  20 
ju  l?itf ;  bie  toott  man  ju  ©cfyongato  nit  ainlaffen,  unb  lamen  toiber. 

d  227%        £)ed  iard  in  ber  erften  fafttoucfyen  Ijetten  bie  bom  bunbt  ain  tag  gen 
Ulm  gelegt  unb  marten  ain  aufffd&tag  mit  bem  jug  bid  actyt  tag  na<$  fant 

3o.«piu.  3ergen  tag,  ber  fpeid  unb  fieterung  Ijatb,  unb  bafj  man  nocty  nit  gerift 
load,  unb  bed  maiften  gott  ju  eren  [toegen]  ber  IjaUigen  farrtoud^en6.       25 

d'mSS;        5lm  aftermentag  for  mitfaften  fdbtug  man  bie  ad&tbrieff  auff  toiber 

W 129b. 

w  202b. 

2.  Sacob  SRedjIinger  W.  5.  fain  Taubauet  to.  9.  lieffenb  bie  fne^t  alba  feu  SJutdtyain 

btumen  auffdjlagen  W.      16.  3m  Original :  bie  in  bem  fdjwebif^en  bunt  Ijabtlcit.      19.  in  bem 
f<$».  bunt  Z). 

gogenenSntypenSBolf gangs  nmrbeettoas  tyutt,  t»a«  bte  Sanbsbergcr  gurtidnrfefen. 

foa'ter  —  too$t  fetyr  iifcertrteben  —  auf  Brenner  IX  @.  12& 
9000  9Jlann  gefctya'fct.   @.  ba«  ©<$retfcen  3.  33u$loe  toefllt<$  Don  &tnb«berg. 

SBt^ctm  SBcffcrcr«  unb  ©eorg  «c^cr«  4.  @.  ben  H&fateb  bc«  2age«  t>on 

dd.  12.gebr.1492  beifllityfel  I  @.126;  Ura^  toont  24.  gebr.  1492  bei  fllityfel 

SBlirbinger  @.  159.  —  £iir<fyeim  an  I  @.  128.    $gl.  au^  ©afjer  ad  h.  a.; 

ber  2Berta(^f  toeftti^  Don  Sanbdberg.  Strd^iD  filr  btetonbe  b*pen.©ef^.*DueIIen 

1.  §atbenberg  am  re^ten  2e($ufer,  VII  @.  129. 

ttiJrblicfc  Don  Janbdberg.  5.  (g$  tourbe  Dom  ©unbe  am  22. 

2.  3fat  3.  gcbr.  1492  $atte  SBolfgang  SUlarg  bie  (Srtta'mng  abgegeben,  bag  feine 
an  bte  @tabt  Sanbsberg  bad  Hnftnnen  Xru^^en  bt«  gum  3.  Wlai  tn«  gelb 
gejlettt,  t^n  etnjutaffen  unb  *PfU#t  gn  rficfen  toilrben.   Brenner  X  @.  573. 


Digitized  by 


Google 


1492.  413 

ben  Ijerfcog  Sltbrectyt  [227b]  oon  ©afyren,  ain  lurfcen  audjug  bet  laifer* 
ttd&en  maubat,  ber  Ijernacty  gefctyriben  ift 

£>ed  Jard  in  bcr  patmtoud&en  toarb  ain  tag  gemactyt  in  bad  Itofter  *;-*{,• 
gu  Stftoangen1.    ba  famen  bic  Ijabtteit  oon  bent  bunbt  jufamen:  mar*^2^ 

&  graff  gribericty  oon  JBranbenburg,  graff  (Stewart  oon  ffiiertenberg,  graft  w  202b- 
lUricty  Don  SWunfurt  unb  bie  Don  reictyftetten  unb  etnetten  all  btug,  tote 
man  ed  fatten  tooflt  ntit  bent  jug  unb  Iain  leuger  tag  mer  gu  fud&en  unb 
bent  laiffer  lorfam  gu  fetn  feinent  ffiruemen.    unb  ju  ber  geit  toad  ber 
remifcty  ting  gu  Stugdpurg  $ie  unb  Ijerfcog  3erg  oon  ©airen  unb  tyerfeog 

io2Ubrec$t2  unb  bed  pfatfcgraffen  rett.  ba  Ijett  ber  fing  gem  tenger 
tag  gemad&t  gen  Sternberg;  bad  toottten  bie  oon  bent  bunt  nit  t$on  unb 
ritten  am  larrfreitag  Ijie  Ijiutoeg  unb  toottten  nit  mer  ju  bem  ling.  2o.«ptii. 

Stuff  freitag  nac$  bed  Ijeiligen  Ireifctag  nac$  ofteren  jogen  bie  Hofter*£|JJj- 
frauen  oon  fant  Sftictafc  herein  ingurflenfetbertyoff3,  unb  bie  priorin  ftarbw  m*- 

isljinuen.  bie  fuert  man  toiber  Ijinaud  in  ier  grebnud.  toaren  ^innen  bei 
3  tou$en,  bid  ed  frib  toarb. 

Stuff  bem  freitag,  toie  oben  ftatt,  ba  fam  graff  Sberljart  Oon  SBier^^j; 
tenberg4  mit  ainem  groffen  Ijer,  bei  1500  mannen,  unb  legt  [229b]  ftc$  bei^^9b*- 
Oberljauffen6  gegen  bie  ftatt  an  bad  borf  unb  barein  unb  pra$t  mit  im 

20  8  bidden,  unb  barnad)  lamen  bie  oon  Ulm  unb  tegten  ft$  oberljatb 
^Jferffen  auff  bie  toiefen  bei  bem  fiod&erprunnen  unb  Ijetten  ier  fiugen 
toagenburg,  ob  80  toegen,  unb  ain  groffe  toagenbicfyd,  Ijaift  man  bad 
Setljerte6,  bie  toad  bei  70  gentner  fctytoer,  unb  toad  bargu  geljeret,  unb 
1  fiertelbictyd  unb  2  fc$tangenbic$fen,  aid  in  ainer  farb  gerift  bad  fold. 

25  bie  aud  bem  $egeto  lagen  ju  ^ferfen 7. 

£)anac$  am  mentag  lam  margraff  griebertcfy  oon  ©ranbenburg,  bed**™- 

W 130b. 

w203*. 
2.  flnbct  fl#  nid)i  in  Z>.  7.  'jftfl'  aul  W  eTganjt.  14.  priotin,  bie  6d)nefllerin  W. 

20.  Iefltrten  fl$  W.       23.:  7  centner  If.       24.  4  fdjiangen  W. 

1.  ©.  ben  Bbfaieb  beS  £age«  in  ftanb  ba,  too  {e^t  grieb&ergerftrage  5Rr.  1 
(gfltoangen  oom  9.— 12.  %px\\  1492,  fte$t;  ber  Prftenfetber&of  (ban  fair. 
bemgemSfj  bcr  3ug  na<$  bcr  aitf  bem  fltofter  gflrftenfelb  ge$2renb)  ftanb  jn>U 
Uratyer  £age  (f.  oben  ©.  412  «nm.  4)  Wen  bem  grauentyor  unb  bem@ttft  oon 
gema<$ten  ftcfrfe&ung    oor   fl<$   ge$en  @t.  ©tepfym. 

foUte,  bei  StMtftl  I  @.  129.  4.  »al.  @tSUn  IV  @.  634. 

2.  ©.  $leju  @trieblnger  @.  184  ff.;  5.  Dbcrbaufen  unb  ^ferfee  in  na'c$|ta 
ttiqter  III  @.  550;   SWarimilian  lam      9Ntye  ber  @tabt. 

am  8. 34>ril  oon  fctrot  au«  na<$  3fog««  6.  @.  ©flrbinger  II  @.  160. 

burg ,  too  fi$  $enog  ©eorg  f  oglci<$  bei  7.  ©.    fiber    bie   ©ammlung    be« 

tym  einfanb,  toa'brenb  ^Ibre^t  in  ber  9tei$*fcere0  bad  ?ieb  bei  Sttiencron  II 

^e,  bei  «i(^a4  toeilte.  @.  302  9lx.  181  unb  f.  @enber  ©.  53, 

3.  @.  ©enber  ©.  61,  5.  2)ie  ^ette  17  ff. 
unb  ba«  SRonnenftofler  oon  @t.  9Hfolau« 


Digitized  by 


Google 


414  gortfefeungen  bcr  (S&rontf  be«  §ector  2ttiiU($. 

laifferS  oBetftet  IjaBtman,  unb  mit  im  famen  ffttt  ftctt  unb  grog  foil  unb 
tegten  ficty  unber  DBerljauffen  gegeu  bet  3Berta<$.  unb  beS  fetbtgen  tags 
toarb  im  beS  Ijaifligeu  reicfys  Banner  geauttourt  in  fein  gett  Don  aim  laiffe* 
rifefyen  Botten.  barBei  toaren  4  graffen,  4  titter  unb  ftC  Ijerren,  |>3oa]  unb 
famtetten  ficfy  ain  grog  fold  fiir  SlugSpurg.  5 

VSoi.        ®*c  ft($  bie  *on  Stofltywa  SMtai  mit  ier  ftatt  unb  mit  ier  toactyt, 
w  203a-  nacfyt  unb  tag  K   man  Befcfylog  afle  Itaine  tljer  unb  Dermad^t  fie  ittoenbig 
mit  l?otfe  gat  ftard;  unb  bie  Diet  IjaBtber  befa^t  man  mit  gutem  fold, 
10  erBer  mann,  toot  gerift,  Don  bem  ratt  unb  gftnften,  unb  ju  inen  afy 
Befteffter  fnecfyt,  auc$  im  fyawafefy,  unb[er]  aim  t^or;  baS  geteicfyen  unber  10 
bie  anberen  tor  aucty  atfo*    unb  ber  fogt  Ijett  a<$t  fned&t  unb  jetliner 
Burgermaifter  ad^t  lne<$t    unb  ate  baS  l?er  for  ber  ftatt  tag,  Heft  man 
nement  auS  ber  ftatt,  n>er  Burger  teas,  an  groffe  gefd&efft    unb  baS 
fremb  Dofcf,  to8t<$er  getoBt,  ber  ftatt  an  fd&aben  jfl  fein,  tieg  man  in  bie 
ftatt,  gfi  lauffen,toaS  not  toas,  unb  bie  ftatt  gfi  Befcfyauen,  unb  umB  Defter*  15 
geit  tt>tber  gum  bor  auS  in  bie  toagenpurg.  [>3ob]  unb  man  Ijett  nattyt  unb  tag 
toaster  auff  atten  boren  unb  eglburen  unb  auff  ben  gunftfyeifferen,  auf 
ainem  Bei  40  mannen;  bie  toaren  geornet  an  10  enben  in  ber  ftatt  unb 
fit!  auff  ber  gaffen  unb  in  ber  fd^ranb  Bet  ber  nacfyt.    unb  baroacty 
9.  mi  an  ber  mitttouttyen  ba  Brazen  bie  Don  StugSpurg  bie  fd^rantfen  auff  bem  20 
graBen  fyimoeg  Don  [ber]2Berta<$Brugg  Bis  gu  bemSRottenbor,  bag  baS  tyix 
gef aren  mecfyt 2# 
D'm\         9ltn  bonftag  beS  10,  tag  beS  monats  mai  6ra<§  bieS  Ijer  auf  [an] 
w  203b1!'  bent  graBen  Ijin  unb  auff  baS  Sed&fetb,  unb  fuerten  mit  in  fecfys  Ijunbert 
unb  finf  unb  fecfyftg  toegen  unb  48  Bidden,    unb  toaren  gu  fug  Bet  etf  25 
bauffent  flighted^  unb  fteBenge^en  fyunbert  pferbt,  unb  toaS  gar  toot  gerift 
fold,    bie  Don  StugSp urg  toofltenS  nit  bur<§  bie  ftatt  taffen  gieljen  unb 
Befctyfoffen  atte  tljer.    unb  toer  auS  ber  ftatt  toott,  ber  muft  gu  bem 
®eggingerbor  tyinaus;  aBer  bie  Burger  [23ia]  tieg  man  gufed&en  auff  ben 
mauren,    unb  ber  Don  2lugSpurg  geug  gu  fug  unb  rog  unb  toegen  god^so 
auS  gum  ©eggingert^or,  unb  bawacfy  Befcfytog  mans,  Bis  ber  geug  fiir* 
lam.    unb  fie  ljuBen  an  gu  gie^en  for  fieren  am  morgen  unb  gugen 
Bis  umB  gtoetf  ftunb  nac$  mitag  unb  fcfyt&geu  ft<§  niber  oBerljatB  Span* 
ftetten3. 

2.  unbetljatb  W.  5.  bei  6000  mann  W,  bei  16000  man  to.  10.  3m  Original  *unfc  aim 

1.  $gt.  ©enber  ©.  57,  6.  a.  Sgl.  @enbcr  6.  57,  21 ;  SSBilr- 

2.  Sgl.  ©enber  ©.  57.  18.  binger  @.  161. 


Digitized  by 


Google 


1492.  415 

Sim  famftag  barnacty  jo$  bad  $3r  jit  bem  ©tabel1,  unb  lamen  xu^2^- 
im  ite  oberen  ftett  unb  fitf  fotdfd,  marten  ba  ein  fclb  obcr  toagenburg.  ^^bb; 
unb  bc^fctbcn  tags  ba  rannt  Ijerfcog  ftriftoff  toon  ©afyren  fxir  Sanbdperg 
unb  nam  in  bad  ftcfy,  4  ljunbert  $abt  unb  63  ^abt  unb  pxaty  bad  in 

5  bad  Ijer.    unb  ba  mactyt  man  ain  ftarcfe  prugg  fiber  ben  8ec$  bet  ftauff* 
ringcn2. 

Sin  ber  mittoud&en  jo$  bet  matgraff  fiber  ben  8e<$  mit  bem  Ijer  in  l,8^fjj- 
bad  JBahrtanb,  unb  tegten  ftc$  auff  ain  Ijatbe  meitf  toegd  Don  Sanbdperg.  ^°bb- 
ba  taitt  ber  remifc$  fing  unb  ber  Btfd^off  toon  Slugdpurg  in  bad  f)ix  [23ib]  unb 

io  marten  4  tag  frib,  bag  man  fid^  nit  ffir  Sanbdperg  fott  fcfylaljeu.  in  bemfelben 
n>arb  bem  remtfc$en  fing  bad  nad&geben,  unb  an  fant  Urbandtag  toarb  ed  25.  ma\. 
frib  gemactyt 3.  unb  baraadfr  am  famftag  bracty  bad  $er  auff.  ba  raitt  ber  ling  26.  max. 
&on  Slugdpurg  in  bad  frib.    ba  mad&t  man  im  jfi  eren  ain  orbnung  ober 
gefctyid  mit  bem  fold  aflem,  alfo  ain  orbnung,  aid  toolt  man  mit  ben 

is  feinben  treffen  ober  fed&ten  jfi  rofc  unb  ju  fu  &,  unb  fd&ofc  mit  alien  bid&fen 
2  mal  ab,  mit  grog  unb  Itainen  bidden,  unb  toaren  bei  300  menfd^en 
tyeraud  »on  Sanbdperg,  bie  bad  fad^en.  unb  bad  beiainanber  toa$,  ber 
roaren  bei  18000  gefd&rtbner  unb  befteflter  fugfned^t  unb  bet  1600  bra* 
banten,  bie  Iain  folb  Ijetten,  gutgetoinner,  unb  ber  raifftgen  n>aren  bei 

20  26  ljunbert  pferbten,  ber  toegen  bei  ber  toagenpurg,  bie  barjfi  geljerten  unb 
ffirten,  toaren  bei  14  Ijunbert,  unb  [toaren]  ju  jebem  toagen  2  ober  3  man 
geomet,  [232*]  unb  Ijetten  barbei  7  unb  50  bidden,  bie  man  mitperet. 
unb  bamacty  am  funtag  jocfy  bad  fold  toiberumb  ffir  Ijie  auff  bem  graben ;  27.  m\. 
ba  liefc  man  bie  raifflgen  herein  in  bie  ftatt,  lagen  ba  fiber  nactyt. 

25  £)arnadj  am  afftermentag  raitt  margraff  ffriberidj  tyie  aud  ju2lugd<  »;**•»• 
purg  mit  300  pferben,  faft  toot  gerift,  bom  abet  unb  bon  ftetten,  unb  w^. 
n>ott  SRegeudpurg  einnemen  $  bem  reicfy4. 

Sim  famftag  nac$  bem  auffartag  ba  fctyouren  bie  »on  Wegendpurg^um. 

W  131*. 

w204». 

I.  flm  funtag  barna$  W.  4.  pta<$  D.    bia$t  W.        9.  3n  D  'unbtr';  'unb  bet*  aul  W. 
10.  3n  D  *4  frib'  '4  tag  frib'  aul  W.        3n  D:  4ba§  man  ft  nit  fflr  felt  falafcen  Canblpcrg/ 

II.  3n  D:  *warb  n  frib  a.tma<$t\       28.  am  funtaft  IF, 

1.  ©tabel   ffibtt^    bon   $*anb«berg.  Rugger  ®.  1062;  2)att,  De  pace  publ. 
8gl.  6enber  58,  5.  @.  443  ff.;  @olba|*,  ffieu^anbttrogett 

2.  2>ie  ©riide,  au«  ff&ffern  gcbttbet,  €>.  31. 
ttjutbeboiiaWarfarafgriebri^gef^lagcn;  4.  3fot  1.  Sunt  jog  bet  SWarfgraf 
tfaufringen  »urbe  am  13.  2ttai  bon  ben  unb   (Sitelftifc  ©raf  toon  3ottcm    ate 
SWentmingern  unb  ©ibta^em  erftttrmt  taiferli^e  «ntt)5(te  feterli($  in  Wegen«« 
@triebinaer  @.  191  ff.  burg  ein  unb  toertftt($teten  bie  ©tabt; 

3.  2)te  ^eibiaung  begann  am  18.  ©emeincr  III    @.    792;   ©trlebinger 
9Wai  unb  mar  am  25.  aKat  beenbet.  2)er  @.  196  ff. 

Serttag  if!  gebrudt  bei  Brenner X  585  ff.; 


Digitized  by 


Google 


416  gortfefcungen  ber  (Sfconi!  bed  Rector  aRfilty . 

bem  gtaff  Styttelfrifeen  bon  &oxtxi  an  bcr  ftatt  bed  remtfd^en  faifcrd, 
unb  barbei  toad  ber  genant  margraf  unb  anber  Ijerreu  unb  retd^ftet  *. 
barnacty  raitt  ber  margraff  ju  bem  laiffer  unb  namm  nut  im  etlie^  t>om 
ratt  ju  SRegeudpurg  unb  aucty  ettltc$  bon  ftetten. 
DiSff"        ate  ber  neu  ratt  $  Wegen^urg  gefefet  toarb  unb  an  unfer  franentag* 
w m*'  ^e^teWe^en  f^ngen  bte  bon  SRegendpurg  ben  atten  ratt  mit  namea 
©egenljartt  ©raffenriberer  unb  [»2b]  fetter  ©raffenriber  unb  8en$art 
©etner  unb  ben  Sarg  unb  ben  Sfalauffer2,  bte  fenb  lamerer  getoefen, 
Slottljaft  ©raffen,  toar  bet  bem  bom,  unb  ben  2Ritborfer3,  ben  ©teffan 
tm  rattfyaud,  ber  bad  ungettt  einnempt  unb  ben  groffen  jott,  ben  gterer w 
auf  bem  Ijaud,  ber  audgeber  ift  ben  tagtoerdcro,  ben  fteurfd&retber  unb 
ben  $8feer,  ber  getoattig  fiber  ber  ftatt  loren  tft  getoefen. 
w2i:?u         ©aruac$  fc$rib  ber  latffer  ftrtbertcfy  ber  ftatt  Slugdpurg,  TOerenberg 
w2oib.'  unt,  mm/  tag  jettid&e  ftatt  2  rattgeben  barfcfytdfte4,  bte  gefangen  unb  bte 
ftatt  SRegendpurg  ju  berljeren.  ber  latffer  tooflt  bte  gefangen  tebig  fytben,  » 
bad  molten  bte  bon  {Regendpurg  nit  bon,  unb  ter  mainung  toad,  man 
fottt  atn  tag  fefeen  unb  fte  ricfyten,  nacfy  bem  fie  berfcfyutt  tyetten,  unb 
fd&icften  toiber  ju  bem  latffer. 
d  MBb*        ^m  bunf*a8  in  ben  4  tafl  ba  Iefet  man  ^c  margrafffd&afft  jn 
w202a'®ur8att>'  *lt  *°ft*  toerfeWtt|n^  itt>a^  unb  finftjtgbauffen  gutbin  [227*]  bem*> 
Ijerfeog  Sergen  bon  SBatyren.  unb  bte  in  ber  margrafffcfyafft  toaren,  feften 
fic$  fetter,  unb  muft  jebtid&e  feurftatt  ain  ft  geben.    unb  bad  gett  furt 
man  bon  8lugdpurg  gen  grtyerg  unb  betaittet  [ed]  bon  Ijinnen  aud  tool 
mit  90  pferbeu  bid  an  bie  Secfyprug.    unb  atfo  ba  bad  gett  gefiel,  unb  bie 
jatung  gefc$ac$  bon  ben  ©d&toobeu,  Ijetten  fie  mit  in  tool  16  bauffent  fl» 
mer  bann  man  fd&utbtg  toad  bon  bed  aufftourfd  toegen.    ba  toorf  man 
au^  136  fl,  bie  ijett  man  toot  je  toectyfleu,  nun  bag  bie  ©air  fe$en,  bag 
bie  ©d&toaben  aucfy  gelt  l?etten 8, 

8.  ber  5taig  unb  bet  ttntauffet  D.  9.  warb  bci  bem  b.  D.  bet  SRilbotffer,  ber  Stefan  ic 
14.  •teHi^e'  auS  W,  ietUdjen  D.  17.  nad)  bem  unb  fl)  oetfe^utbl  $etten  2>.  19.  betnftog  If. 
20.  bauffen  2). 

1.  8gl.  ©triebinger  €5.  196.  ftabt  fcetyfSnbete  9RarIgraff$aft  ©urgau 

1.  ^etct  2)cgcn^art,  @t^arb  ©rafctt-  abgctrctcn.    Um  bnn  *3ntgc  bte  «h«» 

renter,  2ut$arb  ¥^tner,  (Sr^arb  9Zot*  Wfmtg  gu  ertnBgli^ett r  toer^fii^teten  fi<$ 

((^ert,  3(nbrc  ^arg,  ©anfi  Stunfofer.  2)tc  bie  Snfaffen  am  16.  3uli  1490  gu  etner 

Serfaltunfl  crfolgte  am  14.  Slug.  fUr  biefen  &m&  aufjubriugenben  Slnlage 

3.  ©regor  SWWborfer.  —  toon  jebet  geuerfta'tte  eitt  ©ulben, 

4.  ®.  tyieju  ©emeiner  794  ff. ;  ©trie*  toogegeit  ibnett  bie  bid^erlgett  gretW« 
binger  @.  199;  Qugger  ®.  1067.  tcu  jc  Beftarlgt  unb  tyre  ©ftter  mit  «u«» 

5.  3)er  feitycrtge  ?attbc«^err,  (grg^er«  tta^mc  ber  toicr  (ogenannten  gRalefljffifle, 
gog  ©iegmunt,  ^atte  am  16.  attfirg  1490  auf  toet^e  ber  Xob  (tonb,  w>m  Burgau* 
bie  an  $ergog  ©corg  toon  ©a^em*Sngol*  if$en  Sanbgeri^tebcfreit  unb  ber  eigenen 


Digitized  by 


Google 


1492.  417 

Unb  beS  jars  am  mentag  in  oftcrfeiren  ba  begeng  man  am  toblicty  g-«g« 
procefc  mit  fant  ^\mixtd)t  unb  brug  in  in  bas  neu  grab1,    barbei  toarenw  130a 
ffirften  unb  Ijerren,  unb  geng  man  umb  baS  Hofter  jfi  fant  Utri$  mit 
attcr  briefterfd^afft  aus  alien  pfarren  unb  HBftern,  unb  foftlidfr  mit  ierem    * 

5  Ijaittum.  unb  fant  ^xmpxtdft  bain  teas  etngemacfyt,  bad  brug  l?erfcog 
ffiolfgang  Don  ©airen  unb  graff  Cbertyart  Don  ffiiertenberg2,  fornen 
unb  Ijinben  an  bem  bfirtin,  Ijerfeog  ftriftoff  Don  SBairen  unb  mit  im  [ber] 
graff  Don  Stnljaflt3,  autif  ain  fflrft;  unb  geng  barneben  ber  apt  Don  838rb, 
ber  u>eic$bif($off,  ber  abbt  Don  SRoggenburg  unb  ber  Don  fant  Ulrtd&  unb 

io  ber  Don  gultenbadfc  in  ieren  jier ;  unb  baS  Ijabt  trug  ber  bifctyoff  Don 
SlugSpurg  auff  ainem  Kffen  unb  ain  binn  bfityle  barob,  unb  ber  remif$ 
ling  SWajrimilian  bameben.  baroacty  gengen  8  graffen  unb  fill  ritter 
[228b]  unb  toed^t.  unb  ate  fie  toiber  in  bie  firemen  lamen,  ba  gengen  fie 
ju  bem  grab  unb  betten  fang  3impre$$  fyatttum  in  ain  fupferen  fard^ 

is  auff  ain  ftain,  fein  etngemad&t,  unb  betten  ain  ftardfs  eiffeS  getter  fiber 
ben  farc$  unb  berguffen  baS  getter  mit  plei.  ba  fdjob  ber  bifefyoff  Don 
SlugSpurg  unb  ber  remtfefy  ling  unb  bie  fyerfcogen  Don  SBairen  unb  ber 
Itrd&enmaifter  ben  ftain  unb  ben  far$  barauff  fergoffen  in  baS  grab 
Ijinein  unb  betten  bad  grab  $  unb  Derguffen  bad  grab  mit  plei  for  bem 

20  fold  unb  fungen  bama$  ain  fofttid)  ampt.  unb  ber  bifd^off  Don  Slugs* 
purg  toeiljet  fant  3toty*e#$  attar  beSfetben  tags  unb  bett  40  ftudt  Ijaifc 
turn  barein  unb  mit  namen  ain  rip  Don  fant  &\mpxtd)t. 

SBitttu  bu  nriffen,  toer  fant  3impre$t  ift  getoefen?4  ain  Ijerfeog  Don  &*»»>. 
Sutringen  Don  fatter  unb  Don  ber  mutter  ain  fingS  Don  3tomdf*[229a]reic$, 

2&beS  groffen  Sarefl  fd^mefter5;  Ijaut  geljaiffen  fein  fatter  SlmbertuS  unb 

14.  D:  tott. 

©ertyttbarfettunterftemnmrben  (3.gebr.  2>le  toon  ftanfe,  2).  ©ef<$.  ©b.  I  to  ber 

1492).   2>a  bie  bur$  bie  Slnlage  aufge-  Sect.  ©.  349    befproc^ene  @tette    au« 

bra$te  @umme   ben    niWgen  ©etrag  gugger  fc^etnt  mit  ©enufcung  ber  2)e* 

son  52011  ©ulben  bei  nmtem  nid^t  er»  merftfcen  (S&rontf  entftanben  gu  fein. 
flab,  fefcten  ber  ©if#of»  ba«  ©omfatftel,  1.  ©gl.  £enber  ©.  60,  13.  ©.  ba« 

bie  @tabte  Mm ,  SlugSburg  unb  anbere  Instrumentum  super  Translatione  S. 

ben  &8nig  burcfc  Skrlefcen  nic^t  nur  in  Simperti  Ep.  Anno  14142  in  Mon.  Boic. 

ben  ©tanb,  ba«  ?fanb  gu  UJfen,  fonbern  XXIII  @.  623  Mr.  276 ;  SBittroct  1.  c. 

ftettten  tym  autf)  no$  einen  bebeutenben  205;  ©raun,  ©efc$.  b.  #lofter«@t.  Uliid) 

Uberfd>u6  gur  ©erfiigung,   toorauf  bie  ©.  383  ff. ;  ©runner,  £aijer  3Kajc.  I.  unb 

ftberbringung  bed  ©elbeS  an  ben  §ergog  bie  ©tabt  Stagtbnrg  ©.  17. 
unb  bamit    ber  n>irfli<$e  2M$ug  be*  2.  ®raf     Sberparb    ber    Suugere. 

9tticffaufeS  t>or  fi^  gieng.    @.  ju  bem  ©ittnjer. 
©anjen  ©runner,  ©eitr.  g.  ©ef(*.  ber  3.  SRubotf  toon  Sn^alt. 

2Rarfgraffc$aft  ©urgau  im  31.  3a^re«-  4.  ©.  @enbcr  @.  7  Slum.  1. 

bericjt  be«  Jtjl.  £ret*©erein«  im  ^teg.-  5.  @ein  ©ater  «m^ert  fctt  ©ergog 

©eg.  toon  ©c^toaben  unb  92eub.  @.  95 ff.  toon Sufirafien  geme.en  fein,  jcine  abutter 

€taM«*ionit«i  XHU.  27 


Digitized  by 


Google 


418 


gortfefcungen  ber  ®&rontf  be8  $ector  Wlliiiti). 


fern  muter  &im\>tTtina ;  unb  bcr  name  ift  im  geben  na<§  fatter  unb  muter 
StmpertuS*    unb  ift  geboren  auf  bem  fcfytofc  ©ctytoaubenberg  unb  ift  ain 
apt  getoefen  ju  -Uiorbacty1  in  ©affler  biftum.    baroacfy  ift  er  bifd&off 
'    morben  ju  3lug$purg  unb  ift  ertoeflt  toorben  nacfy  Sljrifti  geburb  813  jar 
unb  $aut  ba$  biftum  geregiert  15  Jar 2  unb  Ijaut  ain  fetig  tebeu  gefiert  unb» 
Ijatt  geljept  ain  bruber  unb  2  fcfytoefteren. 
^'fw*.        ®c*  *ar*  an  fan*  SDWc^ctttag  ba  jocfy  ber  abt  toon  Sempten  iiber  fcin 
V20&  6aurcn'  b*e  *m  Jto$&a*  »«cti#  unb  nam  in,  toaS  fie  Ijetten,  unb  feng  unb 
berprannt  etlicfy.    unb  ob  jmai^unbert  jugen  iiber  ben  ©obenfee  gen 
©d&toeifc.    ba  fcfyrib  ber  laiffer  etttid&en  reicfyftetten  unb  ben  bon  Slugs*  10 
purg,  mftften  fommen,  baib  parteien  ju  ber^eren  unb  fie  ju  ricfyten,  gietttc$ 
ober  recertify    unb  ber  ait  toottt  e$  nit  fatten  unb  tegt  fein  arm  leit  fit 
mutnriflenS  an 3. 
wi23?b'        ®e*  iar*  ba  fen8en  bic  &on  2fog$purg  ein  reutter,  Ijtefc  S^omag 
w205a'$auberer,  toa$  l?er3afob  bonSanbato,  fonfefogfe  ju  ©urgato,  bte$t4, » 
unb  fcfytugen  im  ba$  Ijabt  ab.    ba  feng  ber  bon  8anban>  2  erber  man  unb 
furt  fie  gen  Oinfcburg,  mit  namen  liftoff  ©tapff,  ain  f erber,  unb  3erg 
£)iemer,  ber  lauffteut  toiert  auff  ier  ftuben.   bie  tagen  bei  10  toucfyen  ge* 
fangen.    unb  $ett  fi<$  geren  auSgefent,  ba$  tt>o*[>33b]ttten  bie  bon  8lugS* 
p urg  nit  bon  unb  fctyidten  ju  bem  ling  unb  ju  bem  bunb  unb  marten  20 
bie  gefangen  tebig5.    bie  gefangen  mufcten  ier  jerung  fetb  jaten,  toa$ 

15.  3n  D :  lmi  lan&fogfcfnec&t  fyet  Sacob  »on  Sanbato. 


@W$orina  cine  £o#ter  be8  flflnigS 
$fyiu,  cine  ©cfyoefler  flarte  be$  ©rofcen. 

1.  9Jlurbac$  im  (Slfaf?. 

2.  9£a<$  ber  vita  Simperti  jtanb  er 
bem  33i«t$um  30  Satyre  toor. 

3.  3m  ©tifte  tempten  briitfte  ber 
W>t  Sofcann  toon  SRiet^etm  feine  freien 
©auern  in  bie  3htferf($aft  unb  bie  3in«* 
bauern  in  bie  ?eibetgenfd?aft  $erab.  2HS 
fti$  bte$3auern  be8$alb  entyflrten,  roanbte 
ft<$  ber  2lbt  an  ben  febma'bifctyen  93unb, 
roa'tyrenb  bteS3auem  Bet  bem  $aifer  #ilfe 
fu$ten.  SGactybem  bie  SBermittfangStoer* 
fuc$e  toergeblicty  geblteben  roaren,  nmrben 
am  2Mc$aetts«2lbenb  (28.  (Sept.)  bie 
2)b*rfer  ber  aufjia'nbtfctyen  SBaucrn  iiber* 
fatten  unb  t^eil»et[e  toerbrannt;  iiber 
200  Sanbleute  PtBtetcn  in  bie  @^toeij; 
erfl  am  14.  Oft.  1492  toermtttettcn  bte 
93unbe«$auj>tleute  ©raf  Utric^  toon  SWont- 
fort»Xettnang  unb  SBtlBelm  S3efferer  toon 
Ulm  einen  grieben.  @.$fifier  V  @.  327. 

4.  SS9L  ©affer  ad  h.  a.  i«a^  biefem 


tt>a're  ^auberer  toegen  SDieBfta^td  gerii^tet 
toorben. 

5.  SWa^tmtUan  fa^  fi^  na$  «u«- 
Wfung  ber  SKarfflraff^aft  ©urgau  ut» 
folge  feiner  miBIi^en  flnangtcrfen  ?age 
geniJtpigt,  bie  oberfle  Serroaftung  be« 
2anbe«,  bie  Sanbtoogtei,  etnem  feiner 
©la'nbiger,  3afob  toon  Sanbau  (f.  iibet 
btegamtlte  berer  toon  Sanbau  6t5lin  in 
©.717  nnb  bie  3immerf($e  (£^ron.  IV 
@.  346  ff.),  am  21.  @e^t  1492  ju  toer^ 
let^en.  S)uri^  ftrenge  2)urdjfii&mng  ber 
angebii^  bem  ^Bntge  in  ber  3Rarfgraf« 
f^aft  jufta'nbigen  SRcdjte  fam  ber  ?anb» 
toogt  balb  in  bittere  (JEonflicte  mit  ben 
3nfaf|en,  bie  auf  ©runb  tyred  neu  er* 
langten  gretyeit«briefe«  bie  toon  tynen 
f^on  friiper  in  9lnfpru$  genommenett 
9te(^te  no^  tocher  ausgubefynen  fu^ten; 
eine  SWenge  toon  ©trettigfeiten,  nament- 
i'\6)  bejiigltc^  ber  3urt«btction ,  roarcn 
bte  golge.    ©gt  ©affer  ad  h.  a. 


Digitized  by 


Google 


1492—1493.  419 

60  fl,  bie  fte  baib  locrjcrten.  xdf  3erg  ©enter,  ber  ba«  bu$  ge* 
fc^riben  Ijat,  bin  ber  gefangen  ainer  gemefen,  unb  ba  i#  ba« 
bftdfr  fctyrib,  bin  ic$  unberleffet  getoefen  :c. 

©arnacty  marten  bte  toon  9tag$purg  atn  bunt  nut  ben  Don  Utot,  D  ^h- 

5  2Wemmtngen,  flaufbeiren  unb  ffierb,  bifc^off  toon  2lug$purg,  bent  cartel 
nriber  Sacob  toon  Sanbato  ntit  be«  !ing«  SKajctntiltan  tDtflen  unb  toiffen; 
toamt  fie  Ijer  3acob  angriff  ober  ier  arnten  teit  toottte  jtoingen  unb  be* 
fcfyefeen  an  rec$t  burcty  fein  aigen  gtoalt,  fo  fottt  man  ntit  gtoalt  fiber  in 
jietyen  unb  in  toerbreiben,  unb  er  fott  mc$$  tyanbten,  bann  ntit  rectyt  unb 

io  nit  burcty  fein  aignen  gttatt1. 

1493. 
8lnt  bonftag  for  Jorii  toerprannen  ju  ©crf^ofcn2  ob  100  fiirft  ab^?1- 
untb  ntittag.  w  ,31b- 

2lnt  freitag  for  bent  auffertag  toerpramt[en]  ju  SWend&ingen3  33  $etfer  ^j;- 
15  ab,  unb  gef$a$  grog  fctyaben  1493. 

®e$  jar$  ba  er^fib  ftcty  ein  biebrei  in  Sfterreicfy,  unb  marten  ain^mi,. 
beber  unb  Iriegten  ben  retnifd&en  faiffer  grtbericty  unb  fein  fun,  benw205b- 
rentifd^en  ling  SKajintiKan,    ba  bott  er  bent  ganfeen  (anb  auff  unb  feinen 
tanfeljerren,  unb  jod&en  fflr  ben  beber  ntit  fteben  bauffent  ntannen  unb  ge* 
20  toonnen  ben  beber  ntit  bent  fturnt ,  toann  fte  fctyuffen  feur  ljinetn  unb 
braffen  ain  fag  ntit  butfer,  unb  toarb  ba$  ftro  barunt  brinnen.  ba  toer* 
prunnen  bei  breuljunbert  men*  [234b]  fctyen  unb  lanten  untb.  ba  furten  bie 
toon  SBenn  Ijaint  4  ljunbert,  tourben  all  erfyangen  an  gatgen  ant  freitag  24.  mi. 
&or  pfingften  1493  jar4. 
26        Unb  ietlic^e  ftatt  furt  ber  gefangen  Ijaint  ob  9  $unbert  au«  bent  beber; 
ber  toon  fited&tenftain  furt  3  ebet  Ijabtleut  unb  hted&t,  unb  fcfyuff  ber  laiffer, 
[bie]  aucty  ju  rictyten,  ba$  gefctyacty,  toaren  toott  40  ntamt.  ber  beber  toarb 
getoonnen  in  ber  toud^en  for  bent  auffertag  1493.  31-  »«»• 

1.  3n  D:  toil,  bie  fie  iwjttttn  jc.  W:  16  fl.         5.  3m  Original  $eifjt  e*  'ba*  cap.*  ftatt 

'Urn  cap/.       6.  3n  btt  $anbfarift  *fiaba»\         7.  teollKn  2>.       12.  Dicfet  flbfafc  jfcbt  in  W 
untcr  1495.       18.  feintr  D.       25.  jrtfi^tn  D. 

1.  93gt.  <8af[er  unter  1492  u.  1493.  SKa^ren  toerforengt.     Scfetere  —  3000 

2.  ©erjtyofennb,rbIi($toonSlug«burg.  an  ber  Bafyt  —  tourben  im  2Rat  1493 

3.  ©c^roabmfln^enfilbtflbtDcpit^toon  neuerbingS  gestagen,  800  ©efangene 
8ug«burg.  flelen    ben  ofterrei($i[($en  #erren   unb 

4.  She  fogenannte  fatearje  @($aar  @ta'bten  in  bie  £anbe,  300  nmrben  attetn 
beS  JIBnigS  9Jtatt&ia«,  grBgtentyeUs  au*  toon  ben  SQBienern  ge$angt,  bte  anbern 
$33bmtn  be|te$enb,  ^tttnbcrte,  ba  man  Itefj  @tep$an  (Stinger  in  ctnem  tfalf* 
i&r  ben  @olb  f(^ulbig  blieb,  in  ber  ®e*  ofen  toerbrennen.  SBonflniV,  3;  @cbrci« 
genb  toon  @jegebin,  nmrbe  bur^  ben  ben9Wa5imilian«an@rgr^crjog€igmunb 
unaarif^en  getfyetrn  *inijft  t^eiU  auf*  dd.  £inj  20.  SWai  1493  in  ^crmar^r« 
getteben,   t^at«  gefangen,  t^eil«  na^  Xafaenb.  1841  @.  150. 

27* 


•  Digitized  by 


Google 


420 


gortfefcungen  bet  <£$ronif  be*  Rector  SERfilid^. 


D235» 
W  132». 


$)e$  iar$  befctyldtten  bie  bon  Ulm  fid  maifter  unb  toerdtteit,  ftetn* 
w  206».  me^e(,  mann  e$  toolt  in  ier  ffird&enburen  nibergefaHen  fcin  unb  Hrdfr  unb 
Koben;  bic  pfeiter  unber  bem  buten  bcttcn  ftdfr  auff.  ba  gab  matftcr 
©urdfljart  bon  9tug«purg  ben  beften  ratt1,  tote  man  ben  fctyaben  met^t 
furlommen,  unb  toaren  28  maifter  ba,  unb  toottt  fl$  beg  lainer  [t&h]* 
unterftan,  unb  fagten,  er  tourb  nibergan,  mann  bet  (aft  met  je  fc$n>er; 
unb  barnacty  fant  man  toiber  na<$  maifter  JBurtfttrt,  unb  fd&riben  ben 
»on  2lug$purg  unb  bem  apt  ju  fant  fttridfr2  umb  ben  matfter.  unb  an  fant 

29.  ott.  gfjatctffen  tag  lamen  2  reittet  botten  unb  furten  in  bet  ber  na$t  gen  Uta. 

30.  c(t.  am  morgen  barnacty  jugen  ftatnmi^ctgefeUen  ljinuber  bon  fant  ftlric&,  unb  » 

tamen  in  betfetben  nmd&en  117  ftaimmfeelgefeflen;  unb  mad&t  ben  buren 
am  bem  grunbt  mit  abme$flen  ettticty  pfeiter  unb  ffirlam  ben  f$aben. 
barum  gaben  im  jfi  (on  bie  Don  Ulm  50  gu(bin  (eibbing  atle  [ax  fetn 
(ebtag  unb  fctyandften  im  and)  bar  gelt  400  fl,  feiner  frauen  20  ft3. 


1494.  ii 

w  i32»:        $n  bfiffem  iat  i*am  be*  remtfety  !ing  9Ra$imilian  ein  Ijerfeogin  bon 
J^SWailanb  unb  Ijett  bte  Ijodfoeit  ju  3n«brug;  am  funtag  letare  ju  nutter* 

faften  (egt  er  [236a]  ft$,  toann  er  ljett  beGmalS  ju  ©enn  ju  faafjen, 

barum  toarb  bie  Ijodfoeit  berjogen4. 

2if)23U»'        ®e*  *ar*  um*  ^ant  ®artI?Iame*  *a8  ttarb  ba«  mittetoerdf  $ec$er» 
w  i32b!  unb  [bie]  fircty  gebaut  ju  unfer  grauenbrfiber5  ic. 


3.  3n  btr  $ant>forift  jU&t  'fa'  flatt  4jtd>\         11.  in  txrf.  w.  unb  fanun  117  ft.  D. 
Original:  gab  man  :c.  17.  *jft  3n«btug'  aui  If;  in  D  beijjt  c#  'jfl  ftugtyurg'. 


13.  3« 


1.  ©.  fiber  bie  ^SHgfcit  be« 
2Heiper«  ©urtyart  (Sngdberg  filr  ben 
Ulmer  2)om  2flau($ ,  ©augcfaid&te  ber 
etabt  Ulm  unb  ibred  2Kttnjicr«  unb 
bc«felben  SerfafferS  Hbfrtnblung:  2)ie 
9fliintfer*93aumeifler  bid  2Kitte  bcS  16. 
3a(;r$unbert«  in  ben  SSertyanblungen 
be$  S3er.  f.  Jhmfl  unb  Hltert.  in  Ulm  u. 
Oberfdjtoaben,  Sa^rgang  1870  ©.  22  ff. 
2)ie  Slb&atfe  be3  2K«ifterS  beftanb  in  ber 
$auptfac$e  barin,  bag  er  bie  ^etterraume 
unter  bem  X&urme  ausfiitten  unb  ben 
untcr  tym  tyinfityrenben  nb*rbltc$en  unb 
iiiblicfeen  s2lrfafcenbogen  bte  auf  einen 
fcfymalen  2>urd>gang  ausmauem  lieg. 
vSeine  sBerbicnfte  urn  ben  Ulmer  2)om 
[inb  aud)  auf  feinen  ©rabftetne  getoiirbigt. 
2.  So^ann  toon  (Siltlingen.—  ©urf« 


barb  (Sngelberg  tear  mit  bem  9^cuban 
ber  U(ri$ttr4e  bef^a'ftigt. 

3.  S3gl.  2>ieteri#,  8e[c^reibung  be« 
a^iin(ter«  in  Ulm  ©.  34. 

4.  9m  9.  2Ran  1494  fanb  ba«  8ei* 
lager  ju  ©att  in  fctrol  flatt,  am  16. 3Raq 
tourbe  ju  3nn«bru(f  bie  feierli(^e  $oc$« 
Sett  abge^alten.  ^iefiir  war  urfprftngtt$ 
Augsburg  in  3lu«p(^t  genomtnen  ge< 
toe[en;  ber  9^at^  fanbte  ben  ©flrgcr- 
meifter@tgmunb©offenbrot  unb^ubtcig 
^ofer  nacb  SunSbrudT,  urn  ber  neuen 
tonight  etne  ftlberne,  toergolbete  €^cuer 
)u  ftbenfen,  nacbbem  man  bem  jfttaige 
bereitd  er»a«  fritter  ein  2)arleben  toon 
1000  fl  gegeben  fatte.  ©runner  1.  c. 
@.  20.    $g(.  Oaffer  ad  h.  a. 

5.  2)er  Umbau  ber  &ir$e  'toon  un< 


Digitized  by 


Google 


J 


1493—1495. 


421 


3n  bem  \ax  am  Ijerbft  ju$  ber  Kng  bon  gran<frei<$  in  toetfctye  lanb  ^  2t3^ 
unb  nam  SWailanb  ain  unb  geman  glorenfe  unb  fill  ftctt  fci$  gen  SRom.  unb  w  206b- 
an  fant  ©teffanS  tag  im  95  jar  nam  cr  SRom  cin  unb  jo$  mit  groffem  26.  $«. 
fold  cin  unb  befafet  bic  Sngetburg  mit  fampt  bcm  fcapft.    unb  bcr  bapft 

&  muft  im  4  ftctt  geben  unb  cffncn  bic  beg,  ba  cr  burc$  muft  jieljen  auff  ben 
ting  bon  9tabel«,  [nam]  bic  ftatt  unb  \dflo%  unb  befa#  ba$  tanb  unb  jocty 
tmber  l)erau$.  ba  beftalten  bic  SBenebiger  futt  folds  unb  Ijielten  fur  ben 
ting  toon  gran<frei($,  unb  fdfrtugen  ficty  mit  ainanber,  unb  famen  auff 
bcr  SBenebtger  bait  [23eb]  umb  feci  ficben  bauffent  mann  unb  fflll  gufc  fold, 

io  unb  gef$a$  m8rflictyer  fd&aben.  ba  $o$  bcr  ling  bon  grandrei^  fur  ain 
ftatt,  toa$  tyerfcogG  bon  SWaUanb.  ba  fd^icft  bcr  fing  SWajcimitian  bcm 
Ijerfeog  12  bauffent  beifd&er  jtne^t  auff  bed  bon  2Mailanb$  loft,  unb 
tagen  lang.  jcit  [jfi  felb].  ba  bcrrt^t  fi#  $erfcog  bon  SKatfonb  mit  bem 
fing  bon  grandreicty  umb  3Wi#aet  im  1495  jar.  i  29.6ept. 


15 


1495. 


3m  1595  far  auf  unfer  frauen  abent  in  ber  faftcn  berbrancn  29 
ftoftabju®erft$offen*. 

3n  biffem  Jar  in  bcr  n>uc$en  for  fant  SDiictyetStag  toarb  fant  9torct6 
fitberin  bruftbitb  gemac^t,  ba$  man  l)att  ju  unfer  tieben  grauen  iu  bem 
20  bom,  unb  geftatt  mit  atter  jugeljer  610  gulbin3. 

3u  ber  jeit  be$  jars  ift  ain  groffe  ptag  in  bifc  lanb  fommen  mit  ben 


24.3Rar}. 
D234b 
W  131b. 

29.  €cpt. 
D237» 
W  133*. 


D23«b. 
W  133». 
w  207». 


8.  famtn  D.       10.  morfli^tn  D. 


16.  wbrati  D.       20.  *geflatt*  aui  W,  in  D  4g<ftolt\ 


fercr  frauen  ©riibcr'  (@t.  Hnna)  crfotgte 
untei  bem^rioi  2Ratfyia«  gabri  (@<$mteb) 
in  ben  3a$ren  1487—1497.  S)ic  Stixty 
tourbe  babci  um  fiinfunbgtoanjig  ^u& 
tocrtfingcrt  unb  um  fiinf  tf  laftev  er&jtyt. 
g>.  #egu  5bcrl?arb  ©$ott,  ©ehr.  gu  bcr 
@c[$.  be«  Garmelitcrfloficrt  unb  bet 
£ir*e  toon  v§t  fcnna  in  Augsburg. 
.Bcitft^r.  be«  l>ift.  $er.  f.  ©cfctoaben  unb 
SWeub.,  3a&rgang  1878  e.  265  mit 
8mn.  1. 

1.  Staxt  VIII.  bon  granfrei<$  mar 
anfang*  @ept.  1494  in  Oberitalien  cr* 
fcfcicnen,  jog  fiber  SWaitanb  nadb  glorenj 
(am  17.  Woto.)  unb  Worn  (31.  2>ec),  too 
er  ben  $a)>fl  Hlejanber  VI.  jur  giuefct 
in  bie  (SngelSburg  ntttytgte.  8m  22. 
gebr.  1495  fyelt  cr,  nacfcbem  SiJntg  ger« 
binanb  II.  auf  bic  Snfel  3f$ia  geflopcn, 
feinen  (Singug  in  fteapel.    9tun  f^loffen 


ber  $a£ft,  JtSnig  <WarJmtUan,gerbinanb 
unb  3fabetta  bon  epanien,  Senebtg  u. 
SWailanb  am  31.  2ttarj  1495  bte  ^etitae 
Siga'  jur  ^ufrec^ter^altung  ber  9tupe 
(unb  gur  S3ertrcibung  be«  frangSfiHen 
£3nig6  aud  3talien  ,  roorauf  ber  f>ergog 
toon  Orleans  bie  8tabt9lobara  »egiiabm. 
(Sin  bur*  ungefaljr  7000  tocn  9)caj:imi* 
(ian  aefc^idte  beutf^e  finet^te  toerflarttcS 
mailanbif*»oenetiani|*c«  $cer  fu$te  bie 
@tabt  gurii(ftuge»innen ,  aid  ein  au8 
f^njciierif^en  ©iJlbnern  gur  Unter- 
fiiibung  bed  $ergog«  toon  Orleans  er« 
f*etnenbc«  ^eer  ben  §crgog  toon  9Wai» 
lanb  gu  bem  am  9.  Dtt.  be«  3a&re*  ob* 
gef^loffcncn  ©eparatfrtcben  toon  33er» 
ccttt  toeranlagte. 

2.  »gl.  oben  ©.  419,  12. 

3.  S3g(.  ®afjer*2Berli*  @.  244. 


Digitized  by 


Google 


422 


gortfefenngen  bet  Gfrotttt  be«  Sector  2JHHi($. 


D224b 


groffen  ptatteren,  bie  faefc  man  granfcofen,  umh  bag  [We  francffaiit]  in 
grandreicty  am  erftcn  ficty  cr^ub;  unb  fam  barna$  in  atte  »elt  unb  roeret, 
fci$  man  iaHt  1499  jar  unb  1500  jar  unb  fenger,  unb  toa$  ain  f office 
groffe  ftraff  unb  merdtictyer  n>etag,  ben  man  nit  erteffen  nodf  erfcfcrei&en 
fann  unb  fain  menfety  nie  gefart,  bag  Iain  arfcet  grunt(u$  barju  funb,5 
toeber  doctores  noc$  anber  arfcet.  unb  [man  facty]  mengen  menf<fan,  bcr 
[bie  frandfait]  3  jar  ober  4  jar  fatt,  unb  ertampten  bie  teit  fer  baran. 
unb  fatten  [237*]  bie  toon  3tug$purg  ain  fau$  gemacfa,  toenn  e$  fae  ftarb  an 
ber  fceftetenfc,  fo  tegt  man  arm  teit  unb  eefalten  barein.  unb  in  bem* 
fetben  fau$  auffentfaeft  man  ba«  arm  fold  mit  ben  ptatteren.  ber  fenb  w 
tt>oC  auff  ain  mat  125  menfefan  barin  getoefen.  gab  man  [inen]  umb 
go^tDillen  ju  effen  unb  jft  leben.  gott  tt>ctl  un«  barfor  befaetten,  for  ber 
groffen  ptag,  bie  nie  erfart  ift  toorben!  unb  toaift  nement,  toon  toannen 
e$  fumpt,  ober  fcor  toem  e$  fid^  faetten  foil  k.  l 

3"  ber  Jeit'  W*  ba6  man  }alt  1499  jar,  fatt  man  ba«  famergeri<$ti> 
gefalten  ju  grandfurt  unb  ju  2Burm$  bapfer  unb  gar  fiU  fanbete  au*ge* 
rtctyt,  toann  barfor  ift  gar  fang  !ain$  gefalten  toorben  k.2 


r207b.®ann  3org  Setter  unb  ber  Dietten^aimer  &on  farren  gema^t 

feinb  toorben. 
Umb  bife  jeit  ongeberli#,  ain  Jar  ober  jtoai  minber  ober  mer,  bo» 
toarb  ber  38rg  Setter  Don  SBiJrb  Ijie  toon  ainem  ratt  ju  ainem  Don  farren 
gemactyt3,  bag  er  in  fain  junft  borft  tfamen,  ba$  ain  neuerung  twrt, 
bann  xdf  fab  Don  meinem  ent,  bem  alten  fttricty  ffiattfar  gefart,  ber  ain 
Daft  alt  man  toad  4,  ba  man  im ,  bem  alten  Ulricty  ffialtfar,  in  bie  junft 


1.  »gt.  bie  au«fft$rli($ere  ©telle  In 
ber  Bet  §ormat>r,  £af<$enb.  1834  afcge* 
brutften  Hug$b.  (tyron.  @.  148.  2)ie 
neue&ranfbeit  tourbe  toon  bent  befannten 
3o|ef  ©rfinbed  Don  ©urg^aufen  be- 
f($rieben  in  bem  Tractates  de  pesti- 
lentiali  Scorra  sive  mal  francos,  ori- 

S'nem  remediaque  continens,  compi- 
tus  a  venerabili  Viro  Magistro 
Joseph  Grunpeck  de  Burgckhausen, 
super  Carmina  quaedam  Sebastiani 
Branndt  utriusque  juris  Professoris. 
(2)te  SBibmung  an  &ern$.  toon  2Balb» 
Hrd)  battert  toom  15.  kalend.  Novembr. 
anno  1496.)  Sgl.  aud)  ©enbev  ©.67,  9. 

2.  $3gl.  $ieiu  Ulmann,  SWarunillan 
$b.  I  B.  377  ft.;  im  3a$re  1499  tarn 
bie  S^a'ttgfeit  be«  *ammetgeri(^te«  in» 
folge  ber  friegerifaen  (Jreigniffe  toiebcr 
gum  ©tittjlanb. 


3.  ©eorg  better  Jtebelte  in! olge  feinei 
©ernta'&Iung  mit  «^oOonta  ©eljet 
(1485)  toon  5)onautt>b'rt$  na$  «ug«bmg 
ilber  unb  ertoatb  bort  ba«  ©firgerre^t 
2)a  i^m  bie  ^nfna^me  nnter  bie  @e< 
tc^lec^ter  toertoeigert  tcurbe,  fefrte  er  ttt^ 
ber  na^  StonamoBrty  jurfld,  em>atb 
jeboc^  im  3a$re  1495  gum  gtwiten  3RaIc 
ba«  ©llrgerre^t  in  8ug«bura  nnb  bie* 
mal  au$  bie  (Sinrei^ung  in  bie  (St* 
f^le^ter ;  in  ben  3a$ren  1514  bU  1532 
beFUibete  er  [ogar  ba«  3lmteine«©fltger» 
meifier«  (toon  ben  ©enen).  @.  ©tetten, 
©e^l.  @.  76. 

4.  ©igmnnb  ffttm,  ber  ©atet  ffit(« 
fylm  »em«f  tear  mit  Urfula  SBaltyerin, 
einer  Xoc^ter  Ulri*  2Ba(t^er«  toermfifrtt. 
@.  ba«  „©alt^erfie  Xournierbu^"  in 
@t.*(5$ron.  XXn  @.  385,  40. 


Digiti 


zed  by  G00gle 


1495—1496.  423 

• 

Ijatt  poten,  bo  l)at  man  amen  93etter,  ber  auff  biefetb  jett  Ijie  n>a$,  and) 
in  am  junft  (faufffeitjunft)  gepoten;  berfetb  Setter  ift  au<$  bifc  gef<tylec$t$, 
bic  ain  getb  pantljettfyier  in  aincnt  fc$n>arjen  felb  fur  ain  toappzn  ljanb1. 
bo  ift  Utrity  3Ba(tl)er,  mein  eni,  in  cin  junft  (in  fauf(ettjunft)  fyomen, 

5  abet  ber  Setter  ift  au&  ber  ftat  jogen,  torierool  er  nictyt  Don  ^erren  getoefen 
ift.  aber  ber  38rg  Setter  l)at  etttd&en  burgermaiftern ,  at$  man  fagt, 
filberin  ped&er  gefctyendfyt,  er  Ijielt  ft<$  au<$  umb  bie  ratsljeren  unb  umb 
bie  junftmaifter.  ber  anfd&tag  toarb  in  be$  £boman  ©d&toeigftins  l)au$ 
in  ber  ©taingaffen  gemadbt ,  bie  junftmaifter  bie  giengenb  fcitt  au$  unb 

io em,  fie  affen  offt  beiainanber.  ber  Setter  bracfyt  e$  atfo  jutoegen  burcty 
fd^enrf^en.  bornacty  fiber  10  ober  12  jar  ongefcertttty  ^a  toarb  ber  Quirin 
3Mettenl)amer  au$  Don  Ijerren  gemadbt  unb  juegetaffen,  bag  er  in  fain 
junft  borft  lomen,  ba$  ganfc  ain  neuerung  toa«2. 

1496. 

15        $)e$  jars  $att  unfer  bifd&off  I)ie  ju  2fag$purg,  graff  griberi<$  &m  w2i33b. 
§oljenjoren,  ain  geftifft  geban  in  fant  ©ertruben  capeH,  ba  fein  grebnus 
ift  ljinber  bem  neuen  for  ju  unfer  grauenfirctyen ,  ain  (ob*  [238b]  gefang 
unb  ain  ampt  aU  freitag  Don  unfers  Ijerren  leiben ,  unb  geit  JetHctyem 
fd^filer  ain  A,  ber  fenb  30,  unb  bei  ac$t  mefceu  roggen,  baraus  bectyt 

20 man  taib,  ber  ainer  4  X  toert  ift,  be$  geit  man  armen  leiten.  unb 
toenu  man  auff  bem  for  aufljert  am  freitag,  fo  Ijatt  man  ba  ain  ampt; 
toetctyer  ba$  Ijert  mit  anbactyt,  ljatt  40  tag  ablajj  *c. 3 

2Btc  ber  r3mifc$  funig  an  bie  burger  begert,   bag  fie     w2os» 
ben  5lbfer  auf  ir  £rindfftuben  lief  fen  gan,  befctyacty  nit. 

26  £)e$  Jars  1495  ober  1496  onge&arft<$  bo  toaS  ain  faufman  l)ie  toon 
ber  gemainb ,  ber  ljie$  ^ifty  2lbler ;  ber  bractyt  bei  bem  romifd^en  finig 

3.  SJon  featem  £anb  am  iRanbe :  NB. :  Ergo  fo  fein  bic  Better  mit  bem  pant&ettfciet  aborigines 
patritii  Werdenses,  quod  non  plane  crediderim  toegen  alten  grabfteinen  in  ber  Slfung  capel 
bei  ben  bteien  fonigen,  weldje  bie  Slfuna,  von  inen  oererbt.  13.  Son  fpdtcver  $anb:  NB.  Difer 
wa*  ein  gfaledjtct  von  Ulm  et  per  consequens  ani)  atyie:  quamvis  haec  regula  falsa 
qnoqne  antehac  fuerit  exemplum:  $aUet,  JRotin,  $ainjel,  6tamler,  9teitl>art  unb  Wembolb. 

1.  2)ic  better  t^eitten  ft<$  in  bic  jtoct  cattle  bei  feiner  ©rafcflStte  ba«  fflefoon* 
Simcn  'toom  $antycrt$ier'  unb  'ton  ben  forium  Tenebrae  factae  sunt*  ge* 
Qbi\$tn'  (2tlien).  fungen  unb  an  42  2(rme,   toel^e  bie 

2.  93qI.  ©tetten  ©.  262  untcr  1506.  SReffe  jum  ©ebac^tnig  bc«  ?eiben«  unb 

3.  S3al.  ©enber  111,  16.  ©emttfe  2obe«  be8§errn  an^Brten,etn  JetbSBrob, 
ble(er  ©ttftung  fotlte  na^  be«  ©if^ofg  3  U  fatoer,  augget^eilt  toeiben.  Sraun, 
WbUUn  aHe  greltag  in  bet  ©ertruben*  S3t|(^iJfe  III  @.  133. 


Digitized  by 


Google 


424 


gortfefcungen  ber  (Efconil  bed  Rector  %flM$. 


jeroegen,  bag  bet  Knig  bie  Burger  tied  bitten,  bag  fie  ben  Slbler !  itff  tr 
Xrindftuben  fteffen  gan.  bad  ttarb  abgefd&lagen.  barnacty  ba  f$icf$t  bet 
ttnig  nriber  an  bte  burger  unb  au$  an  am  ratt  unb  (ted  ed  no$  ain  tnal 
begeren  unb  begert  aucty,  man  folt  bed  Slbterd  n>eib  jft  bem  tanfe  Caffea 
gan.  bad  roarb  ju  bem  anbern  mat  an  bie  gemainen  gefeUen  braefct,  unb  s 
taarb  ain  mererd  gemactyt,  bag  man  toeber  ben  2lbler  nod)  fein  »ei6 
[208b]  nictyt  tooft  annemen.  bocty  bte  burger  fctyitften  jfi  bem  finig  unb 
namen  ain  beiftanb  bon  ratdtoegen,  bann  fie  begerten  beiftanb  bon  atnem 
ratt,  unb  erjetten  bem  ttnig,  toad  unratt  baraud  erftan  mo#t.  a(fo  gab 
ed  ber  finig  nac$,  aber  ber  burgermaifter  ©igmunb  ©offenbrot  ber  toad  i« 
reblicty  in  bifem  Ijanbel,  ed  toer  fonft  flbel  gangen,  ban  bie  jmen  burger* 
.  maifter  $annd  Sangenmantt2  unb  fntyolb  SRigter  bie  toaren  baft  auf  bed 
2tb(erd  feitten. 

1497. 

D2so*.        item  auf  1497  far  toarb  unfer  grauentir^off  gebotten,    bag  is 
man  nement  barein  graben  f ottt ;  bid  ed  aid  bertoeg,  toolt  man  in  umb* 
graben 3. 

w2osb.        Anno  domini  1497  berbran  bad  Ijaud  bei  bem  Ijeitigen  grab  jum 
gulbenen   tetoen.      Ijied  ber  toirt  93.  ©.   ©ifftnger    unb  toa&  eind 
fctyneiberd  fon;  ber  tyetd  bon  bem  grifinger  umb  1700  gulben  erfauffi.a 
batnacty  gab  erd,  gebauet,  anno  domini  1498  bem  bon  ©tetten  umb 
3000  gulben. 

w208»».  Anno  domini  1497  fieng  ^iti^  Hbter4  fein  Ijaud  an  jfi  bauen 
am  ffieinmarfljt  gegen  fant  Satarina  an  ben  garten  unb  bauet  baran  bid 
in  bad  99.  Jar,  bed  Sari  2Bo(f  SRe^tingerd  fefigen  Ijaud.  » 

1498. 

w2osb.  Anno  domini  1498  ljat  ISnig  aWajimitian  auf  bem  tag  in  %ttl 
burg  bem  btfetyoff  bon  9fogdburg  300  fughted^t ,  ein  monat  ju  befolben, 

5.  Km  fflanbe  von  fpdtettt  $anb  bit  iBemetfung:  Ergo  antiquitus  mercatorwn  nxores  ad 
choreas  non  invitabantur.  17.  5Jon  fpattttr  $anb.  22.  Son  fpdttm  £anb.  25.  9en 
fp5teter  $anb. 


1.  VW\pp  StMer,  ein  reiser  flauf* 
mann  unb  faiferlid&er  9?at^.  Sr  ftatb 
im  Sa&re  1532.  $rafc$,  Epit.  Aug. 
I  @.  77.  S3gl.  ©affer  ad  a.  1496;  ©run- 
net  1.  c.  ©.  22. 

2.  $cm8  Stougenntantel  unb  2ubnng 


#ofer  toatcnbieCilrgcrmcifter  be«3a$ttf 
1495,  ©igntunb  ©offenbrot  unb  $ityotb 
SRtbler  bie  bed  3a$re«  1496. 

3.  Egl.  ©enber  ©.  66  Sunt.  1. 

4.  €>.  Xmn.  t. 


Digiti 


zedbyGOQgle 


1496—1499.  425 

aufertegt,  baran  ein  bomcapitet  ben  toiertcn  tail  ju  geben  bennUiget,  bod& 
nur  cm  monat  unb  nit  lenger. 

1499. 

3)e3  jars  toarb  ain  groffcr  hrtcg  jtorifd&en  be«  remifd&en  fing  2Raj i*  ^2f|*; 

5  mitian  unb  ben  aibgenoffen  ober  ©$ti>eifeer,  unb  erljub  fi<ty  umb  Ke$t*w209*- 
meg1.    e$  I)ett  ber  ling  ain  borf,  geljert  ju  bem  l)au$  toon  Sfterreicty 2, 2.  «*r. 
ba  toermaint  ber  bifd^off  toon  Sur  aucty  gered&tigfait  baran  ju  tyaben,  unb 
toa«  ber  bifd^off  toon  Sur  Ijerauffen  bei  bem  fing  ju  Stiffen 3.   ba  fagt  ber 
ling,  er  finb  Jefc  nic$$  auSrictyten ,  befunber  an  tigenben  facfyen  Ijatb,  er 

10  mieft  in  Sutringen,  ba  Ijett  er  auc$  Meg,  unb  fo  im  gott  nriber  Ijerauff 
ljutf,  fo  toott  er  in  ben  bingen  tyanbten.  atfo  toeit  ber  fing  baniben  im 
lanb  n>a$ ,  fam  ber  bifefyoff  Don  $ur  unb  mit  im  ber  grau  bunt ,  unb 
toaren  au<$  mit  im  im  bunt  bie  aibgenoffen,  unb  nam  ba$  borf  ein4. 
ba  unterftenben  fi$  bie  ftett  Utm  unb  SWemmingen,  Sfyffne,  Sempten  unb 

isanber  ftett  unb  bie  ort,  bie  bann  bafetben  anftoffeu,  [252b]  auc$  getbfir$, 
Uberltngen,  floftniifc,  8inba  unb  famlott[en]  ain  fold  jftfamen  unb  molten 
bie  bing  rectyen.  atfo  tagen  fie  erniber  in  ainem  graben  in  ber  fafnacfyt 
fctyantftc^ ,  unb  tagen  bie  aibgenoffen  ob 5.  alfo  !am  ber  fing  Ijerauff 
unb  mactyt  frib  mit  ben  Don  ©ettern  unb  mannt  ben  groffen  bunt,    ber 

20  lam  batb  au$  ben  ftetten  unb  Ijerren,  bie  im  bunt  toaren,  gen  $oftnfifc 
am  fee,  toaS  aucty  ber  fing  fetb  perfonticty  ba.  ba  legten  fi<$  bie  ©ctytoeifcer 
offt  fflr  getbfircty,  aber  fie  funbens  nit  genrinnen6.  ba  fegten  fie  ftcty  in 
ain  toatb,  Ijaift  ©ctytoatterlocty,  juned&ft  bei  Softnufe,  unb  betten  fifl  fctya* 
ben 7.    e$  toaS  auc$  ain  grofc  fd^Iagen  in  ber  toeit  mit  ben  (Sngebuner 

2.  Bon  fpateiet  $anb.  4.  2>ie  gonjc  <$t}<tyluitg  finbtt  fic&  feci  W  unb  w  in  nur  gonj  futjem, 

infaltlofem  Ku*)ugc. 

1.  @.  @enber  ©.  71,  1  ff.  u.  ju  bem  5.  Sreffen  bel$atb  am  20.  gebtuat. 
©anjen  Ulmann  I  ©.  649  ff. ;  938geUn  I  @.  ^Ugclin  ©. 519 ;  SBicIanb  ©.  300. 
©.  516  ff. ;  SBielanb  I  @.  293  ff.  6.  $ie  Eelagerung  toon  gelbtircfc  in 

2.  2ftiin|ter  im  biinbnertfctyen  9ftftn»  SSorartbetg  tear  toon  ben  ©d&toetaern  fd) on 
flert&af.  @.  iiber  bie  $ler  in  ffiebe  flc^cn*  nati)  ben  ctficn  ©efc^ten  am  Shtcienfleig 
ben  @tteitigteiten  Ulmann  @.  706.  unb  bei  fcrtefen  (11.  u.  12.  gebr.)  toer* 

3.  ©.  Utmann  @.  708 ;  tog(.  Jclityfel  fu#t,  abet  toegen  mangelnbet  Slus* 
II  @.  275.  riifhtng  aufgegeben  morben.    358gelin  I 

4.  2)et  <5$ronift  meint  tyier  bie  toon  ©.  519. 

@eite  ber  @ngabiner  erfolgte  ©efefeung  7.  3)a8  tot^tigPe  Xreffen  bei  ©c^ttoa* 

be«  ^Ioflet«  aftflnfter;  fie  murben  balb  berlo^  mar  am  11.  2fyrit.   9Jiajctmitian 

toon  ben  Sruto^en  bet  titolif^en  ?anbe«*  traf ,  na^bem  er  ben  flrieg  in  Oelbern 

regierung  toteber  toertrieben  unb  riefen  bur^    einen  SBaffenfHttfianb  beigelegt, 

nun  bie  Slbgenojfen  urn  §ilfe  an,  n>a>  am  21.  Sfyrtl  iu  greiburg  ein,  urn  ben 

renb  tyre  ©egner  ben  f<$tt>abif<$en  ©unb  ^rieg  ^erfUnlidJ  ju  leiten. 
anriefen. 


Digitized  by 


Google 


426  gortfcfcungen  ber  G&rontf  be«  ©ector  2Rfittc$. 

unb  bent  grau  bunt  unb  ©ctyioeifcer  mit  bent  Stfafolcf.    e«  latnen 
tool  finf  baufent  mann  umb  ju  baiben  baiflen.   ber  Meg  toeret  bon  ttec^t* 

2?;  lept.*  meg  bid  umb  fant  SDiatifctag.  barnacty  toarfc  berrid&t l.  toann  ber  frteg 
traff  nun  ben  fing  an,  ba  tyatf  im  nun  ber  f$tofibif<$  bunt  unb  [253*]  nit 
ba$  reicty.  man  fagt,  bag  ju  baiben  fettten  toot  bet  14  baujfent  man  er** 
fctyfagen  tourben  an  ber  <£tf$  unb  bet  ge(bfurd)  unb  tm  (Slfafj  unb  in  be$ 
bon  SSMertenberg  lanb.  unb  [bor]  ainer  ftatt,  fyatft  ©to<fac$,  fogen  bie 
@$toeifeer,  fie  getounnenS  aber  nit2,  bie  @<$toeifeer  betten  au$  groffen 
faaben  im  $egen3;  fte  berpranten  ba  toot  2  f$tof$  unb  effer.  toaS  $er 
ffittyatm  marf<tyatl  [unfer]  ^abtmann.  bie  bon  9fog$purg  Ijetten  400  gu  ™ 
fug  unb  32  pferbt. 

w209b  3n  bifem  99.  jar  ben  21.  junii  ift  in  einem  bomcapttel  befcfctoffen 
toorben,  bag  man  burgermaifter  fiangenmanteln  in  fein  $auptmannfc$afft 
fctyenfljen  fotte  ainen  toagen  mit  tyaber  unb  14  lanten  toein4. 

22.  m  ^uff  fant  3Karia  SUiagbatena  tag  ju  abent  toa$  man  au$jogen  ju » 
©traffburg  fflr  ain  falofj,  Ijaift  ©oma,  ift  ber  aibgenoffen;  ba  erlagen 
gutt  leit  erniber,  mit  namen  graft  $ainri$  bon  gurftenberg  unb  ftaftefl* 
toart,  unb  anber  gutt  leitt  ob  200  mannen,  unb  toarb  oertoartoffet.  bie 
aibgenoffen  toaren  in  ier  orbnung,  unb  giirftenberg  ferfurfe  au$  t>er« 
ad;tung.  ba  tarn  bie  toetfcty  larb,  toad  ain  fold  au«  JBurgunbi,» 
bie  abeitten  ben  aibgenoffen  ben  raub  ain$  baife  toiber  unb  [254*]  er* 
fctytugen  fill  aibgenoffen8  k. 

3.  3m  Original :  'btj'  ftatt  4bi«\  14.  SJon  (patera  $anb.    ?U*  flRanbbemertuna,  finbet  fu$  lit 

9lott) :  Eodem  anno  fcin  bem  bi*tum  Bugflpuro,  in  oolficrung  be!  friefl*  ttibtt  bie  etbgeneffcm 
von  be!  bunbtl  wegen  ju  erbalttn  auferlegt  woiben  (0  raiftyen  unb  1000  fuffnety.  unb  bat  ain 
capitet  an  bei  befolbuna,  ben  vierten  tail  ober  700  fl  jG  bejalen  bewifliflet. 

1.  @oU  fceigen  2Ratb8u«  £aa  (21.  [tfeunaen  unb  fflei$ft&ttbtn  am  Styeme 
(September),  benn  am  22.  ©ej>t.  ram  e«  u#  btlbenbe«  $eet  bei  bcm  Sloftec  @t. 
ju  bem  ben  flrieg  beenbenben  grieben  ttopoUonariug  jufammen  unb  rficfte  ba* 
toon  ©afel.  mtt  am  21.  Suit  toor  2)orne(f  obex  2>or» 

2.  @.  fiber  bie  ©elageruna  toon  na$  an  bet  ©ir« ;  am  22.  fam  e«  bort 
@tocta4  (tm  tefeten  2)rittet  bed  SKonatS  aur  <5$ta$t,  bie  lange  (c^manfte,  fi^ 
2Rat)  bie  toom  23.-28.  iWai  fi#  er-  WUefili^  jebot^f  aid  bie  eben  ^etan* 
ftrccfenben  S'ia^ri^ten  bet  £(fi>fel  I  Fommenben  Xtup^n  ber  Sujetner  unb 
©.336—339.  3uget    etngriffeu,    ju    Ounflen    bet 

3.  ©.  fiber  bie  (bret)  3ftge  ber  @$tt>d$er  ent^ieb.  Unter  ben  ©efaue* 
@^tt)etjer  ind  ^ega'u  SSSgelin  1  @.  520,  ncn  toaren  auf  @eite  ber  ^aiferltc^en  ber 
529,  535.  ®raf  toon  gftrfienberg  unb  ber  gretyen 

4.  @.  ©enber  ©.  71,  14.  »gt.  ju  a^att^iad  toon  ^afteltoart;  bie  im  £crfc 
bem  3ufafe  in  ber  SBartante  ben  S3unbc««  erma'^nte  'xotlfa  tarb*  toaren  400  bur* 
abf$ieb  »om  15.  3uni  1499  bei£lu>fell  gunbif^e  better,  bie  (8rj^erjog  $tflity> 
@.  351.  gefanbt  ^otte.  ©.  fiber  ben  ©erlauf  bet 

5.  ^einrid^  toon  Rfirjlenberg  jog  im  <§c*la$t  SiJaelin  ®.  540  ff. ;  ©ielaub 
3uli  etn  an*  atten  efierrei^if^en  S3e»  ©.  331  ff.;  Smtet,  2)en!mate  ber  3)or» 


Digitized  by 


Google 


J  499.  427 

$)a$  ift  ber  toertrag  jtorifd&en  bem  remifd&en  fing  Sftayimifian  unb  d  284b. 
aibgenoffen  bon  toort  ju  toort  ate  Ijernacty  ftatt:  [©egeffer,  Slbfd^tcbe  III 
758|fji 

SDc«  jar$  gab  l)erfeog  3org  fcin  tester  Ijerfeog  9fttyre$t  feu  ber  e,  w  i3gb. 
5unb  toafenb  gefctyuriftergot  finb  mitainanber2. 

5Dc«  Jars,  am  freitag  toor  letare  in  ber  faften,  ti>a$  ainer,  l)ett  gnug  y^ll*. 
toon  feinen  gietern,  Ijett  tueber  toeib  no<ty  ftnb,  toaS  ain  fanfeetfefyretber  ge* 8-  awdr»- 
toefen  ju  @t.  Ulricfy,  Ijtefe  3oI)anne$  ^runner,  ber  toa$  attain  in  ainem 
ljau$.  ba  fam  ain  fd^itfter,  ate  toottt  er  im  ain  brieff  taffen  madden. 
10  ber  fctynit  im  bie  gurget  ab,  toan  ber  fcfyufter  toa$  ain  ftard  man.  ba 
ftacfy  ber  fd^reiber  ain  brottmeffer  in  ben  fctyufter,  2  fti<ty,  atfo  bafc  man$ 
fanb  am  britten  tag  baib  bott.  ber  fcfyreiber  tag  |>53b]  binber  ber  bur,  unb 
ber  fd&ufter  fag  Ijinber  bem  bifefy  unb  I)ett  ben  fopf  in  ber  Ijanb,  unb  ftedt 
ba$  beimeffer  in  im,  unb  tag  bie  geneib  neben  im  auf  bem  band  ba  tegt 
is  man  ben  fctyufter  ju  ber  l)abftatt,  man  toott  in  gerabbred&t  Ijaben  atfo 
better,  ba  toarb  er  erbetten.  ber  fd&ufter  tyiefc  ber  gerer,  unb  man  tegt 
ben  ©runner  gen  fant  Utricty 3.   got  fei  im  genebig ! 

$)e$  jars  toarb  ber  ^erfeog  toon  SDiaitanb  toerbriben  au$  atten  feinem  ^JJ;. 
tanbt4,  ber  t)iej$  Subtoig  gurfe5,  unb  bett  ber  ling  8uburig  au$  grand* w209a- 
rei$.    ber  nam  SWaitanb  efn,  ftatt  unb  fcfytofc,  an  att  fcfyioertfcfyteg.    ber 
20fyerfeog  fam  IjerauSgeftoljen  mit  feinem  fd&afe,  ber  grog  u>a$,  bis  gen 
^rictyfen  im  birg.    ba  toont  er  tang,  toann  ber  fing  foracty,  er  toer  be$ 
tanb$  ju  SJIiaitanb  ain  renter  erb.    gef<tyac$  [25 ib]  umb  fant  ©arttameS  24.  <hu9. 
tag  99  jar. 

3n  bem  namen  unfers  Ijerren  3efu  S^rifti  unb  SWaria  l)abi>2ia. 
25ic^  3erg3Meuer,  unberfeffet,  anfa^en  ju  fd^reiben  ba$  biecty* 

3.  (St  flnbet  $$  in  bet  Gfcronif  SI.  285»-®i.  292b.  5.  3>iefe  5Wpttj  fteftt  falfalid)  unter  1502# 
7.  'gieter'  D.  9.  ain :  an  D.  'in'  D.         16.  $errei  W.         24.  w  209b.  *£>if«r  farfcofl 

fiubwig  nam  mit  im  fcimoegt  uon  2Railanb  95  gelabene  faumtofj,  [o  nid)3  ban  golbt  unb  flainater 
ttuegen.  bamit  fam  er  gen  Titian  in  bad  (Stfdjlanb  unb  batnacfy  na#  SnSfcructy.  24.  D:  unfet. 
unb:  ju. 

na<$er  @<$(a<$t  toon  1499  (@ototyurn  3.  3)tcfc©cf^i^tcifiiibergcgattgcttttt 

1859);  fflie&ter,  ©ef<$.  be«  $aufe«  gilrficn*  ©affet  ad  h.  a. 

fcerg  @.  447  ff.  4.  @.  SScrrt,  Storia  di  Milano  II 

1.  §ticbc toon SBafet,  abgcf^loffcn am  @.  84  ff.;  bie  &mb«Ijutet  ^at^ront! 
22.  ©c^temBcr  1499.  in  ©t.s(£^ron.  XV  @.  344, 1 ;  bie  @*reis 

2.  5lm  10.  gebruar  1499  toermffl&fte  ben  $an%  Ungeltet«  an  (§&fm3«n  dd. 
ft*  (SUfabet^,  bie  Softer  be«  §er;;og«  20.  Hug.  1499  unb  dd.  28.  Hug.  1499 
©eotg  toon  SBa^ern^anbs^ut,  mit  Wup*  bei  mii^fel  I  @.  375  u.  382.  2)er  @in* 
rc^t,  bem  ©o^ne  be8  flurfiitften  ?^iti^  jug  be8  frangiJftfdben  fliJnige  in  SWailanb 
toon  ber  ^falfe.  2)e8  ^e^teren  ©ema^lin  fanb  flatt  am  14.  ©e^t. 
a^argaret^a  toat  eine  ©(Jwejler  be«  §er«  5.  Subotoico  ©forja. 

jog«  ©eorg. 


Digitized  by 


Google 


428  gortfefcungen  bet  (Sfrontf  be*  ©ector  2Riitt<$. 

24. 9io».Itn  bcr  Ironid  auff  funtag,  toa$  fant  Satfyevina  abent,  ba  man 
jalt  1499  jar*  [>ib]  unb  ^aut  bie  jemengefamtet  bcr  aft  Rector 
3Kie(U$,  burger  ju  HugGpurg.1 

» 2|°ebc;        3tem  auff  fant  SRiclagtag  fam  bcr  f#toebif<$  bunt  gen  (SgUngen, 
btc  toon  ftcttcn  unb  au$  Don  Ijcrrcn,  toann  er  xoolt  ergangen  fein2*    ba$ 
bcttcn  fie  ftcty  toriber  jemen,  toann  bon  be$  !ing$  bon  ffrantfreicty  toegen, 
bcr  fo  mit  groffcr  ma$t  Ijeraus  ju  3M(anb  ti>a$,  beforgt  man  groffer 
untrui;  toa$  bon  Ijinnen  £ann$  Sangenmantet,  bcr  ti>a$  Ijabtman  im 

e.  Dec.  6unt  *on  fatten,  toa$  aucty  mit  im  bcr  ftattfetyreiber,  l)ieg  boctor  ©eittinger. 

2i9|^  bcr  6unt  toa*  fceiainanber  *on  fant  SKicfogtag  bis  fant  Slgctentag  im  io 
i500-' 1500  jar. 

wmb:        ffie*  jars  Ijetten  btc  bon  SKietenberg  ain  feinb,  tyieg  Sonfe  ©(tyott, 

w209bmit  ettid&en  ebetfeitten  bon  ®te<$  unb  anber  ebetteit;  bcr  fagt  in  ab  mit 
fcincm  anljang  unb  bctt  in  fill  fctyaben  mit  pranb  unb  anber  facty.  cr 
fctytug  aincm  bc$  rafe  ain  l)anb  ab  unb  erftatty  bemfetben  burger  ain  fnedjt  u 
barbci  ju  nactyt  bci  bcr  ftatt  in  gcrten.  ber  Iricg  toerct  tang,  man  rett  full 
barunber ;  abcr  bic  bon  SKierenberg  tootten  im  nic$3  anberft  t$on  bann 
nur  re<$t,  be$  erbuttcn  fie  fi<$  fiir  ben  bunt  jfi  ©ctytoauben  unb  anber 
Ijerren3,  . 

D292b.  affo  ift  befd&toffen  99  jar,  barbon  man  fit  jeit  gefagt  ^att,  auff  20 
1500  Jar,  e$  fott  fit!  tounbers  gefcfyeljen,  fo  ift  be$  jars  99  grog  bing 
gnug  gefefyefyen;  am  erften  auff  ain  jar,  a($  for  ftett,  ber  grog  frteg  unb 
blfittoergiegen  jnrifd^en  bem  fing  SKajimilian  an  ainem  unb  ber  aib* 
genoffen  an  bem  anberen  [teil],  au$  be$  grauen  bunt  ober  ftmoall,  ba§ 
bei  14  bauffent  mann  erfctylagen  toorben  ftnb4.  ba$  anber,  bag  ber  l)erfcog25 
8ubtoig  gorfc  bon  SKailanb  berbriben  ift  an  all  fd&toertfctyleg  [293*]  bon 
bem  fing  Subtoig  bon  grantfreicty5.    jum  britten  ber  groffen  ptag  ber 

13.  D:  3ird)  (ft.  ©u$). 

1.  93gt.  2ejcer«  $anbf<$riftenbef(brcU  @.  32.  @.  ben  2lbf<$ieb  be*  SBunbettage* 
bung  ju  bcr  (Styronif  be«  Rector  3MU$,  in  (S&Hngen  toom  5.  December  1499  bci 
2lug*b.  (£$ronifen  in  ©.  XUII.  JKfipfct  I  @.  400. 

2.  2ftarjmiUan  roar  fc&r  bemityt,  bic  3.  Ski.  $einri$  3)eic$«ler«  (Sbron. 
@tabt  Augsburg  bei  bem  SBunbc  feftp*  in  ©t.*(£bron.  XI  ©.  603,  6,  605,  607, 
fallen.  2lm  15.  3uU  1496  befieblt  er  10,  608,  14,  609,  610,  2,  613,  615 
ibr  eraftlicfr  bag  fie  ni<$t  langer  'SBeige*  2lnm.2,  616unbunten©.430,4  16. 3)er 
rung  fu<$en  fotte,  ber  @rfirecfnng  beS  ©efcbafctgte  roar  ber  8lat^«^err  2BU&efot 
©unbes  beijutreten',  unb  am  7.  9ta>.  3)errer,  ber  im  Xerje  ertoSbnte  ©enof[c 
1498  bro^t  er  (toon  SormS  au8)  fie  'ate  ©<$ott8  S^rifio^  toon  ©ieA.  ©gl.  bc« 
beg  ^eiligen  reic^S  offenbar  tf<$ter  unb  tefeteren  gebtudteS  3(u«f(btetben  an  (§6* 
ungeborfame  attent^alben  aufjuflagen'.  tingen  dd.  23.  2)ec.  1499  bei  ^tiipfet  I 
93gl.  §erberger,  Sonrab  $eutinger  in  @.  401. 

feinem   ©er^Sltniffe   ju   ^aifer   SWaji«  4.  ©.  oben  ©.  426,  5. 

mUtan  I.  im  15.  unb  16.  3a&re«bert<$t  5.  @.  oben  8.  427, 18. 


Digitized  by 


Google 


1499—1500.  429 

fctytoeren  ptatteren1,  gott  toofl,  bafc  ed  cin  enb  ljab  im  1500  jar!  jum 
fierteu  bed  Dflrdcn  ^alb,  Ijeraudgejogen  auff  bie  genebiger  unb  funft  auf 
nement2.  auc$  fo  ^att  bad  feut  aingefctylagen  in  bem  fifigindtaub  unb  in 
gar  audgebrent,  bafc  ed  in  ber  jeit  auf  btc  ftunb  fctynib  unb  fait  toad3, 
s  toad  $erna<$  im  1500  ergett,  toefl[cn]  toir  auty  tttoa*  fctyreiben. 

3efud  SKaria  1500  Jar. 

£)ed  }ard  auff  fantSfatljoniud  abent  am  16.  fenncr  famen  ettticty  fag  d  295*. 
Dftcrtoeind  4,  bie  l)etten  ju  atf  aimer,  unb  bie  (egt  man  ein  in  bed  Wttyp 
abferd  l)aud  am  ©einmartft5.  unb  ferten  bem  fing  SWajimitian  ju,  unb 
io  toaren  toot  90  fag,  toann  bad  jar  Dor  bem  batum  toa^  ber  Dftertoein  tool 
geratten6. 

2luff  bonftag  for  tiectytmefc  lam  boctor  SBeittinger  t>on  Sfftingen  unb^^; 
practyt  ain  biffin,  bad  liejj  er  bruden,  unb  muft  ber  buctytruder  fcfytoeren, 
er  unb  fein  Incest  nement  barton  ju  fagen,  xoa^  bie  ainung  bed  fctytoebi* 
isfctyen  bunfe  1500  jar7. 

3luff  5.  feberer  im  1500  jar  ift  ber  I)erfcog  Subtoig  be  gorfco  bon^*^ 
aWaifanb  toiber  lommen  gen  SMtanb  an  atte  f#toertfc$teg,  unb  fenb  im  w  209b- 
engegengangen  bie  toon  9ftailanb,  unb  er  l)ett  fit  fold  bei  im  geljabt.8 

Stuff  big  jar  abj.  3.  marci,  toad  bie  rectyt  fadnactyt,  fytt  man  bem  fing  w2?^. 
20  unb  tyerfcog  3ergen  ain  battfe  mit  ben  toon  gef<$te$ten9.  affo  am  morgen, 
an  ber  efefyerin  mittoucfyeu,  fc^uff  ber  remtfety  fing,  bag  man  im  aber  ain  4.  awaq. 
banfe  [Ijett]  mit  ben  Don  fauffteitten  ober  [ber]  gemain;  ba  toad  er,  aucty 
Ijerfcog  3erg  bei,  aber  fie  banfeten  nit  Don  bed  fantgraffen  toegen  toon 
$effen,  ber  ben  Ijatd  ab  xoa$  gef alien 10. 

1.  D\  fdjmict.     9.  D:  4jai'  (latt  '&au*\      20.  D:  ba  morgen 

1.  ©.  oben  ©.  422,  1.  ©tabtfcbrelber  fflr  Mensjett  befteUt.  $er» 

2.  6.  $tqu  $er&berg,  ©eft.  b.  'o*  ^gcr  1.  c.  ©.  31  *nm.  3.  3>ie  ncuc 
manifaen  «d*c«  ©.  664.  8a(.  untett  Orbnung  ber  jtodtfia&rigen  (Stmgung, 
©.  432,  1.  batierttoom  26.  3<m.  1500,  tft  abgebrucft 

*    (k  <a-«fc~  o;  7A    1  bei  ®att/  De  Pac©  publica  @.  349. 

,'  f  *    ?           I  »    cm    i   i,.  8-  ©«  im  Mrlgcn  Sabre  toertriebette 

4.  8jl.  ©runner,  *aifer  SWarJmtttan  $erjog  (f.  oben  ©.  427, 18)  eroberte  an* 
I.  unb  bte  8?ctd^«Pabt  *ug«burg  ©.  24.  fan0$be«  3af>re«  1500  (ein  ganjes  ©erjog. 

5.  @.  oben  ©.  424,  23.  tbum  (mitHu$na$mecinigerfefhr<pi%) 

6.  2)a«  3a^r  1500  ift  iiber&aupt  be«  mflljelos  jurilcf  unb  jog  am  5.  gebr.  in 
fannt  aid  ein  guteS  SSeinja^r,  ba8  fo«  3Jiatlanb  ein.  33erri,  Storia  di  MUano  II 
too^l  in  Ouantftfit  tote  in  Oualitat  fe^r  @.  95. 

befriebigte.     @.  g.  ©.  ?faff,  ®efd^.  to.  9.  2)et  ^ifnig  mar  erfl  2ag«  toor$tr 

@tuttgart  I  @.  240.  (2.  9Har$)  in  Augsburg  angefommen. 

7.  ©.  oben  ©.  428,  4.   flonrab  ?eu«     @.  @enber  @.  73,  9. 

ringer  toar  feit  bem  9.  @e^)t.  1497  als         10.  SBU^elm  III.  gcfl.  17.gebr.  1500. 


Digitized  by 


Google 


430  gortfefeungcn  bet  (E&rontl  bed  $ector  2Rfill$. 

1.  awoti.        <§d  toetet  bed  teictydtag  bon  bet  fadnad&t  bid  fant  attid&etdtag.     ba 

d  29$;  toarcn  fill  bet  $etten,  anti)  am  fatbinatl,  auc$  fo  fill  ffialctyen,  befunber  son 
2RaiIanb,  bie  l)etten  gtog  nribenoettiglait  gegen  ben  fing  bon  gtancfrekfc  *. 

Dmb.        8b}.  7.  marci,  load  auff  famftag  in  ben  4  tagen,  tait  bet  renrifa 
ling  2Ma$imitian  Ijie  aud  unb  toolt  gen  SRietenbetg,  j&  bettictyten  ben  Iriegs 
bed  matgtaffen  unb  bed  ftonfe  ©gotten  mit  ben  Don  SRietenbetg ;  unb 
!am  nit  toeitet  ban  gen  fetytoebtfetyen  SBetb  an  bet  ©onau  unb  lag  ba  bid 
auf  13.  tag  marci  unb  lam  toibet  gen  Slugdputg  auf  fteitag  ju  nac$t  in 

i3.a»ati.  bet  etften  fafttouctyen.    ed  toaten  jfi  SBetb  bed  matgtaffen  tett  Bet  bem 
ling,  abet  bet  matgtaff  toolt  nictyd  batbon  laffen  teben,  befunbet  cr  toolt  w 
ficty  etllagen  for  bet  fantmung  ju  Slugdputg  aid  for  bed  teictyd  tag,  bed 
man  toatten  toa&  auff  batum 2. 

D293b.  3ibi.  7.  aptiH  toatb  bet  l)etfcog  toon  SWaitanb  gefangen  Don  bem  ftng 
toon  gtandteicty,  unb  gef<tya<$  im  fetb,  unb  bettieten  ben  Ijetfcog  bie 
©ctytoeifcet,  ben  et  fotb  gab,  unb  gaben  in  iibet  aid  3ubad  unfeten  Ijetren.  3u 

d  254».        5lbi.  16.  aptifl  im  1 500  {at  ift  bet  ©c$ott  mit  fein  anljengetn  fcertidfrt 

w  209b  tootben  mit  ten  bon  5Rietenberg : 4  went  gefctyeljen  fei,  bem  fei  gefc$e$en, 
unb  ber  fo tu<$  toetttet  ftatt  in  bem  bifd&off  bon  ©fitfcbutg  unb  bem  fcifd&off 
bon  ©abenbetg5.  bed  gefiel  ben  bon  9?ieteubetg  nit,  unb  fagten,  fie 
mieflen  alfo  leiben;  abet  ed  n>et  nit  fflt  bie  teid&ftfttt,  toet  ed  jefc  an  in, » 
fo  wet  ed  auff  anbermal  an  anbeten. 

w  247*.        £>ett  &n$att  graunbetget  jum  §ag ,   tyett  ©igmunbtd  f on ,  ber 
unbetftunb  ftcty  bilet  fad^en  afljie,  toeil  bet  teid&dtag  toeljtet.  bem  Ijatte  bed 
fSntgd  ljoffttf<$net  ein  fctyauben  gefietett  mit  gutem  fuetet.    ba  fd^ift  ber* 
felb  Seonfyatt  gtaunbetget  ein  fne#t  batnacty,  ba  toott  imd  bet  fitfner, * 
bet  ©tubenbetget  genant,  gat  nit  fc$i<fl)en,  et  fc$i<flje  im  ban  bad  gelt, 

6.  D :  j&  oetridjten  frieg  mit  bem  margr.  unb  be#  Jtonfe  €$.  unb  bit  von  9t.  15.  3n 

tt>  210*  ftefet  nod?  folgenbe  fciebergefcorenbt  Wotij :  9(11  berfrog  fiubwig  »on  '271  ail  ant  au#  %tyt\ 
bem  fonig  von  fttanfbrei$  redjt  auf  bie  tibgenoffen  ober  auf  ben  fe&webifaen  punbt  ober  anf 
bad  ganje  reid>  teitfdjer  nation  butt* ,  unb  tme  ber  lonig  be!  re$ten£  nit  fein  wclte,  ba  woltea 
bie  eibflenoffen  bem  fonig  nit  me&r  ^petfen,  jfigen  b.eim,  namen  3  monat  folb  »on  im  uneeibieat 
ein.  (Con  fpaterer  ^anb.)  21.  3n  w  209*>  lautet  ber  Qlbfafr:  3>e*  jar!  warb  Gonfc  6<^ctt  unb 
G^riftoff  oon  ®i$t  mit  ber  fiat  Wiermberg  oerridjt,  ber  fie  grod  f^eben  f^etten  t^an;  er  rrgriff 

1.  3)ct  ^et^gtag  wurbc  crfl  am  10.  4.  <§.  ^icju  oUn  ©.  428,  11  u.  430, 
Styrtl  1500  crSffttct,  ber  ^ci^fitagdab*  5.  3)cr  abfc^lug  be8  grtebend  i*>\\tyxi 
fctyteb  battcrt  ttom  1 0.  (September.  SBgl.  ber  ©tabt  unb  jhntfe  ©t^ott  erf olgte  am 
©enber  @.  73  ff.  Dflerabenb  bes  3abre«  1500  (18.  «pri(), 

2.  ©.  bieju  ©enber  ©.  85  9lnm.  1.  am  20.  tourbe  ber  grtebe  .tn  ^flrnbetg 

3.  SubotoicoSHoro  gcriet^  bei  9?otoara  toetflinbet.  @.  $einrt($  S)eic^^Ier«  (£^ron. 
am  10.  Styrtl  1500  bur*  SBerratb  in  bie  in  ©t.«<Sbron.  XI  @.  616  mtt  Slnm.  4. 
©efangenfe^aft  flSntg  fub»ig«  XII.  toon  5.  93if$oftoon2Biirjburg  tear  bamaU 
grantrei*.    ©gt.  be;iigti$  ber  al«  33a*  §einrt*  ©tog  toon  Xroctau,  ©ij^of  toon 
riante  gegebenen  9?ott^  SBUgeUn  II  ©.  6  ff.  Bamberg  ©eorg  toon  ©ibta. 


Digiti 


zed  by  G00gle 


1500.  431 

bad  cr  baran  berbient  ^ettc :  bann  bcr  graim&erger  jatte  nit  gern.  alfo 
gteng  cr  jue  bem  ffirfctyner  in  fein  Ijerberg,  in  bet  ftrottenau  juc  bcm 
JBalt^ae  ©Blbner,  unb  ftacty  in,  bag  cr  am  toierten  tag  ftorb.  barauf  flolj 
bcr  gfraunberger  in  bad  ©etyerfanbt  [247b]  unb  toarb  $ernac$  bed  t&nigd 

&  bicncr  mit  8  tferten *.  gfctyalj  umb  fant  ffiatturg  tag.  *•  swai. 

©ed  Jard  $etten  bic  toon  SRterenberg  fill  irrtung  gen  bcm  margraffen  ^ ^ 
griberidfr  Don  ©ranben&urg  bon  toegen  4  bitren ,  [bic  ftc]  Ijetten  gemad^t.  *210a-' 
bed  toad  tyert  tmber  [ben]  margraffen*  fie  muften  fc*)lec*)t  bie  bitren  toiber 
ablegen  nau$  tout  bed  Ijailigen  reictyd  tag,  ber  auff  bed  mat  ju  Stugdpurg 

io  n>ad;  ber  Ijett  fifl  mit  jfi  fc$affen2. 

Ded  Jard  !am  ber  3)ur<f  mit  groffen  fold  auff  bie  genebiger  unb  bettD25ib 
in  groffen  fctyaben  an  fold  unb  auf  bem  (anb  mit  prennen  in  gurgaufl, 
unb  bett  ber  $)ur<f  funft  nement  ni<$d.  bie  genebiger  fyrad&en,  ber  remif$ 
ling  SWajimilian  Ijett  bur$  fein  bergunft  bie  SDurcfen  l)eraud  fiber  fie 

isgebractyt,  unb  geioann  aucty  ber$)itr<f  ain  ftattSebenta  unb  barbei  fill 
tanbd3. 


ain  burger,  ain  be!  rati,  jene<$fl  bet  bet  flatt,  bem  $ui  ex  ain  $anb  ab  unb  erfiac^  im  fein  tnedjt  unb 
rannt  jft  bem  t&enoatt,  fia$  unb  $ui  ju  im.  alfo  toatb  bifei  tried  Q'fW  an  btn  Mfaoff  von  Sambetg 
unb  bifc&off  oon  SBitfcbutg  —  went  fefcaben  »er  gefdje&en,  bet  $et*,  faopf  gen  faopf.  —  fltn  {Ranbe 
ftebt  von  anbetet  $anb :  Alitor  ita  legi,  tootauf  bie  (Stja&lung  bet  SWigfcanblung,  bie  bem  9latb*« 
berm  ffiilfcelm  $ettet  oon  IRfitnbetg  but#  6#ott  jugeffigt  wuibe,  folgt.  6.  b,ifju  oben  6.  428,  11. 
Dit  [Retty  faliefct  mit  ben  SSotten :  $ie  oon  I&tingen  lieffen  ben  €cfrotten  unb  feine  $elfet  [in]  inc 
faloffet  unb  matfbt  au*  unb  ain  briber  bie  oon  Wfirmberg.  5.  Son  fpatetet  $anb.  7.  betten 
fie  gemadjt  D.  8.  f<fele<fet  fie  mfiften  ic.  D.  10.  bet:  im  Drig.:  ba.  3n  D  293*>  (W  135* 
w  210*)  ftety  no<$  folgenbe  auf  bie  $einbf$aft  jwifaen  bem  SRatfgtafen  unb  bet  Stabt  DWrnbetg 
bejflglic&eSteUe:  %\t  oon  iRietenbetg  etftadjen  aim  betfeog,  bie§  $etjog  binbetfi$  won  bet  ffleiben, 
woU  2  tnedjt  unb  fdjlfigen  in  wunb.  unb  et  »a*  auf  bem  loeg  gen  ben  14  nottfcelfet,  unb  fie  mainten, 
e*  weten  ieten  feinb,  unb  gef<$a$  an  bem  14.  tag  marcii  im  1500  jat  ;  bet$erfcog  Mat  be*  matggtaffen 
^offgefinb.  alfo  mfiflen  bie  toon  ftietenbetg  gen  ^flndeWpieU  wei^en,  waten  150  pfetb.  alfo  f^fiff 
bet  ting  biefelben  pfetb  gen  Rettingen,  ba  lagen  fie  woQ  ain  fcalb  jar.  Bit  fie  lebig  toutben.  unb 
ba  He  bie  buten  abbta^en,  ba  »atb  bet  fcanbel  gefiiUt.  —  IBejiiglitb  be*  ^tbbruc^e*  bet  Ibiinne 
beti^tet  u>  248*  auifub^tli^et :  Wadjbem  bie  von  fturmbetg  lang  unb  oil  angefcalten  unb  bem  tonig, 
aueb,  anbeten  futfitn  oil  oetftbemlt  batten  unb  gebetten,  ob  fie  bie  tbutn  be^atten  md^ten,  bann 
fie  oetmetnteni  je  jut  beb^alttn,  gott  geb,  el  gefiel  bem  margtafen  obet  nidjt.  abet  bet  tinig 
fe^ueff  enbtlid^,  ba§  fie  in  fueifiapfen  unb  al*balbt  jue  angefi$t  be*  brief*  bie  tbutn,  fo  fie  gebaut, 
abbteeb.en  unb  fcimoetbtbon  folten.  alfo  befiellten  fie  bei  bet  na$t  wettbleit,  bie  fdjraufften  unb 
watfen  bie  tbflrn  an  bie  feiten  unb  jettiffen*  oon  ainanbet  unb  marten  ain  gef$tei,  al*  b,et«  bet 
feinbt  umgewotfen,  unb  gef^a^  um  fant  fiotenjen  tag.   ($on  fpatetet  ^anb.) 


1.  ?eon$arb   graunberg  torn  $aa$  ?c^anto;  aid  au$  tint  tlirlif^c  gtottc 

tt>atnic^tber®o^n,fonbernber(gnM@tg«  toot  ber  ©tabt  anfam,  fa^ttuUrte  pe  am 

munb«.©.  ©oefc  im  ObcrB.  Urc^tto,  3a^rg.  26.  2lua.uft  be«  3a^re«.  ©lei^gcittg  tt>ar 

1889®.  112jf.,  »o  manned  9ltut  fiber  ein   tfirttt^cfi  $eer   bur*  2)afmatien, 

Jeon^arb  gu  ftnbeti  i(l.  £cata  unb  griaul  bt«  na^  bem  Sfongo, 

2   @  biegu  @enber  ©  85  7  Xagliamento  unb  ben  SKarlen  toon  93i- 

3.'  «m  22.  Suit  ttWm  bei  rume-  ^^^S^a*^SSi'  ^ 


Digitized  by 


Google 


432  gortfefeungen  ber  (S&rontf  beS  #ector  WIM6). 

w  i35b.'        f^encbig  Irieget  bcr  SDiinf.  in  bcm  Jar  1500  geioann  bcr  SDfird  ben 

w  »°*-  genebiger  ab  2  ftett,  Sarffan  unb  SWobon1,  toaren  2  borten  an  bcm 
met.  fo  feng  bet  fing  bon  grantfret<$  ben  tyerfeog  bon  SWaifanb2,  t% 
Ijetten  bie  reictyftett  aucty  fitt  anfectytung  gegen  ben  ©ctytoeifcern  auff  ba$  [ax. 

w2iob.  3n  bifem  far  ben  21.  auguft  Ijatt  atn  bomcapitet  bemHtget  ber  fin. & 
maty,  auf  it  begeren  2000  p  ju  teiljen,  bann  fie  ben  etbgenoffen  10000  ft 
branbf^aben3  unb  5000  fl  probifion  l)att  mieffen  geben.  Ijatt  autf)  be* 
fagt  capitel  befd^offen,  bag,  too  man  ben  (Soffenbrot  (^ftcger  ju  Sren* 
berg) 4  nit  ju  einem  furftanb  (birgen)  Ijaben  Iflnne,  ftcty  an  tyerrn  $aulfen 
bon  8ie<tytenftein8  ober  ijerrn  $anfen  bon8anbato6  ober  aber  benguederaio 
beniegen  ju  laffen. 

w248*.  @$  toa$  alfljie  ain  burger,  ber  toonet  bei  bem  SBeberljauS,  ber  n>a$ 
gar  ein  reiser  unb  larger  man ,  bo<$  f  onft  gottsfflrcfytig  unb  fctytecfyt,  bafc 
man  in  fflr  ein  fcfyfecfyt  perfon  l)iett,  toer  in  nit  lent;  Ijiefe  Dtt  Saugtnger7. 

e.  eept.  berfelb  ritt  bor  fant  SWangentag  mit  einem  fyerber  l)inau$  baiffen,  unb  is 
ba$  rofc  fieng  mit  im  an  jue  fpringen*  ba  toott  er  mit  ber  Ijanbt,  barauf 
ber  ooget  fas,  aucty  juegreiffen,  ba  fieng  ftc$  ber  fogef  an  jue  fctynringen, 
ba  fieng  ba$  rofc  nod)  Ijefftiger  an  $ue  fyringen,  a(fo  bag  er  tyerabfiet. 
unb  ba$  rofc  tuef  tyeim,  unb  er  blib  bie  ganje  nactyt  neben  ben  jiegetftabel 
im  felb  (igen,  bag  er  umb  fi<$  fetbft  mcfyts  toufte.  atfo  blib  ber  ljunb  unb 20 
ber  bogef  bei  im  bie  ganje  na<$t,  unb  am  morgen  gieng  er  herein  in  bie 
ftatt.  man  l)atte  forg,  toeit  fo  ein  grofc  bofflj  fyte  toa$,  er  toere  bon  bofen 
buben  abgetoorfen  unb  fyimoegfljgefiert  toorben. 

w  248b.  Die  oon  SRottenburg  an  ber  dauber  fatten  bem  bifefyoff  bon  ©am* 
berg  etficfye  feine  arme  leit  in  biJrferen  gefangen  unb  fierten  fie  in  25 
einen  marfl)t  unb  tootten  fie  befefyajen  mit  geioalt,  on  atte  btUiglett  unb 
re<$t.  ba  jog  SSI.  £ru<$fe6  bon  be$  bifd&offs  toegen  mit  ettlictyen  ratftgen 
pferben  unb  fufefnectyten  unb  ber  bon  SKurmberg  jugegeben  bottlj  fur  ben 
marfljt  unb  gemonnen  ben  unb  namen  ire  gefangnen  tob  [249*]  unb 

3.  D :  Um  b.       11.  ©on  fpateter  #anb.       23.  $on  fpaterer  $anb. 

1.  S)ic  ©tabt  9ftobon,  gegen  irelcfye  (Styrenberg,  ein  befonber*  anacfc^cncr 
ber  ©ultan  SBajcftb  II.  perfBnU^  jog,  ©ilnftling  SWarim titans.  @.  ff^cr  i^n 
»urbc  am  10.  Hug.  erobert,  am  15.  Slug.      Ulmamt  1.  c  @.  818. 

fapttultrtc  9^at5artno,  tretc^em  ©eif^tele  5.  <&.  ilBcr  i^n  cbcnba  @.  818. 

balb  barauf  floron  folgtc.  6.  §an«  3afob  toon  ?anbau.  @.  fiber 

2.  ©.  oben  @.  430  Slnm.  3.  i^n  oben  ©.  418  3tnm.  5. 

3.  @.  btegu  Ulmamt,  9tta$imUtatt  7.  Hu«  einem  angefefcemn,  »obl- 
©b.  I  ©.  795.  T^abenben  ©ef*le(^te,  ba«  im  3afre  1558 

4.  ©eorg  toon  ©offembrot,  ^fleger  ^u  in  bad  ^atriciat  aufgettommen  murbe. 


Digitized  by 


Google 


1500.  433 

tebenbig  <m$  ben  ftiJHjen,  blinberten,  toa«  fie  in  bent  marfljt  fanben,  unb 
branten  in  in  grunbt  ab.  nun  n>a$  ber  pfatjgraf  fd&irmljer  fiber  ben 
martyt,  unb  Ijett  margraf  gfribericty  auc$  teit  batan  unb  tyerjog  3org  Don 
©etyren  unb  &aft  grafen,  titter  unb  ebte  bei  ben  ljunberten.  gef$a# 
5  fcor  toeiljennactyten.  25.  Dq. 

@$  toarb  autf)  auff  ba$  iar  mink  I)ie  gef<$tagen,  A  unb  Ijetter,  d  250b. 
toa$  nun  maifter  3oriu$  SDiitter  \  gab  man  ber  A  7  flitting  3Jlenc$er  filr 
ain  p,  ber  fatter  auc$  fo  fiH  gait,  ber  ungerifcty  ft  1  p  unb  22  Ireifcer 
gait,  ber  Ireifeer  3  A  2  fatter. 

10        £)e$  iar$  1500  auff  be$  Ijaifig  reu$3  tag  loarb  toon  ben  Ijemn^*. 
lurfflrften,  furften  unb  bifd&off,  prelaten  gemactyt  ain  neue  orbnung  unbw2,ob- 
ba  befd&toffen,  n>a$  bann  in  ben  ned&ften  2  jaren  barf  or  auc$  betractyt  ift 
toorben  ju  2Burm$,  aucty  ju  greiburg  im  ^Jrefyffgeu2,  grog  antigen  ber 
friftenljait,  atfo  in  ber  geftaft:  man  macfyet  ba  ein  regiment  unb  fafct  ain 

isratt  gen  Sftiirmberg,  ber  l)ett  alien  getoatt  auSjurtctyten,  toaS  bann  anlag 
bem  Ijaittgen  remifd&en  reicty3;  man  macfyet  au$  orbnung  in  Itaiber4, 
au<$  in  minfe,  in  golb,  in  filberminfe5,  aucty  legt  man  gelt  an  burcty  [bie 
lanber]  be$  remifd^en  rei$$.  ainer,  ber  ba  l)ett  40  p  getfe,  ber  gab  1  P, 
gaiftticty  unb  toeftti($,  ain  eefyatt  ain  fr.  Don  ainem  gulben,  ate  pit  er  p 

20  ju  folb  fytt*.  man  mad^et  aucty  ba  ein  reittysljabtman,  toa$  ain  fyerfcog 
Don  attind&en,  fyiefe  9ltbrec$t7,  unb  mactyet  ba  pit  orbnung,  nrie  man  im 
felb  pcty  fatten  follt,  e«  toer  toiber  ben  ©flrdfen  ober  nit.  ba$  foltt  atfo 
»on  bem  gelt  auSgerictyt  toerben,  ba$  man  bann  im  reu$  gefamtet  l)ett. 

@$  gait  ain  fctyaff  roggen  ain  p,  au<$  ettoa  ber  beft  ein  €1  3Hinc$er,  D294b 

25  ain  f$aff  leren  10  6  3Win$er,  ain  f$aff  ijaber  14  groj*  ober  2  fd^aff  fflr 
1  P,  ain  mag  (Sttfeffer  7  A,  SKedfertoein  5  A,  4  A,  Dftertoein  8  A, 
od^fenPefcty  3  A8,    foecerei:  pfeffer  1  forg  100  bug.9  ju  ftenebig, 

5.  Son  fpatetct  $anb. 

1.  S)er  SRiinsmeifhr  $tefj  #ieronty:  galtcn  efnen  9tyehrif($ett  ©utben.) 
mu«  SWiitter;  er  toar  at8  foW&cr  ttya'tig  2.  ©emetnt  ftnb   bie  9&et<$stage  ju 

fett  bem  3afyre  1494;  am  'fantyflag  toor  SSormS  im  Safcre  1497  unb  ju  grctburg 

funtag  cantate  (27.  Styril)  anno  1494'  im  3a$re  1498.     @.  ^tegu    Wantt  I 

ttjurbe  er  'fur  ain  munfematfier  ainem  @.  85  ff. 

rat  prefentiert,  unb  baruff  berfelB  munfe*  3.  @.  bie  8^egiment«orbnung  in  ber 

maijkr  gelobt,  bie  mun^  unb  fetn  am^t  neuen  jc.  ©ammlung  ber  9?eic^«abf^iebe 

je^attten,  »te  toon  aUter  ferfomen  ifi,  un*  S3b.  n  @.  56  ff. 
BeWtoarf.  9lat^becr.@.  139.  3m3a^re  4.  @.  ebenba  @.  78. 

1512  cam  bonerflag  nac^  opern'  twurbe  5.  L.  c.  @.  77  ff. 

WlMtx  feine«  Umtefi  at«  SRihtjmetfier  6.  L.  c.  ®.  60  ff. 

entlaffen.     ^ati«becr.  @.  125.     SBgl.  7.  L.  c.  @.  85. 

©affer  unter  1499  unb  @tetten  @.  251.  8.  25gl.  ©enber  @.  81,  3.  6. 

(210  ^fenntge,  7  SWfln^net  @#iainge,    •       9.  ©.^ieau^imonSfelb^ergonbaco  , 

et&bte^ronitcn  XXm.  28 


Digitized  by 


Google 


434  gortfefcungen  ber  tyxouit  brt  $ector  SRfittcfc. 

imber  14  bug.,  nfifc  7  A;  faneB  51  bug.  in  52  bug.,  am  furbU  negel 
16  bug.,  prtyfifl  9  bug.,  mact  13  bug.,  (uga  30  bug.,  tooB  fur  Ulm 
6  bug.,  au<$  53/4  bug. ;  toeinber  unb  manbet  fcnb  nit  berljanben  auff  ba« 
iot,  bed  5Dfirggen  fytfben,  ber  ban  Ijeraud  ift  getegen  Bei  SWobont.  pax 
bug.  laufft  auff  genebig  gS  36  ft  p00  5  p,  ungerifdfr  golb  gu  36  fl  5  |U 
par.  gab  ntan  7  72  #  fto  ain  ro<$  bu<$  ober  1  °°  umb  16  fl  18  % 
gait  toeifj  farbet  65  fl,  ro$  58  p,  trail  61  p,  fd&toarfeed  bu#  19  fcetfcer, 

2.  mi.  aid  umb  fafna$t  na#  tied^tmefc  int  1500  for. 

D293».        £)ed  jard  1500  ift  gar  ain  grofc  toibenoertig  jar  getoefen,  toaxva  t§ 
mad  ber  grog  ttetag  ber  btateren1,  au<$  aBe  narung  nit  faft  toolfeB,  unbio 
toareh  gro|  teg  im  rei<$,  and)  int  punt,  ben  ntan  nennt  ben  f^mebtfc^en 
bunt. 

w248b.  1500  toarb  bie  ntfifyt  im  graben  bet  ben  ©arfflfern  abgebro<$en, 
unb  tourben  ben  fif$ern  ire  ffiften  ba^in  gebaut,  unb  toarb  ieber  faft 
ifirti<$  umb  30  (r,  bertiljen  bon  ben  bauntaiftern.  i& 

w24gb.  <5ttti<$e  merger  bon  Utm  fytben  jue  ®teit2  300  odfrfen  fflrgetricbcn. 
ba  fyatt  fie  ber  goBer  Ijeiffen  gotten,  ba  fagtend,  ed  ritten  bie  re$ten 
tyxnatf),  bie  toerbend  bergoBen.  unb  aid  fie  ljerna($  famen,  $aben  fie  bie 
octyfen  nit  bergoBen  nrtflen,  fonbem  gefagt,  bie  foBen  goBen,  bie  fte 
treiben.  ba  ift  ber  goBer  mit  inen  gue  ben  o$fentreibern  gerttten,  bie» 
Ijaben  im  ben  goB  and)  nit  geben  to 5 Ben.  bad  $at  ber  jotter  bem  grafen 
Itagt,  ba  ift  ber  graf 3  in  eil  mit  20  pferben  aufgetoefen  unb  Ijatt  bie  o<$fen 
all  gen  Dttingen  triben  unb  fflr  ben  gofl  14  octyfen  gef<$la#t  unb  be* 

29.  etpu  fatten,  gef<$a$  umb  SDWd^aeli 

1501.  * 

D29>.  3lbj.  4.  januarius  im  1501  jar  Ijette  bie  gunft  bon  toeber  aber 
ain  ttribertoerttgfait  [bon  toegen]  bed  tangen  garen4.  alfo  parteiten  [fle] 
fi<$  aber  unb  toalten  ain  gunftmaifter  auf  battum,  Ijiefj  $ann6  ftenflin5. 
ber  toad  bedma(d  nie  in  ratt  lommen;  unb  fatten  bie  toeber  for  ain  gunft* 

7.  D:  fattfttfcen  b.       24.  ©on  fpaterei  $anb.       26.  D\  fjetten. 

bei  £ebe«<$l  II  ®.  117,  too  au«  bem  1537,  »utoet<$er3eite$attfcnt0ttf$ngger 

2)larium  be«  Marino  @anuto  (batum  fam,  im  ©efifce  ber  gamltle  ©urggraf 

1.  2RSn  1501)  etn  ©tnten  be*  ?rdfe*  (*ou  <5M8tt  unb  Og«onra). 

bed  ?{effet«  *on  130  auf  102  2)ufaten  4.  S3gl.  often  S.  409, 1. 

,el  cargo''  ettoS&nt  toitb.  5.  $an*  iWnlln  toar  3»3Ifer  in  ben 

1.  ©.  often  @.  421,  21.  3aftreu  1495  bet  1500  gewefen;  Im  Saftte 

2.  ©I8tt  in  Uutetf<$toaftett.  1501  wurbe  er  3unftmeifter.    (^ac^  ber 
»      3.  @16tt  befanb  p*  M«  gum  Sa^re  Sifle  in  bee  ©eber^ronlt.) 


Digitized  by 


Google 


1500—1501.  435 

maifter  bed  jard,  Ijieg  bcr  ©iman  SRummet1,  barf  or  toad  ainer,  Ijiefc 
$annf$  ©immett2;  an  bcm  fotbt  Don  rcc^t  bic  toatt  fern  getoefen,  bcr 
toad  baumaifter  getoefen ;  atfo  an*  neib  marten  fie  nic$d  a\x&  im  bann 
1  gtoetfer.    fie  toatten  aucty  5  neu  gtoetfer3,  bic  ed  aucty  rait  bem  lurfcen 

5 garen  Ijetten,  unb  toaren  toiber  bad  tang  garen,  toann  ed  bocty  nit  fc^ab, 

•  toann  toa^  befunber  au^  neib  unb  ljaf$  ben  merer  bail;  [297*]  $ett  jebcr* 
man  ffir  ain  borreten  Ijanbet,  bag  lainer  borft  Ijie  bad  garen  gren  fauffen, 
unb  toenn  er  gen  SBerb  ober  anber  ort  gocty,  fo  berft  er  laffen  gren,  unb 
rett  man  ftard  bartoiber. 

10        W>\.  \ax  toaren  bie  toeber  aber  for  ratt  unb  tootten,  bag  bie  geftraff t  d  297b. 
tourben,  bie  bad  garen  gren  faff  ten  gu  SBerb4.    iber  foflictyd  ift  ain  ratt 
barfibet  gefeffen  tang  geit  bid  auf  1.  becember  im  1501  |ar.    bargtoif<$en 
Ijanb  bie  toeber  ain  raerd  gemactyt:  gfi  fant  2ftic$etdtag  ift  bad  raer  toor*  29.6ept. 
ben,  man  fofi  bad  tang  garen  gar  Ijinaud  bonn;  toaren  bet,  bie  bad  mer 

15  marten,  tool  300  mann  unb  ber,  bie  bad  tang  garen  Ijabeu  tootten, 
nun  13  mann*  toa^  Stomal  greityaimer  berfetben  13  man  ainer.  nac$ 
bem  alien  ma$t  ain  ratt  bie  orbnung  unb  lort  fxtff  nit  an  bad  mer,  toie* 
toot  bie  gunftmaifter  toon  toeber  Ijert  bartoiber  retten,  toarumb  inen  nit 
bad  mer  ferfotgen  gu  taffen,  fo  boc$  bad  anberen  ginften  ertabt  toer.   fagt 

20 aber  ain  ratt  f$te$t,  fie  fottten  Iain  merd  mad)en  an  ain  ratt;  ed  toer 
inen  bor  6  jaren  auc$  berpotten  toorben,  toann  ain  ratt  to&ttt,  bajj  Iain 
merd  gemactyt  tourb,  bad  ain  ftatt  antreff,  bon  lainer  gunft. 

Stuff  fant  SWctafctag  im  1501  iar  ba  fcerfunt  ain  rat  ber  gunft  berf^f"; 
toeber  ben  befctytuj*,  ber  tang,  tool!  10  Jar,  getoert  fytt  in  groffer  Hag 

26  unb  irtum;  toa^  £annj$  ftenttin  gunftmaifter  unb  ©iman  SRummet  alter 
gunftmaifter5;  toan  bad  mer  toad  audgangen  an  aind  rafc  toiffen  unb 
toitten,  unb  taut  ber  gebet  unb  orbnung  bon  ainem  erfamen  ratt  Don  bed 
tangen  garen  toegen,  atfo  $erna<$  ftatt.    atfo  auf  fant  Sftictafctag  ba  tiej*  e.  s>ec. 
ain  ratt  ain  gebet  fcerfinben  auff  bem  2Bebetf)aud.     bargu  toad  bem 

3oganfeen  Ijanbtoerd  berftnt,  unb  gengen  3  bon  raut  mit  in,  aucty  ber 
foggt6.    toad  bie  orbnung  atfo:  man  fotfe  grenn  gefc^auen  unb  bann 

6.  D:  wat  toann.         13.  D:  bie  met  tootben.         15.  D:  nit  $aben  molten.        24.  D\  »etf. 
ain  tat  ben  Don  webet. 

1.  ©imon  Gurnet  tear  3fo8tfer  fcit  3.  2)ie  neu  in  bic  2)reijel>ner  (£tn« 
U93^unftmciper  toon  1496  an,  ba«  tretcnbcn  flnb:  ^Pctcr  Seberer,  £an« 
lefete  2Kat  im  3a$te  1500.  ((gfcenba.)  2Bein$art,  £an«  SBeger.    ((Sfcenba.) 

2.  $an«  ©Unci  »ar  3unftmetfhr  fett  4.  2)6nautoo*rt$. 
1497,  tat  3a$re  1500  alter  3unftmdjter  5.  @.  434  Hum.  5.   unb  @.  435 


unb  ©aumeifier,  in  ber  Sifte  be«  3a$reS     Bum.  1. 

1501  erfteint  er  ntd?t  me$r.  ((Sbenba.)  6.  ©eorg  Ott. 


28* 


Digitized  by 


Google 


436  gortfefcungen  bet  Gfyronit  be*  $ector  9Rfllu$. 

audtotir<Ien,t»ad  in  bie  farb  lertc,  unb  nit  [auff]  ptat$,  bet  ferlirung  bet  junft 
unb  ir  aib  unb  burgerli<$en  re$t.  toeitter  unterftunb  p<$  am  Ijanbtoertf, 
bcr[3oib]  pnftmaifterffiummeltunbftenlltn,  unb  berhmten  in  fetlern,  man 
folfc  nun  in  gugter  unb  in  f^inctt  totrden.  fagt  ain  ratt,  toer  ped  gc^fiuffcn 
ijett,  unb  marten  ain  ratt,  man  folfe  tofirden  in  ad  bing  nit  f>Iaic^t.        * 

w  i3>         ^uff  m^u<^ in  ppngftfeiren,  ift  in  bem  tcftcn  feiertag,  im  1501  jot 

2. 3uni*.  ^ajen  2  firfncrgcfcCen  bed  3erg  £>5<$ftetterd  fun  gefd&lagen  bet  ber  na<$t 
[299b]  urn  unfetyutb  4  tounben  lemig1.  foflicty  2  firfner  fenb  in  fanb 
Ulrictyd  freiung  gefloljen  unb  batein  lommen,  atfo  fyttt  fie  bet  $e$ftetter 
faff  en  betoaren  in  ber  freiung  mit  12  gefeflen  auff  fern  loftung,  unb  ber  w 
£>e<$ftetter,  bed  3ergen  bruber,  ift  geritten  gu  bem  ling,  ber  ift  auff  bad* 
mal  getoefen  ju  Snffprugg,  E^att  ertangt  [ain]  manbatt  an  bie  toon  Slug** 
purg  unb  [ben]  abt  ju  fant  ttlricty2,  au<$  an  bed  rei<$d  fogt3.    foUtd^ 

ti.suni.  fd&reiben  lamm  auff  freitag  auff  unferd  Ijerren  fronleutynamdtag  1501  jar. 
unb  befc^ad^  fit  reb  toon  retd)  unb  armer  in  ber  ftatt;  ettlicty  forad&en,  meri* 
ed  ainem  avmen  gefctyeljen,  man  bett  im  nit  aid  fill  aid  ainem  reid&en. 
alfo  aber  gefc$ad&,  bafc  ieberman  maint,  man  tmtrb  fie  aud  ber  freiung 
nemmen.  alfo  Ijanbtet  man  fo  fill  baruuber,  bajj  fie  aud  ber  freiung  fetb 
gengen.  ba  toarb  in  jugefagt  bur<$  ratt  unb  aft,  inen  nid&d  ju  bon  \$a< 
ben  an  irem  leib  unb  leben;  boc$  man  legt  fie  in  bie  eiffin  auff  aind  rafc» 
ftraff,  barinn  (agen  fie  3  bag.  unb  tt>ad  ain  fctytoerer  fymbel;  man  pxad) 
bie  freiung  nit  gem4,  unb  toaS  bo<$  ain  beffer  mutoiU,  ben  pe  aim 
burger  anlegten;  ftann  ettticty  foramen:  'i$  toaifj  nit,  loan  \ti)  ber  freiung 
nottiirftig  [3ooa]  toirb',  fo  \pxa6f  ettlid^er  alfo:  'ed  ift  nemant  pdfrer  auff 
ber  gaff  en' .  » 

d»K:  auf  7-  fa<M$monat  to  15<>1  iar  ift  jfi  SWierenberg  3erg  unb  2Rar$ 
SBinter,  ftieffbrieber,  ju  nad^t  erfctylagen  in  3erg  SBinterd  feinem  Ijaud 
unb  ermert ;  unb  [tourben  inen]  genommen  bie  ring  ab  ben  Ijenben  unb 
fedel  unb  ptbergefd&ier;  bo<$  ber  9Kar$  belib  bei  bem  leben,  unb  toeft 
nemant,  toer  bad  tljann  tyett6.  & 

2hm*.  ^uff  bfl*  lar  "ml&  fant  3o$amie*  tag  bed  befferd  jo<$  ber  fing 
bon  grandfreicty  mit  groffer  Ijerdmactyt  burcty  Santyart  gen  SRajtyetd,  bem 
fingreicty,  $fi,  unb  ftenb  Abel  in  Samparten6. 

14.  na#  'j**'  in  D  ftnnto*  bie  SEBorte  'bet  tetnifa  ling'.  16.  D:  aincti  a.  22.  J):  •ain1  flatt  4aim\ 
28.  nadj  'braudjmonat'  in  D  ftnnlol  4ober\  33.  fcuf  91.  301*  tpei§t  c«  nog :  S>e*  jat  watb  wi» 
triben  bet  Ting  »on  9?apel«  »on  bem  Kng  Don  ftrandrticfc,  unb  »a*  ubtl  jn  betcn  aUem  fcanbcl. 

1.  ©gl.  ©affct  ad  h.  a.  in  bie  gtctuna  toon  €>t  Ulri(^  ton  @«ite 

2.  flonrab  iWfitlin.  bc«  ^atfteg  M  @cnbcr  ©.211. 

3.  ©i^etm,  9Rarf($aH  ton  $<H>^cn«  5.  @.  ^ieju  $cinr.  3)eic^«ler«  (S^ron. 
^cim.  in  ©t.»<£$ron.  XI  ©.  637, 19  ff. 

4.  e.  fiber  cineu  ftyoeren  (gingriff  6.  3>a«  in  ber  gombarbei  gefammcltc 


Digitized  by 


Google 


1501.  437 

Hbj.  28.  nooember  in  1501  \ax,  toad  auff  ainen  funtag,  feng  man^2*^ 
$anng  SRedtin  $ie,  [ben]  man  ben  beg  SRedlin  [Ijieg],  ber  $ett  fiaw210b-' 
touc$erli<$  f^abenleff  geben.    ben  ftrafft  ain  ratt  alfo,  unb  lam  aud  am 
23.  becember  in  1501  \ox  unb  toarb  geftrafft  umb  8000  [tain  unb  bem 

sfoggt'Sfljfibfig. 

8n  bem  22.  becember  feng  man  ain,  Ijieg  $anng  fteren,  toarb  au$*  0299*. 
getaffen. ' 

Stuff  23.  tag  becember  ritt  $ie  etn  atn  farbinattegatt,  $ieg  $et*£|g<£ 
munbud 2,  ber  pxatfft  f  olfommen  aptag  in  aHer  mag,  toie  gfi  SRom  ift  im  w  ,35b- 

10  jubefljar  getoefen  for  batum.  ritt  mit  40  pferbten  unb  Ijett  bet  60  per* 
fonen  mit  im  unb  toad  ju  SWierenberg 3  unb  ju  ttlm  getoefen,  unb  gab 
man  urn  ain  brieff  20  freifcer.  item  [3oob]toad  auc$  Ijie  ber  tyteig  bifefcoff 4, 
unb  bei  font  ©gbetten  empfeng  man  in  unber  ainem  Ijimet,  unb  geng  ber 
btfd^off  in  feiner  infet  for  im  unb  ber  toei<$bif  $off 5  unb  ber  apt  Don  fant 

i5lUri$6  auc$  in  feiner  infel,  alt  bret  for  bem  larbinaQ  bid  in  unfer 
grauenKrc^en.    unb  barnacty  jocty  ber  farbinafl  gen  unfer  grauenbrie* 
ber,  ba  toad  er  jfi  Ijertoerg.    auff  ben  IjaUigen  toei<$ennec$ttag  fangt  ber25.x>cc. 
farbtnafl  fe(b  bad  ampt  unb  gab  10  jar  abfog  barbon.    unb  auff  ben  tag 
enpfeng  man  bie  bull  bed  iubeldiard  unb  tyoflefc  ju  fant  fetter  mit  afler 

20  briefterf<$afft.  unfer  bifctyoff  toad  ain  graff  Don  3orn,  Ijieg  ?$riberi<$,  unb 
ber  apt  Don  fant  d(ri<$  toad  ain  STOerflin. 

3tem  auff  bad  iar  jtotfetyen  toei<$ennec$ten  unb  liectytmeg  ba  toadD3oib. 
ain  $o$}eit  mit  [bed]  Ijerfcogd  fun  oon  gerer  unb  bed  bapftj  boater,  i&oi-" 
genant  Sidroncjty ,  [toar]  genant  ber  bapft  Sltejtanber;  ba  toarb  grog  1502.' 

25  f  eft7. 

Ded  iard  im  1501  Jar  toerent  no<$  ftard  unb  grog  bie  ptatteren,  d  293b. 
bag  t$  gefeljen  Ijab,  bag  [fie]  ett(i$  menfetyen  bad  angeft<$t  $infrag[en], 
bag  man  nit  tool  toeft,  obd  frauen  toeren  ober  mann.    unb  frag  [en] 
Ijin  Ijenb  unb  fieg,  unb  toad  ain  groffe  flag,  [294*]  bie  man  nit  getyert 

soljett*. 

5.  5  faiUing  W.       13.  D:  ainen  \>.       26.  D:  totxtt. 

frau)Bfif^e  $eer  bra<$  am  25.  SWai  1501  5.  3o(amt  toon  993ert&eim. 

na<$  bent  @flben  anf  unb  fcefefcte  am  6.  flonrab  2R8rUn. 

4.  Stag.  be«  3a$te«  bie  feeiben  ©c$i8ffer  7.  Sncretia   ©otaia,    Softer    be« 

SReatoew.  ?aj>fie*  Hlepnber*  VI.  fcermatyte  fty  in 

1.  ©eorgOtt  brittet  <£$e  im  ©eptembet  bes  3apre« 

2.  Cgl.  @enbet  ©.  96,  12.  1501  mit  SHfonfo  toon  ®jte,  bem  naty 

3.  (Sr  tear   am  16.  tfoguji  1501  maltgen  $erjoa  toon  gerrata.  SSgL  Sfteu* 


na($  SRfirnbera.  gefommen.    @>.  $einr.  mont,  @ef($iq>te  ber  ©tabt  9tom  in,  1 

Settler*  fcfron.    in  @t.«(£$ron.  XI  @.  239  ff. 

@.  643,  18.  8.  6.  often  §.  434,  9  mit  ftnm. 

4.  griebricfc  toon  ^otLttxt. 


Digitized  by 


Google 


438  gortfefcungen  ber  (S&ronl!  bc«  $ector  flRftlty. 

d  294*.        $)ed  iard  toa«  faft  feictyt  in  ber  erent  unb  rengnet  fer,  unb  betten 
bie  toaffer  groffen  fcfcaben  an  fit  ctten  *.  gatfc  lotcn  umb  fant  Sarttame** 
24.  «ufl.  tag  2  fl,  unb  ftcnb  nit  tool  in  ber  toelt.    toa$  beur,  toafen  fit  ptatteren, 
toad  afl  fymbet  nit  gut2. 

D3oo»  5Dc«  Jard  1501  jar  iuSRertinger  meg  lammen  2  ffiatd&en3  t>on* 
SRagafj4,  prac$ten  32  fed  pfeffer  gen  Sttertingen,  barab  fld^  ieberman 
bertounbert.  unb  gatt  in  ju  $Rertingen  1°°  SWertinger  getoictyt  46  p  10  fe, 
unb  ftenb  fibet  umb  bie  genebiger  ird  Ijanbetd  Ijatb  2  jar.  unb  fam  auc$ 
toott  unb  anber  bing  Don  3eto 5,  auc$  anber  ftrafc  in  bie  tanb  an  anber 
orten  fill.  i* 

D296b.  J)ed  jard  1501  toad  grog  toibertoertigfait  in  bent  grandentanb,  unb 
raubt  man  ftard  bie  bon  SRierenberg,  unb  bie  granden  toollten fc$tcc$t 
bie  fteur  nit  geben,  bie  bann  angetegt  toad  toorben  in  bed  ret<$d  tag  ju 
Sugd^urg6. 

D2%b.  $>Cr  remtfd)  ling  SWajimitian  E^ctt  grog  Ijoff,  toa^  ain  Ijerfcog  front* 
@fterreic$  tootgeboren,  fein  mutter  tx>a^  aind  lingd  boater  bon  ©arti* 
gatt7,  fein  fatter  xoa^  laifer  tang  jeit8,  Ijett  ain  regiment,  barab  fit!  fotdd 
berbriej?  Ijett;  man  jattet  tangfam,  toa  er  fctyutbig  toarb,  unb  bett  bent 
reic$  funber  nit  fctyaben,  nun  im  fetb,  bem  retc$  tx>a^  er  mittetmefpg9. 
ed  ftenb  fibet  bei  feinem  regiment,  befunber  in  toetf<$en  (anben.  » 

D297b.        auff  bad  Jar  1501  toad  [ed]  fer  beur;    jtoif<$en  toetyennetyeu 

25. 3uii  wnb  fant  Oalobdtag  gatt  ain  fctyaff  roggen  3  ft 10,  unb  tx>a^  ftefdfr  grojfer 
manget  [29$a]  jtoifctyen  ofteren  unb  pfingften,  bag  man  Ijart  barjfi  rett;  man 
Itagt  Ij&rt  oh  ben  mefcgem,  fagt  man,  ed  toer  ter  fc$utb,  fagten  [bie 

14.  D.  91.  300*  &eift  e«:  <S*  fatten  au$  bie  »on  iRierenbetg  fuU  raber,  bit  It  fold  faft  bttabtm; 
bie  fttaneten  waren  fafl  enbot  unb  wolten  falety  ba*  gelt,  fo  angelegt  voa*  vom  reicb,  nit  geben 

15.  D:  biffet.       24.  D\  mt%%tt. 

1.  2>a«  3a$r  tear  fait,  ream*  unb  3tt«  ber  SWarfaraf  griebri($  bie  tooigtlSn* 
nebelret<$.  9$gt.  ?faff,  @efc$t<$te  toon  bifdje  ffiitterftyaft  baju  n8t$taen  wolltc, 
©tnttgart  I  ©.  250.  eutbrannten  in  granfen  befttge  g«$beu. 

2.  @.  ©enber  ©.  95,  6.  16.  $arty>re<$t,  8r#ito  te«  $ammer»©eri<$t«, 

3.  8flL  oben  €J.  433,  27.  ©irelamo  ©b.  II  ©.  157  §  211.  ©Arbiter  II 
^riult  tlagt  (Suit  1501)  in  feinem  £aae>  @.  119.  —  2>ie  9Wirnberger  toarett  urn 
bu#  fe^r  fiber  ben  abnetymenben  §anbel  biefe  3*it  $auj>tffid)li<$  in  cine  gc^be  ntit 
93enebtg«  ntit  ©etofirjen  unb  fiber  bad  &un$  ^eltf^  ten  orucf  unb  beffen  §ct« 
gernbleiben  ber  Unflarn,  2)eutf^en  jc.  fern  toertmtfett. 

toont    ©enetianif^en    Sttarfte.     gulin,  7.  (gleonore  toon  ^ortngat. 

geflf^rift  jum  3.  attgem.  ©eogr.-(5on»  8.  85gl.  @enber  63,  6. 

areg:     Diarii    e   Diariati   Veneziani  9.  35g(.  ba«  Urt^eil  fiber  btefen  flatfer 

€5. 160  (@imon«fctb  1.  c.  ©.  117).  in    ber    'Cronica    netoet    gefc^^ten, 

4.  9eaga§  im  tfanton  @t.  ©alien.  ©C.  51b. 

5.  ©enf.  10.  33al.  bie  (tyront!  ^einrit^  2)ti^«. 

6.  2)ie  fra'ntifdbe  9eittcrWaft  toeiaerte  ler«  in  ©t»<E$ron.  XI  ®.  034,  24. 
fi$,  bie  bef^toffene  ®teuer  ju  bejapUo. 


Digitized  by 


Google 


1501.  439 

mefcger],  fie  Ifinbend  umb  3  A  nit  Jjerpringen  bie  o$fen.  au<$  ^etten 
bie  Don  Hugdpurg  nit  fcr  fifl  loren ;  f<$icften  avti  ainen  junftmaifter, 
Ijieg  3erg  ffieftermair  *,  (id  gen  ®affato,  SRegendpurg  [unb]  toeiter  tyinab 
umb  loren.    barjfi  gef<$a$  pa  reb,  bag  man  erft  loren  laffen  toollt,  fo 

•  bad  nott  toer. 

£)er  ffieftermatr  jod^  and  }toif<$en  ofteren  unb  pfingften.  auc$ 
tt>ad  aH  bing  Main  nnb  bent,  unb  ftonb  fibet  in  $o<$beifc$en  lanben. 
ed  tt>ad  a$  fcr  beut  in  83iertenbergif<$en  tanben,  auc$  ben  ganfc  {Rein* 
ftramm,  man  Ijett  ed  fflr  ain  ptag.    au$  toa&  grog  hrieg  in  Sampart  bon 

to  bed  bapftj  fun2,  ber  nam  ein  ettti<$  ftett  unb  fctylog  im  namen  bed  fingd 
Don  grandretcfc,  unb  ftonb  fibet  in  ber  toett  auf  bad  jar. 

3efud  jar. 
3n  bem  iar  1501  Jar  toad  tyeid  in  mittelmeffigem  gelt3,  gatt  ain  d  297*. 
fd^aff  roggen  13  g  *Dtin$er,  toein  au$  alfo  mittelmeffig,  (SCfeffer  8  A., 
»*7  A,  SWedertoein  6  A.,  foefcerei  beur :  pfeffer  120  bug. ,  imper  13  bug*, 
toott  6  bug.,  unb  geng  ben  genebiger  flbel  bed  5Dflrden  Ijalb4,  unb  toad 
bie  berfamlung  gft  SRierenberg  Don  bem  ret<$ 5,  toaren  bie  granden  totber* 
toertig  bem  rei<$ 6,  unb  toad  mie  unb  arbait.    [barna$]  fctytug  bad  t oren 
auff,  gait  18  g,  unb  »ad  am  tyefftige  jeit,  beuren  unb  ber  befen  ptatteren 
2o[toegen],  bag  id)  gefe$en  l?ab,  bag  [fie]  ben  leitten  ett(i<$  Ijintoegfraffen 
bad  angeftctyt  unb  tyenb  unb  fieg  *c. 7. 

«uff  bad  iar  toad  auc$  flefd^  fcr  beur;  bie-bon  Sfogdjmrg  marten  *>m». 
ain  gefafc,  unb  toott  ain  ratt  Ijaben,  bag  ed  geljatten  tourb  toie  Don  alter 
$er:  o$fenflefc$  umb  3  A.  1  Ijetter,  falbflef^  jfi  2  A.;  unb  Ijett  ain 
25  ratt  p  mit  ben  mefeger  jfi  fcfytffen8. 

<£d  gatt  bad  loren  umb  fant  Oattentag  17  g  3Winc$er,  f$ma(fc  {>%&*: 

9  A.,  au$  getyeutyalben,  fraut  fcr  beur,  toein:  Dtfeffer  8  A.,  SReder* 

toein  7  A.  ain  mag;  ain  fatfcfctyeib  1  fl  3  Ir.,  $aber  1  fl,  erbid  10  be$* 

mif<$  ain  f<$aff ;  fifc$  toaren  fcr  beur,  fagten  alt  tctt,  bag  ain  ptag  in 

m  alien  bingen  tocr,  toann  cd  tocr  atlc  bing  gnug  gctoad^fen  1501.   ed  geng 

3.  D:  ffiajfcret.    ffieftermair  aul  ©aflet  unb  na<$  finer  Octree  tut  in  D.    3n  D  na$  *®afler(r' 
finnlo*  'na$\  &•  ««$  'not  wer*  in  $emer  bie  ©otte  'bet  bta$t'  (roa^einli^  ju  er. 

ganjen  'loren*).       26.  D:  beu$r. 

1.  ©eora  ffiefttrntair.    8gl.  @af[cr     tagenbe  tteh$«rej$unent. 

ad  h.  a.  6.  @.  oben  ©.  438  Sfam.  6. 

2.  <&fare»oraia.@.tteumont,©ef($.  7.  <2S.  $ieju  ©.  421,  21. 

bet  etabt  ttom  III,  1  ®.  229  ff.  8.  S5al.    bleju   bie  Sfogaben   fiber 

3.  ®al.  oben  @.  438,  21.  2eben«mfttetyrelfe  bei  Oemeinet,  «egen«- 

4.  @.  oben  e.  432, 1.  burger  (Scroti.  @.  52  ff. 

5.  Oemeint    if!    bad  in  9lflmbcrg 


Digitized  by 


Google 


440  gortfefcungen  ber  (tyronif  bed  $ector  SDMlicb. 

FauffCeitten  nit  toofl,  autff  roaxtn  bte  Ijanbtoerd  befj,  unb  geljub  man  ftify 

nit  fcr  mott,  man  bie  ^tattcrcn  regierten  fer. 
D298b.        @$  gait  fctytoeineflefcty  5  A.  ain  #,  unb  a1lt&,  ba$  ber  menf<$ 

folit  nieffen,  toa«  bcur ;  e«  gait  5  A.  1  fetter  auti),  unb  toeret  long,  tool! 

2  jar.  * 

D3oo»>.        $)e$  far  fieten  fcttjcmen  fretfe  unb  anber  jaictyen  bom  Ijtmfrm  bem 

(anb  ju  fiiticty1  unb  fieten  auff  wctb*  unb  mauntfaiber,  unb  toenn  fie 

fieltn,  tootten  fie  jte^en  auff  bie  burden  unb  nic$$  (ieberd  bonn. 

1502. 

d  m*         ^uff  ^^  Harl'  am  ncucn  iar*  ta8'  er£rac$cn  bie  t>on  ^licrenberg  ain  i« 
^iiib'  W°&'  $a*f*  X"  bcr  $fl$inHingen2,  bartn  fanb  man  3  gefangen,  bie  Keg 
man  barbon  unb  berprannt  ba$  fctytof*. 

2.  san.  Sluff  mentag  barna<$  jftgen  bie  bon  9?ierenberg  fur  am  f<$tofc ,  n>a$ 
f eft  ^  n>a*  l)et  ©otffgangS  bon  ^ihtyen,  bartn  fengen  fie  20  mann,  unb 
lourben  6  erftoctyen8.  ba$  f<$(of*  berprantenfl,  unb  ben  ptunber  furten  fteis 
Don  bannen.  e$  n>a$  ain  tt>itb  bing  mit  bem  margraff  3nribert<$  bon 
©ranbenburg,  au$  mit  ben  fren<fifc$en  ebetteitten,  unb  lamen  ben  bon 
SRierenberg  toeber  Ijerren  noc$  ftett  jft  ijitf,  maren  gar  bertaffen. 

Utrtc^  Srfcet  junftmaifter, 

w  SJb"        ^e*  iar*  toari)  ^r^  Sltfeet4  jum  erften  mat  ertoetet  jum  junft-so 
e.  3an.'OTa}[tcr  unber  ben  laufteutten,  unb  betaib  £>ityotb  SRibler 5  beffetben  jard 

18.  Kuf  91.  303b  finbtt  f$  untet  bem  Safrre  1504  tin  (Sintrag,  bet  etenfoUl  ^ie^er  ftttertn 
burfte:  %uff  bfl  jar  bctten  bit  »on  Wittenberg  ain  befen  fiieg  mit  bem  margrafftn,  unb  toal 
banno<^t  nit  abgefagt,  wann  gro§  fa^en  gef<$e#en  ben  Don  IRietenbttg  »on  bem  abtl  auff  fill 
©rttn.  ba§  man  nit  tttfl,  reei  foUid;  faeben  bttt;  wann  ftierenberg  warb  auf  bifmat  wrkifffw 
oon  alien  fletten  unb  toon  bem  ganfcen  rtidj.  [91.  304*]  ber  fdjtoxbifdj  bunt  welt  webet  bem  grafts 
no$  ben  Don  ftierenberg  nit  belfen ;  man  $ett  full  ttg,  efj  funfc  nemmtt  ri$ttn. 

1.  8a(.  @>enber  @.  100,  5.  ©ejolb,  bBrte;  bie  ftfitnberget  nabmen  ed  am 
@ef$.  b.  b.  ttef.  6.  104.  10.  Sanuat  1502.  8ai.$einri(b  $«<$«. 

2.  ©uAtlingen  bei  (gmdttrtyn;  bad  ter  1.  c.  650,  4  u.  Jfilicncrcn   1.  c  II 
@<W°6jl«Wrte  bem  marfgra'flicben  (8bel«  @.  461  92r.  223. 

mann  9JHc$ct  ton  ©ecfenborf»9ttnbofen,  4.  ©.  bad  ilbct  bie  ?erf8nli(^feit  bed 

ber  bem  fluin&eltf($>,  einem  gcfa^rU^en  lUri$  ^ttrjt  ton  93ogt  ©eigebrad^te  in 

geinbe  ber  yiiirnberger,  Untcrfc^Iuf  ge«  beffen  (Sinleitung  ju  ber  „<£orreft)oiibenj 

totyxtt.    93gL  ©einr.  2)cic^oler«  (tyron.  bed    f^wa'bifd^en   ©unbedbau^tmanned 

in  @t.'(£bron.  xi  ©.  649, 17  unb  bad  Utri$Br$t  t)on3(ugdburgaud  ben3<^reti 

Steb  bed  ©and  ^etf  bei  StUencron  1.  c.  1524  unb  1525"  in  ber jseitftrift  b.  bift. 

II  ©.  461  Vlx.  223.  33er.  f.  @c^»aben  u.  #mb.,  3abraana 

3.  Sd    Weint  bad  e^Iog   ©runn  lb79@.281ff. 

(norblic^  ton  (Smdfirc^en)  gemeint  gu  5.  §ityolb9ttebter  tDar^flrgermetfler 

feht,   bad   bem  3obfl  ton  i'ttc^au  ge»      getoefen  1488,  1490,  1492,  1494,  i496, 


Digitized  by 


Google 


1501—1502.  441 

nun  am  gtoetfer;  alfo  ertoett  in  ain  ratt  gum  burgermaifter,  bad  toad  an* 
bem  brau<$  unb  bor  nie  erljort  toorben. 

8n  bcm  14.  femter  ba  fengen  bed  lapitetd  fttectyt  atn  bon  ®erft*D302* 
Ijoffen,  $tef?  SWarttn  ©ait,  ain  gimmermann,  na$ent  bet  ber  SBertadj* 

sprugg1  Mb  furten  in  gen  3uffemeg2  in  bitten,  ritten  bte  atttptfeit  Don 
$innen  aM  ber  ftatt  unb  betten  bad  alfo;  bett  Ijer  SBitljatm  marfctyatcf, 
toad  bet  geit  beftettt  juSlugd^urg  [ate]  Ijabtman3,  unb  forbert  ben  [©ait] 
ban  ainem  capitet  unb  fagt,  er  toet  oberfter  fogt  fiber  ®erf<$ljoffen  ate  in 
bed  fingd  natnen.    fagte  abet  bad  fapitel,  fie  toeten  ba  fogt  unb  Ijer. 

io  alfo  tyett  ber  marf<$at<f  bem  SDiattin  ©ait  getait  gugefagt,  fiber  bad  feng 
bad  fapitet  ben.  ba  feng  bet  marfcfyatd  ben  fapitetfnectyt,  ijiefj  SRefybett4, 
abi.  25.  fennet  unb  feng  in  ntit  bet  fymb  fetb  unb  (teg  in  einlegen  in  bie 
eiffen,  toann  bet  marfc$at<f  toad  ebetftet  foggt  gft  ®erftyoffen,  unb  bett 
bad  in  bed  fingd  namen. 

is         3efud  aWatia  1502  {at.    «bj.  28.  feberarii  ift  aingefefet  toorben™^; 
Ijer  Sttatljeid  Sang ,  toad  aind  burgerd  fun  bon  3lugdpurg,  fein  battet 
$ief$$amtd  Sang,    bet  Ijer  SWatljeid  toatb  bomprobft,  bractyfc  gutoegen 
gfi  {Rom  bur$  tyilf  bed  remifctyen  fingd  3Ka$imitian6.   fagt  man.  et  toet 
toot  Ijalber  ting,  alfotool  toar  er  oerbent  in  ber  fanfeelei.    bed  bett  bem 

20 fapitet  goren;  bo<$  muft  ed  fein,  unb  gab  bad  fapitel  bem  Sangen  bet 

* .  1600  p  eta,  bad  toad  faft  2  pfrent  ober  gilt,  unb  ba  bad  fapitel  fa$, 
bag  fie  in  Ijaben  muften,  ba  fagten  fie,  erft  ljab[en]  mird  gut,  toann  er 
proferiert  und  for  bem  fing  bon  bed  marfctyattd  toegen ,  unb  fctyapften  in 
fetb  ain  gtimpf6,  toietoot  ed  mit  groffem  untoiflen  gefctyacfy,  toann  ber 

25  Kng  tootfc  Ijaben.   gu  ber  geit  toad  ain  bezant  Ijie  Ijer  ©otff  bon  3^*** 7- 

SDed  jard  erljandt  ft$  felbd  ainer,  ^ieg  ffialbner,  toad  bed  taifferd»^; 

2.  $er  Cintrag  |h$t  mit  anbetm  ffiort<n  no$  einmal  auf  81.  211*.    3.  D:  an  ben.  D:  fapittl. 
22.  D:  flfitjj. 

1498,1500.  2>a6Uttgeto84nti$ebeifehtet  mittfona   ber    faiferlifyn  £onunif[&re 

©a(>t  jum  ©iirgermeifier  im  3a$re  1502  grlebrity  @tttrmfeber  u.  (Smft  *>on  33el* 

lag  barin,  bag  et  tyieju  in  feittet  (Sigen*  ben  Beiaelegt.  @.  Oaffer  ad  a.  1511. 

faaft  art  3»>Mfer,  ftatt  trie  Ms&er  att  2.  guf anted. 

3unftmetfter,  geteSfclt  wurbe;  bie  9Ha»  3.  @.  (genber  ©.  54  Sfam.  9. 

iorita't  feiner  3tmftaenoffen  fatte   tym  4.  ©ei  @affer:  ffiiebet. 

offenbar  bur#  $ntgfe$iuta  beS  3unft«  5.  2)lefer  X&eil  be«  (5totrage«  fottte 

meifteramteSben^ggur©flrgermetjter»  unter  bem  Safcre  1500  fl^en.     $gt. 

»ftrbe  fcetlegett  ober  toenigftens  erfatoeren  @enber  ©.  74, 1 7. 

»otten ;  ed  gelana  i*m  jfbrigen«,  latere  6.  Oemeint  ift  bie  im  toorigen  «Bfabc 

no*  breimat  na*einanbet  m  errtn^en.  crto^nte  @rreitfa*e  awif(*en  ber  ©tabt 

1 .  »al.  ©offer  ad  h.  a.  2)er  jtotfe^en  5lUg«burg  itnb  bem  2>om!a*>itel. 
ber  ©tabt  unb  bem  2)omfaj>itel  toegen  7   mLitA/ttt„   *rt„    oik^u^^    *«»* 


Digitized  by 


Google 


442 


gortfefemtgen  ber  fltyroni!  be*  $ectot  SDMHty. 


r  249* 


r  219». 


grtbericfyd  lander,  baroadfr  bed  remifd&en  fingd  3Kajimilian  fanner, 
faft  tootgeljatten  unb  faft  tei<$,  gefc^ad^  jfi  ©ten  in  (gfterteidfr  m  ber 
faften1. 

3n  bifem  tar  toad  ein  bunbtdtag  afljie,   unb  toatb  toibetum  era 
Ijauptman  Don  ben  [fatten  gemac^t,  nnb  toatbtd  abet  tyett  $and  8angen«» 
mantel,  titter2. 

95on  Sttutmbetg  toa«  ber  $otjfc$uljet  $ie3  mit  5  pfetben.  ben  $etten 
fie  mit  150  pferben  Bid  gen  ©eiffenputg  beteit;  unb  ate  biefelben  toibcr 
ijeimteiten  molten ,  lamen  bie  pfatjgtaftfc^en  unb  margraftf$en  toot  mit 
200  pfetben  an  fte  bei  $teinf  efben 4  unb  jagten  fie  totber  Ijinbet  ftc$  gen« 
9Beiffenbutg  in  bie  ftatt.  jut  fefben  jeit  muften  bie  SRutmbetger  ire 
granlf otter5  gueter  felbft  begteiten  bid  gen  gotd&eim  in  bed  bif<$offd  fonb 
but$  bad  margtafif<$  tool  mit  150  pfetten  unb  500  ju  fug. 

2fa  bem  tat  1502  feng  tyetfcog  3etg  Don  8an$fit  fein  eberften 
w2iob  fan^tet,  $tef$  ftotberger;  ber  »at  gerift  unb  ritt  tool  mit  16  pferbten, « 
27.anati.  unb  liej*  iljn  bermauren  ju  San^fitt  im  f<$tofc,  gefc$a<$  auff  ben  oftertag, 
unb  feng  in  ber  Ijetfcog  mit  feiner  fymb  fetbd 6. 


D303« 
W  137* 


3.  3n  W  untet  1591.  Bei  w  249*  (»on  fpatetct  £anb)  lautet  bet  fcbfafr:  due  torfelfctn  »cit  tat 
bee  tomifdje  fonig  etn  obetflen  canjlet ,  bet  $iel  bet  fflalbnet,  einel  tutftnett  oon  €«tyburg  fan, 
[91.  249b]  bet  wat  fo  tei$,  bafc  et  mit  20  pfetben  ritt,  unb  wolt  nit  me&t  canjlet  fein.  ba 
fd>idt  in  bet  fonig  gen  ©ten  in  Dfleitei$ ,  ba  folic  et  obetfht  tegent  fein.  betfelbc  ^att  auf  tin 
Sett  etlt^e  $erten  unb  audj  boctote*  jut  gaft  platen,  ba  biefelben  famen,  fanben  in  bit  gaft  m 
fcinem  ftlbergfait  an  ainem  flricfl)  fcangen.  ba  ftert  man  in  $eimli$  in  ein  botf  unb  beantb  is 
in  cim  fteitbof;  ba*  tlagten  bie  bauten  bem  bifaof,  ba  mftft  man  in  wibetum  autaraben.  bt 
fit  it  man  in  in  ein  mot ,  ba  ifl  et  »etfcnft  unb  oetgtaben  wotben.  15.  »  210*.  3if*| 

von  ant  cur  $anb  'fanb  bei  im  80000  fl  batgelt,  me$t  (Ubetgft&it  alt  ber  beqoa,  felbct  ^ett  x. 
15.  D:  warb. 


1.  €>.  fiber  tyn  Utmann,  2Rariml» 
lian  I  ©.  251  Sfom.  2.  *Ra<$  etner  $ter 
ctttcrtcn  Oucflc  (Ann.  Mellic.  in  Mon. 
Germ.  hist.  SS.  IX  ©.  528)  na$m  er 
ftc$  im  Sa^re  1502  in  933ien  bnr<$  <Zx> 
ba'ngen  baS  2eben  au«  gurc^t  bor  ©trafe 
roegen  'crimen  laesae  majestatis'.  Joan- 
nis  Staindelii Chron. bei Ofctc  I©.542» 
berid^tct  fiber  ffialbner*  Sob :  Eodem 
anno  (1502)  XIII.  Martii,  quae  fuit 
Sabbatho  ante  judica  (bet  ©onntag 
judica  tt>ar  im  3.  1502  bet  13. atta'ra) 
circa  meridiem  Joannes  Waldner, 
Friderici  III.  imperatoris  quondam 
cancellarius,  in  propria  domo  W  iennae 
mortem  sibi  conscivit  suspendio,  an 
furore  an  impatientia  vitae  nescitur. 
Homo  apud  omnes  bene  habitus,  ser- 
vilis ,  Romano  regi  charus ,  in  bonis 
temporalibus  ita  crevit,  ut  plus  quam 


quadringentos  supra  mille  florenorum 
annuos  redditus  et  in  prompta  pe- 
cunia  ultra  ducenta  miUia  florenorum 
demptis  pateris,  clenodiis,  vestibus  et 
caeteris  rebus  reliquerit.  $gl.  fiber 
Satbner  (filius  pellificis  de  SalUburg 
auc^  @enber«  Cnronographia  ©b.  VII 
S8I.  86»>. 

2.  @.  ben $unbe*abf$ieb  bom 9.3Rarj 
1502beifttfipfell®.  460. 

3.  ©eorg  $oI)f(^u(et.  Sr  »urbc 
auf  bem  in  ber  borigen  fcmnerhmg  an> 
gcjoacnen  ©unbedtag  jum  ©unbrtrat^ 

4.  ^(einfelb  nb*rbli^  bon  ©eiffen« 
burg  am  @anb. 

5.  S)ie  ffir  bie  granlfutter  HReffe  be* 
jiimmten  SBaren. 

6.  Wolfgang  ftorberger,  feit  1487 
Sattfitx   $er$og  @eorg«   bed   ^ei^es, 


Digit! 


zed  by  G00gle 


1502.  443 

2Cuff  30.  maii  im  1502  jar  bett  am  tatt  a\x$  Beger  bed  [Ijanbroerdd]  D303». 
Don  toeBer  bie  tt>ottfttec$t  aft ,  bafc  nun  furtyin  lamer  fott  bencn  mcr  unb 
bad  Ijanbtoerd  breiBen,  gefc$a<$  aud  grofcem  neib  unb  tjaj*  ber  toeber  ic.K 

3Cuff  bad  Jar  abj.  18.  bed  Bractymonafc,  u>a^  auff  famftag  Dor  fant^gm*- 

scanned  bed  batff er«  S^rifti,  Ijatt  ed  ftcty  BegeBen,  baj*  bte  Don  SKierenBerg  J^*- 
aud  finb  gejogen  mit  atner  toagenBurg,  jfi  gotten  am  offer,  ift  ain  att  Ijer* w 
lommen,  aud  ainem  borf  Slfatterpacfy,  nit  Neit  Don  ber  ftatt2.   atfo  auff 
ben  famftag  Ijetten  fie  t)inaudgefannt  Bei  3000  mann  ju  rofc  unb  jfi  fuej*3,  is.  sum. 
unb  in  ber  nactyt  tootten  fie  mer  fyinaudfctyicfen ,  atd  fle  betten.    ba  toott 

io  man  ben  Bii<$fenfc$fifcen  Butfer  geBen,  toie  fie  mit  umBgengen,  bad  Butfer 
toatb  Brinnen  unb  bett  groffen  fctyaben  an  tettten.    atfo  auf  funtag  umBw.sum. 
atfe  Ijett  ficfy  ber  margraff4  am  morgen  gelegt  in  ben  toalb  mit  ainer 
toagenBurg  Bei  6000  mann  ju  roj*  unb  ju  fujs,  toolt  au<$  ber  lurtoeicfyen 
jilfectyen.   bad  erfactyen  bie  Don  SKierenBerg  unb  jugen  bar  bem  margraffen 

is  jfi  an  orbnung  ober  an  Ireiben  ober  tofing.  ba  toarb  aBe«  ed  umB  atfen  jS 
mittag  am  [304b]  funtag  ben  Don  SWierenBerg  erfctylagen  Bei  600  mannen, 
atd  Burger  in  SftierenBerg5,  gefc$ac$  nit  toeit  Don  ber  ftatt.  atfo  jugen 
bie  Don  SRierenBerg  ttriber  Ijaim  unb  Ijetten  nit  fit  er  eingetegt ;  fie  Der* 
turen  autty  ettticfy  Bidden6,    item  auf  mentag  jugen  bie  Don  SKierenBerg  20. 3™. 

20  aud  in  bed  margraffen  tanb  unb  fengen  70  Bauren  aud  ben  berfem. 
unb  ba  fie  lamen  ju  ber  ftatt ,  ba  load  bie  gemain  aud  SfterenBerg  atfo 
biirftig  unb  erfctytugen  bie  gefangen  Bauren  att  ju  bob7;  barjS  toarb  fit 
gerett,  bafc  fie  iibet  unb  unreblicfy  ge^anbtet  tyetten.  auc$  auff  ben  tag  er* 
griffen  bie  Don  5ftierenBerg  ain  merger  Don  ©cfytoaBacfy,  toolten  in  [in] 

25  bad  tocfy  fteren,  [bad]  erfacfy  bie  gemain  auff  bem  mardt,  tuff  en  ju  unb 
erf^tugen  [in]  Bei  bem  rattfyaud  toott  ju  100  ftutfen8*  bad  aid  IjaB  ity  Don 

7.  'Wfaltttpadj*  »on  fpateter  £anb  flfecr  *botf  gefdjrtefcen. 

rourbe,  roa$rf<$etnti($  roegen  SScrbad^td,  @.  633,  8  unb  bie  tm  SluSjug  mitge* 

ba«  Seftament  be«  ©ergogs  an  #enog  tyeilten  93eric$te  ber  beifren  ^arteien  bet 

2Hbrec$t  toon  93atyern*2Riin<$en  toerrat$en  fllityfel  I  @.  473  ff. ;  ®oben,  ©efc$.  toon 

ju  fytben,  am  27.  2Mr$  1502  &u  8anb«*  3Tffatterba<$ ;  SMrbinger  II  &.  113  ff. 
§ut  auf  ©efetyl  ©eorg«  toertyaftet,  guerft  in  3.  @ie   fatten    nad)   i^rcr  eigenen 

geUnbe£aftnac$$3urg$aufengefityrt,fta«  Stagabe  (bet  ^ttt^fel  1.  c.)  2500  ju  S»o6 

ter  tttfe$t$artenac$  5Reuburg,  au«a>et(%er  unb  150  ju  ^ferb  entfanbt. 
et  erft  am  16.  Styrtt  1519  enttaffen  »urbe.  4.  (Saflmtr. 

©.  ^iejterl  H  @.  577  ff.  unb  togt  ttber  5.  <&.  @oben  ©.  67  ff. 

bte  ^Perfon  ^otbetgers  unb  beffett  ©e*  6.  3)ie  9^iirnberger  toertoren  6  $anb« 

fangenna^me  jc.  bie  audfil^rti^cti  3Kit=  toerfsfaljnen  unb  7  5elbf^Iangen. 
t^eitungen  ©enberS  in  feiner  Chrono-  7.  2)te8  tear  am  SWontag  nac^  bem 

graphia  33b.  VII SBX.  84a  ff.  Sreffen.     S3gl.  $einr.  ©eidfcter  1.  c. 

1.  8gt.  oben  @.  409,  1.  434,  26.  @.  654.  15;  @oben  1.  c.  ©.  71  ff. 

2.  <3.  fiber  bie  @4ta4t  bei  Effalter*  8.  «BgI.  ^>.  2>ei$«ler«  (£*ron.  1.  c. 
ba^  $einr.  2)ei^«tet.  in  ®t.»(£^ron.  XI  @.  654,  21. 


Digitized  by 


Google 


444  gortfefeungen  bet  <S(ronif  bed  $ector  TOfltic^. 

ainem  gfobljaftigen  mann,  ber  tft  auff  bet  toaflftatt  getoefen,  unb  toa$ 
ain  befer  Ijanbet. 

D304b.        8luff  2.  tag  be*  Ijeemanafc  im  1502  jar  toarb  bcr  frib  beriefft  yt 
9Uerenberg  jmifcfyen  men  unb  bed  margraffen  auff  eurig  jett1;  marten 
ben  frib  bie  Ijerren  [>o5b]  Don  ©actyfen,  unb  gefdjacty  gfi  Srtfurt.    unb* 
n>eit  fie  barbon  retten,  ba  gef$a<$  bajtoifctyen  bad  fctylaljen,  tote  ed  for 
ftatt.  nicfydifterminber  muft  ber  frib  fein  ffirgang  Ijaben. 

D3oib.        SCuff  bed  iar  1502  »ad  au<$  eben  bie  gnab,  tine  bann  gef<$riben  ftatt 
an  bem  anberen  platt  barfor. 2    ber  bapft  Sttejanber  ber  6.  gab  bem  ling 
bon  Unger  40000  bug.  in  ainem  iar  auff  brei  jatung,  bag  ber  ting  for*  i« 
ftenb  bemSWrden3. 

1503. 

w  i38»:        **!•  22-  Juniu8>  if*  t>&  J>rac$manet,  Ijatt  atn  ratt  ben  Senljart 
w21>-$ffertin,  ain  ftf$er,  n>ad  bed  0o5b]  iard  junftmaifter,  Ijaim  fyriffen  gan; 
n>ann  ain  ratt  nad)  im  fctyid,  fed  er  fommen.    \x>a&  bad  bie  urfa$:  etis 
tjett  10  gelfad  aud  feinem  anger  berfafft  unb  bad  fftr  aigen  tyingeben, 
unb  gengen  for  2  fl  baraud,  bad  berljtelt  er4. 
w  249*.        3n  bifem  iar  ift  gere<$net  toorben  (NB.  bamaten  toaren  noc$  feme 
pafteien  gebauet),  bafj  bie  ftatt  auferljatb  l)abe  52400  ftein,  bie  tljor  nit 
gerecfynet,  unb  tfyuen  attoegen  6  ftein  ein  Itaffter,  ma<$t  8733  Maffterenio 
unb  2  ftein.  unb  fein  ber  jeit  umb  bie  ftatt  2lugdpurg  in  ber  ringmaur 
gftanben  105  Heine  unb  groffe  tljfiro. 
d  305b.        £)ed  jard  f$alt  ain  fifd^er  Ijie,  tyiefc  $annd  SWeringer,  ben  $eter 
wwlb.'ficmtin/  auc$  ain  fifctyer,  ain  bieb  unb  rett  bad  in  ainem  ratt.    nam  in 
ber  ftemttin  ffir  mit  rec^t  unb  nam  fic$  barbon  na$  biffer  ftatt  redfrt  olfo25 
ftenb  ber  9Keringer  ba  unb  fagt,  er  Ijefc  in  ainer  unbefinten  metd  gerett. 

14.  ©ell  Ipeifccn  <Pfeffetlin.       22.  Son  fpatecei  ^anb. 

1.  2)crgriebe  'gicna  ein*  aml.Sutt.  ©jalaty,  ©ef<$.  toon  Ungarn  m  @.  103. 
@.  #.  2)ei#8ler  1.  c.  ©.  655,  3.  2>er  in  4.  Anno  domini  etc.  1500  tertio, 
SRcbe  ftefcenbe  (Srfurter  S3crtrag  nmrbe  bonrfiagd  *or  3o(ann«  ©apttfte  (22. 
am  26.  3tmi  beurfunbet.  @oben  @.  84.  3uni),  t  ji  2eon(arten  ?fefferltn,  bero  *on 

2.  @.  @enber  @.  96  2lnm.  4.  totfaern  junfftmatjier,  gefagt  toorben,  ba« 

3.  <pa£fi  2Ue$anber  VI.  fanbte  ben  er  nic$t  met  in  tat  geen  foil  M«  uff  ain* 
(Sarbtnat  $eter  toonfteggto  nac^Unaarn,  rate  toeirer  anfe(en  unb  erfanntun*, 
urn  ben  £3ntg  2Blabt«lau«  gum  Jcriege  barumb  bad  er  Stytronimuffen  SWn(Iet, 
gegen  bie  Siirfen  anjufoorncn  unb  Uejj  miinfcmaljier  ob  ettlid)en  frutfen  jtn«  t>er« 
t(>m  (im  3.  1501)  mittyeilen,  baft  in  faufft  unb  t>oraeenb  jin«  bam(f  serial* 
Senebig  t)on  ©eite  bed  pctyfHuben  ten,  barqfi  er  Jl$-bet>  feiner  toal  bad  junff t« 
©titles  fur  ^ndriiftung  ber  ungarif^en  matfteram^td  (alb  gefarlic^  ge^alten  (at. 
Xruwen  40000  2)ufaten  (interlegt  Jeten.  ftatfabecr.  @.  31. 





zed  by  GpOgle. __    _ 


1502—1503. 


445 


ba  tegt  man  ben  3tteringer  in  bie  eiffcn.  atfo  tag  cr  fang,  ba  toarb  cr 
erBetten,  bag  man  [in]  audtieg,  unb  toa$  bad  fein  ftraff :  cr  f  ottt  in  fcincr 
junft  ni<$t  jfi  f$i<fen  IjaBen,  toeber  an  bie  mat  gan  nocfy  toeten,  funber 
er  fotlt  ftc^  feind  tjanbtoerdtd  Began,    ex  bett  bem  ftemlin  ain  toiberruff 

Mm  ratt  nnb  am  redden  abj.  3.  julius,  toad  fant  fttrid&d  aBent.  atfo 
fagt  et,  [er]  Ijette  an*  aignem  unb  Bebactytem  mut*  [3oca]  toitten  ben 
ftemtin,  ainen  unberlatmpten  mann,  gef$otten  ain  bieB  unb  patt  in  ba 
urn  gofctottten  for  bed  ftemtid  frainbfctyaft,  bag  erd  im  fcergeB l. 

3n  bem  jar  in  bem  monatt  feptemBer  toar  Bapft  $iud 2  ber  britt  er*  D26ob. 

io  toettt  ju  aim  Bapft. 

Stuff  bed  jar  auff  ben  15.  tag  octoBer  lamen  getaBljaftig  Brieff  fcon^K 
genebig  gen  2lugdpurg,  toie  bag  Bei  23  fctyiff  lommen  fen  ton  ftattefutt*213*- 
gen  SfyffiBan  unb  Ijanb  pra<$t  Bei  finfunbbreifpg  jentner  attertai  tyefeerei, 
bad  aid  jugerictyt  Ijatt  ber  ling  aud  ^artigatt3.    beg  fenb  bie  genebiger 

is  ganfc  traurig  toorben,  toann  bad  inen  grog  fd^aben  bett.  aucty  fo  ift  Bei 
500  meit  Don  Stugdpurg  gen  StyffiBan,  IjaBftat  in  bem  tingrei$  gu 
*Partigatt,  unb  Don  SfyffoBan  Bei  1000  meit  flBer  eitet  toaffer  gen  Satte* 
futt.  unb  Ijanb  bie  partiga(if<$  fctyiff  bie  fpefcerei  Bei  3000  toe(f$  meit 
toeitter  Ijtnber  Satlef utt  [in]  bie  fd&iff  getaben,  unb  tyanb  bafetB  bie  ©artigatti* 

2ofd^en  ft<$  unterftanben  unb  2  buren  ober  toer  ju  madden,  bag  bie  [26ob]  fyu* 
ben  bed  fotbaud  nit  mer  ba  fotten  fatten  fpaifeii.  atfo  IjaBen  fie  ft$  mit 
ainanber  gefcfylagen,  unb  ift  bed  [fotband  Don]  ftattilutt  [fotdf]  ain  arm 
fold,  man  Ijatt  antif  ba  funben  ain  infet  mit  toitbem  fold,  bed  Iain  gtau* 


7.  D:  aimm. 


1.  Uff  montag  tta$  visitationis 
Marie  (3.  Suit)  anno  etc.  tertio  tyat 
$annd  aflbnuger  $etet  ifrmlin  ain  nn* 
beraff  etftlidfr  toot  rat  unb  na^mald  toot 
ftottgetity  getan ,  bet  ift  hue  tootgelefen, 
unb  $at  et  ben  nad&fotecfcen  miiffen,  tote 
$erna$  toolgt :  nac§bem  id?  $annd  2R8* 
tinget  m\$  in  toetfd&inet  jeit  aud  aigem 
ffltaefafitem  frStocl  unb  toetba<$tli<$  mn> 
berjtannben^ctern  £a'mlin,  bet  f  einet  eetn 
untoerlatotnBt  ifi,  toot  aim  etfanten  tat 
offennlidfc  ain  bieb  gef^oflten,  alio  fag  i$ 
afyie,  bad  id}  gegett  bemfelben  Hamlin 
mit  fotti^ent  beqog  bie  untoattyait  ge- 
btau<$t  unb  ime  unrest  getan  tyab.  ba* 
turn  bity  i$  Hamlin  umb  gofc  toiflen, 
bad  et  mit  fottt$  muttoiUig  frmnblung 
unb  f$ma$  toetjet^en  xd'6U,  bann  id? 
nic$fcit  t>on  im  »atg,  bann  toie  toon  aim 
etbmt  ftomen  man.  ffiatydbecr.  ©.  32  *>. 


2.  $tud  III.  tourbe  getoa'^lt  am 
22.  ©e*t.  1503. 

3.  S3al.  @enbet  ©.  100, 10.  —  2>ie 
toon  tfattrat  na$  Siffabon  gefommene  im 
Xyctt  ettoa'^nte  glotitte  ift  toa$tfc$etnli($ 
bie  bed  Skdco  be  ©ama,  bie  im  @ep» 
tembet  1503  toon  bet  im  gebtuat  1502 
begonnenen  Grtebition  jutucffetytte.  ©. 
bad  SRa>re  bet  ffluge,  ©ef(%.  bed  3ett= 
altetd  bet  (Sntbecfuugen  @.  135  ff.  (Sin 
X^eil  bet  @^iffe  $atte  feine  gta^t  in 
^otf^in  eingenommen.  —  2)ie  »ufmetf« 
[amfcit,  mit  bet  man  in  Bugdbura,  bit* 
fen  ©teignifjen  folgte ,  etf ennt  man  am 
befien  aud  ben  bem  9ta$laffe  ftonrab 
$eutingerd  entftammenben  einfc^la'gtgen 
©tiefen  unb  ©ett(%ten,  bte  Omfi  in 
feinetSudgabe  bedXaaebu^ed  toon  xuX a$ 
9{em  im  3n$anae  mttget^ellt  ^at.  &. 
^teju  au^ffiuge  I  c.  @.  147  ff. 


Digitized  by 


Google 


446  gortfefcungen  ber  <£$roni!  be«  Rector  SDMUty. 

(en  ftot],  unb  ift  Don  freitter  unb  oon  lourfeen,  autf}  ain  ganfeen  loatb  mtt 
prifflffljolfc.  ed  loarb  ain  groffer  irtum  in  ber  !auffmanf<$afft;  man 
borft  bfittfrelicty  lauffen  jfi  genebig  ber  btng  $alben. 

d  306b.        8tt>i.  4.  tag  bed  becember  ^att  ain  ratt  gema<$t,  bag  ain  ieber  bad 
tang  garen  tool  mec$t  toflrden,  toajfi  er  loett  unb  berft,  unb  auf  bie* 
ptaic^,  aucfy  in  bie  farb,  unb  toad  bann  nit  gefeflt  ben  fc^aumaifter, 
migen  fie  urtaiflen  in  bie  [307*]  farb,  ed  fei,  load  bad  fei,  barob  fotten  bic 
gefctyaumaifter  fein 1. 

8n  bem  5.  becember  1503 2. 

d^7».        g$  ^att  aucty  ain  ratt  ain  tag  xiatf}  bem  oberen  batum  geben,  bag" 
ain  ieber  ferber  im  mig  loot  ain  mang  ju  ma$en,  bo$  ni$d  barauff  ju 
mangen,  bann  load  er  ferbt;  unb  loetctyer  ain  mang  mactyt,  muft  ber  ftatt 
geben  15  fl  att  Jar. 

D306b.  Stuff  bad  iar  loarb  erlennt  oon  ainem  erf  amen  ratt,  bag  bie  rette 
futtenierte  bucfy  gefctyauet  lourben  na<$  bem  lutnieren  unb  baran  ain  plei » 
ju  bem  anbern  geljendt  [loerbe],  barf  fir  ain  A.  ju  geben  [fei],  aud^  [bag] 
rett  unb  f$ioarfe  fctyetter  unb  gugler  ain  ptei  [erljalten  fotten],  unb  bag 
ain  gugler  1  jailer  unb  ain  fc^etter  1  X  bafflr  geben  fotte.  unb  auf 
6*  tag  October  loarb  bie  erft  gefctyau  mtt  ben  fad^en  alien  gebann,  unb 
loetctyer  bud^f^erer  ain  futtniert  bu$  nit  red^t  macfyt,  ber  muft  4  fr.  ju» 
bug  geben,  unb  ber  bu$f$erer  jalt  autff  ben  A  an  bem  futtnierten  bn6f 
fflr  bad  figct. 

w  S  ^uff  ba*  iar  to(n*  a*n  bci<$  obcr  rerfaf*  8cflcrt  m  bc*  Bifc^offd 
*2l2bgarten3  unb  bad  fiberioaffer  Ijeraud  auff  ben  grontyoff  bei  ber  ta<$en; 
loarb  a\x^  gunft  jugeben,  loann  £>artmann  Sangenmantet,  bed  Ijerris 
£>annfen  [3oeb]  Sangenmanteld  brfiber4,  berjeit  burgermaifter,  load  $5rt 
loiber  bed  bif^offd  bruber,  graff  6fyttel  grifc5,  oon  bed  gejiegd  loegen. 
D294*.  Stuff  bed  jar  loaren  bie  ptatteren  fo  Ijefftig,  bag  man  maint,  bad 
britt  menfd&  Ijett  ed  Ijie  unb  gu  Ulm  unb  in  [anbern]  flatten  toeit  unb  ferr. 
ed  ftarb[en]  fit  leit  baran;  ed  iouc$f[en]  ettlic^  leitten  maben  [in  ben] » 
fc^eben,  unb  load  ain  grog  plag,  bie  nie  erljert  load,  unb  loeret  bet 

18.  D:  unb  1  fcaUet  ain  gugler  unb  fdjtttet  1  <$.  20.  D:  |f  ma$«n.  29.  D:  ftatte. 

30.  Di  maben  baiinn  f(fr<btn. 

1.  2)tefer  ttbfafe  fie$t  im  Original  2.  @.  bie  iwige  Sfomertung. 

unter  1504,  bfirfte  abet,  wie  axis  bem  3.  Stol.  tyqu  jfettmann  (OlbenBurg), 

ua'dfiften,  auf  u)n  ©ejug  netymenbeu  ^cr-  2>ie  SBaffertoerfe  toon  fcugsburg  @.  92. 
ftorgetyt,  unter  1503  ju  fefcen  fein;  auger*  4.  Soljaun  Sangemnantel   tsar  im 

bem  mujjte  bie  na'^fte  Wotij,  bie  mit  ©e-  3a$re    1503    gum     brei^nten    9Rale 

fiimmt^eit  unter  bad  3a$r  1503  gefe^t  ©ftrgermeifter. 
ifi,  unter  ba«  3a^r  1504  ge^ren.  5.  @. fiber i^nUlmaun  Lc©.807ff. 


Digitized  by 


Google 


1503—1504. 


447 


10  j[oren  K  ed  toaS  aucty  beur  atted,  bad  bet  menf<$  nieffen  foflt,  gait  bad 
foren  3  fX  6ci  3  jaren  anainanber2. 

Stuff  bad  iar,  toa^  umb  fant  2Rartij*tag,  ba  toarb  am  riftung  Don  d^ 
baiber  ©airljerren,  tjerfcog  3erg  unb  l?erfeog  2ttbre<$t3.    l?erfeog  3erg 

s  toon  fianfcljutt  toott  flbergeben  bad  $ftiber*  unb  Dberbatjrtanb  bem  tyerfeog 
SRityrectyt,  bed  pfatfcgraffeu  fun,  tyett  bed  Ijerfeogen  3etgen  boater,  bad 
toott  tyerfcog  2ltbrec$t  Don  SWincfyen  nit  nactygeben,  toann  er  fermaint,  ber 
rectyt  erb  [jfi]  fein.  ber  Ijerfcog  SRityrectyt,  bed  pfatfcgraffen  fun,  ift 
Ijerfcog  3ergen  fcfytoefterfun4,   toann  ber  pfatfcgraff,  ber  att,  fytt  bed 

iol)erfcog  3ergen  fctytoefter,  unb  Ijerfeog  3erg  gab  bem  Ijerfeogen  SRubrectyt, 
bed  pfatfegraffen  fun,  fein  boater. 

1504. 

3Cuff  fant  2^omadtag  bed  jtoetfyotten  toa$  [m*]  betatnanber  ber  n.vn. 
fttytoebifcty  bunt  mit  fifl  ffirften,  [bem]  bif^off  bon  SWenfc  unb  ber  temtfc^w^sa. 

is  ling  3Ka$imitian  ju  tttm  bon  bed  ©airtanbd  toegen5.  atfo  tegt  ba  ein 
tyetfeog  SRityrectyt,  bed  ^fat^graffcn  fun,  l?erfcog  3ergen  boctytermann, 
ein  teftament6,  bad  taut,  baj*  im  fein  fctytoeljer,  tjerfeog  3erg,  flbergeben 
Ijett  (anb  unb  teit,  l?ab  unb  gut,  tigenfe  unb  farenfe,  toann  l?erfeog  Serg 
toaQ  geftorben  umb  fantgtifabetlj  tag  1503 7.  atfo  tegt  l?erfcog  Sltbrecfyt  ein  ^  **»• 

20  att  brteff  [bor],  tauttent  auff  matnung,  tine  er  ber  tectyt  erb  toere,  toann 
bad  tanb  toer  gebailt  toorben  for  105  iaren  unb  beftet  bon  fit  laifer  unb  ling 
unb  berljoffte,  jcbcr  im  ju  beljetfen  fein.  atfo  toarb  ed  an  ben  ling  jfi 
recfct  gefefet8,  xoann  bie  tanbfctyafft,  au$  pretaten,  auc$  ber  abet  in  t)erfeog 

21.  D.  for  105  jatcn  unb  im  fjeleid)en  »on  fing  unb  beftet  von  fit  Taifei  unb  fing  jc. 


1.  SSflt.  often  @>.  439,  19. 

2.  8gl  often  ©.  439. 

3.  2)te  erften  SSorftereituugen  ber 
fteiben  $arteten  jum  flrlege  gc^ett  jiem* 
lt<fi  meit  iifter  bie  toon  3)emer  angeaeftene 
3ett  iVLiM .  @o  liefj  (ty  SifyeUn  ftereit* 
Im  3a(>re  1500  auf  wciterc  12  Saftre  in 
ben  f  Atofiftif^en  SBunb  aufnetymen,  to>a> 
renb  ©eorg  f$on  am  21.  2HSrj  unb  17. 
Styril  1501,  bann  am  18.  3uni  1502 
Sfofgeftote  iur  SRiifhutg  erge&en  Ueg. 
SDBurbiuger  II  ©.  175.  fteue  Sfofgeftote 
erfotgten  in  ben  tefeten  3ftonaten  toor  bem 
£obe  bed  $enog$  ©eorg.  ©ftenba 
@.  176. 

4.  iDtatgatet^a,eine@^tt)efler®eorg«, 
tear  felt  bem  3a^te  1474  mtt  $fat$graf 
^^ilii)^,  bem  SSater  fflupretys,  ^erftet* 
rat^et. 


5.  3)emer  metnt  bie  S3erfammlung 
be«  f(^tt)afttf(%ett  93unbe8  ju  Utm  im 
3)ec.  1503,  ber  toom  8.  December  an  an<$ 
ber  ^8nig  SWajcimiUan  antooftnte;  am 
9.  December  erlangte  ber  bort  erf<$te» 
nene^erjoaSllbre^t  fiir  fid^  unb  fetnen 
©ruber  2Boifgang  bie  $3ele(mung  mtt 
©eorg«  2anbe«antfteit.  ©.  iiber  bie  S3or* 
gSnge  auf  biefer  S3er[ammlung  ^liitofel  I 
©.  489  ff. 

6.  $erjog  ^u|>re^t  tt>ar  ntd^t  ^>er» 
fiJntic^  in  Ulm  antoefenb. 

7.  ^erjog  ©eorg  flarb  ftefanntttA  am 
1.  2)ec.  1503. 

k.  S3gl.  often  @enber@.  103, 10.  2)er 
giitU^eSag  war  urfpriinglt^  auf  beull. 
3anuar  augefe^t.  @.ba«@df>reifteu  ©an« 
Uugeltei«  an  ben  Sttat^  toon  (Spngen 
toom  1.  3an.  1504  ftei  ^m^fel  I  8.  494. 


Digitized  by 


Google 


448  gortfefeungen  bcr  (E&rontt  be«  Rector  2Rfilt<$. 

3ergen  tanb  Ijetten  ben  ^fotfegtaffen  geren,   natf}  ^attig  brei  ling  tag  auff 
lallSat9'  men*a8  un&  afftermentag  famen  l?er  be$  bunfe  pferb  bet  300,  Ijetten  bic 
Don  2tug$purg  12  pferbt,  Ulm  10  pferbt,  Stterenberg  40  pferbt,  tooH 
gerift  all.    aucfy  lamen  bret  Don  pretaten,  7  Don  ber  tanbfcfyafft,  2  Don 
ftetten  au«  Ijerfcog  Sergen  tanb,  nut  namen  [ber]  abt  Don  9liberatttac$,  s 
[ber]  brobft  au$  temmfee,  [3osb]  [ber]  fommenter  au«  ©temenbafl,  Ijer 
©igmunb  Don  gronberg,  l?er  3erg  Don  gronberg,  l?er  $annj*  Sloffner, 
Ijer  Sltbam  ber  Sanger,  Ijer  SBotff  Slljaimer,  Ijer  ©tgmunb  Don  9lor6a<$, 
$aimbranb  Don  SWujjborff,  SJeringer  Don  Sngeflftatt,  3ieren8af*  toon 
7. 3an.  Sanfeljutt 1;  [fie]  lamen  mit  80  pferben  auff  funtag  nacfy  ber  fyaitigen  brei  to 
io.3an.  ling  tag  unb  betten  ba  toarten  auff  ben  ling,    auff  mitttoucfc  nacty  ber 
l)aitigen  brei  ling  tag  ritten  Ijie  au$  bei  bretyunbert  pferbten,  toaren  be$ 
bunfc  Don  ©cfytoaben ,  gen  SDWnc^en  auff  toeitter  befctyaib,  toa$  ain  Ijalbe 
manung  im  bunt. 
wi339b;        ®er  frfeS  itoifc^en  pfatfegraffen  unb  l?erfeog  Sltbrectyt  Don  SDiind^ents 
w214atoeret  ain  ganfe  jar2,  unb  gefctyacfy  fiH  bing$.    e$  getoan  [ber]  Ijerfcog 
2anbato  mit  getoatt3,  unb  tiefj  ber  ling  17  bie  Ijabt  abfctytagen  ju  ftopff* 
ftainn4.    e$  tourben  toott  bei  jtoai  bauffent  ^Jetyern  erfctytagen5,    bett 
ber  fing  mit  bem  punb.    alfo  gefcfyaty  fiU  branb  unb  rab,  atfo  tourb  e$ 
ju  ffbllen  am  SRein  Derbragen  auff  ben  21.  tag  be$  maten  1505  far  bur$» 
ben  ling  Sttajtmitian  6* 
wSot        9ttff  ba*  iar  im  auguft  ftarb  ^erfeog  SRu^[3ioa]brec^t,  [be$]  tfaUj< 
w213b-graffen  fun,  be$  ijerfeogen  Don  8an#jutt  boctytermann,  unb  be«iar$tm 
feptember  ftarb  be$  l?erfeog$  $Rubrec%  ljau$frau  Sfifabetlj,  bed  ^erfeogett 
Sergen  boater  Don  Sanfcljutt7,  Ijett  jeberman  fur  ain  plag,  toann  fie  26 
jung  toaren  unb  fuerten  ain  frieg,  toa$  grog  toiber  ben  fing  unb  ben  bunt 

26.  W:  canatlen. 

1 .  3o$ann  Slbefatann,  Sommentyur  4.  Sim  1 .  Oft.  t»ar  9Ra$imUian  toor 

ju  SBlumentyal,  ©tegmunb  toon  grauen*  $ufjtein,  ba8  toon  £an8  toon  ^ienjenau 

berg  jum  $aag ,  ©eorg  toon  grauenberg  toertfyetbigt  ttmrbe,  angefommen ;  am  17. 

jum  #aag ,  £an«  toon  Stofen,  SBolfgang  Oft.  tourbc  bie  gejte  gcftilrmt,  unb  toon 


toon  2tyam,  ©tgmunb  toon  SRorbacty,  Sotf*  ben  babet  ®ef  angenen  25  9ftann  —  bar* 

gang  3erngajt  toon  2anb«$ut,  SScit  S3e*  unter  ^tengenan  —    ^ingeri^tet,    23 

ringer  toon  Sngotjtobt,  Ibam  toon  Sirring  tonrben  begnabijt.  SBiirbtnger II  @.  256. 
(jtatt  be«  6ei  2)emer  genannten  'tyer  3(i»  5.  ©emeint  tft  bie  ©(^lac^t  bei  SBen» 

bam  ber  Sanger').  ©.  Andreae  Zayperi  jenbad^  am  12.  @e^>t.,  in  ber  1600  ©b> 

de  bello  Bavarico  liber   memorialis  men  erfctyfogen,  700  gefangen  »urben. 

bei  Ofele  U  @.  392  ff.  (gbenba  @.  247  ff. 

%.  2)er  ^riea  bauerte  neun  donate.  6.  ®er  ^Btner  <&pxu$  erfotgte  am 

3.  Sim  21.  Sunt  lagerte  fi<$  ber  §er*  30.  Suit  1505. 
jog  toor  ber  8tabt,  am  2.  3uti  jog  er,  7.  flhiprety  jtarb  am  20.  Sing.  1504, 

nati&bem  fte  toon  i^ren  SBert^etbigern  toer*  fetne  ©emaWtn  @tifabet^  in  ber  9fca<$t 

laffen  toorben,inbiefelbeein.  SBiirbinger  toom  14.  anf  ben  15.  @ej>t. 

n  @.  210  ff. 


Digitized  by 


Google 


1504.  449 

gu  ©<$n>a6en ,  unb  Ijetten  nit  re<$t,  toatttt  fie  fi<$  totbcrjicc^cti  tootten  be$ 
89airtanb$,  be$  ^erfcog  3erg  berlaffen  tyett,  ba$  bann  Ijerfcog  2U6rec$ten 
toon  2Rinc$en  jugeljert. 

3tem  9.  junii  n>a$  ju  genebig  alfo  ain  geljer  toinb  auffgeftanben,  ^  *!}•£; 

5  bag  man  tr>ott  150  menfcfyen  in  bcr  ftatt  erbrundfen  fanb  in  ben  fenaflen  w218b- 
15041. 

2Cuff  ba$  jar  bor  fant  3pljanne$  be$  tyaitigen  beffer*  tag  gait  ain^l^; 
f<$aff  roggen  60  %  2Rin<$er,  ain  f<$aff  IjafcerS  6  %  9Rim$er,  SKedertoetn 
umb  8  %  2Rin<$er,  Sretfcger  2  fl,  glfeffer  2  %  3Kinc$er,  ain  fd&eib  fatfe 

to  2  fL  gab  man  ain  aimer  Stedfertoein  umb  1  fl,  fcfymatfe  10  A.  1  fatter. 

2luff  6.  tag  julii,  toa$  auf  famftag  na<$  fant  Utri<$$  tag,  ftatlte 

ain  ratt  mit  geteitt[er]  fturngtoggen  ain,  $ie§  §annj$  Styffen,  auf  ain  ftfil 

for  bem  SRattI?au$ 2,  Ijett  ber  ftatt  abtragen  unb  geftolen  an  aim  ampt, 

toann   er  nam    ba$  gett  [Don  ben]   fceden  ain  umB  bie  Ijefen  bei 

15  24  jaren,  l)ett  feci  500  fl  geftolen.  man  toott  in  geljendEt  Ijaben;  ben 
erpatt  ber  ling  Ijie,  unb  funft  au<$  ain  j>taic$fne<$t,  tyett  bei  15  ft  toert 
geftolen,  ftatt  man  aucfy  ju  bem  Styffen  auf  ben  ftut,  toarb  mit  im  erbetten; 
unb  t>on  be$  Stiffens  toegen  gef<$a<$  fill  reb  ainem  ratt  ju. 

Slbj.  12.  tag  October  l)att  man  l)ie  gerid^tet  2  mit  bem  fcfytoert  fyie,^3^. 

20  ber  ain,  2Ri<$el  Saufterer,  n>a$  ains  merger*  fun,  unb  [ber]  din  ljie§w2Ua- 
9WatI?eu$  ©d&ityerr3;  ber  Saufterer  Ijett  be$  Sud&enftain  boater,  fo  toa$ 
ber  ©cfytfljerr  be$  S3ud^enftainer«  frauen  bruber,  unb  toa$  ber  ©<$illjer 
bei  16  jaren  nit  Ijie  geioefen,  ber  Saufterer  bei  5  jaren,  unb  famen  jfi* 
fammen  jfi  Sfyffnen4  an  nriffen-  unb  2Ric$efl  Saufterer  ber  rett,  in  Ijetten 

25  baljer  practyt  bie  ©d)enden  Don  §ocfyenburg  [3iia] ,  toann  ber  Saufterer 
Ijett  ainem  toatljen  gut  genommen  unb  ferfiert  auff  ber  ©d^enden  f<$toj$» 
barum  fengen  bie  ©djendfen  ben  Saufterer  jar  unb  tag  [unb]  liefcen  in 

10.  D:  fat  nodj  einmal  *fflt  tin  f^eiben  falfr'  abet  o$nc  $tei3anaabe.  11.  D:  ftaflten. 

13.  D:  ain  ampt.        14.  D:  »a§  er  nam  bad  gelt  umb  beden  ain  umb  bie  $efen  jc.       16.  D: 
geflolen  toett.       21.  W:  9tntoniu«  <£$.        25.  D :  baer.    D :  {Rottenbufy 

1.  @.  I  Diarii  di  Marino  Sanuto  3.  @ie  ttmrben  natf)  ©affer  ad  h.  a. 
(S3encjta  1881)  33b.  VI  @.  31.  att  ©tragenrauBcr  unb  bcr  etabt  aBge» 

2.  95gl.  ©affcr  ad  h.  a.  —  2)crartige  fagtc  getnbe  gcrt^tct. 
Sertoenbungcn  bc8  ^atferg  filr  toerur*  4.  Sfn^. 

t^ctfte  aSerBrcc^er  famen  bem  Stotye  ^a'u*  5.  (S3  tourbe  au8  Salter  in  ben  £ejct 

Pfi  fc^r  nngetegen.    @o  Bef^Iog  man  aujgenommen  '@^en!en  toon  #o<$en*mra' 

j.  S3,  im  3. 1516,  bie  Stamen  enter  2ta*  jlatt  'toon  ^ottenbu^'  (D).   ©.  ilber  bte 

ja^l  jur  Sfostrei&ima  aus  ber  ©tabt  toer*  @^enfen  to.  @^ringen  unb  ©^enfenpetn 

urt^ettter^erfonennt^tjutoerb'ffentli^en,  auf  ^o^enburg,  ^Mtngen  :c.  ben  32. 

betoor  ber  ^at[er  abgeretfi  [ei.  S3uff,  S3er«  3a^re8ber.  b.  $ifl  SBer.  f.  <&ti)toabtn  u. 

Bremen  unb  SBerbre^er  ju  HugSburg  im  9teuburg,  »o  auf  @.  76  ein  ta«^ar  toon 

14.  3*bt.  in  ber  3eitf*r.  beg  $tft.  SBer.  ^o^enburg  (1487—1504)  aufgefityrt  ijr. 
f.@(^tt)abenu.iReub.,3a5rg.l877®.181. 

€t&bte^ionifen  XXTTT.  29 


Digitized  by 


Google 


450  gortfcfcungen  bcr  (Efcronlt  be*  Sector  3RfiU$. 

[enbtidft  aud.  bama<$  lam  er  gen  Slugdpurg,  ba  fagt  er  im  audfieren, 
fie  Ijetten,  bictocil  er  gefangen  toer  getoefen,  bad  gut  batlt,  toeft  er  nit, 
tote,  unb  toad  $annfc  ftatyar  ©d&enl. 

d  306*.  Stuff  bad  iar  abj.  1503  1 3.  October  fd&tofc  ber  fogt1  ju  ainem  plaid&er, 
#ej*  fetter  SDKtter,  toad  fill  fd&utbig,  toa«  249  ft  rebuff,  toarb  atfos 
geftitt:  man  Ijett  im  Ijab  unb  gut  befd&riben,  er  toad  tang  ju  fant  Utri<$ 
in  ber  freiung;  auf  10.  marcii  im  1504  lam  er  mit  feinen  gettncrn 
ab  unb  gab  inen  Ijatb  gelt  auff  2  jift,  ba  gaben  bie  gettner  im  toiber,  toad 
fie  im  ferfd&toffen  Ijetten. 

2uff  26.  October  1504  jar  toarb  er  gefangen,  toad  mit  ainem  gaft  nit  u 
abtommen,  unb  in  befd&toffen  re$ttagen  fcerfafft  er,  toa^  er  Ijett;  barum 
feng  in  ain  ratt. 

w  237*.        £)ed  iard  m^  ain  f$ief?fpt(  mit  bem  armbroft  unb  au$  btjten  ju 
Xivctff  in  [ber]  @$toeife.  ba  fd&idfet  ain  raut  f$ifeen  baljin ,  ba  gtoan  ain 
laufman  toon  Stogdpurg,  ljie§  $anjj  $obi$er,  bad  beft,  bad  toad  100  unb  is 
10  gl.  mit  bem  armbroft,  unb  [»on]  funft  finf  &on  Ijinen  gtoan  jeb* 

io.*««. (id^er  etooad  an  fant  Sorenfcen  tag2. 

3efud  SKaria  1505  jar. 
D283b.        Slbj.  bed  neu  iar,  aid  ©jriftud  befd&nitten  ift  toorben,  jfi  na<$t 
ftarb  ain  burger  Ijie,  Ijiefc  Utridfr  ffiattljer,  toad  86  jar  aft3,  $ett  fein» 
Ijaudfrau,  ain  SRiegter,  geljebt  60  iar.     bie  lebt  nod&  auf  biffen  tag  bed 
batum  unb  Ijett  133  entftacty. 

w  SS:        ^n  bcm  27-  fcnncr  *>erPran  ba$  beif<$  $au*  $  S^nebig  in  grunb 
w215*-  Ijinein,  aucty  gefctyacty  groffer  fd&ab  im  audtragen  mit  fteten4. 

w  25:  auff  20-  ta8  februarii  ftarb  ber  Ijer  $annjj  Sangenmantel,  ertoettt2s 
w  215b.  ijabtman  bed  bunfc,  xoa^  toot  geert  f on  bem  remifd&en  ling  unb  ffirften 
unb  tyerren,  ts>a^  burgermaifter.  auf  27.  tag  feberer  toatt  ain  ratt  Ijie  jfi 
ainem  burgermaifter  3ergen  Cangenmantet,  bed  tyerrn  $annfen  Sangen* 
mantetd  bruber.  ber  toa^  nie  in  ratt  gangen  barfor.  Ijer  $ann{$  8angen« 
mantet  m^  ebet 6.  » 

7.  D:  fleltncr. 

1.  Ocorg  Ott.  loenettattifc^en  $anbel«gefellf<$aften  93b. 

2.  $gt.  @affer  ad  h.  a.  II  ©.  107.     2)emna($  bra*  ber  8ranb 

3.  ©.  ba«  2Balt&erf($e  '£ournierbu<$'  in  ber  9fca$t  fcom  27. auf  ben  28.  Sanuar 
in  ©t.*(5pron.  XXII  ©.  385,  20.  30.  be«  3.  1505  au«  nub  tonnte  erft  am  fol« 

4.  33gl.  ©imonsfelb,  2)er  gonbaco  genben  Xage  ael8J($t  toerben. 

bei  Xebed^i  in  8enebig  unb  bie  beutf$<  5.  »gl.  oben  ®.  107  «nm.  2.  $an« 


Digitized  by 


Google 


1504—1506. 


451 


JBietoot  bcr  remif<$  ling  9Wa£tmUtcm  bem  lapittet  fd^rtB  Don  bent  d  312b. 
bezant  [toegen],  tt>a$  ainer  Don  3fyfljartt,  auc$  Don  bem  bropft,  bem 
8angen,  Ijutf  [e«]  ni<$$,  ba$  lapitet  crtoelt  ben  Don  8tc$tnato  K 

«uff  ba$  jar  ftarb  $ie  ffltt  rei#$,  gufe  fold,  ate  nie  er$ert  totf,»g5; 
5  met  benn  atmer,  unb  tt>a$  am  grower  tyitft  unber  bem  fotd  attentljaffien 
unb  engnuS  umb  bte  pruft,  ate  feci  man$  jeitten  nit  geljerttoaS2. 


1506. 

£)e$  iar$  Ijetten  bte  nttntcfy  fant  JBenebictenorbenS  ain  capttet  Ijie  an  w  237b. 
be$  Ijattigen  creufe  tag  nacty  ofteren,  unb  lamenb  Ijer  100  unb  30  apt,  unb  3.  gtai. 
iomuftj  ber  apt  feu  fant  Utility  all  fpeifen  2  tag.  unb  gab  aim  apt  bte  2  tag 
4  g(.  unb  fflr  3  ftiectyt  aucfy  ain  gt.,  unb  tt>a$  apt  tyte  feu  fant  Urttcty  apt 
2H6rflin.  ba  fcfyanrft  btffe  ftat  ben  apten  alien  unb  item  capttel  ain 
ffirftenfd&andung,  ba$  toa$  32  fanten  unb  2  fctyaf  mit  fifctyen,  ba$  tetenS 
3  tag  nacfyainanber,  altag  ain  fiirftenfd&andung 3. 

35e$  iar$  am  funtag  for  unferS  Ijerren  frontei<$nam$tag  toa$  ainw  23s*. 
punbtetag  Ijie4,  lam  Ijer  tyerfeog  8(foe$t  Don  9Rim<tyen,  margraf  gribe* 
rid^  Don  Stanbenburg 6,  tyerfeog  Urltd^  Don  SBirtenberg 6  unb  fit  grafen, 
freien,  titter  unb  !ne$t  unb  fit  ftet,  bie  ban  im  Bunb  toarren. 


15 


2.  be*  fianftcn  D.    ($et  ftfcfafc  in  D  unter  1507.)       4.  jtarben  D. 


Sangenmantel  Dom  ©Barrett ,  Diele  3a$re 
8iirgermeijkr  Uttb©tabte'#auj>tmann  be8 
fc$tt>abif$en  8unbe8 ;  er  ftarb  'am  mit* 
tollmen  Dor  afftertnontag  nadj  bem  fon* 
tag  oculi'  (21.  gebruar).  'auff  bonerjtag 
na#  fiinfftig'  (26.  gebruar)  nmrbe  bte 
SBaftf  be«  neuen  8ttrgermeljier8  axibt* 
raumt  2fo  biefem  £age  nmrbe  '3b*rg 
2angenmantel,be8  obgenantentyerrn  $an* 
fen  pruber,  ju  anfangs  ainem  ratgeben  imb 
barauff  mit  bem  merern  ju  aittem  bur* 
germetjter  ertoetet'  unb  briefly  au8 
Wliixifyn,  too  er  ft$  ©ef^a'fte  $alber  auf- 
tylelt,  nac$2fag8burgberufen.  SRat&Sbecr. 
©.  49.  Sim  'montag  na$  letare' 
(3.  9ftarj)  tomrbe  er  Dereibigt.  (Sbenba 
©.50. 

1.  SDte  flapitulare  fdjtoanften  bei  ben 
2Ba$lDer$anblungen  $toif#en  8ern$arb 
Stbetmann  nnb  #einrt(&  Don  Slecfytenau, 
ber  bann  toirflidj  getoafyft  nmrbe;  toon 
auStoSrtS  (Smpfobfote  roaren  ber  2)om* 
}>roj>ft  3Watt^5u8  Sang  (Don  @eite  be8 
$bnig8  SWajcimiltan)  unb  Utrt^  Don 
SOBejterftetten  (toon  @eite  ber  ©erjoge 
Wbxtfy  Don  ©apern  nnb  U(ri$  toon 


SBfirttemberg).  ©raun,  8lf^.  Ill  ©. 
154.  S)er  toon  2)cmer  genannte  S3c« 
toerber  urn  ben  Mf<$8ftt$en  ©tu^I  tear 
SBotfgang  toon  3iflen^arbt,  +31.  S)ec. 
1519.   jtyamm,  Hier.  Aug.  I  <B.  147. 

2.  @.  iiber  ba8  grofce  ©terben  in 
OTrnberg  in  biefem  3a^re  ^einric^ 
2)ei^8ler«  S^roni!  in  ©t.-Ctyron.  XI 
@.  684,  5  ff . 

3.  S3^.  1506,  81.  27»  f.  na^  jubi- 
late (9.  2Rai) :  'it  44  U  1  6  1  bn.  wA 
104  fannten  ben  prefotten  [annbt  8ene* 
bicten  orbenS,  [o  im  ca^pittet  ^ie  gc- 
toeft  finb/ 

4.  @.  ben  8unbe«abfc$ieb  toom  7. 
3«ni  bei  JIHipfel  I  @.  550. 

5.  8$R.  1506  f.  na^  trinitatis  (13. 
Sunt)  81.  27»:  'it.  114  U  tomb  268 
fannten,  metnen  gn.  berren  berfeog  2H* 
bred^ten  toon  8aprn,  margratoe  griberi^en 
toon  8ranbenburg  tonb  annbern  jtannben 
be«  bunb«  gef^encft  bie  toerganngen 
too^en  laut  Sitting  bu*.' 

6.  m..  1506  f.  na*  Sitt  (20.  Sunt) 
81.  27a :  'it  50  ^  9  6  1  bn.  tomb  120 
fannten,  bem  Don  ©irtcmbcrg  tonb  ann- 

29* 


Digitized  by 


Google 


452  gortfefeungen  ber  <£$ronif  bed  Sector  2RflU<$. 

• 
i?3^*'.  ®cd  iar*  am  fre^a8  &or  unferd  ^ertcn  fronteid&namdtag  ba  fd&liig 
ain  !aft  ain  htabtin  bon  finf  faren  feu  tob  an  ofner  ftrafc  an  bent  3uben« 
berg,  bad  »a«  ained  fd&ud&mactyerd,  unb  fd&lof  im  laften  aud  unb  em,  unb 
am  raudfetytiefen  pet  ber  laft  auf  ed  unb  f$lug  ed  feu  tob,  bag  ed  an  ber 
ftat  petib.  5 

SiXt!        ®c*  iar*  am  fant  30l&an^a8  6atif*a  fta#  3org  2Hent,  atn  toeber, 
tm  fcfb^  [bte]  gurget  ab  unb  gab  tm  fetbd  atn  fti<$,  ba§  er  for  na$fe 
ftarb.  er  toad  etoad  tang  barf  or  entrttt  tm  l)aubt. 
^2i>:        ®c*  *ar*  an  fant  ^o^an^  batifta  tag  feot$  ber  r5mtf<$  fing  SDiap* 
24.3um.  miHan  au$  ^fi  jsien  mit  grofem  fold  feu  rofc  unb  feu  fu§  toiber  bte  Un*  10 

gem  unb  feo<$  gen  ©redpurg  Ijin  unb  namd  etn1. 
*  239*.        35^  jar$  an  unfcr  frauen  tag  freuttertoeicty  feo<$enb  ettoad  uml  4  taufet 
15.  «Ufl:  barter  feu  rog  in  pollen  unb  ftengenb  me  ben  fetoatnftg  taufet  toeiber  unb 
linter  unb  furten  bte  mit  inen.  alfo  erljub  pd&  ain  fold  auf  in  gotten,  pnf 
tau\tt  pferb,  unb  fibereilten  bie  5Tarter  an  ainem  mojj  unb  fc$lugenfe  tnt  iS 
fluent  unb  falugenfe  nad&et  at  feu  tob 2  unb  getoanen  in  ab  grofc  gut,  unb 
lamenb  12  taufet  pferb  ant  beug,  unb  fagten,  bie  gefangen  toarben,  bag 
fie  at  gemaint  Ijaben,  ain  jebttc^er  gotten  fet  anfeufed&en  getoeffen  ate 
grod  ate  trei  man. 
%  «?.fl*        ®rt  lar*  an  fant  ¥<rctofatett*tag  Ijat  fing  aWajrimilianud  ertaubt, » 
trei  Ijird  feu  fad&en  ben  burgern  bon  ber  $errenftuben.  ba  pengenfe  fetoen 
unb  ain  red& 3  unb  tubenb  barfeu  atte  frauen,  bie  auf  bte  $errenftuben  ge» 
Ijorten,  unb  »arb  atte  benen  angefagt,  bie  Ijinauf  gefd^rtben  toafenb,  unb 
toarb  getaben  ber  bif<$of  bon  £rienb 4,  Ijerfeog  8Ubre<$fe  raut,  bed  pfatfe* 
graufen  raut  unb  trei  bon  bem  Ijerren 6,  unb  fafenb  niber  feu  tifcty,  32  tif$; » 
unb  nacty  bem  mat  giengenb  bie  frauen  att  [unb]  iuneffrauen  in  ainer 
procejj  feum  banfe  auf  bad  Danfeljaud  unb  banfeten  ba  bid  fester  gen 

9.  3m  Original  'bet  tfimifdj'  ntufe  'fing'.       14.  w  tPottannb. 

bent  gefctyetracft  bte  fcerganngen  ttoctyen  3.  8$gl.©affer  ad  h.a.  —  8ft.  1606 

tatot  Sitting  bu<$.'  f.  post  Bartholomei  (29.  Hug.)  81. 51*: 

1.  3)cr  Jfrteg  ttmrbe  atn  7.  3M  ct«  'it  19  a.utbtn  2  U  16  6  fcerjert  art  man 
fla'rt,  ber  l$n  beeubenbe  griebe  ant  19.  bed  finiad  bterfj  gejagt  fat' 

Suit  ju  ffilen  geftyoflen.   3n  ber  3»i«  4.  ©eorg,  ©tfdfrof  toon  Orient,  $telt 

Wcnjett  ftelen  (SifenPabt,  febenburg  u.  ft^  bamal*  toegen  eine«  Ku«glel(^«t)er* 

^regbura  in  bte  $Snbe  ber  Xru^en  fuctyeS  jtt)iWenbenblntertaffenen@8bnen 

^Wartmiltan«.  bed  ^fatjgrafen  9fot>re<$t  u.ben^eqogen 

2.  @ieg  ©lin«fi«  am  6.  Hug.   bel  Hlbrcty   unb  SBotfaang    »on  ©a^ern 
^tecf  fiber  bie  £ataren,  toet^e  tm  ftng.  tangere  3«it  in  Kugwurg  auf. 

1505  nnb  im^ommer  1506  inSitt^auen  5.  9latf)  Oaffer  bie  brei  )>orne^mfien 

etngefaEen  »aren.    ©Aicmann,  ftug>      aud  bem  3)omcaplteL 
lanb,  $oten  u.  tttfanb  I  ©.  619  ff. 


Digitized  by 


Google 


1506. 


453 


feeljnen  mitnad&t  K  unb  toarb  ieberman  angelegt,  frauen  imb  iuncffrauen 
unb  man  on  geft,  unb  gab  ain  perfon  16  Ireifcer. 

£)e$  |ar$  f<$ribenb  bic  Don  grandffurt  au$  ainen  f($tef#of  fcil  Ijaben  w  »••• 
mit  bent  armbroft,  auf  ^artotmei  ba  fcu  fein2.    alfo  f<$td!tenb  bie  Don24-  *u«- 
52lugfyurg  bar  fejc  fctyifeen  unb  gabenb  in  60  gt.  fcur  fcerung3.    ba  getoan 
ainer  ba$  bdft  Don  Stugtyurg  mit  namcn  8au$  gif<$er,  bet  toa«  ain 
Ijafner;  ba$  toa«  Ijunbert  unb  ftnf  gl,  unb  ain  anbercr  getoan  fmffcig  gt., 
aud&  Don  2fog$purg. 

Damadfr,  ate  ba$  fd&ieffen  ain  enb  nam,  f<$ufenbfc  ain  fd&ieffen  mitw  239*. 
10  ber  bij.  ba  toaffenb  anbet  fej  Don  2tug$purg  baljin  gef<$i<ft,  bcnncn  gab 
[bic]  ftatt  au<$  60  gt.,  unb  ain  fiftler  Don  JlugSburg  Don  bcnncn  fqcen  ge* 
wan  21  fd&ifc,  unb  aincr  Don  Utm  getoan  aud&  21  fd&ifc,  atfo  marbenfc 
ainS,  ba$  bcft  unb  bad  anbet  mit  ainanber  fcu  taitten,  bad  tetenfc  unb 
fd&ttten  bama<$  um  bie  fannen,  ba  geman  ber  Don  Utm  ben  bcftcn  fancn 
15  unb  ber  ftftter  Don  SfagSpurg  ben  anbrcn4. 

2)e$  Jar*  am  17.  tag  feptember  ftarb  Kng  $ljilty$  Don  ftaftitia  in*  g*J 
$tfpania,  bed  romifd^en  fingd  SKapmitianud  fun,  unb  in  2  moneten 
baraacty  gebar  im  fein  toeib  ain  fun,  bie  mad  bed  (ingd  Don  $ifyania 
totter \  unb  ftarb  aucty  fcu  ber  feeit  ber  fing  Don  gotten6  unb  au$  ain 
20  tanbgraf  Don  $effen 7.  » 

Dcd  iard  am  anbren  tag  nac$  SKartini  befang  man  gar  $erti<$  ben  JJ  ^ 
Kng  Kittys  Don  ftaftilia,  ber  toad  Kngd  SWafimitianud  fun 8,  ed  toad 
berbei  bie  remifd^  fingin  unb  femen  ir  Detter,  tyerfcogen  Don  SWailanb  9, 

9.  all:  im  Original  *unb\ 


1.  ©tt.  1506  f.  post  Bartholomei 
(29.  Stag.)  ©I.  51»>:  'it.  1  gutbitt  2  g 
umb  27  U  Wrjn  toff«  ratyafc*  tonnb  gum 
tattnfc.' 

2.  ©gt.  ©affcr  ad  h.  a. 

3.  ©91.  1506  ©t.  50«>  f.  na$  Affire 
(8.  Bug.):  'it.  60  aulbin  ben  6  f<$iifcen 
gen  graneffurt  toff  bad  fctyieffen  toet* 
orbnet' 

4.  (£r  $iefj  2)efyuetunb  getoann  eittett 
«rei«  toon  90  ©ulben  mit  bem  '$anb- 
bogen'.  ©after  ad  h.  a. 

5.  tyflttpP  fatb  «n  25.  @tyt.  1506. 
Seine  ©ematyin  tear  3o$anna,  bie  Sof- 
ter IWntg  gerbmanbs  II. 


6.  2Ue$anber  I.  toon  ?oten  ftarb  ant 
19.  Stag.  1506. 

7.  ©ityefot  IL  (+  im  3a$re  1509)? 

8.  Sfo<$  etne  (£onbolenjgefanbtf($aft 
nmrbe  an  ben  £bnia  abgejanbt  —  ©ft. 
1506  f.  nati)  bem  fyuligen  netocn  jarStag 
(3.3an.)  ©l.38*>:  'it. 60  gulbin,  burger- 
maifter  Sangenmanteln  tonb  §annfen 
©amgarttner  toff  ben  rit  jfi  16.  matyt, 
ben  abgang  hintg  WltpS  toon  ^aftilien 
gubeclagen  tonto  annber«  angebringen.' 
Sgl.  ©runner  @.  39. 

9.  2Raffimtllanounbgrance«co(II.); 
bie  ©anre^nung  fpricbt  fatf^Uc^  toon 
©riibern  ber  JWntgln.  €5.  ©runner 
L  c.  6.  39  «nm.  1. 


Digitized  by 


Google 


454  gortfcfenngen  ber  (E&ronil  be*  $cctor  ftfilty. 

ber  Bifd^of  Don  Slugtyurg1,  ber  bif<$of  Don  Sxienb2  unb  pi  pretaten,  unb 
\t  mil'. am  *>ierten  ta8  6cfang  in  ain  capitet  feu  fant  Sttorifeen  unb  ant  finftcn 
tag  ber  apt  feu  fant  Urft$  unb  ant  f  ejrten  [am]  ganfeer  raut  feu  ben  $3ar* 
fuffen. 

Vm<      Suff  ba*  ^  *f*  ain  *ub  *ott  ^^  6ei  tfw  unb  20  iar  att—  * 
fein  fatter  ift  auff  baS  mat  ju  ftrandfurt  gefeffen  —  gen  grandfurt 

fommen  in  bent  manual  [313*]  noDember  unb  Ijatt  ain  juben  gefd&olten 

—  berfetb  jub  ift  Don  Sronburg 3  getoefen  —  atfo  bag  ber  ein  Ijatt  ge* 

rett,  er  fete  gatgen  toert,  unb  ber  anber  Ijat  gefproctyen,  er  fete  fehr*  toert, 

alfo  Ijaben  bie  Don  grandfurt  fte  baib  gefangen  unb  geftredt.    bo<$  ift  fo  10 

fit  geljanbtet  roorben,  bag  7  burger  im  becentber  Don  grandfurt  gen 

SWenfe  lomnten  fenb,  atfo  Ijatt  man  fie  gefangen  au$  gefd&efft  [be$]  bt* 

f$off£  Don  SJienfe,  ift  ainer  Don  Siebenftain4  getoefen,  unb  in  ain  Ijertoerg 

in  getibt  genontnten.  atfo  Ijatt  ber  tub  ober  fein  fatter  [an  ben]  Don  2Renfe 

fo  fit  getfe  auSgeben,  bag  bie  Don  grandf urt  bent  bifd&off  fein  Juben  toibcr  is 

geben  l)aben,  fo  Ijatt  ber  bifd^off  bie  7  burger  Don  grandfurt  au#  tebig  ge« 

taffen.    atfo  Ijatt  ber  bifd&off  7  friften  untb  ainen  juben  geben  in  ber  ge* 

ftatt.    gott  erbarmS,  bag  man  ben  gofetefterern 5  atfo  ruggen  Ijalt  in  ber 

Iriftenljait,  ba$  t^fit  bad  gett ! 

wu2*.         Anno  domini  1506  bed  iar$  am  finften  tag  decembrii  ift  ain 20 
groffer  erbbibem  gemeffen  im  lingreicfy  5ftapet$  unb  tjat  tang  geroert,  unb 
ift  groffer  fd^ab  gefd&efyen. 

w238».  j)ed  iarS  gab  icfy  2Karjc  JBattljer  ain  fttberin  montftranfe  gen  fant 
©tefan  feu  bem  facrantent,  $etten$  for  nie  Iain  anbre  geljebt  benn  atn 
fupferine,  geftonb  130  [ft] \  25 

w  238b.         $)e«  iar$  ift  SBarbara  ffiattljerin,  Urti<$  SBattljerS  bed  ettren  $au$* 

29. 31m.  frau,  ain  gugin  ttorben  am  Dierten  tag  na$  3acobi,  benn  ir  urandltn 
Ijat  ain  finb  brad&t,  ain  ftiaben,  ben  fie  eli$  tragen  Ijat  bei3orgen$aufer 

fefiffiorisljofai6. 
^2??b;        35ed  iard  toaffenb  fo  fit  meu$,  bag  lain  man  nie  gebad&t,  unb  toeret* 
tang 7. 

5.  9la$  'jar*  im  Original  baft  unten  fldj  wtber&olenbe  Mm  no»«nfrtr\  6.  na$  *9«feffew*  *■> 

'    Original  nrieberfcolt  •ift*.  9.  na$  'teccf  im  Original  bad  unten  no$  cinmal  tommtnbe  'alfo 

babenb  bit  »on  flrandfurt'.  16.  *&aben*:  im  Original:  'featt'.  18.  3m  Original:  bit 

gofclefterer. 

1.  $einri($  IV.  Don  Sicfycnau.  5.  Sal.  ba«  #ffiattr)erfc$e  Zonxnin* 

2.  ©gt.  452  Bum.  4.  r>u<$'  in  @t..<5$ton.  XXII  ©.  395,  39. 

3.  tfronberg  im  flunnahtjiffyn.  6.  $gl.    3JHiU<$«   <5$ron.   in  ©t.« 

4.  3alob  *on  Sicbenjhin.  <£$ron.  XXII,  8ctt.  I  ©.  390,  3. 

7.  S3gt.  ©affcr  ad  h.  a. 


Digitized  by 


Google 


1506—1507.  455 


1507. 


®e$  jars  an  bent  naften  tag  na$  ber  Ijaitigen  tret  fing  tag  ftotg*™* 
i<$  SKarjc  SBattljer  ain  Ijaffen  in  bet  ftatt  Mugfyurg  bet  bem  8uginflanb, 
bet  toa$  urilb  unb  unber  bem  ftattor  herein  gefd&fofen. 

5        Anno  domini  1507  u>a$  ain  tag  $ie  feu  SlugSpurg  bom  bunbt,  w2is*'. 
unb  u>a$  Ijie  margraf  grtbertc^  unb  fein  fun  Safefmtrus,  unb  Ijetten  Ijie 
tool  400  pferb  unb  tageten  Dor  bem  punb  mit  bennen  bon  TOerenberg 
toon  its  gatgen  toegen  unb  etti$  tantgrebin,  [bie  fie]  Ijeten  gemad&t ;  ba  fa$ 
toom  punb  Ijerfcog  Sltbre$t  bon  ^atyrren  unb  fetn  fun  Ijerfcog  SBityatm 

to  unb  fit  grafen,  freien,  titter  unb  ftied&t  unb  bon  ftetten  unb  »a$  f unft 
auc$  fit  $erf<$aft  Ijie,  bie  r5mif$  Kngin  unb  berfcog  3org  bon  bet 
Subnife  avti  bet  ©c^Iefien ',  ain  tyerfcog  Don  SKegetburg,  Ijerfeog  griberid^ 
oon  ©atyren,  ain  iunger  pfalfcgraf2,  Ijerfcog  35rg  bon  ©ajren3,  margraf 
(Srnft  bon  SSaben 4.     unb  montag  ante  conversionis  Pauli  gab  ber  is.  3<m. 

15  bunb  ben  entf$ib,  ba§  tie  bon  Sternberg  bie  gatgenft6<f ,  baran  man  bie 
atertail  anljieng,  ab  fotten  tljon  unb  [bie]  tanbgreben  nriber  einfcied&en 
unb  bie  marten  ober  turen  abreefcen,  unb  [fie]  fotten  ba«  tljon  in  tret 
moneten,  toa  baS  nit  bef$e#e,  fo  tootte  ber  bunb  bem  margrafen  Ijitf 
toiber  fte  tljon5. 

20        3)e$  iar$  ad&tag  for  tied&tmefc,  e  ber  Ijornung  [an]brac$,  ba  fyttg^Jj- 
man  jungen  fcmifet  unb  faurrampfen  fait  ob  bem  JBertad^  unb  ftnferlai 
fattat,  unb  ma$  ber  toermeft  ©inter,  be$  nie  fain  man  geta<$t 

3tem  bei  fd^einebem  tyornung  Ijet  man  fait  cb  bem  ©ertacty  tyopfen*  w  24o». 
fatat  unb  feiet,  unb  u>a«  ber  toermeft  frieting,  ben  Iain  man  nie  gebad^t. 

25  fit  ber  paum,  birrenpaum  unb  ftainobs,  toaf[en]  in  ganger  plut  an  bem 
erften  tag  im  apriften. 

Suff  famftag  na<$  fant  SWatljeiS  tag  in  ber  fafnad&t  toarb  ©teffan  §£g^ 

6.  w  von  Statttenbucft.        w  Gafpmitui.         8.  3m  Dtiginat:  etli$  lantgTtbot  ^ettni  gemaifet. 

1.  ©eorg  I.  $erjog  toon  ©riea.  fcegeu  etniger  ©rSben  unb  ©ottroerfe 

2.  2)er  nacftnalige  flurfurjt  gric  toor  ben  2Wauern  ber  @tabt  unb  roegen 
berty  U.  bed  ©etette*.     6.  tflityfel  I  @.  550. 

3.  ©eorg  ber  ©Srtige.  2)et  ©pru<$  ber   ©unfceStoerfammlung 

4.  (Srnft  toon  ©aben-2)urla<$.  finbet  fidj  gebrudt  in  ffiaaenfeil,  De  civi- 

5.  3)er@treit  nmrbe  entfd&icbeu  bun$  tote  ftonnbergensi  ©.  310  ff.  unb 
$ef$lug  ber  SBunbeStoerfatmnluna  toom  in  galfenfletn,  Cod.  dipl.  33b.  IV 
17.  Sanuar  1507.  2>er  SKartgraf  $atte  ©.  456.  2)ie  ftttrnberger,  mit  ber  <8nt« 
bte  fttirnberger  toerftagt  fcegen  etli^er  (d^eibung  ungufrieben,  a^eUierten  an 
@t^(fc  (am  ^o^aeri^t),  aeldje  ber  Wati)  ben  Uatfer,  ber  jebo<$  bie  ©erufuna  ab. 
au&er^alb  ber  ©tabt,  an  Ortcn,  filr  n>te«  unb  ben  @^ru(^  bejlatigte.  &lu$\t\ 
ttoet^e  bem  SKartgrafen  (glait  f  toorjl  unb  I  ©.  555. 

alle    obertaif  jufle^e,    erric^tet   ^atte, 


Digitized  by 


Google 


456  gortfefeungen  bet  Qfyronif  be*  $cctor  SRutt($. 

gfif<$er  bon  9Herenberg  Ijie  gefangen,  Ijett  ettti<$  traitoort  unb  gfc^rift 
gemad^ct  fiber  ain  berrt^te  fad^,  braff  bie  bon  SRierenberg  an*  baruxn 
n>arb  cr  Ijte  gefangen,  unb  n>o(tcn  bic  toon  Werenberg,  bag  man  iljn  rid^te; 
abet  bie  bon  2lug«purg  ttotten  bad  nit  geftatten. 

3.  «Ro».        Staff  fantftag  na<$  afler  Ijaifigen  tag  1509  n>arb  ©teffan  gifc^er  bon* 
5Wierenberg  bon  ainem  ratt  Ijie  ju  2tag$purg  tebig  gefyro<$en '  unb  ntuft 
fi$  bed  bexfetyreiben  unb  bertoifligen,  bag  et  fein  Ijanbel  toeber  mit  rttift 
no$  an  re$t  tooflt  efferen. 

d  3i3».  Sluf  28.  tag  apxxU  pell  bie  mauer  Ijtnber  fant  Ulri<$Hofter  ganfc  bem 
neuen  for  niber2.  Ijett  man$  alfo  befc^itt,  toad  nit  red^t  betoart,  unb  io 
fctytug  bent  $afeer  fein  [tub  niber  unb  bett  im  groffen  fd&aben.  Ijett  [3i3b] 
man  ftrebpfeitter  geftert,  toer  ed  nit  gefc^eljen.  ed  n>elt  aber  bed  consent 
nit  Ijinber  [\6f  auff  bad  fein  faren,  bag  man  gegen  bie  (tatt  ftrebpfeifler 
gefefet  Ijett,  barumb  gef<$a<$  ed. 

wwoS;        3>*  iard  urn  pfingften  read  an$gef$riben  Don  fing  2tta$iinUiano  u 

w  218b!  ain  reid^ftag  gen  Softenfe8.  ba  tamenb  Ijin  36  fitrften,  gaiftKd^  unb  n>ett» 
ti$,  unb  alrei<$ftet4,  unb  fd^idtet  ling  SUlajcimiftanud  fein  botfd&aft  §ertic$ 
gen  &\xtff  wm  IjUf,  benn  er  toolt  gen  SRom  unb  laiffer  toerben5.  alfo 
fagten  im  bie  ©$tt>eifrer  feu  6000  man  unb  bad  rei#6  9000  feu  fufc 
unb  3000  feu  ro§.    ba  begab  fi#  ber  ling,  au$  fo  ftt  mit  im  feu  bringena 

i6.Dtt.bon  feinen  erbtanben,  unb  folt  jeberman  auf  ®afli  1507  gerift  fein  feu 
Softenfe,  unb  toarb  bem  fing  gegeben  bom  reid>  ljunbert  unb  fematnfig 
taufet  gl,  unb  berljieffenb  bem  ting  8  monet  feu  raiffen 7. 

3.  3m  Original:  wolte.  15.  D:  jwtfaen  ojlern  unb  pfingflen.         23.  ®ci  D  bei§t  H  bann: 

ba*  gelt  roolt  nie  fommen,  unto  roeret  alfo  Ml  in  tnaien.  ba#  rtUfc  i*al  nod)  an  jaU  in  Self^cn* 
lanben  bci  10000  {lard,  alfo  roarb  ntdri  au#gerid)t.  bie  ftenebiger  waren  flard,  geuanncn  $61} 
am  ofterabent  1508  iar  unb  jfigen  oor  IriefJ. 

1.  ©91.  1509  f.  poet  Othmari  (17.  bingungen  jur  ©erfilguug  gefteflt  toerbert 
9iot>.)  ©I.  54»:    'it.   10  gulb.  ©rban      fotttcn. 

30Bef<$ba<$en  etyfenmaiflern  ju  uereerung  6.  @.  bie  bie«be$figtt<$ra  *ou  SBat« 

toon@teffan©if($er8toon9hirmbergtt>egen,  tycr  mtf)t  genau  angegebenm  ©ef<$lftf|e 

if*  20  motiat  lanng  In  evfnen  gelegen.'  be8  $Ret#«tage«  bom  19.  3utt  1507  bet 

2.  e.  fiber  bic  bamal«  b«  @t  U(ri^  Sanffcn  1.  c.  II  ©.  730  ««t.  920. 
toorgettommettett  Qauten  ©raun,  Ulrtd^«  7.  ©.  gu  bem  (in  bet  ©artante  tu 
Hoper  ©.  22  ff.  toS^nten)   Slngriff  ber  ©enettaiier  auf 

3.  83gl.  @enber  @.  118,  1.  —  3)er  @3r*  (bad  am  Oflerabenb  1508  pel) 
9tei$*tag  mar  aitdgef^rteben  auf  ben  unb  Xriefi  Wanfe,  ©ef(^.  ber  rom.  unb 
2.gebr.l507,begannabererp(5nbe?q)rU.  germ,  ©ilifer  I  @.  300  ff.  —  fiber  bie 

4.  ©gl.  ^ieju  bie  Slngabe  Duerinig  toerf^iebenen  gorberungen,  bie  SWartmi- 
1.  c.  @.  80.  (®enber  ©.  118  31nm.  2.)  Itan  gclcgcntli^  ber  beabfic^tigten  8om« 

5.  ©emeint  tp  ber  am  7.  3uui  toon  fa^rt  an  ben  Rati)  ber  ©tabt  aug«burg 
Sftaximitfan  mit  ben  @^n)eijern  abgc*  (fiber  bie  fur  biefetr  o^ne^in  fc^on  be* 
fc^loffene  SJcrtrag  »on  $>Hxi$,  bemgemfig  fte^enben  ©erpflt^tungen  Wnau«)  er$ob, 
t^m  6000  Wlavrn  unter  beftimmten  ©e*  f.  ©runner  1.  c.  3.  39. 


Digitized  by 


Google 


1507. 


457 


10 


Sfoff  bi§  ictr  auf  27.  tag  no&ember  famen  brieff  au$  Stejcanbree  ben  d  314b 
laffteitten,  bafj  am  $er,  ben  $ie6  man  ain  ncucn  gott,  tyieg  ©offo  *,  bcr 
lag  ba$  jar  jfi  bet  jett  mit  groffcm  fotd,  ba$  im  juftenb,  ttriber  ben  ling 
©olbann,  au$  totber  ben  Dftrden. 

>  1508, 

Anno  domini  1508  ift  Urfi<$  Slrfc  fcum  etften  mat  burgermaifterw  235*. 
tpotben  unb  fcunftmaifter  unber  ben  f  aufleutten 2. 

8fof  bijj  jar  tm  feberer  ftarb  ber  aft  tfalfcgraff  $$ttiw>  Mb  furfflrft,  d  314*. 
unb  toarb  nac$  tm  fein  fun  8ubti>tg  regierenbet  $er3. 

5De$  Jar$  freitag  in  ber  erften  t>aftn>u<$  ftarb  Ijerfcog  »lbre<$t  feu^-^- 
9Hini$en  getting4,  alfo  gieng  fein  n>etb  in  ain  ferfamfang,  afebalb  ber  j  JJJ£ 
treiftgeft  furfam.    e$  ti>a$  Iain  betoerter  orben,  ljie$  feu  fant  Sfara6.  bie 

10.  D  3146  $at  fiatt  beffen  *auf  18  tag  tel  tnonafc  3Ratd ,  »a«  auf  famflag  in  bet  trfttn  fafl- 
nm<f)tn'.       11.  D314*>:  4wal  nun  tin  tag  band,  ftylingen  in  ainem  feffel\ 


1.  ©emetat  ift  ©<$Ab  3«maei,  ber 
©egriinber  ber  Stynaftle  ber  ©feflbeu 
ober  ©fufl«,  (ber  ©tifter  be*  neuj>crft- 
faen  @taatc«),  ber  Bid  gum  3abre  1508 
bie  SBefifeungeu  Ufun  $afjami  toon  IHr» 
mdtt  bi«  Srftngdn  unb  Hmib  (2)ijdr 
©eft)  fofcie  ©aabab  getoonnen  fyatte.  ©. 
matter ,  2)cr  3«lam  im  3Rorgen-  unb 
«benbtanbe  H  @.  350  ff. 

2.  ©gl.  obeu  ©.  440,  20.  fcteftotij 
fe$t  bei  Salter  ffilfcblid)  uuter  1504. 
fcrit  tourbe  gum  erften  malt  ©iirger* 
merfler  int  3«^te  1508  unb  befteibete  nnn 
biefed  Hmt  alle  auber  3a$re  bid  1 512 ;  tm 
3a^re  1514  tomrbe  er  ni#t  aetoSblt,  ba« 
gegen  im  n5<bften  unb  bepau^tete  nun 
biefe  SBttrbe  bi«  gum  Sabre  1527  in  ben 
Satyren  mit  ungeraber  3«bf» 

3.  ^falggraf  WtiM>  ftorb  am  28. 
ffebruar  1508,  fein  lRad)fotger  tear 
Subtoia  V.  —  8gJ.  ©enber*  Chrono- 
graphs ©b.  VII  81.  136»  ff. 

4.  *tbrcd)t  ftarb  nacfc  9tte3ter  m 
€>.  642  am  18.  2Rffrj.  —  ©enber  beri<b« 
tet  in  fehter  Chronographia  ©b.  VII 
©I.  137b  Afar  ben  £ob  *lbred)t«  got- 
genbeS:  Albertus,  dux  Bavarie  Mo- 
naco, obiit  sine  confessione  et  Sacra- 
mento in  mense  Marcio  in  die  sancte 
Gertrudis  (17.  afta'rj).  is  princeps  per 
aliquos  dies  ante  suum  obitum  som- 
nolenter  incessit,  hortaveruntque  eum 
illustrissima  coniunx  sua  atque  sui 


concilarii,  ut  confiteretur  atque  se 
cum  sacramento  ecclesiastico  provi- 
der etur.  sed  ille  hoc  eodem  die,  quo 
mortuus  est,  renuit  facere  sed  distulit 
in  alterum  diem,  coniunx  eius  merens 
cum  multo  fletu  ab  eo  deducta  fuit  ad 
suas  pedissequas  per  consilarios.  vo- 
catique  fuerunt  ad  eum  in  arcem  cives 
Monacenses,  ut  coram  eo  luderent  et 
solatiosa  exercitia  exercerent,  quo- 
tinus  somnolentiam  a  principe  ex- 
pellerent  atque  [eum]  in  risiun  exci- 
tarent  Ipse  princeps  in  sella  sedens 
de  ipsa  cecidit  et  nullum  verbum  am- 

Elius  locutus  est,  cuius  caput  Johannes 
arbitonsor,  eius  camerarius,  in  ca- 
mera sedens  in  sinum  suum  locavit, 
quousque  animam  exalavit,  qui  hec 
mihi  bis  aut  ter  retulit  in  stuba  et 
loco,  ubi  princeps  ille  decessit.  — 
93on  fetner  'befingfnug*  in  Augsburg 
»iffen  tt)ir  au«  ber  ©91.  1508  (f.  nad) 
letare  8.  «^ril)  8L  47»:  It.  10  gulbin 
brew  pfunb  1  bn.  ift  fiber  meinS  berrn 
ber^og  2(lbre(bt«  Don  SBatynt  befinatnud 
panngett,  ba  bat  man  ge&ejrt  44  ^riefter, 
jcbetn  geben  ain  gann^en  grog ,  bem 
connent  tonb  ben  jungern  jfi  ben©arf  flff  ern 
IM  12  g  fur  ^refenfe.  mcr  latofft  28$ 
ftad)3  tonb  je  1  U  tomb  10  freto^er,  mer 
toom  o^ffer  gefagen  bnb  gum  oj>ffeTDrot\ 
5.  9(bt  Sage  nad)  bem  £obe  i^red 
banned  flebelte  bie  Jpergogin  au«  bet 


Digitized  by 


Google 


458  gortfefeungcn  ber  (E&rontf  be$  Rector  2RftU$. 

^erfeogtn  tt>a$  ain  geborene  Ijerfeogin  *>on  £)fterrei$,  benn  fte  tt>a$  faifers 
griberictys  totter,  unb  [ber  Ijerfcog]  nam  fie  toiber  ir$  batters  toiflen- 
*  220V        ®e*  lar*  am  oftcraBct  getounenb  bie  33enebiger  [bic]  graffc^aft 
22Mvx\u  ®cr^  ^(0g  unj,  |tatt/  ^cnn  fcer  rcntif^  fing  2ftajrtmittanu$  lag  mit  fetm 

fold  fcfi  Sxienb  toiber  bte  33enebiger  unb  toolt  gen  SRom,  alfo  feo$  ets 
bar&on  unb  Itcg  [ba$]  rei$  ba  tigen,  bis  ir  a$t  monat  au$  toaffenb;  ba 
feocty  ba  jeberman  tiriber  Ijom;  unber  ber  toeil  getounen  SSenebiger  £rieft 
aucfy1. 

wm\         ®e*  lar*  1508  int  teu8e  18-  ta8  erbrandt  ficfy  ain  toeber  in  ber 
SQBcrtac^,   Ijiej*  $ann«  SDBofff.     fetber  lam  ju  ainem  groffen  ftfd&reifc  10. 
unb  f<$nit  ba$  inber  I?erau$  unb  fd&nit  ba$  ret$  auff  unb  fctyloff  barein 
unb  erbrandt  ficty  fetb*     alfo  fanb  man  in;  er  febt  iibet  mit  feinem 
toeib. 

WD^        Sluff  ben  feften  tag  be$  Ijeemonafe ,  toa$  auff  mentag  nacty  fant 

3i.3uii.g«acoj^tag^  tt)a^  jg  ©tuggar  im  tanb  ju  SEBiertenberg  ain  foflicfy  grofci* 
toaffer,  bafc  [e$]  in  ber  ftatt  bei  jmaien  mannStang  l)o<$  u>a$,  unb  furt 
in  ber  forftatt  12  differ  Ijin  unb  2  ftebet,  unb  ertrandt  bei  14  perfonen 
unb  ertrandt  bie  fnectyt,  bie  in  fetter  luff  en,  bem  toein  ju  tyUf  ju 
lommen,  erbrand  aud&  fill  toein2;  e$  ffirt  in  I?in  ate  fd&malfe,  n>ein, 
brott,  flaifcty,  bag  man  ju  rnuft  fieren  Don  Sfflingen  unb  toon  20 
anberen  erten,  bag  fie  nit  berburben  $  hunger3,  gefctyad^  ain  groffer, 
unerljerter  fd^ab;  unb  toann  bie  ftattmaur  nit  niber  toer  gefatten  an 
ettlictyen  ort,  l)ett  jeberman  mieffen  erbrtnden*  gefctyacty  ben  framer, 
au<$  gtoanbfd^neiber  groffer  fctyab. 

D3isb.        Stuff  ben  auguftmanat  be$  jars  toas  ber  Secty  fo  offt  grog,  ba$  fain  25 
man  in  2fogSjmrg  gebactyt,  aucty  bie  ©ctymuber,  au$  im  Sairtanb,  and) 


17.  3m  Original  4ertrancF.  23.  $ett :  im  Original :  4mer\        24.  »ei  W  lautet  ber  fcbfafc : 

5lm  erflen  tag  im  augfl  an  fant  tyttUxi  fettenfeir  ifl  feu  6tua,art  ain  moldenbrucfc  mit  roafier 
fyernibergangen,  unb  ijt  ain  foflidj  roaffcr  an  bie  {tat  gelauffen,  bafj  bie  jtatmaur  brad) ;  unb  met 
e3  nit  brodjen,  e«  bette  ftUcidjt  [bie]  ftat  gar  ober  fcalb  binflefUtt,  unb  ^at  alfo  24  puffer  ^inj^ert 
unb  22  menfe^en  ertrencft  unb  fc^aben  t^an  an  wein  unb  {tecfen  me  benn  urn  ^unbert  taufet  gl. 


ticuen  gefte  in  bag  $iitrt4fto)lcr  ©t.  legcn^eit  cntjianbenen  @^abeii  $faff, 

(Stara^OrtcnS  liber,  ftie&ter  III  ©.  651.  ©ef($.  ber  ©tabt  ©tuttgart,  ©tuttg.  1845, 

1,  @.  oben  @.  456  SSariante  5.  3eile  S3b.  I  6.  241. 

23  mit  2fam.  3.  fiber  bte  ber  @tabt  toon  alien  ©et* 

2.  2tm  31.  3uli  urn  SSeft)erjett  fief  ten  jn  t^eit  gemorbene  #Ufe  f.  1.  c. 
im  #e8ta$er  X^al  ein  SBoifenBru^,  ber  ©.  242.  S)tc  ^gltngcr  jett^neten  ftdj  babet 
bag  SBaffer  toor  ber  ®t  2eon^arbS*S3or^  be[onber«  au8 ,  tnbem  200  ^erfonen  fo» 
ftabt  ftaute ,  [0  bag  e8  einen  S^urm  unb  atct^  mit  S3rob  u.  gteif^  erf^tenen  unb 
ein  @tild  ber  ©tabtmauer  toegrig.  ©.  t^re  SBagen  jur  S3erfilgung  pettten. 
^tecilber  unb  ilber  ben  bei  bicfer  ©e* 


Digitized  by 


Google 


1508.  459 

tyrant  im  Bftrg.    fo  pi  fd&abenS  gef<$ad&  be$  toaffer*  tyalb,  barbon  nit  ju 
fd&reiben  tft,  ba$  t$  Serg  Dcmcr  fetb  gefectyen  Ijab. 

Huff  11.  tag  be*  mannafc  feptember  ift  am  ratt  unb  bet  bifctyoff  jud315»». 
HugSpurg  am*  toorben  atfo,  bafc,  metier  am  meg  ober  jartag  ftifftcn  toeB 
5  auff  ben  gofeader  ju  HugSpurg,  fo  e$  am  tat  ftfifft,  foflen  e$  tyinfur  in 
enrig  jeit  bie  foien  j&  ferfeiljen  tyaben,  fo  e$  am  gaiftftc^er  ftifft,  foflen  e$ 
in  enrig  jett  [sie*]  bie  gaifttid&en  fcertetljen i;  unb  toenn  e$  auff  ben  gofe* 
ader  gelegt  nmrt,  foB  man  [e«]  in  unfer  grauenpfarr  beftogen,  e$  fei 
gaiftttcty  ober  tt>eltfi<$. 
io        3ft  autff  auff  batum,  ate  oben  ftatt,  bie  orbnung  gemad^t  mit  bifd&off  d  3ie*. 
unb  ratt,  ba§  auff  bem  fir^off  bei  bem  geftifft  ju  unfer  grauen,  toa 
ainer  fflrbrad^t  grebnufc  ober  ftain  Ijatt,  man  im  bie  nit  neme  funbem 
pteiben  laffe,  unb  ti>a$  toctttcr  grebnufc  Ijatt  toeflen  Ijaben ,  [befc  fadfcl  foil 
auStragen  toerben  for  bem  pfarrer  ju  unfer  grauen  [unb]  for  ben  jecty* 
ismaifter  bafetbs,  unb  [foB  lainer]  Iain  gelt  barum  nemmen2.  auff  ba«  jar 
toarb  ber  fir^off  abgeftod^en  unb  au$geftett3. 

£)e«iar$  toatb  ffieflenburg,  baS  fd&fofc,  tmberum  angefangen  |8^bb- 
pauen  um  fant  SWid&etetag,  unb  Iie§  pauen  §er  SIKatljeuS  8ang  Don  2lug«*  »•  *  *>*• 
purg,  ber  fceit  ain  bifd^of  Don  ®urg  unb  tombrobft  feu  unfer  ftrauen  auf 
»>  bem  tljom;  unb  u>a«  bie  fag,  er  pauefc  bem  rSmifd^en  laifer  9Ha$imUiano, 
benn  er  toa$  fein  obrefter  canfcter4. 

3n  ber  jeit  be$  iars  tt>a$  in  Sanbty,  ba  ber  SWatfenfier  toed^ft  5,  ain  d  315b. 

5.  3m  Original :  foil.  6.  ttbenfo.  12.  3m  Original :  man  im  bie  nit  genommen  unb  laffen 
pleiben.  21.  w  206b :  Xifei  jeit  ift  ©ellenburg  bed  $artman  Dnforg*  geroeft,  bat  ain  fpan  unb 
irt&umb  ge^abt  mit  3acob  *Putri$,  bet  be*  frerfrogen  Steffan  oon  $aim  biener  waft  unb  auf  folcfcft 
ft$  juegerragen ,  baf  bie  oon  Uugftpurg  aineft  ireft  retyenft  &alben,  fo  fie  mitainanbei  gefcabt 
baben,  au$  baiein  (omen  ftnb,  wit  baffclbig  bie  biflori  na$  leng*  anfeeigt,  on  not  aUe*  [931.  208b] 
ba&er  |ef$retben.  jebo$  bet  Onforg  fambt  feinen  funen  3ofen  unb  €teffan  [bat]  ben  furjlen  oon  ^aiien 
feint  pauren,  audj  bie  ton  ttugtpurg  angegriffen  unb  mit  bet  ttjat  ge&anblet.  unb  ift  im  fficUen* 
burg  but*  ben  ftatoogt  unb  tilt*  ire  folbner  abgeeilt  worben  unb  eingenommen,  nagmatf  in 
gtunb  abbto^en  worben;  unb  bo  Soft  Onforg  gefangen  toatb  ocn  benen  oon  %ug«putg  in  ainem 
angTiff  ber  oon  fluglpurg  guetet  j»if*en  Worblingen  unb  &ie  felbfunft,  \>at  man  2  ftiner  fnecljt 
bie.  (epf  abgef^lagen.  unb  ba  ti  an  im  bem  3ofen  watb,  ba§  er  au$  baran  folte ,  ba  liel  eft  fein 
tatter  ri$ten ,  unb  tamen  feine  frunbt  unb  baten  umb  gnab,  unb  toarb  oerridjt  f*ab  gegen  fdjab, 
unb  muft  oerf^reiben,  baft  f*lof  ffleflenburg  nit  mer  jfi  pauen  :c. 

1.  8gl.  Won  bm  Stotraa  gtoifcjm      ©t.^ron.  IV  @.  99  ff. 

@tabt  unb3)omca^)itcl t>om  13.8^rin508.  5.  S)cr  bc!anntc  SWaltoaflerwcin  $atte 

Bet  ©raun,©if(^.  ni@.164gub3iff.5.  [cine   ©clmatl)    bei    2Rottembafta    ober 

2.  ©.    ben    attgegogenen    SSertrag,  mpoli  bi  SWatt>afla  an  ber  DfHfijfc  »on 
^unlt  4.  SWorea.    ©^a'ter  ^flangte  man  bie  t(3RaU 

.  3.  @.  unten  @.  464,  20.  toafier'  genannte  ©orte  auf  ben  metfien 

4.  ©.  @enber  @.  1 14, 7.  fiber  bie  in  3nf etn  be«  grie^if*en  ?lr4ibeiago« ,  auf 

ber  8 ariante  marten  ©eaeben^eiten  f .  Canbia nnb auf  Sv^cm.— ttberba« <5rb* 

bie  (J^ron.  bon  1368—1406  (1447)  in  bebenf.2Rarmo@auuto,S8b.Vm.©.570, 


Digitized  by 


Google 


460  gortfefeungen  ber  (Sfconit  bc«  $ectot  9RfttU$. 

groffer  erbbibem,  ba*  fo  fill  differ  nibertoarf ,  bag  ob  1000  menfc^en 
ferbarben. 

1509. 

^24^-         Anno  domini  1509  bcr  trit  tag  natf}  ©ebaftiani  befang  man 
23. 3an.  tyerfeog  SUbrecfyt  fefi  3Kinic$en  gar  §errti#  K    ba  toaffenb  14  fOtften  bei,  * 
barunbcr  7  btf d^off ,   unb  lamcn  bon  bet  tanbfd&aft  unb  cISfter  allcr 
[toegen]  auf  ba$  befingen  ob  250  pferb,  unb  toarb  jeberman  auSgettft 
bon  ben  treien  jungen  tyerren,  mit  namen  Ijerfeog  ffiityalm,  Ijerfeog  Sub' 
toig,  Ijerfeog  (Srnften;  unb  toarb  alba  Ijerfeog  Urtictyen  Don  ffiirttenberg 
ber  treier  Ijerren  f<$toefter  feu  ber  e  geben2.    man  gab  26  effen,  unb  ge*  io 
ftonb  bad  befingen  bierunbfetoainfig  taufet  g(. 
\  wp.        ®c*  iar*  frdtofl  for  bem  jptttotag  gatfe  fd&matfe  an  ber  toag  na$ 
3o.ajidrj.bem  centner  ain  pfunb  14  A,  unb  toa«  grofer  mangel  an  fd&malfe  unb 

an  mild?. 
w*mi        ®c*  lar*  $  ofteren  feo#  au$  [ber]  ting  bon  grandreic^  mtt  finffeig  is 
s.  «pru.*  taufet  ftreiberrer  man  loiter  bie  genebiger  unb  Ijet  140  pferb  an  toegen 
gan,  unb  beftettet  ber  baubft  3000  ©ctytoeifeer,  bie  tooft  er  aud&  brauc$en 
toiber  [bie]  33enebiger,  unb  toa«  auf  ber  fing  bon  $ifpania,  auf  bem 
toaffer  med^tig  aud&  toiber  bie  93enebiger,  unb  ber  r5mif$  laifer  toad 
au<$  entbor  toiber  [bie]  93enebiger,  benn  bie  att  $etten  atn  buntnuS  ge*» 
ma$t  mitainanber,  toiber  bie  genebiger  feu  feie$en,  ate  au$  befc^ad^ 3. 

Stem  ber  fing  bon  grandreid^  I)at  beiainanber  geljebt  auf  bem  feug 
gegen  [bie]  genebiger  ftnffeig  taufet  man,  barunber  finffeed&en  taufet 
pferb,  unb  getoan  ab  ben  genebiger  Sremona,  $ri|  unb  fit  anber  me  ftet 
in  aUf  tagen 4.    be$glet<$en  getoann  ber  baubft  in  ab  fit  ftet,  bie  ber » 
lird^en  feuljorten 5,  unb  erfd^Ifig  bier  taufet  man.  be$gleii$en  toarben  oier* 

5.  D  314i> :  «e«  rittett  feie  bur#  \Ux]  tyrfcoa.  Don  ffiiertt  mbtrg ,  margtaff  ftribtricfc  init  Jtwi  fiett, 
au$  (t>cr]  bifdjoff  von  flojtmifr  unb  fia  apt.  26.  3m  Original:   bt*gl.  »ier|c$tti  t.  man 

watbtn  ic. 

1.  Hlbrety  toot  berett*  am  18.  SDNtrj  1.  c.  I  ®.  98 ;  ©tSKn  IV  ©.  79. 
1508  (jefiorben.  (@.  $u  fehtem  2ei<$enbe»  3.  @.  ju  bem  im  tS^rtl  1509  bur$ 

ajingm6bie#oforbnungbei33Bejtenrieber,  bie  Siga  toon  (£ambra$  gegen  bie  Bene* 

itr.  II  @.  239  ff.)  2)ie  ©efmgung  jog  tianer  begonnenen  Jmeg  ftante,  @ef<$. 


fi$  bis  jum  22.  Sanuar  bed  na'tyften  ber  torn.  u.  flerm.$8lfer,©b.I©.308ff. 
3a$re«  $in.  4.  2)le  ©treitfrfifte  bed  franj8fifc$en 

2.  $er$og    Ulri^    uabm    an    ben  Jtitaig*   ^nb   ju  ^o^  angegebtn.    @. 

Sd^enfeietU^feiten  (mit  etnem  ©efolge  ^aufe  1.  c.  ©.  309.    9la$  ber  @^t<4t 

t>on  380  $erfonen)  t^ett.    SBenige  Sage  toon  ftgnabetto  (am  14.  SKat)  ftelcn  ra[^ 

na6f  bcnfelbcn  tourbe   bad  bereiW  be*  binteretnanber  $e«(^iera,  (Sremona,  8er» 

fte^enbeJBerWbnig  be«fetben  mtt  ©abtna,  gamo,  ©re«cia  unb  anbere  ©t&bte  in  ^ie 

ber   britten  ftnterlaffenen  Xo^ter   be«  ©a'nbe  ber  granjofen. 
toerftorbenen  ©erjogg,  buret  ben  foge*  5.  S)le  jlru^^en  bed  ^Pa^fted  erober* 

nannteu  $anbftrei(^  befta'tigt.    @attier  ten  bie  ©tabte  ber  Womagna. 


Digitized  by 


Google 


1509.  461 

feed&en  taufet  man  ben  genebtger  erf<$togen  Don  bem  granfeofc,  befc^ad^ 
for  ^fingftcn  1509,  unb  getoan  ber  bifctyof  Don  £rienbt  SRubeit1  unb  anbcr  27.  ma\. 
ftet  unb  fctytofc  Don  toegen  be$  r5mif<$en  fing$  9Ha$imtIianuS,  ertoetter 
laifer.  bie  puntnus  ma<$et  er  attain  mit  bennen  Ijerren  alien  barum,  bag 

*[bie]  genebiger  im  nit  tooltfen]  gtait  geben,  at$  er  gen  SRom  feied&en 
molt  unb  toott  ft$  feu  [aim]  laifer  Ijan  frBnen  ton,  barum  bef<$a<$ 
in  ba$. 

Stem  ber  anfang  fottd&$  friegS  ift  getoeffen  fing  3WafimiHanu$,  ber  *  ^Jjfc 
toott  barfor  fein  feogen  mit  ma<$t  gen  SRom  unb  toolt  fi$  ba  tyan 

ioIr5nen  taufen  unb  begert  an  bie  genebiger  gtait;  ba$  toottens  im  nit 
geben,  er  toette  ban  ^tec^en  ongerift  toie  fein  matter,  laifer  griberi<$,  ber* 
fetbig  I)et  nun  taufet  p ferb,  unb  tootten  bem  fing  etlicty  pferb  gelid&en  fym; 
ba$  [242b]  tooft  ftng  2Wajrimilianu$  nit  Don  in  annemen2  unb  feraint  ftcty 
mit  bem  baubft  unb  mit  bem  ling  Don  $ifpania  unb  mit  bem  fing  toon 

*5grandtrei<$,  ba$  ba  fetfeem  toa«,  benn  ber  fing  Don  grandreicfy  Ijet  bem 
rBmifd&en  fing  SKajrtmiliano  fein  fermec^Ict  toeib  gnomen,  ain  Ijerfeogin 
»on  tetania,  unb  ir  tonb  bamit  unb  nam  fie  fetb  feu  ber  e,  unb  Ijet  im 
ber  remif<$  fing  for  fein  tod&ter,  frau  SKargret,  geben  feu  ber  e,  unb  Ijefe 
bei  im  in  grancfreicty  unb  fd&id  efe  bem  r8mifd&en  fing  uriber  \potii6f  Ijom 3,; 

20  unb  fergab  ber  ting  Don  grandtreidj  be$  rdmifctyen  fing$  fun  fing 
$$itty«  in  fttfoania  unb  ftaftitia.  nocty  nmrben  fte  ain$  iber  bie  gene* 
biger,  bie  fefl  befd&ebigen,  unb  bei  foflid^er  puntnuS  tourbenfe  ain«,  toa$ 
jiebtid^er  bem  genebiger  einnemen  fott.  e$  toa$  ain  grofe  pfag  ibert 
genebtger,  benn  ba  ba$  bef<$a<$,  toafenfe  nie  med&rtger,  nie  toeiffer,  nie 

25  tydctyer  gead&t. 

Stem  nit  untang  barna<$  feo<$  ber  fing  Don  grandtreicty  ab  unb  aucty  wy. 
ber  baubft  benn  fi  Ijetten  ba$  erobert,  ba$  fie  unber  inen  fetb$  in  feutailt  w 
Ijetten,  unb  gaben  ben  fStbnera  urtoub,  alfo  ferftunbenfe  bie  folbner  nit 
red&t  unb  feod^enb  bem  genebiger  feu4. 

30        Stem  um  3Ric$a$efi  be$  [axi  feo<$  ber  fing  2Ra$imilianu$  fflr  SBau*  w  m^ 
bua  mit  ad^tfig  taufet  manen  unb  befctyo*  bie  ftat  an  fetoai  orten  feu  bem  w 

2.  u>  Stafreitt.       5.  all :  im  Original  '*a§'.      6.  3m  Original  •geftoiun'.      9.  Man4  na$  'fan' 
wutbe  all  ftnnlol  aulgelaffen. 

1.  ffioberebo.  cin  £beil  ber  in  franj8fifc$em  ©olbe  ge* 

2.  ©.  ©enber  @.  118,  1.  flanberten  fctyweijerifctyett  Weiglaufet  ate 

3.  ©.  oben  @.  410,  17.  iiberfliiffig ,  nim  2J&eil  o$ne  ©qa^twtg 

4.  9latf)  ber  toon  ben  granjofen  ben  nnb  mit  @<$mpfworteu ,  entiaffeu  unb 
8enetianern  bet  Bgnabeuo  (14.  SWai  trat  nun  auf  bie  @eite  ber  Sknetianer 
1509)    beigebra^ten  ^iebertage   tourbe  fiber.    EBgettn  n  ©.  18. 


Digitized  by 


Google 


462  gortfefcungen  bet  <£t)rontf  be*  $cctor  9Ruli<$. 

u.  wo».  fturm,  aber  e$  toarb  nit  geftirntet.    batb  fox  9Kartini  fcod&  ber  r3mtf$ 
ling  ab  unb  tie*  e$  wen,  ban  e$  toa$  fain  gelt  me  ba1. 

w  243*.        $)e$  jar$  tyat  gefctyriben  ber  capitani  au$  ffiiforen  ben  genebigern, 
ba§  ftnb  gefectyen  toorben  urn  3erufatem  fctoen  ring  am  tyintel  am  feed&en* 
ben  tag  a^rit  unb  in  jeblid&em  ring  ain  man  fur  in  oberljalb  bem  girtel,  * 
bie  Ijabenb  geftritten  mitainanber;  unb  Ijat  ba  anfad^en  fd&neien  unb  Ijat 
gefd&nett  30  tag,  be$  ba  felfcem  ift2. 

25.  luit:  auff  ba*  iar  ffi  e*  lm]  fant  3toob$tag  an  unb  toarb  fer  unffcett 
toetter,  in  2  bagen  f<$en  unb  [in]  4  bagen  barna$  regen  unb  fait,  alfo 
bafc  fit  toeht*  toa$  getoa<$fen  unb  toarb  nit  aflent^alb  jeittig  toorben, l0 
SRedertoein  faur,  grand  faur,  tear  toolfetl.  unb  toarb  fogar  ain  unljanb* 
(t$  tointer,  tear  immerbar  toatcty  toie  ber  fummer,  gait  toein  10  X,  (511* 
fefcer  9  X,  5Redterti>ein  8  X,  aud&  9  X,  bi$  man  faren  funb;  form 
gait  24  grog,  ju  8  X  ain  grog,  tyaber  13  gro§. 

d  si"*        ^uff  ba*  *ar  auf  fan*  ^aurcnfccn  a6ent  *P  J"  Sonftantinopet  ain  u 
w^lgroffer  erbbibem  getoeft,  alfo  bag  fit  groffer  gebei  nibergefaCen  feinb 
unb  ain  gutter  bail  ber  ftattmaur;  unb  [Ijatt]  groffen  fd&aben  geban  unb 
an  jtoeiffet  fill  folds  erfd&lagen  unb  tyatt  getoert  6  ftunb 3. 
w  24Bb;        <£$  fielen  in  Sonftantinopel  auf  ben  erbbibem4  niber  5000  differ 
unb  ber  balaft  be*  faiffers  unb  ftardt  gemeir  unb  bflren.  unb  [e$  erf$lfig]» 
bei  13000  menfd&en,  unb  ett(i$  ftett  in  bem  felben  lanb  [Ijat  er]  gar 
nibergetoorfen,  bag  feib  ©obema  unb  (Somorra  fain  fotli<$  fa$  erljert 
ift  toorben.  unb  beliben  fant@ofii  Krd&,  unb  toa$  criftenfird^en  toaffen, 
aber  bie  abgett  fird&en  [finb]  emibergefaBen.     unb  toarb  for  etlid&en 
jeitten  Don  ainem  Sried^en  [oorau$]  gefagt  toorben  bem  £)ftrgif<$en  faiffer. » 
ber  faiffer  geng  auf  be$  jeit  in  ainen  garten,  er  toer  funft  aud&  &er* 
borben.  toa$  oon  gott  ain  plag. 

2.  w  faifer.  2)ei  Demet  317*  &ei§t  el  furj :  Buff  be#  jar  roaft  ber  gro§  Meg  mil  bem  Ttmif$en 
faiffer  SWajimilian  unb  bem  bapfl  unb  [bem]  fing  oon  fftancfrddj  mit  ben  Jenebiger,  unb  tearb  ba 
prattejiett  ber  erbr»ibem,  toer  ain  jaidjtn  gro§  plutt*ergie§en[S],  alt  bann  roarli#  in  Sampart  ge- 
fa>a#,  bal  gott  erbarm,  bafj  bie  ftiflen  einanber  alfo  erroirgen  foflen.  (6.  bejflglijfc  bel  9tbbeben# 
6.  462,  15.  19.)  4.  3m  Original  Mfl'  jtatt  'pnb'.  12.  Sm  Original :  unbanblung. 

21.  3m  Original :  unb  bei  13000  menfcfren  ttfilflg,  24.  3m  Orig. :  unb  beliben  fant  6ofU 

fir$  unb  roai  criflen  firt^  wal,  abgett  firtb.en  erniber  gefaDen.        25.  toorben:  rearb. 

1.  Maximilian  toerfn$te  bie  am  17.  2.  Son  bicfcm  ©ricfc  fpri^t  and) 

3uli  in  bte  $anbc  ber  83enetianer  gc«  SWartno  ©anuto  VIII.  @  413. 

faflctic  ©tabt  $abua  mit  22000  SWann  3.  ®ai  (grbber)ett  toax  m$  (5n«pt* 

nebfl  ft>amf<$cn  u.  itaUemf^en$ilf8trup-  «ian«  %aQtbn6f  1.  c.  ©.  402  am  14.  ©cj>. 

^cn  am  20.  ©cpt.  unb  29.  Btpt.  buret  tcmbcr  beg  3a^re« :  corruerunt  et  sub- 

@turm  juriicfiugetotnnen  unb  Ie$rte,  al«  merse   sunt    in  Congtantinopoli  VI 

er  bie  SBergebli^fett  fetner  ©emiir)ungen  milia  domorum,  et  tres  turres  circa 

bet    ber  ga'ngttd&en  ©rf^B^fung    [etner  palatium  Cesaris  corruerunt 

SWittel  erfannte,  @nbe  Ottobex  na$  Xirol  4.  (g«  ifi  bte  ftebe  toon  bemfelben  ate 

jurflct  $ubet  III  ®.  381  ff.  im  toorifleu  tlbfa^e ;  bie  Ouelle  filr  biefc 

jtteite  tilotii  toar  eine  anbere,  reujcre. 


Digitized  by 


Google 


1509.  463 

35e$  jar$  urn  fant  ©aflentag  toott  man  fcu  JBairneuburg  fetoen™'^1; 
rid&ten  mit  bcm  f<$toert,  alfo  beictytetenfc  Baib.  ba  fyta$  ber  Render  feftw229*- 
bem  rioter,  ftc  tyettenb  tang  gnfig  beid&tet,  ob  ct  ben  ainen  aufteben 
foftc  unb  in  rtd&ten.  fagt  ber  rioter  Ja;  atfo  budet  fld^  ber  Render  na<$ 
5  bem  ain,  unb  im  buden  fiet  ber  Render  fir  fid?  auf  fein  angeft$t  unb 
ftarb.  ba  furt  man  bie  fctoen  nriber  Ijinein,  unb  ri<$tefc  barna$  ain 
anber  Render.  e$  toafferib  bBfer  buben  fctoen,  fie  Ijettenb  gebranb,  unb 
ba  ftc  entljaubtet  toaffenb,  ba  ferbranbt  man  fie  aucfy. 

Staff  20.  tag  October  1509  iar  lam  Ijergeflert  atn  ftud  ftain,  d  sis*, 
to  bafftert  rof?  unb  mann  auf  atnanber,  Don  9tottenbu$  au$  bem  bfirg,  Ijett 
bie  geftatt:  ber  rernifd}  laiffer  9Hajtimifian  Ijett  geben  500  ft  gen  fant 
Utri($,  bag  man  tm  ain  gebe<$tnu§  ba  fott  madden;  atfo  n>arb  ber  ftain 
mit  groffer  loftung  baftin]  geprad&t  unb  bur<$  maifter  ®regori  be$ 
laifferS  btfbnufc  in  Ijamafity  getyauen,  ate  Don  ain  ftud,  tone  e$  ban  ftatt 
is  ju  fant  Utricty *.  unb  [marb]  in  bem  iar,  ate  ber  ftain  lam,  angefangen 
unb  loft  bte  gen  StagSpurg.  .  .  . 

Staff  fant  Otljmar*  abent  1509  jar  toarb  ber  rerfaft  gefefet  auf  bem  is.  *•». 
3ftf<$marf<$  oon  neuen 2.  wm*. 


ben  nedpften  tag  auf  fant  Ot$mar$  tag  feng  man  ein  $ie,  berD3is». 

20  anber  enbrann.  toaren  irer  jtoenn,  Ijetten  ain  getoaltiget  unb  [im]  fyfy 
mutt  angetegt  jfi  3uffcna^um8,  unb  berfetb  aerftagt  bie  for  bem 
fapitet.  unb  fie  toarteten  auff  in  unb  fengen  [in],  unb  mfift  Ijer  in  bie 
ftatt  in  ain  Ijerung.  barum  toarb  ber  ain  gefangen,  ber  anber  enbrann 
ju  bem  (3isa]  tyaitig  Sreife  in  [bie]  fir^en.   ben  aerljfit  man,  ben  tooUt  man 

25  nit  ejfen  fajfen.  er  nam  ba$  opferbrott  ab  bem  altar  unb  brand  ben  toetd^- 
prunnen,  au$  nam  er  ie  ainem  ain  brottlaib,  ate  bauren,  bie  ffirgengen. 
auf  bonftag  *>or  fant  Satljerinentag  1509  iar  entran  er  ju  bem  ljatfigen22.  xm, 
ftreife  Don  bennen,  bie  in  berfor  tyitten,  unb  tyrang  in  [ben]  fegerer  unb 


14.  3m  Original :  gepragt  uno  bal  gefywen  bur*  maifter  Oregon  brt  faiffert  biltnuf  in  fcarnaftr). 

15.  3m  Original:  aU  ti  tarn. 


1.  2>er  tfatfer  tootttc  bamit  einln*  ber  Umfcanbtung  bed  £lo|taS  in  eine 

benleu  an  bie  im  3«$re  1500  toon  tym  Saferne    an   eincn  ©teinmefe  toerfauft 

toorgenommene  ©runbfteiniegung  gu  bent  tourbe.     ©raun,  Ittrt^flofter  €5.  390 ; 

neuen  <£$or  ber  Ulri<$«firi&e  fefeaffen :  ein  ©runner  L  c.  ©.  62  ff. 
3Ronument  toon  ©tein,  bag  tyn  gu  ^ferbe  2.  2)er  ©runnen  murbe  aebaut  gnu* 

barjteflte  unb  aufjerfoalb  bed  (Scored  gu  f<$en  bem  9tet$$au«  unb  ber  $etereftr$e. 

€5t.  Utri*  $lafc  flnbeu  foflte.    (Sr  ftar&  ©affer  ad  h.  a. 
iebo<^  toor  ber  $ou>nbung  biefes  2)en(-  3.  3ufamalt&eim,  ©er.«©eg.  ©er« 

mate,  bad  nun  unfertig,  toie  e«  mar,  im  tingen. 
Stiofttxf)o\t  HufjieUung  fanb,  bid  et  bei 


Digitized  by 


Google 


464  gortfefeungen  ber  (Sfcontt  bed  Rector  WIMd). 

bamatf)  in  bad  ctofter.  atfo  futljen  bic  bret,  bie  in  geljiet  ^etten,  auff  ben 

22.  wo».  bonftag  in  bie  freiung  gen  fant  Utric$. 

26.  mor>.  3luf  mentag  na$  fant  ftatljerinentag  f$t<ft  atn  ratt  ben  foggt l  mtt 
fit!  amptteiten  gen  bem  Ijaitigen  Sreife  in  bad  ctofter  unb  fud&ten  ben  mtt 
getoalt  unb  Ijetten  ettticty  jelten  aufgeftoffen,  unb  toarb  ba  gefunben  ins 
ainer  fapett.  atfo  famen  bed  gefangen  brieber  3  unb  fein  frau  unb 
bfirgten  in  ant,  toan  er  toot  beforgt  unb  beljiet  toarb.  atfo  geng  er 
Ijeraud,  bann  im  fagt  ain  ratt  ju,  in  ju  pc^eren  an  feinem  leib  unb  leben. 
alfo  toarb  er  in  bie  eiffen  geteggt,  atfo  muft  er  fiber  9tein  fdfrtoeren,  and} 
ber  anber.  to 

d  318^.  auff  bad  Jar  toad  [ber]  toein  toot  geratten,  boc$  [319*]  gait  er  gett  ban* 
no$t  gnug,  (Stfeffer  8  X,  7  A.,  $reiffger  5  \.,  SRedfertoein  6  A; 
loren  1  ft,  feren  9  fc  3Jlin$er,  Ijaber  14  grog  ain  f$aff.    ed  toaren  be« 

25.  i»o».  {ar  audgerait  umb  fant  ftat^erinentag  toot  ljunbert  unb  60  tofirt  Ijinn 
in  Sfogdpurg  ober  toeinfd&endfen.    fagt  man,  ber  toein  toer  toolt  geratten  i* 
unb  toere  [benljot]  beur ;  fagt  man  au$,  ber  l>aber  gatt  14  grog  ain  f$aff, 
aber  bie  toiert  gaben  in  ber  ftatt  umb  8  tr.  ain  mefeen ,  bad  tement  bie 
toiert  auf  bem  tanb  and). 

ffiie  man  ben  fird&of  ju  unfer  grauen  Ijie  geraumbt  Ijatt  k. 

^£jfc  Anno  domini  1509  im  becember  bor  toeiljenned&ten  ba  fieng  man  20 
w  S'jie  an'  ben  HrcJ^Joff  jft  unfer  fjrauen  jue  raumen,  bann  ber  firdftoff  toad 
baft  ljo<$  toorben2.  man  fuert  bad  ertrei<$  in  bie  8Bertta<$  unb  bie  pain 
in  ben  gofeacfer,  man  gab  oon  ainem  farren  oot  erbreidfc  gu  peren  in  bie 
ffierttad)  ain  treufcer;  ain  boctor  fagt,  ed  tourb  ain  fterbenb  barna$  f$o* 
men,  ed  gefd^alj  aber  nit  na$  feiner  mainung.  2s 

1510. 

D32o*.  Stuff  2.  tag  fenner  1510  iar  toarb  ber  eiffne  off  in  ber  red&tftubra 
gefefct,  unb  foft  ain  jentner  2  ft  1  crt,  unb  Ijatt  bei  ben  40  jentner.  unb 

14.  3m  Original:  e«  wxuen  aut  be*  jar  gerait  k.  20.  D:  ©or  fant  9ltcta|tag.  22.  W: 

tot.       24.  D:  unb  warb  bie  uncoft  ade  bie  jtd?  bejalen.       27.  D:  eifinen. 

1.  ®eorg  Ott  bereit*  in  bem  am  26. 9fco*.  1494  g»t- 

2.  Buf  aftermontag  toor  ©atti  1509  f<$en  bem  2>cmcaj>itel  unb  ber  ©tabt  a6« 
(9.  Oft.)  $at  ain  rat  ertenbt,  baS  ber  gefatoffenen  93ertrage  (f.  ©enber  ®.  66 
ftr^ooe  ju  unnfer  fratoen  in  na<$fi  $nm.  1)  Dorgefe^en  toorben.  @eit  betn 
tunfttaen  torinter  auigeffirt  toerben  foil.  3atyre  1497  nmrben  tetne  2ei<$en  me&r 
WatWbfcr.  ©.  100.  —  2)ie  SBertegung  barin  beflattet  ©.  often  ©.  424,  15. 
be*  grtebtyofes  an  ber  3)omfir<$e  war 


Digitized  by 


Google 


1509—1510.  465 

gab  man  bcm  ntaifter  10  fl  ju  fefcen,  »arb  bet  ©affet  gemad&t1,  toad 
burgermatfter  [Seronimud]  ©efifer  unb  Utricty  Hrfeett 

3n  biffem  }at  toad  Ijie  ain  reictydtag  bet  laiffer  2RafimiKau,  feng  d  3t»». 
an  auf  13.  tag  fcnncr.  [3iob]  ed  toaren  30  ffirften  $ie,  gatftttc^  unb  tt>eltfi<$ 

*beiainanber;ber  graffen  unb  titter  unb  tbt  [unb]  boctorefc  ber  »ad  fill2, 
unb  toad  t>on  toegen  ber  genebiger,  bann  ed  $ett  ber  bapft  Sultud  ber 
anber  unb  latffer  SWajimilian  unb  ber  ling  toon  gran<frei<$  ain  bunt  ge« 
ma<$t  mttainanber,  [ber]  taut  alfo:  ed  foflt  ber  bunt  nit  ergan,  bid 
ieber  bail  ben  genebtger  ainnem,  bad  ien  bie  geuebiger  abgeftrecft  unb 

io  pa  jar  in  $etten  gefttyt.  alfo  lag  man  1509  for©aban>  mit  groffem 
$er  unb  lunbend  nit  getoinnen,  unb  betten  bie  SBenebiger  groffen  fctyaben 
tyeraud  mit  fd&ieffen.  atfo  nam  ber  bapft  bad  fein  etn,  ber  ling  toon  grand' 
rei$  bad  fein  etn,  bem  remif<$  laiffer  melt  ed  nenen  toon  ftatt  gan,  bid  bad 
rei<$  barinn  Ijanbtet  in  ber  geftalt8. 

is        3n  bem  reutydtag  toon  toegen  ber  genebtger,  toad  in  ber  faften4,Dsi»*. 
toa*  Ooranud  ffielfer  burgermaifter  unb  Ulrtcty  Slrfectt5,  gait  $te  ain  ffil* 
feffer  ma%  »ein  6  A.,  7X,  SRecfertoein  1  ma%  5  A,  6  A,  autff  SRein* 
toetn  6  A.,  ain  f$aff  roggen  ain  fl,   ain  f$aff  lem  8  §,  au$  9  | 
3Win($er,  $aber  14  grog,  auc$  15  grof,  ftf$:  ber  farpf  4  [320*]  Ireifcer  ain 

2oljafler,  ain  $e$t  8  ft.  ain  fatter,  ba<$fif<$  4  fr.  ain  fatter,  Ijauffen  gait 
am  erfteu  6  !r.,  lam  bid  auff  4  ft.,  au<$  12  A.,  fter  5  ft.,  ta$d  4  ft., 
fam  auff  3  ft.,  Bering  3  A.,  2  A.,  bigen  foremen  ain  it  8  tr.,  lam  bid 
auff  4  fr.  bad  $ett  Iain  mann  geba$t.  alfo  furt  man  jS,  marb  aid  tool* 
fell6,    fif$,  bad  bidung  gait  ainer  ain  A.,  la$dfor<$en  3  fr.  ain 

fcljaUer,  and)  fteiren  ain  fytHer  umh  3  fr.,  Bering  3  fflr  ain  fr.  ain  tyafler, 
$e<$t  6  ft.,  torpfen  3  fr.  1  fatter. 

5.  D :  an  ain  bet  graffcn.  8.  D :  bat  taut  alfo.  9.  ainnem,  bal  im  be!  bie  fcenebiget 

feenn  aba,eftre<!t  K.  13.  D:  ber  remifae  faiffer  u.  00.  w  230*  (W  245*):  (£1  flab 

fid?  auf  ain  tag,  fea§  ain  ma§  gtunblen  gait  40  Treujjet  unb  ain  ma§  pfriflen  20  freufrtt.  — 
Tf  fuflt  nodj  bei :  bet  creifeer  ainer  gatt  oiert^alben  bn. 

1.  8%.  1510 :  @.ante  trium  regum  3.  ©.  oben  €>.  461,  30. 

(5.  3an.)  81.58*:   'it.  20  gntbiu  bent  4.  2)er  ttet<$*tag  nmrbe  erBffnet  am 

furutan,  fo  ben  eetht  offen  bra<$t  t)at,  &ff  2.  3Jlfirj. 

begem  be*  meifter*,  fo  in  fe^ett  fo(;  it.  5.  2)ie   ©flrgermeifter   be*  3a$te« 

93  gutb.  54  creufcer  $annfen  @tain!eller  toaren  ^ierontomu*  ffietfer  (gum  ffinften 

Don  tteinf  elben,  tai.  mat.  bfttyfenmatfter,  SRaie)  unb Ulrtdr)  «rgt  (gum  gtoetten  2ttate) . 

toff  bie  l)ieuorgef($rtbnen  20  gntbin ;  ba*  6.  Anno  etc.  decimo  am  mtttcu^cn 

mtt  if!  im  befcatt  ber  eettn  ofen  in  ber  na$  convtrsionis  Panli  (30.  3anuor) 

gertcr)tfiubenf   r)at  getoeaen  46  gentner  (atainerber  rat  bon  »egcn  be*  xtidfl* 

18  to,  tut  ain  gentner  2  ft  1  ort ,  *nb  tag*,  ber  alr)ie  gei)a(ten  tt)irt,  anaefB^en, 

lOguIben  toom  ofen  jefe^en;  it.  2  gufoin  ba*  ad  frembb  Differ  bie  n>oU  mf$  ber« 

feim  tne$t  fflr  ain  rod.1  lauffen  mogen,  un»err)inbert  ber  Differ 

2.  ©.  ©enber  @.  128  «nm.  7.  burger  $te.  Wat^*becr.  @.  102. 

€tabted)roni(en  XXm.  30 


Digitized  by 


Google 


466 


gortfefeuugcu  bet  Gtyromf  bed  Rector  2JNHt($. 


D  314b. 
9.  gtbr. 


D  316b. 


D3ifib.        gu^  22.  tag  iemter  lieffen  bie  &on  iRierenberg  atnem  ebetman  ab* 

f<$lagen  bad  $abt,  Ijtef*  ©ebapian  turn  ©egenborff  *. 
?  I"*'        Sfoff  ben  lied&tntef  abent  ju  na<$t  int  1510  fat  ftatB  $er  ftottrai 
'  2Werlin,  abt  ju  fannt  Ufety 2. 

SBarb  auff  fantpag  na<$  fant  Slgeten  tag  ju  na<$t  1510  am  abt* 
getoelt,  Ijtefj  $er  $annfj  ©<$rott 3,  toad  aind  becfen  fun  &on  Sfogtyurg, 
toad  Bet  bif^off  $ainri<$  fon  8iec$tnatt>  jcittcn. 

Stuff  10.  marci,  toad  letare  in  bcr  faften,  parb  ju  ©ttaffBurg  ber 
prebiger  in  bem  tyoljen  pifft,  Ijteg  boctor  Ootyann  ®eitter  ton  ftaifferd* 
perg,  ain  faft  $o<$gelerter  tnann,  toad  aind  faft  gfiten  lebend  unb  faft  10 
ain  guter  Btebiger.  feiner  Brebig  unb  let  ift  fid  angef$ri6en  toorben  unb 
gebrucft  in  ainer  etoigen  gebe<$tnud 4. 

Stuff  23*  tag  marci,  toad  auff  ben  bafatabent,  ftavB  l>ie  3etg  Dtt, 
pattfogt,  toad  fogt  getoefen  bid  in  bad  57.  far5. 

SCuff  bid  iar  tin  ntaien  erljfib  p<$  ain  fu$t  an  pi  Brten  itn  purg  w 
itn  ©airlanb,  au<$  $ie  [32ob]  ju  afagdpurg,  bag  ben  teitten  toee  toarb  tin 
Ijabt,  auc^  ain  ljupen,  ganfe  felfeefttc^.  unb  toad  fer  ungefunb,  toad  ain 
feictyter  mat,  toad  gtei$,  aid  ber  teictydtag  ain  enb  Ijett6,  lam  au$  pC 
abei  unb  frentb  fold  an. 

Stuff  bie  ne$ft  tofi^en  na$  fant  SRictagtag  toarb  bie  tyitt  auff gertd^t » 

*>«•  auf  bent  ©erlacty,  barin  man  ainfetyrib  in  fytffen7.    gaB  ain  menpty  untB 

jebel  8  It.,  toad  bad  Beft  ftainett  ain  fd^etten  umB  50  p,  barna<$  ain 

Ifainett  45  p,  aind  40  ft,  aind  35  fl,  aiud  30  fl,  aind  25  fl,  aind  20  fl, 

aind  18  fl,  aind  16  fl,  aind  14  fl,  aind  12  p,  aind  10  p,  aind  9  p, 


D320». 


D320*. 


D  316b. 
8-14. 


1.  D:  aitmt. 


1.  ©ebafltan  toon  ©edenborf  tmttbe 
am  (gnbe  bed  3a$red  1511  aid  tin  $tader 
unb  2anbfriebendbre<$er  jtoiffyn  ©uu« 
beldtyeint  unb  fettingen  ntebergetoorfeu 
unb  gefangen  nadj  Sftflrnberg  gebra<$t, 
»o  cr  trofc  giirbitte  feiner  nta^tigen 
$ertt>anbtf($aft  unb  bed  2Rarfgrafen  cnt- 
^auptct  amrbe.  2Rar$,  ©ef<$.  to.  ftiint« 
berg  ©.  228 ;  SWaHner,  Stnnalen  Tom.  Ill 
©.  1663 ;  SUiencron  III  5Rr.  265.  fta<$ 
Sefcterem  tomrbt  er  $tnaeri<$tet  am  ©on« 
nerdtag  na$  @ebafHant  (22.3an.)1512. 

2.  @.  ©rauu,  Ulric^ttoflcr  @.  306. 

3.  SgL  ebenba  @.  307. 

4.  ©etter  toon  flaiferdberg  tear  in 
Hugdburg  trotyl  befannt.  Sou  bent  8U 
(ctyof  griebrid)  toon  3oHem  tyocty  ac[^afet, 
torebigte  er  auf  beffeu  Seranlaffung  in 
fcug«burg  untct  gto6em3ulauf  be«  )Bot* 


led.  @.  tyieju  bad  „£aaebu$  fiber  bie 
crflcn  brei  fflegierungdiapre  bed  ©if^ofd 
grtcbric^  toon  j&ctttxn"  ed.  @teictyele  in 
Wltxths  Sro^tto  f.  $aporal-(5ouf.  int  ©id- 
t^um  2lugdbura,  3abrg.  1848.  ©.  528. 
530.  531.  —  ©etler  \)at  betonnrtto}  toon 
feinen  ^rebigten  nid;td  ^eraudgegebeu; 
toad  itn  SDrud  erfojteu,  nmrbc  toou  feiucn 
greunben  unb  @d^fitern  ebiert. 

5.  ©cora£)tt»ar@tabttoogtfeitl457. 
@.  ©tetteu  I  ©.  180. 

6.  2>er  abf*leb  bed  «etc^dtaged  ba- 
tiert  toom  22.  SWai. 

7.  ©.  ft.  1510  in  vigilia  Thome 
(20.  3)ec.)  91  57b;  'it.  6  gulb.  junfft* 
matfteru  SDtamtod  toou  9fo>  tonb  Sorgen 
SWat^ern  ju  uereeruug,  geburt  aim  3  gulb., 
barumb  w  fie  im  fyifen  gefeffeu  flnb  int 


Digitized  by 


Google 


1510—1511.  467 

am*  8  fl,  am*  7  ft,  am*  6  ft,  ain*  5  ft,  am*  4  fl,  am*  3  fl,  ain*  2  ft, 
am*  1  ft. 

SWan  $uB  an  ainjutegen  an  font  23?oma*  tag  be*  jtoetfBotten  fwg-8gf 
toeil>enne<$t.  man  ferric  ba  au*  anfengticty,  ba  bie  mit  ber  pi<$*  gef<$offen 
s  fatten,   fag  (elm  Jjaffen  8l<$itlu*  3ttfing  unb  ©aim*  {Reittner,  ber  Bier* 
fctyenf  junftmaifter,  [unb]  flonrat  $ertoart. 

SBie  ©an*  ©<$rimpf,  gf<$ta<$tgtoauber,  ber  ftatt  ainen     »«•• 

aerretter  ju  tob  f<$tug. 

3)e*  Jar*  bo  tea*  am  gef<$tac$tgtoanber  Ijie,  ber  ^te§  $ann* 

io©$rimi>f.    ber  toott  Bet  ber  na$t  Jjaimgan,  atfo  lam  ainer  an  in,  Ijie* 

Sorg  SRietljaufer,  ber  toa*  ber  ftatt  fcerretter,  ber  toott  ben  ©$rimpfeu 

f<$tagen.  attfo  Bat  in  ber  ©ctyrintyf,  er  fottt  in  taffen  Ijatagan,  unb  ber 

©ctyrimpf  toer  geren  unBetyumert  getoefen  unb  trat  ftefc  Ijinber  fi<$  unb 

Bat  in  ftet*,  unb  triBen  e*  tang  mitainanber.    ba  fagt  ber  SRietljaufer: 

is  'bu  mueft  mir  ain*  IjeBen'.    aKfo  fctylug  ber  ©ctyrimpf  ben  {Rietljaufer  ju 

tob  unb  Jam  gen  fjribperg  unb  emBot  Jjer  ainem  ratt,  er  toettt  notljtoer 

furBringen,  ba*  gef$a$.    attfo  ftatCt  er  64  perfon  ein,  bie  fagten  all,  er 

$et  ficty  mieffen  toeren.     alfo  toarb  im  bie  ftatt  totber  ertaupt;  man 

Brau<$t  aBer  am  erften  groffen  blei*,  toeil  er  no<$  nit  au*  ber  ftatt 

201am,  oB  man  in  Ijet  mugen  fallen,    loan  er  gefangen  toertoorben,  fo 

Ijet  er  fterBen  mieffen,  urieioot  im  unrest  gef$e$eti  toer,  at*  bie  jeugen 

fagten. 

Unb  auff  ba*  Jar  toa*  ain  latter,  tanger,  ftrenger  totntcr,  gaft  lorennsw. 
1  f<$aff  1  fl,  $aBer  14  grog  ju  8  A.,  toein  8  A.,  7  A.,  6  A.,  4  A.  K 

25  1511. 

2Bie  ber  Bifctyof  ton  ©atfeBurg  &it  ratlj*J}errn  jft  ©atfeBurgw23t»». 

fc!^ant(tc^  fallen  tie*. 

Anno  domini  1511  abj.  23.  jenner  am  bonerftag  fcor  fanb  $aut* 

Beler*tag  ba  Ijat  ber  Jrifctyoff  fiienljart  Don  ©atfepurg,  ift  ainer  ton  $eut* 

3of$a$2  getoefen,  ain  f$antti$  ftucflj  an  ben  toon  ©atfepurg  Begangen. 

attfo  er  Ijat  ju  ©atfcpurg  ben  rioter  unb  Burgermaifter  unb  12  Burger 

be*  rat*  unb  etti$  Don  ber  gemainb  }tt  im  er&orbert  gen  faff,    er  feet 

3.  D:  von  f.  3$.  ta$  for  »ei$ene$t  bet  jwtlfbctttn. 

1.  »gt.  $faff,  ©eft.  *<m  Stuttgart     (1495-1519),  ber  8org&tgcr  bee  SRafr 
6.  243.  ttyto*  Sang. 


2.  <BqBif$of  2eoit&atbtoott£eutf<$a<$ 


30* 


Digitized  by 


Google 


D320b. 


468  gortfefcungen  bet  <5$roni!  be*  Rector  SRfllty. 

Mid)  irrung  mit  in  aertabtngen,  unb  barnacty  fotlcn  fte  bad  morgeumat 
mit  im  effen  K  alfo  fcinb  fie  gen  Ijoff  gangen  unb  tyaben  fi$  nidfrfc  **8* 
gegen  im  toerfeljen.  ba  $at  er  fie  att  (affen  faljeu2  unb  bur$  bad  fdfrto* 
aud  (affen  fieren  unb  auf  fatten  gebunben  unb  gen  SRatftat  gef<$uf$t5. 
ba  Ijat  fi#  bie  fonbfetyaft  barein  gelegt,  bafc  fie  toiber  lebig  ftnb  toorben,  5 
bo<$  fo  Ijaben  etlicty  ir  fratyaitbrieff  mieffen  bem  bifc^off  geben4.  fie 
feinb  t>aft  Ijart  am  fieren  erfroren  unb  barnacty  balb  geftorben.  elje  funf 
iar  fcergangen  feinb,  ba  ftnb  nun  jtoen  noc$  Bet  leben  gemeft  toon  ben,  bie 
gefangen  finb  getoefen.  ber  Iljaifer  fottt  ft$  barein  getegt  Ijaben,  abcr 
ber  bifd&off  fd&icfyt  bitt  geflt  an  bed  laiferd  tyoff ,  bag  ed  attfo  geftiflt  toarb.  10 

Stuff  26.  tag  marci  auff  mitttoucty  for  letaxe  in  ber  faften,  ift  in 
Slugdpurg  geljert  toorben   an  fill  erten  ber  ftatt  ain  erbbibem  jtotfe^en 
3  ftunb  nacty  mitag  atfo  lang,  bid  aind  2  paternofter  me<$t  petten,  bag 
fi$  ettticty  differ  erfd&itt  $aben.    bie  leit,  bie  i$  felb  gefragt  $ab, 
fenb  erfd&rocfeu,  bag  fie  $aben  toermaint  ed  [fei]  felfeam  fctytoinbel  obern 
funft  jfifefi,  bad  gef$a<$  in  Slugdpurg  ain  ftertet  ainer  ftunb  \ 
S  3d«         ®c*  lax*'  at*  ain  finger  winter  toad,  [toad  ed]  *on  fant  ®alten 
•JSf  ta8  M^  te  tyttt  ftettifl  faft  fait  mit  f$ne  unb  ungetoitter,  bed  Iain  man  ge* 
2918iiiij  *«$*•   e*  toa*  Mff  29-  tofl*  to^  famftag  for  letare,  toarb  apritt,  [aufd] 
1MI-  neu  fofli$  fctyue  unb  toinb,  bad  man  fer  tounber  Ijett,  toad  noc$  toebera> 
tabnocty  grag6. 

^232».  ffitc  ain  erbbibem  Ijie  toa^. 

SDed  iard  am  fcierunbfetoainfeigiften  tag  mai  umb  brei  fir  nactymittag 
toa^  ain  erbbibem  $ie,  boc$  nun  in  toenig  Jjeufer.  er  toa^  aucty  fcaft 
If  ain.  2s 

15.  D\  wrmaint  afj  f.  fdjw.       18.  D:  fhttrg  faft  mtt  fanee  fait  unb  ungetsitter. 

1.  Wcrff  3aunet,  Ciron.  toon  ©alj«  4.  2)er  bie  ©flrgerfaaft  tytet  meiftea 
burg  IV  <5.  271,  too  biefer  S3orfatt  aut*  ^ritoilegien  unb  gretyeiten  beraubenbe 
fityrti$  erjfi&tt  ift ,  fanb  bie  ©inlabung  Settrag  jtoti^en  bet  ©tabt  unb  bem 
bed  ©ttrgennetfter*  unb  bet  ttatys^erren  8if<$of  nmrbe  am  3.  gebr.  1511  befteadt 
— im  gangen  etroa  jtoanjig  —  am  S3incen*  ©.  ben  £enor  beffclben  bel  3*nuer  I  c. 
tiu«tag,  22.  3«t.,  1511  Part.  @.  275. 

2.  S)er  ©tWof  Befc^ulbtate  ben  9tat^  5.  ©gt.  (Ju«^inian«  SageBu^  1.  c 
mit  toel^em  er  unter  ©ermttttung  einer  (unter  bem  26.  SR&q),  bem  genSg 
laifertt^en  Sommiffion  erft  toor  toier  blefe«  (Jrbbeben  3r  4  Sage  toerj^iirt 
3afcren  einen  ©ergtei^  abgeWtoffen,  bag  rourbe,  unb  ben  altcn  2)rud:  Com  Ctb- 
er  bie  ©tabt  ber  bif$8fli$en  ?anbe*^o»  ^ibemtlnnojc.  im  atjlfften  jafr  bcf<$ebm. 
l?eit  ju  entgte^en  unb  in  etne  ^eid^gftabt  S.  L  e.  a.  9m  €>$(uffe  3W.  $.  ©.  «ibl. 
um)U»anbe(n  beftrebt  fei.  in  2Riin$en.  Seller,  Hnnalen,  $b.  II 

3.  2)ie  ©efangenen  rourben  junS^fi  ©.  457  9lr.  883. 

in  $o$enfaljburg  interniert,  toon  too  me$»  6.  S3gl.  ©emeiner,  IV  @.  171  ff ;  Sfaff, 

rere  nac$  Serf  en  unb  bann  na$  ^abftabt     ©efc^.  toon  @ruttaart ,  I  B.  243;  3orrt, 
toerbra$t  tourben.  ffiormfer  (S^ron.  L  c.  ©.  215. 


Digitized  by 


Google 


1511 — 1512.  469 


33on  aittem  gefettenfctyieffen,  fo  gu  3ttini<$en  toad  ic       *w- 

©ed  jard  oor  2Wic§aetid  bo  toad  ain  gefcttcnfc^tcffcn  ju  3Jltinc$en, 29€^*- 
unb  bic  $atyr  Ijetten  und  bon  Sfagdpurg  nit  gef<$riben,  atfo  joljen  uttfer 
5  gefetten  bon  9lugdpurg  batyin,  ban  ber  faifer  Ijet  ben  f<$ufcen  4  eQcn 

5  rot  ferniejin  ju  berfd&ieffen  geben,  fo  Ijet  l?erfcog  SBitljatm  oonSairn 
jtoen  gutbm  barque  geben,  unb  bie  ftatt  9Wundjen  au$  jtoen  gutben 
beborgeben.  bet  attag  toarb  fur  8  gutben  angefd&tagen,  atfo  bag  12  ft. 
bad  beft  toad,  bad  getoan  SBitljatm  {Rem  bon  3tugdpurg,  ban  i$  $et 
11  f$ug,  fo  getoan  fflenebtct  Urmactyer  bon  Sfogdpurg  5y2  ft.  unb 

io9Katyed  ^fifter  2*/2  ft.,  ber  ftfe  toad  110  f$ritt  [232*],  unb  tyet  24  f<$ufe 
in  ain  baft  Itainen  jircft.  unb  ed  toaren  104  fd&ufeen  unb  toaren  bie 
guetten  fd&ufcen  au^  bent  $air(anb  ail  ba.  ed  berbrog  bie  $air  baft  ubet, 
bag  toir  bon  9tugdpurg  bad  beft  getoonnen1. 


SBie  ber  8e<$  in  Sanbdperg  grbffen  fctyaben  tljet.  *23ib. 

J  ©ed  jiard  bo  toad  ber  8e$  ju  fianbdperg  atfo  grod,  bag  er  ofcertljatb 
ber  prudlj  audbracty,  unb  fuert  toot  [232*]  jtoanfcig  g&rten  Ijintoeg  mit 
grunb  unb  boben  unb  tfyet  bajl  groffen  fd^aben  bedmatd. 


3efud  SOlatta  1512. 

Huff  bad  Jar  toad  ain  guter  tointer,  tang  trucfen,  toenig  f$ne,  unb  d  321*. 

2ogatt  bad  loren  12  f fitting  SDftnd&er,  autf)  12  g,  tyaber  13  grog,  DIfeffer* 
toein  8  X.  1  mag,  9ie<fertoein  7  A.  1  mag,  toad  biir  bei  Ijabeuben 
bingen.    ed  toaren  an  unfer  frauen  lied&tmeg  abent  an  ber  fpenb  1661  i.mx. 
perfonen,  gab  man  auf  bem  ftabet  iebem  menfd^en  1  X 

©aren  grog  !rieg  mit  ben  genebigem,  unb  laiffer  SWajimitian,  d  321*. 

2  5fing  bon  gran<frei<$,  bapft,  ling  aud  ©panigen  toaren  all  unber  ain* 
anber*.  au<$  toad  frieg  unb  jtoitred&t  in  9Hbertanb  jtoifctyen  ber  frauen 
3Kargaretten,  bed  laifferd  boater,  unb  bem  tyerfcog  bon  ©ettern,  unb 
toaren  grog  aufrur.  au<$  bie  ©ctytoeifcer  toaren  toiber  bem  ling  bon 
grandfrei$. 


1.  3$gt.  ©affet  ad  h.  a.  ber  @tabt  Horn,  III  2  ©.  33  unb  bet 

2.  @.  bie  triegerif$en  (Sreigniffe  ber     $uber,  ©ef<$.  Ofterrei$6  @.  395  ff. 
Sa^te  1511  u.  1512  Bel  ffieumont,  @ef<$. 


Digitized  by 


Google 


470  gpttfefcnngen  ber  ©front!  bet  Sector  SDWUty. 

D32i*.  3n  bem  Ijoroungmanatt  bed  jars  ftfl  ju  Ufcerfingen  ber  ftatt  manr 
ain  gut  bait  unb  jtoat  tyetffer  getlmgen  hi  fee1,  baroac^  gemeffcn  met 
bann  jtoatljunbert  ttaffter  etttel  fcafcer  toad  bteff ,  unb  fonb  man  fatfc  Don 
ben  2  ^etffer  fiber  ain  $tt  jett  jS  $atoen  fee  fd^toinraien. 

Laus  deo  etc.  5 

1. h92adb  ciner  tCufaei^nuna  in  ber  auf  $&nfer  Whiter  bem  ©ra$fn*  $au«  in 

bet  uBerltnaer  2eo%)olb-@ojp?ieettBiBtto.  bett  ©ee.   —  ©radius  $an«  ift  ber 

tyef  aufbemafrten  ufcrtingftyett  Gtyronlf  ^entiae    nnmlttelbar  am  @ee  ftcirabc 

toon  tfufcte  (toom  tfafang  bed  toorigcn  Oajlfof  jum  23toen.    ©.  @e*iit,  Ubn> 

3&bt«.)  fantcn  am  unftamgen  2)onner««  linger  $fiuferbm$  ©.  10. 
tag  bed  Sa&ree  1512  (19.  gebr.)  etU<$e 


Digitized  by 


Google 


©loffar. 


<Prttft  man  bie  Eljronif  bed  (Siemens  ©enber  in  93ejug  auf  ben  fprad}* 
lidjen  Sfadbrudf,  fo  toirb  man  fofort  erfennen,  bag  ed  pd}  ber  Jfotor  inbiefem 
$unfte  fc^r  leidjt  madjte  unb  mit  grofjer  ©orgloPgfeit  unb  SBiUfftr  berfaljren 
ip,  @d  IP  bargeman  toorben,  bag  ©enber  feine  beutfdjen  Sljronifen  un* 
mittelBar  au§  ber  &on  t$m  aerfafjten  lateinifdjen  Chronographia  aBgelettet 
Ijat,  inbem  er  ben  lateinifdfen  £e$t  jnm  Ityeil  ftBerfefcte  ober,  toad  fftr  bad 
®anje  jutreffenber  i%  fret  iiBertrug,  2)aBei  gaB  er  fid}  nun  nidft  bie  2Riilje, 
fftr  bie  il)m  borliegenben  lateinifdfen  ©afcgeBtlbe  unb  SRebetoenbungen  bie 
ber  beutf^en  ©pradfe  entfpredfenben  gormen  unb  Jfadbrfttfe  ju  fudfen,  fon« 
bem  na^m  ofyte  toeitered  eine  2Renge  Sattnidmen  ind  2)eutfd}e  tyeriiBer,  bie 
feinen  ©til  in  ungilnfliger  SBctfe  Beeinfluffen.  £ier$er  ge^Srt  bie  Son* 
Pruction  beg  fogenannten  3npntttod  mit  bem  Slccuf ati» ,  fe$r  ^Suftg  ange* 
toeubete  ^articipialconPructionen,  bie  an  bielen  ©tellen  pBrenbe  SBeglaffung 
bed  Srtileld  unb  bed  £iIfd$eittoorted  fotoie  bed  ^ronomend.  Qaivi  fommen 
bann  nod}  jene  jatylreidjen  fpradflidjen  9ftSngel,  namentlid}  S3erp8fje  gegen 
bie  Section,  bie  einjig  ber  glftdjttgfeit  bed  @d|reiBerd'anjuredjnen  Pnb,  ©er 
2Bortfd>afc  bed  (S&roniften  ip  Parf  munbartltd}  burd&fefct  unb  gefftrBt,  toa« 
bem  Stidftfenner  bed  fdjto5Bifd&en  2)ialefted  bad  SSerPanbnld  manner  ©telle 
erfd>toeren  biirfte.  5)ad  nadtfolgenbe  ©loffar  $at  pd}  jumeip  ben  &tot& 
gefefct,  nadj  biefer  9tidjtung  bem  8efer  ber  (S^ronif  ju  bienen.  3ftand}ed  an 
Pd}  nid}t  unberp&nblidje  2Bort  umrbe  audj  aufgenommen,'  urn  barauf  auf* 
merlfam  ju  madden,  bag  biefed  jur  £tit  bed  Gtyronipen  nodj  ober  f  djon 
toorfommt,  toegen  bed  Don  bem  Ijeuttgen  ©eBraudje  aBtoeidjenben  ©efdjledjted 
bber  anberer  fpradjltdj  interefPerenber  Sigentpmlidjfeiten.  @d  tourben,  tote 
in  bem  bor!jergel)enben  33anbe,  nidjt  aHe  ©teHen  cittert,  in  benen  bad  Be* 
treffenbe  2Bort  twrfommt,  f onbem  nur  jene,  too  ed,  urn  ben  ©inn  toolipSnbig 
War  ju  madjen,  angejeigt  erfdjien.  Slnbere  meljr  ober  minber  auffaHenbe 
2B3rter  tourben  mit  einer  grflgeren  2lnjal}l  Don  93elegen  audgePattet,  urn 
ttadfoutoeifen,  bag  Pe  gerabe  in  ber  Dorliegenben  gorm  bem  (S&ronipen 
gelSupg  toaren,  m&  Bet  ber  2Bittterlid}fett,  bie  pd)  berfelBe  im  aKgemeinen 
eriaufcte,  nid)t  ilBerPiifPg  fd^eint;  ^at  er  bod},  urn  nur  ein  SSeifpiel  $eraud« 
jjugreifen,  fiir  bad  ^articipium  ge^aBt  nic^t  toeniger  aid  t>ier  fjormen: 
gehapt,  gehept,  kapt  unb  kept! 

3m  ftBrigen  mad^t  bie  folgenbe  SlrBeit  feinen  Slnfpru^  auf  SoIipSnbig* 
feit,  fonbem  toil!  nur  aid  notjftoenbige  (SrgSnjung  ber.  ben  fcortyergetyenben 
93Snben  ber  StugdBurger  SBronifen  ange^Sngten  ©loffare  Betrad^tet  febt* 


Digitized  by 


Google 


472 


©foffar. 


Ab  $tap.  toon  235,28.  274,3.  32015. 
364,21.  396,«  463,25.  _  kiagen  ab 
jemanbem  438,2*;  n>egcn  402,". 

abdilgen  diejuden  28 ,«:  bilderetc. 
217,16. 

abdornet  toerborrt  30,*.  101,". 

abdringen  iemanbcm  ettt>a$  mit  ©e- 

toatt  —  e$  t|m  getoaltfam  toegnebmen, 

cntrcigen  144,i5. 
abeilenabjagen  426,2i. 

abentheir/.  5ejili^(eit,  $ier©cbufeen- 
fe(l  124,22. 

a  b  e r  5lbb.  abermatS  336,3. 429  21. 434  28. 
435,io. 

aberbitten    178,6.   358,18.    ©.  er- 

bitten. 
abgan    lassen  bichsen    ©ef^ufe    ah* 

feuern  j.  ©.  272  2tor.  8.  312,8.  316,29. 

320,10;  diebichs  ist  abgangen  401,*. 
abgekBrt  bcfeittat  390,5;  abkerung 

des  argen  350,3. 

abgemeid  abgemdtjt46,i0;  abgemeidt 
219,2;  abgemeit  332,3. 

abgeraitf.  abraitten. 

abgeschaben  rabictt  290,26. 

abgett  —  abgett  kirchen  5lbgotter* 
^it^cn  (bet  SWo&amebaner)  462,24. 

abgewexlot  abgelofl  92,2*. 

abgirt  abgegurtet  391,3*. 

abheben  (<Part.  abgehept)  thuren  — 
Styurme  abtragen  197, «  359,3. 

a  b  k  i  n  d  t ,  abkinden  auf f  unben  —  ab- 
kinden  jemanbem  das  brot  iljm  bag 
5luftoren  be$  btfberigen  SrotbeauaeS 
antiinbigen  333,3.  ° 

ablainun§  Sefettigung  373,6;  aine 
auffrur  wird  gestift  oder  abgeleint 
157,16.  & 

able  gen  jemanbem  eincn  tym  $ugefugten 
©$aben  (ablegen,  erstatten  und  wi- 
derkeren)  —  i$m  ©c^abenerfafe  leiften 
243  5lnm.  1.  ' 

abraitten  abrectynen  229, 16;  abgerait 
abgere$net  162  5lnm.  3. 

abrechen  abbre^en  455, 17. 

abschlagm.abf$tagige5tnttt>ort371,22. 

absehrecken  jemanbem  etfoaS,  eStljm 
burcty  S)rotyungen  abnotyigen  211  ©at. 
$.  3. 17. 

abseitte/.  aetoolbter ftebenraum  in  ber 
tfttdje  168,23. 

abstan  abjietgen  (t>om  SBagen)  141,22- 
(toomflog)  79,12.  91,30.141,22.262,13.17. 
273,13.  298,31.  300,32.  315,25-26. 

abstrecken  ettoaS  jemanbem  —  toeg* 


netymcn  (intercipere),  tooljl  fur  ab- 
strickenftefcnb?  365,9. 

abthun,  abthon  abfc^affen,  auffceben 
die  leipriester  15, 10;  die  templier- 
herrn  sind  abthan  worden  26,25; 
gestiffte  amplen  180,16;  sehaden 
(erfefet)  196,15;  die  frauenhfiuser 
337,17;  ajn  libel  ist  an  etlichen  or- 
ten  abthan  lutfenbaft  290,21. 

abtrag  (Sntfcfyabigung  357,29;  aDtrag 
thon  —  mit  neuer  dienstparkait  una 
reverentz  kinig  Maximilian  bewis- 
ner  schmach  bte  bem  tf  onig  pgefuftte 
©$ma$  toieber  gut  macben  48,3.  197 
23ar.  3.  3. 14. 

abtragen  jemanbem  —  ibm  ©$aben 
Sufugen  146  23ar.  $.  3.  10.  449, 1*; 
eta>a$  unterfalagen  117,2*. 

abwechslen  der  nfeiler  erneuern 
ber  ^feiler,  tnbem  ©turf  fur  ©turf  be$ 
alten  <Pfetler$  bur$  ein  entfore$enbe$ 
neueS  erfefet  ttrirb,  bt$  ber  gange  q&feiler 
ausgeweehslet  ober  abgewechslet  ift 
420,12.  6  ' 

abwesen,  abwessen  n.  5lbtoefenbeit 

12  <Bar.  $.  3. 1. 198  51. 1. 
abwessenlich  abtoefenb  228, 21, 
abziehen  (9*art.  abzochen,  abzogen) 
den  hut  21 5,30. 27 5,31. 3 1 6,3 ;  die  kron 
302,18-21;  abziehen  sich  ft*  au$* 
fletben   303,8.   316,30;    die  klaider 

92,13-15. 

accidentialia  IRebeneinfunfte  au  einer 
beftimmten  Scfolbung  187,33. 

aeh  =  auc^  439,8. 

achtent,  achtend  bte  Dftat)  (bet 
a$te  Sag  na$  einem  befttmmten  fteter* 
ober$e|ltag)  87,?.  295,27. 307.22.353,18. 
354,20;  am  achtet  187,19;  amachten 
186,3;  am  achteten  85,7.  242,16. 
343,29.  345,1. 

a  d  e  1  i  c  h — er  thet  es  adelig  nad>  f einer. 
Wf*er  ©itte  142,i. 

afftermontag  bie  au$f$tie§ti*e  ©e- 
get^nung  fur  a&ienfiag  *.  S3.  49  1  51  is. 
69,2. 71,*.  97  51.2. 12ljim  126,13. 193  si. 
199,20.  212,2.  215,18.  294,8.  353,32; 
afftermontag  411, w. 

aid  —  ain  geschworner  aid  232,10;  ain 
gethaner  aid  323,28;  ain  gelerter  aid, 
93ef$tt>3rung  einer  toom  Winter  bem 
Sn^atte  unb  bem  ©ortlaute  na$  fefU 
gefteHtcn  Jormel  230,  i;  aids 
pflicht  23erpfU$tung  auf  aid  234,io. 

ain  bie  tegetmdgige  ftorm  fur  ben  unbe- 
ftimmten  5lrtifel,  ba«  3abln>ort  unb  ba$ 
Crafty  ein.  ©.  au^>  unter  ein. 


Digitized  by 


Google 


473 


ainhaiBen  eintyeijen  365,". 
ainich  itgenbein  230,io.  231,7.  233,3-21. 

349,22.  352,30.  367,24.  368  w.  381,25. 

389,26. 
ainicherlei  itgenb  tt>el$etlei  ?06  25ar. 

j.  3.  1.  217,17;  aincherlei  391,13. 
ainigeima, — ainigundfridlich351,u. 
ainig  etnjtg  92  «Bar.  $.3.  16.  185,2*. 

348,9.  356,31. 
ainssldig,  toet'nut  etnfac&en  ©otb  be- 

jteljt  im  ©egenfafc  $um  SDo^elfolbnct 

unb  $betmann$folbnet  250  51.  2. 
aintweders  entfoebet  389, i°. 
ainzug   machen    Hinteben    ma$en, 

49,13.  S5qI.  auszug. 
air  im  schmaltz  <£ietfyeife,    abge* 

ritytte  (Stet,  in  Gutter  obet  6$mal$  ge« 

Baden  113,5. 
aissen  s.  eiss[en. 
alat  Want  (capito),  ein  gift  328,16. 
alb  (alba)/,  (Hfyotljemb  bonitt>ei|er  2ein» 

roanb,  au$  jum  beutfctyen  tfatfewnat 

geptenb  (ba  »on  @eibe.)  299,i. 
alfe  —  umb  alfe  urn  elf  Ubt  443,12; 

am  ailften  finger  kranck  sein(obfcon) 

91,27. 
all  51al  328,i«. 
allenmusen,  allenmussen  n.  5l(« 

mofen  3.  23.  522kt.  g.*3-  8. 164,i3-i6.i9. 

165,5.  168,*.  372,23;  almussen  99 

51.  1;  allemus8en  165,1. 
allentalb  5tbto.  bet@enbet  bie  gerooljn* 

li$e@$teibunflfut  allenthalb  j.23. 

12  SBat.  j.  3.  1.  58  S5*at.  $.'3.  9.  96 

93at.  j.  3.  7.  116  Eat.  a.  3.  4.  J17,is. 

136,".   211,1*.  219,2.  252,8.  275,29. 

allentalben  116  93at.  $.  3.  4. 
allenweil  (alleweyl)  (Joni.  feitbem  48 

5t.  1.  263,33. 
als,  alls  t>etoki$enb  39,5. 51, 6. 89  93at. 

3.3. 1. 127,n.  146,17. 165  $air.$.3. 12. 

293  51.  1.  331,29.  333,2.  364,2;  ais  sie 

detten  tone  fie  tljaten  443, 9. 
also  in  $etbinbuno,  mit  einem  5tbj.  j.  99. 

also  dotter  al$  tot  427, 16. 
alter  n.  3eitattet  167,7. 
altvodern  $lut.,  377,29.    359!.  vor- 

fodern. 
alweg  5Ibt>.  tmmet  15, 1*.  16,3.35,19.39,6. 

42,12.  70,18.  51/7.  70.I8.  H6  ©at.  *. 

3.  10.  172,33.   179,12.  182,16   197/tf 

198,2*.  253,12.  275,80.  347,30. 353,9-23. 

371,24;  allwege;n  immet  98  51.3; 

in  kain  weg  auf  feinen  gaU  161 

<Bat.  $.  3.  13. 
amaeht  Dljnmad>t  388, 13. 
an  JjJto>*.  otjne  195  51. 1.  412,9. 414,i3.i*. 

419,8.  435,20.  443,15. 


an  $to>.  an  —  an  das  beth  steigen  in 
ba$  23ett  fleigen  108,io;  sich  an  das 
beth  legenll2, «.  113,8;  am  beth  lie- 
gen  344,17. 

anderstwa  anbetStoo  (meijl  in  bet  Set* 
binbuna  hie  und  anderstwa)    22, n. 

29,25,     81,1618.     100,5.     101,7.    114,3. 

119.21.    129,13.    132,6.    152,7.   153, 1. 

154,5.  216,25.  247,9.  249,1*.   297,28. 

332,2.    344,1.    364,2;    anderstwa- 
hin  154,17. 
andingen  einem  cttoaS  —  tljm  ettoaS 

toetttaggmafjta,  gut  5lu3fu$tuna,  ubet* 

ttagen  120  %  2. 
anfallen  ettt>a$  —  e$  in  feinen  23ejtfe 

neljmen  237,i6. 
anfallen — kalthe  zeit  ist  angef alien 

eingetteten  132,5. 
angan  —  in  gat  der  sold  an  e£  tintb 

i?nen  bet  @olb  ju  tyetl  48  51. 1. 
angan  jemanben,  ettt>a$  —  ttyn,  e$  an* 

gteifen40, 19-23. 84,i*.  319,29 ;  mit  listen 

ityn  but$  Si(J  befittcfen  18, 19. 
angan,   angeen  lassen  jemanben  zu 

ainem  zwelffer  tljn  ba$  5tmt  eineS 

3t»olfet$  ubetneljmen  (antteten)  laffen 

98  51.  2.  6.  au^zwelfer. 
angan  gen  lo$o,eg,ana,en  105  93at.  $.  3- 

6.401,1. 
angeleint  angetefynt  321, 15. 
angelett  —   die  weber  haben  ain 

widerwertikeit  angelett  in  ain  ratt 

bie  2Bebet  fyaben  eihe  8ttettfacfye  toot 

ben  Otatl)   jut  SSettyanbtuna,   gebtac&t 

409,1. 
angepott  angebttet,  betetytt  5,22, 
angeriefft  angetufen  29,23. 
angestossen  —  die  kranckhait  hat 

jemanben  angestossen  —  ifyn  etgtiffen 

248,3.  <Bo,t!  au$  ankomen. 
anhaim  5tbfc.  bafyeim  $.©.  35,u.  117,8. 
ankeren  ($att.  ankert,  ankdrt)  — 

ankeren  vleiB  antoenben,  auftoenben 

234,27.  284,2.  322,21.  362,2*.  $0,1.  au$ 

furkeren. 
ankomen  —  cine  ^tanf^eit  K.  komt 

jemanben  an  ($etf*  ist  ankomen)  — 

bie  fltantfceit  befdUt  i^n  183,i,  248,6. 

321,20.  466,1?. 
ankomen  jemanben  —7  es kam  ain  ratt 

an  e$  tarn  bem  ftattj  ju  O^ten,  n>utbe 

i^m  befannt  98  51.  2. 
ankomen  jemanben  —  i1)n  befc^ulbigen 

332  ©at.,  j.  .3..  8;  i^n  Ijeftia,  anfa^ten 
.  342,22.  357,3;  ankomen  werden 

;ut  Setanttoottung  aejoaen  toetben  206 

33at.j.3.1.  399,19.  Sgl.  auffheben. 


Digitized  by 


Google 


474 


©foffar. 


an  J  auf  fen  jemanben  —  tyn  angreifen, 
feinbti*  anfaflen  110,5-12. 

anlegen  ettoaS  mit  jemanbem — mit  i$m 
beauglt$  einer  ©a$e  uberetnfommen, 
mtt  iljm  ettoaS  auSmatyen  112,io. 

anlegen  sich  in  seine  klaidung  fid) 
antletben  298,25;  anlegen  sich  137,18. 
298,32.  312,20.  317,2-7.8;  denorden 
anlegen  ba$  DrbenSgetoanb  anlegen, 
SWon^  toerben  68,5. 

anlegen  die  steur  438,13;  cine  Umlage 
179,19. 

anlegen  jemanben  —  i&n  mit  einer  5Cuf« 
lage  belaften  453,*. 

anlegen  jemanbem  mutwillen, 
hochmut,  ft^  t^m  gegeniiber  (recfytfr 
ttubrige)  SBtttfur  aeflatten  418,12;  an 
jemanbem  ein  93erbre$en  begetyen  (bur$ 
florpemrlefeung)  436,22. 463,20. 

anligen  am  schaden,  am  gwin  am 
©d)aben,  am  ©etoinn  betfyettigt  fein 
223,15.  222  ©at.  j.  3.  22. 

annemen  ettoaS  zu  argem  mit  Un* 
toillen  aufne^men  221  <Bar.  3.  3.  15. 
93gt.  verargen253,7. 

annemen  sich  einer  €>a$e  (urn  eine 
@a$e)  —  $ty  barum  befummern  298,7; 
$$)  betfelben  bem&$tigcn  158,20;  je» 
manben  gefencklich  annemen  ityn 
toerfaften  296,*>. 

anschreiben  ettoaS  —  auff$retben 
(notare)  466,". 

an  8  eh  en  ppart.  angesehen,  ange- 
sdhen)  befatiefcn  122  51.  1. 151  5t.  2. 
152  &  3. 189  5tnm.  2. 195  51.  1;  an- 
sehen  ($art.  angesechen)  —  die 
herrn  burgermaister  hat  es  fur  gut 
angesechen  fte  tjaben  eS  fur  gut  be* 
funben  355,13.  —  362,20;  man  hat  an- 
gesechen die  fraindschafft  man  fyat 
auf  bie  93ertt>anbtf$aft  ffiucfji^t  ge* 
nommcn  339,i*. 

ansprach/.  gorberung.  311,2*. 

an  stall  —  ain  anstall  und  auff- 
schub  dieses  kriegs  ©affenfttflftanb 
59  Bar.  3.  3. 17. 

ant  =  an  bie  452,". 

andtvogel^nte  327,27. 

antiffen  $tur.  5fotty$onieen,  2Bed;fel- 
gefange  $tt>ifd)en  einer  einjelnen  ©tag* 
ffrmme  unb  einem  Qftox  276, 1*  u.  95ar. 
3.  3.  8.  277,16. 

antlit  5fotlifc  86  Car.  *.  3.  16;  and- 
lit  165  Bar.  &.  3- 12;  anlit  238,17. 

antziehen  ben  ftelbjug  antreten,  au$» 

•  maf$ieren  48  91. 1. 


anzochen  —  eine  €>a$e  hoch  an- 
ziehen  fie  mit  9to$brutf  ^ro^agieren, 
fie  urgieren'345  <Bar.  3.  3.  23. 

arenmut  /.  5irmutb  3.  ©.  43  SBar.  9. 
185,7.  187#2i.  207,2.  225  *. 

arenprostw.  3.$.  121,8-9. 122,1.237,19. 
255,u.  256,8  257,*.  258,2-22;  arm. 
prost  84,io.  121  25ar.  3.  3. 19;  arm- 
brost  450,i3-io.  453,*;  armprost- 
schutze  125,18;  arenprostscnutze 
122,0;  arenprostmacher  117,26. 

arest  —  gutter  in  arest  gelegt  Be* 
falagnatymt  233,9. 

arkwan  5irgtoo1)n  109,8;  arckwan 
130,0.  251,6;  arckweinisch  5tt>j. 
argtootynertoetfenb,  toerbac&tig  162  95ar. 
3.  3.  15;  ^arteiif^  238,1*;  arck- 
weinisch 165  2tor.  $.3.  23;  ver- 
arckwandt  in  Serba&t  gefommen 
356,2*. 

arm  —  arme  leutte  an  der  wag  (Jol» 
ter)  146,u;  armer  mann  #taterfaffe 
58,9-12.238,32.239,1*;  die  armenkran- 
ken  menschen  am  brechen  (s.  bre- 
chen)  151,8;  arme  menschen  franfe 
2Renf$en  (an  ben  ftramofen)  99,*;  ain 
armes  (armfeligeS)  rScklin  178,7. 

arzet  (©tag.  u.  9Hur.)  5fot  63  51.  3. 
331,*.  397,11.  422,5-6;  an  der  arzet 

fjelegen  sterben  in  arjtlid^er  93e1janb» 
ung  jtt&enb  jkrben  103,7. 
aschen —  aus  der  aschen  auSbet  5tf$e 

376,6.  23g|.  au$  eschen. 
atliCm.  5ltlafj  318,19-20;  atlaB  317,25. 
atzung/.  bie  gett>o$nli$e  SBejei^nung 

fur  bie  0to1jrung  ber  ©efangenen  in  ben 

©aure^nungen  jc.  3.  SB.  159  51.  2.  189 

51.  2.  213  51.  3.  237  51.  1. 
aucht/.bie5l^t  52,io.  106,1*20. 135,511. 

326,13. 
auff art/.  £immelfat)rt  ®&rijtt  343,29; 

aufferabent  185, «;  auffartag 

415,28;    auffertag    28,3.    392,21. 

419,1*28. 
auffbauggen  (tympanum percutere) 

auf  bie  $aufen  fcglagen  412,9. 
auff  bie  ten  ($art.  auffbotten)  dem 

h5r  ben  5tufbru<$  befe^Ien  57,8. 
auffbrechen  —  solicher  widerwil 

ist  diser  gestalt  auffprochen  (ent« 

jianben)  45,5. 
auf  f  enthalten  jemanben  —  i^m  Un» 

tertunft  gefoafaen  422,io. 
auffenthalten   —  der  almechtig 

got  wel  auffenthalten  jemanben  — 

ibn  er^alten  2,3  (1  Bar.  $.  3.  1); 

allein  aus  der  krafft  des  sacraments 

des  fronleichnams  Cristi  auffent- 


Digitized  by 


Google 


475 


halten  werden  nut  bom  ©enufj  bet 
£ojiie  leben  116  2tot.  j.  3.  10;  mit 
der  glaubiger  gut  auffenthalten 
werden  223,12;  weib  und  kind  auff- 
enthalten 236,22;  nach  der  ertznei 
sich  auffenthalten  und  nit  wider 
umfallen  na$  bet  &t$tlt$en  8e$anb« 
lung  jtd)  ai$  ffieconbaleScent  ^flegen  unb 
m$t  tucff&Uig  fcetben  1 68,21. 
auffenthaltung  dtn&ljtung  ((5tljal« 


tung)  165  Bat.  $.3.  12.  168,»  358,1. 

ad 
manbS  205, 19. 


zu  trost  una  auffentaltung  jc« 


aufferstan  —  wann  ein  feur  auff- 
erstend  (auSbta^e)  298,  V 

auffgan  —  ain  kauffmann  ist  auff- 
gangen  entyotgefommen  329,«;  ain 
kranckait  ist  aufgangen  au$gebro<$en 
247  31.  2;  ain  feur  28 ,7.  253,1*. 
354, i«;  das  wasser  im  prunnen  96,6. 
—  auffgan  laussen  ain  hiltzine  saul 
eine  ^dl§eme  6aule  etti$ten  laffen 
286,21;  auffgan  laussen  und  ver- 
thon  »erfd)tt>enben  221,2 

auffgesprissen  —  er  hat  etliehen 
das  maul  auffgesprissen  et  fyat  ge* 
ma$t,  bafj  fie  (Dot  ©taunen  unb  !Be* 
founbetung)  baSSWaul  auffoettten  179,7. 

auffheben  sich  fid)  aufma^en  gu 
einet  Sfletfe  410,20. 

auffheben  —  auffzuheben  haben 
etnc  bejhmmte.@umme  —  biefc  M 
(Sinfomroen  1?aben  22,3*5,  75,4. 

auffheben  jenwnben  —  i&n  (f$ma$enb 
©bet  ft>ottenb)aufoie$en  332,8.  SgLan- 
komen. 

auffheben  iemanben  —  cinen  tfnieen* 
ben  emporijepen,  aufri$tcn  463,3.) 

auffnemung  $ebung  284,29;  er- 
hochung  und  auffnemung  der  stat 
9,  ft;  die  stat  hat  auffgenomen  4,10. 

auffplaussen  aufblafen  (mit  Stem* 
*>eten  k.)  263,30.  281,19. 

auffrecht  —  kauffmanshendel  auff- 
rechtundglaubhafitigausriehten  fie 
te$t«ttaftig  abf$Uefjen  169,8;  auff- 
recht und  redlich  erfunden  werden 
171,7. 

auffreiben  eine  SftauenSpetfbn  coire 

112,2324.   H3,2.1i. 

auffrur/.  157,2.  159,16.  162,  w.  173 ,«. 

194,5.  207,7;  neben  auffirur  m.  *.  IB. 

162,i»  207,12.  267,22.  296,27.  322,n. 
auff  schlag  fluff&ub  412,23.  @.  ©rimm 

I  6.  722. 
auffschlagen  (3.  $.  $t.  €.  auff- 

schlecht)  —  ain  bichs,  die  von  ir 


•  selbs  ain  feur  auffschlagen  kundt 

—  t»el$e  bad  <Putoet  bon  felbjl  ent« 

junben  fonnte  218,4*6. 
auff st an  (IJtott. auffgestanden) — das 

stroscheiden  ist  auffgestanden  42,25; 

diefrantzosen  (morbus  gallicus)  sind 

aufffcest.  67,9 
auffthun    ein   verbot   e$   aufteben 

323,17. 

aufftringendiekamer  bie  tfammet* 
f&ut  getoaltfam  dffnen  109,«. 

auf  fwurf  m.  9lgio,  baSfut  getingfoettige 
SWunje  batauf  $u  ja^len  foat  416, ». 
SBgl.  auswerfen. 

augen  —  under  augen  iemanbS  (co- 
ram eo)  173,8;  geaenubet  276  Sat. 
g.  3. 18.  277,7-i5;  tfngemt  gegen  3fo« 
gefi$t  319,81;  ainen  brieff  fur  augen 
nemen  285,5;  nach  augen  f  auf  en  unb 
oetfaufen  —  na<$  bem  Slugenmafj  (obne 
2Bage)  327,23;  mit  wainetten  augen 
93,18. 

Sugen  etgen  413,2i. 

augst  2luguji458$at.$.3.24;  augst- 
monet  153,2;  augstmonat  162, M. 

aus  —  aus  dem  brauch  aufjettjalb  beS 
Stau$e3,  gegen  ben  ©tau$  44l,i. 

ausberait  —  das  ausberait  holz  jut 
©eroettyung  $etgeri$tet  60,22. 

ausburgen  Jemanben  —  tyn  but$  Set* 
fhtng  einet  !Butgf$aft  auSWfen  464,7. 

auscultiert  —  ein  ©$tiftfiu(f  aus- 
cultieren  baSfelbe  auf  (eine  9ftt$tigf  tit 
bejugli^  bed  SQBottlauteS  fctufen,  tnbem 
man  e$  fl$  uotlefen  laft  234,8. 

ausgeschossen  —  ain  ausgeschos- 
sen  (prominens)  ergker  293  %,  1. 

ausfiiren  —  im  (am)  ausfOren  beim 
auSfufyrenftinauSfufaen,  eiaentli$beim 
binauSgefitytt  foetbcn)  auf  bie  9ti$t* 
jt&tte  41,io.  201,21.  212,18.  450,1. 

a  u  s  g  an  —  die  wasser  sind  ausgangen 
ubet  tyte  Ufct  getteten  219, 1. 

ausgeben  die  stallung  ($lut.)  bie 
©tallungen  antoetfen  153  %.  2. 

ausgejaicht  $inau8geiagt  364  Sat.  $. 
3.  10.  @.  ausiaich. 

ausgerait  gej&^lt  464, 1*. 

ausgerit  auSgeti^tet — sie  haben  die 
minch  abel  ausgerit  ubet  angelaffen, 
^eftig  ju  9iebe  gejieUt  334,». 

ausgeschidt  audgef^ieben?  (na$  bet 
Sdnge,  ©itfe  :c.)  60,22, 

ausgesent  gutli$  toetgli^en  418,19. 

aushalten  ettoad  —  bie  tfojten  bafut 
bejheiten  70,i3.  142,";  Jemanben  — 


Digitized  by 


Google 


476 


t&tt  etbaiten,  etntyten  1 16  ©at.  j.  3. 10. 

ausjaich  —  daB  man  ausjaich  aufr 

jage  290  ©at.  g.  3. 33.  @.  ausgejaicht. 
auskauen  —  auskauen  kirchthiren 

auSoeljauene,  mtt  bilbnetif$em@$mucfe 

toetfeljene  tf  infyentbutcn  18,5. 
ausklaupt  auSetlefen  57  ©at.  *.  R.  22. 

141  33at.  j.  3-  12.  273,1.       ."  ° 
auslassgelt  ©elb,  ba$  bet  iftaty  fiit 

cinen  $>eitnquenten  beja^tte,  bet  au$ 

bem  ©efanantf  enttaffen  unb  „au$ae« 

fii^tt"  ttmtbe  189  31.  2. 
auslender  im  ©egenfafe  gu  bem  hiei- 

g en  228,9 
auslendig  3lbj.  externus,  extraneus 

228,«. 

auslssen  jemanben — tyn  ftei  fatten, 

fiit  tyn  bem  ©Mttye,  bet  bem  et  toobnt, 

bie3e$ebega$ten460,7. 
ausreiten  auSteuten,  evellere  66  51.1. 

252  ©at.  g.  3. 13;  ausgereit  371,7; 

ausgereittet  380,4. 
ausriehten  eth>a$  —  anotbnen,  tootl* 

gte^en  433,i5. 

ausrichten  eta>a$  von  dem  gelt 

e$  babon  beftteitcn  433,23. 
aussent^tat.  agen  99,io. 
austretten  —  die  straff  des  aus- 

trettehs  bie  <5ttafc  fut  ba$  beimliAe 

©etlaffen  bet  ©tabt  148  <H.  2. 
austruckenlieh  in auSfubtlicbet 3)at» 

leaung  347,2 
auswendig  9tbfc.  8ttli$:  toon  augen 

39,16;  augetljalb  112,9.  116  ©at.  a. 

3.  10.  157  ©at.  g.  3.  10.   183  ©at. 

3.3.  11.  397,2;  Don  augen  198,9. 
auswendig  5tbj.  externus,  extraneus 

185,18.224,19 

auswerfen  ©elb  —  bet  etnet  in  t>et* 
ftyebenen  Mngen  Qematyen  3abtung 
bie.  al*  fcfyledjt  geltenben  auSfcbtegcn 
416,26.  ©gi.  jRante,  2).  Oeffi.  im  Beit- 
altet  bet  ffief.  I,  ©eil.  ©.  349. 

auszug  —  on  alle  einred  und  aus- 
zug  p^ne  jebe  2tu$tebe  unb  Gutfyta^e 
44,10;  on  alle  einred,  waigerung, 
auszug,  rechtbot  oder  ander  ver- 
hinderung  230,28.  ©9I.  aihzug. 

Bach  en—  bachen  stain  gebtanntet 

©tein,  SieaeXpetn  g.  ©.  181  ©at.  g. 

3.  11  im  ©egenfafc  gum  gehauen 

stain  181,18. 
baden  $lut.  bon  bad  364,23. 
badreiber  balneator  fricans  174  26, 

335,6. 


badthemether  ©abljemben  59,13. 
pain  $lut.  ©ebetne  464,22. 
baissen,    beiBen    avibus    venari 

79,25.  121,3.  432,15}  baiB./.  fubfl. 

33,39.  ' 

balier  qjoUet,  2foffe$et  bet  einem  23au 

101,5. 

ballei  (au$  mittell.  ballia  toon  balius 
©otfleljet)  DtbenSbegitf  bet  2)eutfA« 
^etten  259,22.  ■  J 

panget  n.  ©anfet  (convivium)  221, 1. 
banck  m.  bie  ©anf  100, 1.  427, 1*. 
bann  m.  ©a&n  (@<$Mtenba^n),  2Beg 

panthelth'ier  qjantyer  423,3. 

bar ah ant  cm  au$  Semen  unb  ©aum« 
toofle  getoitftet  ©toff  339  %  1;  bar- 
chat  124,i7.  ©gt.  ©iriinaet  6.  47, 
©c^mib  <S.  42. 

parchattuch  321  ©at.  3.3. 17.  339,6. 

Da  ret  (birretum)  83,3*;  paret  83 
©at.  g. 3. 1. 182  ©at.  g.  3.19.  301,29; 
piret  83  ©at.  g.  3. 1.  182,22. 

parhabt,  barhaupt  bat^dutotia  99, 
51.  3.  99,io.  r  ^  tt      ' 

barhauslin  ein©e^ufe  jut  9lufha$me 

.  beS  tfatafatfS  betm  StauetaotteSbienft 

80,22.  °  ' 

parkir  che./.  bet  in  bet  tfit$e  er^te 
Dftoum  fut  bie  bem  ©otteSbtenfte  2fo- 
tootmcnben  282  01.  4. 

b&rlin  n.  fleme  ©a^te  417,7. 

barme  (eigentlicty  ©atbe,  cybrinus  bar- 
bus),  ein  ftifdjj  328,15. 

baB  Somp.  toon  wol  beffet,  mebr  7,«. 
92  ©at.  j.  3.  2.  309  ©at.  j.  3.  17; 
351,11;  baBverstendig  382,30.  6. 
au$  untet  dasder. 

bassiert  bofliett,  ^tet  in@tein  aebauen 
463,io. 

hasten  —  nach  dem  hasten  auf  ba^ 
befle  402,6.  .  ' 

baster©aflatb210,2. 

patene/.  ^oflientellet  87,2-5 

baub^t  $a^)(l  460,17-25.  461, u*?. 

bauge  bie  fyautt  141";  baugen  bie 
?aufe  f*tagen  141  ©at.  $.3. -12.  165 
©at.  j.  3.  12.  287,16;  aufiplaussen 
(aufbtafen)  und  baugen  281,  *9;  pfeif- 
fen  und  baugen  287,3;  .baugen- 
schlager  83,18   165  ©at.  j.  3.  12; 

.  baugger  J496,<;  p.uggenschla- 
ger  51  91.  5. 

baumaister  jebet  bet  Diet  ©eth)attct 
bet  flabtifc&en  einfunfte  (gwei  „@in- 
ne^mer,  gtt)ei  „«u«gebetO  379,21.435,3. 


Digitized  by 


Google 


477 


baumaister  Setter  etnw  ©aue$  33,24. 

beehtman  bacft423,i9.  .      . 

bed  kite  272  51.1. 

bedincken  bebenfen  323,3. 

bedt  n.  lectus  236,2;  beih.  46,18-19. 
108W..112,i9  113,8.  344M.i6.i7;  be- 
then  aufbetten  344,";  bedstat 
130,10;  die  betstatten  153  51.  2.; 
betgwandt»etttt>af^e  168  is. 334,*. 
338,8;  bettgwand  265,12;  bethgwand 

.    403,34;  pettgwand  297,18. 

began  sich  des  gemachs  der 
naturcacare  235,3  •;  began  sich 
seines  handwercks  fi<$  fetnem 
£anbtt>ett  ttribmen  445,*. 

begeben  sich  (etmaS  ju  tljun)  —  fit) 
^erbeilaffcn  ju  eta>a«(?)  456,20. 

begegnen  jemanbem  mit  andtwurt 
tfm  Slnttoott  erteilen  347,3. 

begirlich  desideratus,  desiderabilis 
276  Sat.  §.  3.  8.       . 

behalten  gelt  e$  aufbett>at)tett  97,9. 
219,20,  ftaljtungSmittel  127,",  tfoft. 
batfetten  134  2*at.  j.  3.  8;  die  sind 
(6unbe)  behajten  oder  verzeichen 
348,20. 

behalten  werden  getettet  toetben  (»ot 
bet  efoigen  8etbammung,  bet  ©eligfeit 
tyeityafligtt>etb*n)  184,13. 187, 10. 188,9. 

behieten  einen  ©efangenen  —  iljn  be« 
tt>a$en  464,7. 

bei  —  fltnbet  t)aben  bei  (t>on)  einet  grau 
35,30.  36  Bar.  §.  3- 14;  seitti*:  untet, 
jut  3eit,  j.  SB.  bet  ©au  ttmtbe  aufge- 
fiibtt  bei  ainem  abt,  hiefi  Conrat 
Merllin  119  5t.  3;  ettoaS  ftycfen  bei 
(butc^)  jemanben  241, 10. 

beihen dig  behalten  etti>a$ — tn£an* 
ben,  in  93etn>abt  behalten-  392,9;  eta>a$ 
iemanbem  beihendig  lassen  ed  in 
feinen  £anben  laffen  289  23a*.  ft.  3-  9. 
290,20.  *  ° 

beimessern.  SBtotmeffet  109,3.427,14. 
23gl.  427,H;  brotmesser  109  ©at. 
h  3-  3. 

pein/.|«P6n,@ttafe  337,3.  M.  pen; 
pein  —  on  alle  pein  una  marter 
ofyte  jegUdje  2(ntt>enbung  bet  ftoltet 
211,33;  peinigen  jemanben  —  tfyn 
foltetn  47,io.  146,ni*.  33gt.  frag.    * 

beiwessen,  beywesen  —  in  bei- 
wessen  in  ©egcntoatt  32,22.  60, 10. 
82,23.  293  <H.  1.  343,31.  357,2. 

bekert —  fraid  und  pracht  zu  leid 
und  spott  bekert  ftteub  unb  $rad>t 
ift  in  Seib  unb  ©pott  umaefcbtaaen 
.177,26;  bekort  8,4io. 


bekundt  tegelmafjtge  ftotm  fur  be- 

kannt  (bekennen,.  confiteri)  einge* 

ftanben   g.  93.   32,23.   36,i3.  209,« 

308,n.  339,9. 
belegen  ($att.  belegt)  obsidere  83,25. 
belegern  (<Patt.  belegert)    belagetn 

11,10.   18,18.  19,10.18.21.  30,18.  31.12. 

33,10.    40,17.    45#8.    47,1-21.    144,13. 

150,».    181    Ear.  $.  3.   n.    192,1. 

249,".  335,18;  belegert  (umblegert) 

und  besessen  18  95at.  $.3. 14.  19,i°; 

belegerung  31, 10. 
beleidt,   beleit   getettet,    begleitet 

142,3.  173,12  mit  ©i^etljeitSgetette 

t>erfc^cn  363,15  (belaittet)  416,23. 
pelib    (blieb)    —   es  (das    knablin) 

pelib  jiarb  452,5. 
belonigung  93efo$nung  2,5. 
pen  ©ttafe  217,20.  337,3.  35^.  pein# 
benedeiung  8egen$ft>tu$  89,*. 
beniegen  w.  3uftiebenljeit  205,13. 
beniegtsein  beftiebigt  fein  205,27. 
penna  —  ad  pennas  lesen  in  bie  Sebet 

biftieten  285,i*. 
ber  echten  jemanben— geti$tU<$  gegen 

tyn  betfa^ten  193,13. 
berempt  beru^mi  21 9, 10. 
berichten  jemanben  —  tljn  bena$* 

ttdjtigen  402,23. 
berieblich  2lbj.  tuljig,  unangefo^ten 

229,21. 

berieffen  (*Part.  beriefft)  jemanben 
—  u)n  fommen  laffen,  *u  jt^  Ijet 
tufen  119,*-7.  134,23.  139,18.  177,23. 
201,2i.  239,22. 

berieffen  offentli^  *  auStufcn  37, 7. 
91,17.  95  93at.  J.  3.  9.  102,n.  185  w. 
209,7.  217,9.  249,5.  281,1*.  285,"; 
neben  ausrufen  (ausgeriefft)  212,*. 
33gl.  berueff. 

berieffen  jemanben  —  t$n  tufen  (i^n 
nut  iRamen  tufen)  183,3. 

berindt,  berendt  betannt'(bon  bc» 
tcnnen  incurrere);  bet  einet  SetyenS* 
betleiljung  fptengen  bie  $u  Eetetynenben 
mit  intern  ©efotge  in  ptacfyttooflem  9tuf* 
*uge  jum  tatfetUdjen  ©tu$te  an:  der 
kaiserlich  stul  ist  berindt  worden 

•  300,28.  301,9.  302,15.  314,2;  der  kai- 
serlich stul  wird  umrindt  umfteift 
314,18. 

berlach,perlach,  6ubjl.SDem.,(Petlc 
18,8.  in.  $h.  3.  128,10;  berlin  9U>j. 
berlin  rockh  ein  mit  $erten  be* 
fester  flocf  128  %.  9,  perli  flbj.  ain 
perli.decki  cine  mit  $etlen  ttemettc 
2)etfe  128  %.  9.  33gl.  au^  feinber- 
lach. 


Digitized  by 


Google 


478 


bersich  (peroa)  em  $if$  328,18.  ^ 

©rimm  1, 1527. 
berueff  m.  dffentlic^c  SBefanntma^ung 

195  51.1.  23gl.berieffen. 
beschetzen   jemanben  —  tJjn  mit 

einet  ^Cuflaae  (Sdfcgetb  k.)  beftyoeten 

419,7;  besoh&zen  432 ,». 
b  e  so  h  icke  n  icmanben  —  tyn  berufen, 

$olen  laffcn  63  «.  3.  113,*.  420,1. 
beschirm  [und   vo[gther   14,*; 

schirmhei  14.7. 
besohirm  ejrzeigen  ©$ufr  geti>&$« 

ren  385,2*. 
beschlossen   roerfatoffen    162,2*. 

214  w.  236,*.  276,*i. 
beschreiben  jemanbg  ©ut  —  e$  in- 

oentarifieren  28,  »;  37,«.  222,6.  334,3. 

392,2.  450,6;  beschreiben  die  bet- 

statten  cin  93et$et$mS  berfetben  an* 

legen  (ein2*et§ei$m«  bet  sutSerfugung 

fiebenbcn  anlegen)  153  51. 2. 
beschwernus/.  cine  @a$e,  but<$  bie 

man  fi$  bef^toert  fitytt  50,«. 
beseitz  5lb».  feittt>art«  5,8;  beseitz  zu 

beiden  seitten  des  kaisers  (re$td 

unb  UntS)   299,";  den  mantel  je« 

manbS  hinden  und  beseitz  tragen 

299, 18;  under  augen  oder  beseitz 

Don  oorn  ber  ober  oon  ber  ©eite  319,3i. 
beseldt,  besOld  befolbet  148  Wax. 

§.  3.  26.  206,2;  beselden,  besolden 

47,3.    70,18.    241,26;    besdldung 

161,22. 
besetzt  —  besetzte  renth,  gait  und 

zins  91.,  ©.  u.  3v  bie  ft$  in  jemanbS 

©efifr  befinbet!350,35. 
besingen  einen  fcoten  —  fur  ibn  ben 

fctauetgotteSbienfl  ab^alten  64,*.  95,3. 

Ill  51.3. 174,2.  393,12;  besinck- 

nus  64,6. 95,8;  besingknus  115  51.2. 
beC  —  die  beB  effnen  bie  $affe  offnen 

421,5. 
bestandsweis  mtetbtoeife  359, *. 
bestelentz/.  pestilentia  422,9. 
be 8 ten  —  die  beaten  klaider  bie  (b5« 

feften,)  fdjletyefien  183,3. 
bestett,  bestet  (3nf.  bestetten)  be* 

fi&tigt  24,1*.  48,9.  50,17.  51,2. 102,13. 

118,9.  119,18.  352,2. 
bestoben  fetn  oom  2Betne ,  betrunten 

fein  217  Bar.  g.  3- 1. 
bestritten  (tjon'jbestreiten)  betantyft 

11, «. 
besunder  <&on{.  fonbem  430,10. 
beth  ©itte  26,";  bete  293  *.  1;  bit 

371,8. 
betrogenlich  5lbo.  auf  befcugetif$e 


SBeife  19,i».  30,*;  5tt>i.  116  Bar.  j. 

3.10. 
pettent  fie  beteten  99  51.  3. 
b  e  cz  0  gm.  Seftbulbigung,  33etbS$tigung 

445  51.  1. 
beuchel  m.  $anbbeil  244  51. 1. 
beug  —  es  k&men  12  tausend   (er* 

beutete)  pferd  ant  beug  fie  tarn  en  gum 

5lufnmrf  feum  SUtfbieten)  452,17.  &a,l. 

©$mib  ©.  58. 
bevelch  »efebl245»;  <Boflma$t  118,*. 

347,*. 
bevelch  —  ettoaS  in  bevelch  haben 

e$  fi$  empf  o$len  fein  laffen,  e«  f$ufcen 

245,16. 
bevelchhaber   Seboflm&btigtet 

225,23. 

bevestnet  confirmiett mit brieff  und 

sigel  316,26. 
bevor  (befor)  geben  al$  $rei$  au$* 

fefcen,  gum  ©ejkn  geben  121  51.  2. 

Sgl.  entpfor  geben. 
bevorstan,  bevorsteen   SBefianb 

fyiben,  $u  ffledjt  bejieben  229,26;  Unbe» 

nommen'fein  230,15.  390,30. 
bewegtnus  —  aus  aigner  bewegt- 

nuB  au$  freiem  5lnttieb  151, 1. 
beweren  bichsen  fie  auf  iljte  ©rau$« 

barfeit  ptufen  400,i». 
bewert  —  kainbewerter  orden  fein 

etgentli^er  ft  lofietconoent  (mit  fhenget 

Dbferoanj),  fonbern  eine  SBeteinigung 

gum  fog.  britten  Ptben  457,i2. 
bewilgen  in  etwas  fi$  bamit  eint>et» 

fianben  erfldren  227,".  233».  234,"; 

juflimmen  233,19. 
bewonung  bie  SDBotynung  198  51. 1. 
bezichen  werden  bef$ulbigt  toerben 

245  2Jar.  3.  3.  21. 
pfach  m.  $fau  328, i;  pfauh  328  Sat. 

».  3. 1. 

pfeffer  eine  mit  $feffet  ftort  getourgtc 

©tube  mit  ftleiftbinbalt  (jus  pipera- 

tum)  124,». 
pfening  —  dicker  pfening  eine  gtofje, 

birfe  (prunfmebaiUe  265,8. 
pfeningmaister,  pfenigmaister 

©$afcmetjtet,  3a$tmei)iet  233,26.  294,2t. 

295,8.  361,1*. 
pfenwart,    pfenwerdt,    pfend- 

wart  (utfi>rungli$,  toad  einen  pfen- 

ninc  wert  ist,  atfo  ©etbtoettf)  befi|t) 

^aufmanndtoaare  225,29-32. 226,8-7-i5-2*. 

227,82.  228,37.  232,37.  233,9. 
pfisterei©atfetei247,*. 
pfletz  m.  ber  ©tubenboben  (bier  $oben 

im  S3orpla»  130,";  fBotplal  122,8. 


Digitized  by 


Google 


©loffar. 


479 


pfrendt,  pfrent  /.  flHur.  pfrenden) 

<Pfrunbe  44,2.  75,13.    m,io.  355,7. 

357,*>.  404,n.  441,21. 
pfrille  ein  ffeiner  ©ufjtoafferfif$  (be« 

fonberS  bie  (Slrue,  aspratalis  pelanus) 

328,19.  465  Bar.  j.  3.  20. 
phendBe^enb  262,18. 
phleger  (Pf[eger  338  91.4;  phlager 

109  91. 1. 

bichse,bichs£anbbu$fe(beimfianb$* 
f  ne$t  unb  $u$fenf $ufeen),  $1  ur .  b  i  x  e  n 
118,10. 121,816.  122,2.  218,4-7-8.  273,2. 
450, 13.  453,10;  bichsenschutze 
125, 17;  bichsenschiessen  39,"; 
handgschutz  273,15. 316,».  320, 10. 
—  ^letneted  ober  ot^ereS  ©efdjity 
(groB  gschutz  im  ©egenfafce  jum 
handgschutz  316,29.  320,10) 
158,"*.  159,1.  160,17.  182,12.  312,2. 
313,9.  4oo,ie.  412,7;  fiertelbichs 
413,24;  karrenbichs  241,3.  311,33; 
schlange,  schlangenbichs 
160,".  336  3kr.  3. 3- 11.  413,24;  wa- 

fenbiohsen   273,3-15;    bichslen 
tutttotttttbtytt    105,3;    bichsen- 
maister    209,12.    210,4-7-16.  211,34. 
212,5  320,12.  336  »ar.  $.  3.  11.   S3gl. 
^ieju  SBurbinger  n  ©.  399. 
bie  —  bie  und  prott  fditx  unb  93rot 

411,19. 

biebrei  /.  ©ufcetei,  scelus  419,16 
biechlach  n.  2)em.  Don  ©ud?  242  33ar. 

j.  3. 18  neben  biechlin  255,2. 
bickun*  n.  Stiffing,  halec  infuma- 

tum,  harengus  infumatus   465,24. 

93gl.  ©rimm  II  ©.  488. 
bigein   Saienf$toejter   (f.   ©rimm   I 

©.  1295)  180,n.  209,18. 
bilden  —  kirchthiren  mit  den  bil- 

den  mit  bilbnerifdjem  ©djmude  ($Ub* 

J&auerarbeit,  Srjau|)  18,6. 
bilgersweis  komen  at$  (JJilger  fom* 

men  7,i3. 
binder  SB&nber  341, 10. 
bine  Sityne,  tribune  90, 16;  ain  binin 

90,12;  binne  316  Skr.  g.  3.  30. 

birg,  burg,  purg  ©ubfi.  n.  ©ebirae 
336,3.  427,21.  459,1.  463,10.  466,15. 

bit— auf  bit  auf  grift,  aufSorg  311,4. 

pitschier  qpetfdjaft  363,4. 

plache  idlest,  $e<fe  au$  grober  8ein* 
toanb  132,15. 

plag/.  eine  antyaltenb  befatoerenbe,  toon 
©ott  clU  ©trafe  fur  bie  ©unben  a,e* 
fdjidte  ^eimfudjuna,  67  93ar.  g.  3.  9. 

plaicher  JBleidper  540,4. 


421,21.  422,13.  428,27.  439,9*20,  446,81. 
448,25.  461  a.  462,27. 

plasse/.  (toom  <Pferbe)  ber  ajorbertyeil 
am  ffopfe  »on  ber  ©time  MS  mm 
©c^eitel  80,15.  301, «. 

plateislach  $em.  ^latteife  PPlattjifo) 
328,20. 

platteren,  blateren  bie  infolje  ber 
.,3tanjofen"  (morbus  gallicus)  auger* 
K$  w  jeiaenben  ©$&ben  422,  mo. 
429,i.  434  Jo.  437  ,26.  438,3.  439,19. 
440,2.  446,28;  derwetag(f.unten)  der 

Slatteren  bie  granjofenfranfljett  im 
gemetnen  99  91. 1. 
platterhaus  ftramofen$ou$  (fur  bie  an 

morbus  gallicus  ferfranften)  99, 1. 
blausenbiaf en  376,o.  . 
pleck  (qplur.  toon  plock)  bi<fe$  93rett, 

23alfen  298,20.  309,12.  317,22. 
p lei  en  9tbj.  bleiem  (plumbeus)  18,13. 
pleitten  jemanben,  tljn  begleiten  (be* 

leiten)  278,9.  ©al  beleidt. 
pletzwerk  gtitftoerf,  ©djunb  136  23ar. 

b  3. 10. 

blidern  plunbern  412,4. 

plie  —  die  baum  stonden  in  plie 

PMfitye)  132,3;  pla  332,1.  %%i  piut. 
p linden  (blenben)  —  plinden  bilder, 

gemeil  *c.  jie  jo  jurtdjten,  bag  man  bie 

SDarjteUuna  nimmer  ftefet  be*ti>.  tennt 

217,i6. 
plitzgen  bttfcen  70,2. 
plitzger  m.  Slifc  183,i».  93aL  thur- 

ner. 
blogkhaus  —  ain  fest  plogkhaus 

mit  vil  vesten  basteien  und  gr&ben 

40,16. 
plomenSiumett  286,22. 
plunder*  m.  ba$  beim  (piunbern  @e* 

toonnene  440,i5. 
plut/.  ©iut^e 455».  S3al.plie. 
plutfanen  —  des  reiensfanen  oder 

plutfanen,  gantz  rot  301,1*.  303,i. 

314,2.  316, iC 
plutrifi  biutrunftig.  60  91. 1. 
pltttten  blutyten  $rat.  die  baum  plut- 

ten  38,2. 
bochsteitzler  ©leaner,  ©^toinbler 

43,9;    bochsteitzlerin    116,6; 

boxsteitzlerei  116  Star.  j.  3. 10. 
podegra  n.  189,15;  podogra  189  95ar. 

j.  3.  43.  201,17. 
boffel  m.  $6bel  g.  23.  98,8.  155,5. 

157,22-23.    158,19.    159,16-21.    162,22. 

163,16.  290,n.  354,15. 
polite  turner,  f$riftUd?er  obrigteitli^er 

9lu«»ei«,  ein  ©^ein,  3*i*%n  98  *•  3- 


Digitized  by 


Google 


480 


©loffar. 


bombern  —  bombern  und  knellen 

:pumpetn  unb  fnaUen  105  93at.  g.  3-  6. 

2$gl.  dumlen. 
pontificalia    Mc    pttejietttctyen    ©e* 

toanbjtucfe  88*.  141  m. 
borgschafft  ©utgf^aft  233,1*. 
porte  Zfyuxt  —  kirchthiren  oderpor- 

ten  18  2tat.  g.  3.  3;  port  96  51.  4; 

portstiblin  X^otflublcin  60  93at.  g. 

3-9. 
borten  portus,  €>eetyafen  432,2. 
bosh  ait  bofe,  betbtedpetifdje  #anblung 

339,«. 
boBlich  auf  bofe,  f^ietye  SBeife  30, 15; 

bostlich  in  f$te$tet  9Ibft$t  237, « 
postbot  83,23.  . 
bo st  n.  baSbejie,  bet  etfh  $tet$  121,». 

125,i*. 
bo  st  —  die  bosten  (bejien)  und  kost- 

lichosten  ornat  280,2. 
pot  en  •—  man  hat  im  in  die  zunft 

poten  man  bat  iljm  geboten,  fiti)  in 

einc  3unft  aufnetymen  gu  taffen  423, i. 
botschaftsweis    ausziehen     &U 

93otfd?after,  ©efanbtet  auSgtetyen  133 

23at.  g.  3. 1. 
prachmanet  444,  i3.1  23gl.  brauch- 

monat. 
pracht  m.  bte  $rad^t  166,'. 
praslen  fdpiemmen  358  $at.  g.  3- **• 
prattes  —  prattes  (©ebtateneS)  und 

ander  esseh  297, 12. 
pratteziert  —  der Terdpidem  ward 

pratteziert  ba$  (jtbbeben  ^tcignetc 

\\ty  (nmtbe  butdp  bic  93otfeljung  Ijetbet* 

gefitytt)  462  33at.  g.'3-  2;  practi- 

cieren  IRante  trciben  356,3. 
brauchmo'nat    ©tadpmonat    (Sunt) 

436,2».  93gi.  prachm'anet. 
brech  —  brech  in  der  vermischung 

bet  SWetafle  bet  SWihtgen  —  2Jtonf 0  an 

Gbelmetatt  165  93ar.  g.3. 12. 
brechen  #k  —  die  armen  kranken 

menschen  am  [brechen  bte  an  bet 

©eu$e  (Jtftanften  151,8H;.die  kran- 
ken am  prechen  396,M. 
brechhaus  £au$,  in  ba$  man.  bte  an 

bet  6eu$e  Gtftanften  tegt  397,6* 
brechsen  (eigentltcfy  Sta^fen^cypri- 

nus  brama)  328,i6., 
predigstuel  Mangel  245,5-6. 
preiger  23tautigam  137  93at.  g.  3-  24* 

141  f31i- 162127,    142,2-79.14    ,176,13. 

preim  bte  $tim,rbet  3etttaum  bon  mot* 
gcnS  5  Uljt  begw.  6  Uljt  bt$  jut  £etg 


(f.  £etg)  unb  bie  bamit  betbunbene  9ln* 

ba^t  245,io. 
Preissger ( wein )    33 tetSgauet    SBein 

464,  i2. 
preistgeptiefen  17,5. 
p  r  e  n  t — spilen  in  der  prenten  keglin 

in  etnet  flegelbaijn  mit  ijattgebtanntem 

»oben?  1*21  «.  2. 
prendt  gebtannt,  $>otfet  unb  ^aufer  in 

Stanbgejietft  3l,n. 
brieff  m.  Wtenpc!  284,  «*t.  285,*; 

Htfunbe  427,9;   (mit  brieff  und  si- 
gel)  316,^;  6ffentli$e!8efanntma$ung 

296,H;  registrator  der  brieff  264,17. 
brim  ©etbtdmung,  Sinfaffung  mit  ©am* 

met*  obet  ^eigftteifen  315,15.  23gl.  93ir* 

linger  6. 75. 
prindt  gebtannt,  man  hat  jemanben 

duroh  die  backen  prindt  (tyduftg 
.  ootfommenbe  ©ttafe) '  195,6.    I99,2i. 

202,i9,    mit    dem    brand    auf  die 

packen  bezaichnet  199    91.  3.    — 

die  sonn  hat  hart  prindt  262,9. 
prinned,  prinnet,  prinend  bren* 

nenbSO,^.  182,3.203,17. 276,20.  280,«. 

321  2tot.  g.  3-  1.  398,15. 
priss'illholtz446,2. 
pritsche/.  (ba3  9lbgeia)en  be$  £atle« 

ftnS)  etn  letdjteS,  gefyaiteneS  #tett  gum 

©djlagen  123  91.  3. 
prokerieren  (procurare)  jemanben 

—  tfyn  bettteten,  feine  ©a&e  fubten 

441,23. 
prooeB    f.    in    ainer   proceC    zum 

dantz  gan  (in  geotbnetem  3uge)  452, ». 
protestieren  sich'i245  23ar.g.  3-20. 
provisor  —  verwalter  und  provisor 

der  cantzlei  264,". 
prugk —  die  prugk  des~<kinglichen 

stul  bte  Siiljne,  auf  bet  ftd?  bet  f onig« 

li^eetu^befanbgi^. 
pseitz  fettwattS,  gut  ©ette  277,n,  toon 

bet  @eite  ^et  319  35at.  g.  3*.  20.  j25gL 

beseitz. 
puggenschlagerf.  baugen. 
pulpret,  pulbrett  fletnet  $>uit,  auf 

bem  bd«  ©oangelienbu^  aufliegt,  86 

Sat.  g.  3.  13.  87, 2. 
pu)  ver  —  zu  pulver  verprunen  (ver- 

prindt)  gu  5lf^e  betbtannt  68  95at. 

g.  3-  7.  193,16,  z&  pulver  und  eschen 

verpr.  28, 6. 
buntzen  ein  SBeinfag  mtt  gemeffenem 

3nt)alt.l50  91.  1.     35gt.  ©timm  II 

6.  531. 


Digitized  by 


Google 


©toffar. 


481 


purdin  $lur.  ©urbe  367,19,  bur din 

372,4  burdin  372,15. 
purgieren  die  nieren  177,8. 
burgkrecht  93iirgctrcc^t  335  Ear.  $. 

Q    1ft 

burtigg,ebMa,62,2;  p a rtig  355,32. 

356,". 
busanne  $ofaunc'80,  25ar.  j.  3.  22. 
buBen  (<Prat.  buste)  etnen  (Srfdjlagenen 

—  jtdj  mtt  ben  Eerttanbten  beSfelben 

bur$  (Srteauna,  einer  ©elbfumme  abfin* 

ben  110  €  2. 
bustab  m.  Eudjjhbc  180  Ear.  3.  3.  3. 

256,9.  339,4. 
bjuttfrelich  —  man  dorst  buttfr  e- 

li'ch  kauffen  manfonnte  beim (Eteten) 

tfaufen  biHigc  ®eboteT$lda,en  (?)  446,3. 

C.  f.  aud?  K.. 

camerer  Mmmerer  265, 13;  camer- 

maister  264,13;    camerdiener 

uber  klaid  und  bettgwandt  265,12; 

silbercamerer   269,29;    earner- 

secretari  270,28. 
canterei/.  Eofalfapette,  €>ina,d?or$.93. 

80,21.  83,6  86,n.  139,6.  144,1.  267,25. 

270,*.  279,23.  296,* 
capaunf.  unter  K. 
capitanier — capitanier  (£au!|>t)ainer 

sect  190,6;  fflabelgfufjrer  216,i». 
capplann,  capplan  Eejeidjnuno,  fur 

eine  gcifttt$e  <Perfdnlidpfett  ubertjaupt, 

oljne  9tu<f frtfyt  auf  ifyre  befonbere  6tel= 

lunal  Ear.  $.3.  1.  2,8. 
cardinalhut  138,is.  139,5. 
cardinalkappe  137,8; 
carmasyn,  carmisin  5lbj.  farmejin* 

rotb  (faattafyotM  301,29.  315,  "-is. 

315  Ear.  §.  3.  9. 
earth anen  totaunen,  Eetaa,eruna>, 

3eftung«gef4u^e  400  Ear.  5.  3-  8; 

karthanen  160,17.   Eo,t.  gu  bem  SBorte 

©rimm  V  ©.  233. 
collect,    colleckt,    oratio   ©ebet 

79,21.  139,8;  277,17-21;  <p(ur.  colleckt 

u.  colecten  277  Ear.  §.  3.  18. 
collum  ©olumne  147  25ar. j.  3-  1. 
commendat  —  ain  closter  in  der 

commendat  haben  75, i7. 
commendator  $ommentt)ur266,9-29-30. 

267,1;  comendator  277,i;  come- 

ther  259,22;  hauscomether  259,19; 

landkomether  259,21;  comenthur 

301,22.  303,2-5;  compter  259,24-25; 

kommenter  448,6. 
commun/.  ©cmeinbe  368,35. 
6taMe#romfen  XXIII. 


complet  /.,    completzeit    (Com- 

pletorium,  hora  completa)  ber  %t\t> 

raum'  unmittelbar  nadj  ©onnenunter* 

aang  urn  ba$  Ave  Maria  Sauten  79,2. 

218,12.  287,2.  305  33ar.  j.  3. 13.  345,8; 

conplet  343,21. 
confectw.  99  51.  5.  116  Ear.  3.  3.  14. 

117,7.   122,9.    ©orrumpiert  gefect 

116  23ar.  3.  3.  10. 
consistori  obcr  Gborgcricfyt  —  (Stye* 

gcri^t  209,i*.  210,18. 
contralor  270,4. 
conturlier?  267,28. 
convocatz  Eerfammtuno,  (f>tcr  ju  einem 
•ffiei$«tag)  171,30. 
cordisan —  aulicus,  £6fUno,,  nament* 

H$  einer,  bcr  fid)  am  papjttidpen  £ofe 

$u  fd;affen  mad>t  237,22. 
cost  m.  von  groses  costes  wegen  Don 

ajofjen  Soften  tt>ea,en  64,6. 
co stung  —  costung  der  k.  maie.  $o* 

ftcn  fur  bie  tWl.  51  21.5;  on  ain  rats 

kostung  148  51.  2. 
credentz/.  Etatoubiauna,3fd)reibcn  97 

51.2.261,22.  361,23. 
credenzen  a,ottc3btenftti($c  ©cgcnjtanbe 

bei  fetertidjem  ©otteSbienjt  —  fie  unter 

bejtimmten  Seremomen  einem  anbern 

fyofyer  fietjenben  barbieten  86, is- 17-21-24. 
credenztuch  86  Ear.  g.  3.  16. 
cristenlich  $rt(ilid)  158  51:  1. 
crisum  (£t)rifam  ((Styrigma,  am  ©riiu-- 

bonnerStaa,  geiueiljteg  01)  1 7  7,25 ;  crisam 

349,18. 

D  f.  an$  unter  t* 

dahaimat  bafyeim  98  Ear.  3.  3-  8- 

Egl.  anhaim. 
daill  m.  Styetl,  $artci  409,2-4.  421,". 

426,2. 
dam  en  m.berS)aumen  34,27;  daum  en- 
ring  149  33ar.  5.  3.  15. 
dan  Qetyan  104  51.  7. 
daniden  ba  unten  425, u. 
dannochtiiberbieg  226,2-11.353,6;  bem 

nod?,  trofebem  367,23  372,31.  454,11; 

dennocht  227,22;  dennoch309,»; 

denhot    bennocfy,    iiberbieS    HO,14. 

129,2.  145,3.  165  Ear.  §.3.  12.  365,8. 

379,1  397,27;  tocrfiatttc*  bo$  113,8. 
dapf  er  anfebnlid),  angefefjen  115  Ear. 

j.  ©.  11.  171,3.   174  <nar.  h  3,  25. 

326,H;  an^altenb  unb  eifrig  422, 16. 
darab  baruber,  (tnrclatit)er5lnfnupfun9) 

woriiber  146, m.  173,3   205,12.  209,ie. 

238,17.  251,3.  285,6  324, 12.  325,5.  338 

Ear.3.3. 1.350,38.374,17. 394,^.  402,™. 

438,6-17. 

31 


Digitized  by 


Google 


482 


©foffar. 


dargeben  werden  angegeben,  ange* 

jetgt  roerben  18  93ar.  j.  3. 14. 
dargerindt   (bargerannt)  —  darge- 

rindt  auff  seinen  feind  loSgerannt 

45,21.  91,19.  149,  12. 
darkomen  l)eranfommen  300,29. 
dasderbeito36,8.4793ar.j.3. 19. 198,5. 

225,30.  277,35.  279,12.  299,13.  326,7; 

dasderbaB  (betfobefier)  168,31.  251,23. 

394,U;  dasderminder  145,3;  dester 

228,5;  desterminder  252,12.  350,3*. 

3*55,12;  destermer  370,3*. 
dau  <£onj.  ba,  att  412, 10. 
daussen5lbo.braujjenlll,i.  152  %\. 

249,3;  dauB  121  5t.  2. 
deber  m.  (flat),  tabori)  befejtigteS  Sager, 

2Bagenburg419,i7-i9-20-25.27. 

debet  —  aines  verkerten,  debeten 
(tobenben?)  gaist  sein  340  93ar.  ;. 
6  28. 

decherin  (qplur. 5lcc.)  Softer  104  51.7. 

decki/.  bieSDecfe  128  51.9. 

deffer  Saufer  436,31.  449,7;  daiffer 

443,5. 
dehainer,  dehaine  feincr,  fcine  338 

51.  4;  dhams  wegs  in  teinemftafle  359 

51.3. 
deich — ain  deich  oder  rerkast  446,23. 
deichel    ftobre    bet    9BafTerteitunocn 

364,24. 

deisch  bei  SDemer  ofter  oortommenb  fur 

deitsch  beutf$  3.  23.  99  51.  1  u.  3. 

410,21.  421,12.  450,23. 
deittenkolb  /.  ftarrenfotbe  60,io.    ©. 

©rimm  II  6.  1038. 
deittet  —  mit  deitteten  finger  mit 

(roie  bcim  SDeuten)  brotjenb  ertyobenem 

ginger  342  SSar.  3.  3.  30. 
dener  Wiener,  ©olbner,  fyier  £avtytmann 

bcr  ©olbner  61  51.  2. 
d  erf  or  5lb0.  baoor  463,28. 
des  ^dupa  oorfommenbe  gorm  fur  ben 

5Irtifeldas. 
desmals  bamalS  420,18;  bi$  *u  bet 3eit, 

bi^er  434,29. 
desneohstfofort  210,22. 
dett,  detten  <Prat.  bei  Werner  oft  oor* 

tommenb  —  tyat,  tfcaten  j.  93.  96  51.  4. 

428,6. 
detten  sich  auff  {ttyaten  jtdp  auf)  — 

die  pfeiler  under  dem  duren  detten 

sich  auff  bie  pfeiler  unter  bem  £fyurme 

betamen  ffliffe,  ©prunge  420,3. 
deure/.  99  51. 1.  439,19.  ©.  theure. 
deur  5lbj.  t^euer  98  51.  3. 
dhir/.  St^ure  87, «.  88,17.90,13.  U8  Bar. 

3.  3.  1.  136,20.   149,1.    163,9.   193,8. 

211,4.217,9;  dhirr  148  93ar.  j.  3-  26. 


diir  427,12;  hausdhir  183,2;  gtu- 

bendhir  222,";  kamerthir  236,3; 

camerdhirhatter  294,29;  dhir- 

schwellenm.  339,w. 
dhir  5lbi.  burr  101, 10;  dir  101,9. 
diadema  oder  kaiserlich  pdgen   an 

ber  tone  315,2i. 
dieren    (oon  bem  anom.  93b.  turren 

roagen,  getrauen)  3nf.  247  51.  2.  23gl. 

thiren. 
dig  en  getroefnet,  geraudjert  465,22. 
dilation/.  5luf$ub  323,*. 
dimpfigoampfig  388,22. 
dinglach  n.  6ubft.  &em.  ©epacfjlucf 

(SDing)  71  93ar.  g.  3.  12.  79.n.  336 

93ar.  3.  3- 11. 
dinne  holtz  Xannen^olj  328,9. 
dispensatz/.  ©ifyenfation,  2)i$:pen$ 

67,2-7. 

ditz  $ron.  (®en.)biefe$  162  51. 3.  226, 20. 
229,7.  231,17.  232,19.  423,2. 

ditzmals  fur  bie$  mal,  fur  biefen  gall 
380,24;  fur  je^t  390,io. 

doben  5lbo.  broben,  oben  342,u. 

dolgken  m.  (51cc.)  SDold?  251, 13. 

don  t^un;  bie  geroo&nlidje  gorm  bei  SDe- 
mer  3.  93.  436, «.  93gt.  thon. 

donstag  2)onnergtag  3.  93.  38,i7. 48, " 
57,2J.  94,7.  114,1.  216,10.  234,2.  337,4. 
429,12;  dornstagl27  51.5;  donrs- 
tag  48  51.  2;  dorstag  66  51. 1 ;  do- 
nerstag  151  51.2;  dunstag  416,19. 

dorret5lbi.tt)6ri^t  435,7. 

dorst  (oon  bem  anon.  93crb.  turren  roa« 
gen,  ftdj  getrauen)  <JSrdt.  146  93ar.  3.3* 
10.  157,21.  204,i.  411,12.  (EieUeidjt 
mandpmal  oerfefyrieben  jtattdorft.)  23gl. 
thorst. 

drabanten  Seute,  bie  einen  tfriegfyug 
auf  eigene  gaujt  mitmadptcn  (im©egcn* 
fafce  au  ben  geschribnen  und  bestell- 
ten  knechten)  —  drabanten,  die 
kain  sold  hetten,  gutgewinner 
415,18.  93gt.  unter  geschriben. 

drummeter  £romj>cter  72  51,2.  23gl. 
trumether. 

duchle  n.  SDcm.  Oon  Xuty  417,n. 

dulmetsch  interpres  150  93ar.  3.  3  7- 

dumlen  knellen  und  dumlen  tradjen 
unb  tnaflen  bet  einem  loSgetyenben  geuer* 
roert  105,7;  dumeren  273, 16.  93gt. 
bombern. 

dur  51bj.  tyeuer  469,2i. 

durchecht  werden  (burdpadptigt  roer* 
ben)  oerfolgt  roerben  198, «. 

durchschlechts  (5lb0.  burcfytoeg)  t)ier 
alle«  225,29. 


Digitized  by 


Google 


©loffat. 


483 


duren  fc^utm,  teadmafjige  gorm  bei  $e* 

met  §.  23.  65  91.3.70  91.1.119  91.3. 

120  51.  3.  420,3ii  <pjur.  daren  431  ,\ 

93gt.  thuren. 
durstig  9Ibj.  tadtfudjtig  443,22. 
d asses  $ton.   btefeS   420,16;    disses 

421,18.  465,3;  disser  450,21. 
dweill,  dweil  Sonj.  biewetl,  Weil  272 

91.1.33291.1;  dieweil  196,1.386,". 

Eberster  3tt>i.  obcrftcr  442,**. 

echt^t  412,16. 

echten  jemanben  —  an  itym  bie  9l$t 

t>oagic^cn  411,20. 
echter  bet  ©edfyete  411,*-20. 
eehalt,  ehalt  m.  SDienjiboten,  gum 

£auggeftnbe  fleljotenbe  $etfonen  108,7. 

19591.1.  393  91.5.  397,2.422,9.433,19. 
eemals  <£onj.  ebe,  betoot  3,3.  18  93at. 

i.3.3.  110,12.  171,21.  184,*.  205,13. 

221.22.  223  ©at.  g.  3. 16.  306  93ar. 
j.  3.  4;  emalen293  91.  1. 

eer  —  in  der  eer  ju  (Styten  (bie  tfttcfye 
ttritb  gewetfjt  in  der  eer  cine^  $eiltgen) 
5,2.  21,i.  60,w.  88,22;  urn  die  eer 
Cristi  7,13. 

eeren  —  von  eeren  wegen  au$  9In* 
jhnb$tu<!fi$ten  72,9.  309  ©at.  j.  3. 
17;  —  aller  eeren  entsetzt  werden 
aflet  (Jfytendmtet  entfefct  toerben  190,3; 
mit  gewonlicher  reverentz  und 
eeren  fur  den  kaiser  gan  301 ,30. 

eerlich  teidjltdj  45, 1,  untet  (£t)tenbe? 
aeuaungen  48,&.  51,1*,  anjtdnbia,  32,3. 

296.23.  297,7.  369,";  uneerlich 
gea,en  ba$  ©efcfc  unb  bie  6itte  oet* 
fiofcenb  72,i9,  ungebutiidp,  &taetni& 
ettegenb  108  33at.  j.  3-  5.  237,« 
uneptetbietta,  154,i4.  355,2;  ain  un- 
eerlicher  brieff  ein  ftyttftltdjeS  93e< 
fenntnte  eineS  SSetgeljenS  ober  25er* 
brecfeenS  238,29. 

eevolckh  eine  oetljeitatete  <Petfon  195 
91.  1.  (Sbenfo  egemachel  195  91.  1. 
effer((lattd6rfer?)  426,9. 

ef  f eren  toetfolgen,  tddjcn  456,8. 
egkduren^lur.  Scft^urme  414,17.  ©. 

duren. 
e  ha  ft  en  —  mit  alien  ehaften  mit 

alien  ted?tli$en  ©efugniffen  338  91.4. 
ein  f.  au$  unlet  ain. 
einf  angen  —  die  vorstat  ist  in  die 

stat    emgefangen   worden    in   bie 

aJtouetn  aufgenommen  21, i7. 
einfieren  die   schrifft  fie  au$* 

legen  384,n. 
eingeben  jemanbem  die  possession 

einet  ©a$e  —  ifyn  in  ben  tecfytSftdfti* 


gen  93eftfc  betfelben  fcfecn  75,  i;  aine 

graffschafft  36  93at.  g.-  3. 14. 
eingebildet —  es  istainemrat  ein- 

gebildet  e$  ij*  bem  Static  but$  ftembe 

Ubettebuna,  93otjielluna,en  al$  9lnfdjau* 

una  beiaebtacfct  tootben  347,22.    93gt. 

©rtmm  HI  ©.  149,2. 
eingepunden  —  ainem  wirt  auff- 

gelegt  und  eingepunden  e$  tt)itb  ttym 

aufeettaoen  unb  etngefdpdtft  390, 1. 95gl. 

©ttmm  HI  153,8. 
einnestlen  (anfleiben)  infibulare328 

93at.  j.  3-  27. 
einschlagen  —  ballen  mit  gut  ein- 

schlagen  (betm  8piei)  einfefjen?  1 12,i°. 
eintr  eg  (aintreg)machen  £tnbetniffe 

beteiten,  fd?dbli$  ttntfen  236  93at.  $. 

3.  28;  eintreg  erzeigen  236,28. 
eintziechen  einen  ©taben  —  ifyn  au$* 

fuflen  455,16. 
einziehen  neu  oberkait  neue  obtig* 

feitli^e  Sefuaniffe  einfitytcn,  flc  fi$ 

anmafcen  50  Sat.  3.  3-  2- 
eissen  $i.  —  aus  den  aissen  (in  die 

aissen)  gefiert  werden  au$  bem  ftdbti* 

f$en  (in  ba$  pbtifdje)  ©efdnaniS  ge* 

fu^rt   (aelegt)  toetben   $.  23.  159,20. 

160,*.  187,22. 189  93at.  j.  3- 43. 190,2-8. 

210,30.  223,17.  237,8.  330,18.  355,24. 

436,20.  445,1;  eissenmaister  191 

©at.  3.  3.7.  193,6-mi.  S3gi.  gtock. 
eissenhut  317,26. 
ellenklich  elenb,  etbdtmticfy  309  93at. 

b  3.  17. 
enklach  (SDem.)  n.  (Intel  450,22. 
encklin  n.  (Snfel  unb  fcnfelin  133,1912. 
endlenottes  gelt  entliebeneS  ©eib 

222  2kt.  $.  3-  li- 
en dt —  der  endt  an  toielen  Dtten,  bei 

toielen  ©eiegen^eiten  349,35. 
eni©togt)atet  422,23.  423,*. 
enpf  iert  cntfufctt,  gejio^ten  240,18. 
enpfor  geben  ettt>a$  —  e^  ai$  tyxtii 

au^en  121,n.  125, 13.   2J81.  bevor 

unb  entpfor. 
Enrich  ^etnttd?  195,i5. 
entauptet   (entauptot)   bei   ©enbet 

oftet  toottommenbe  gotm  fur  enthaup- 

tet  a.  93.  15,2.  42,*.  189,9.  194&. 

201,18.  212,6-813.  335^. 
enthalten  werden  in  ©ewa^t  a,c* 

fatten  wetben  148  %  2. 
entheben  —  entheben  und biessen 

einen  (£tfdjiaa,enen  -—   ft^   mit  ben 

frainden  (93erwanbten)  betfelben  butd? 

eine  ©elbfumme  ab jinben  111,2, 
enthonsich  toon  einet 6a^e— ft^bet- 

fetbenentlebigen,  auf  fteoet$i$ten  230,3. 

31* 


Digitized  by 


Google 


484 


©loffar. 


entledigen  eincn  ©treit  —  ifyn  cnt* 

faeibcn  375,16 
entpfor  geben  jum  23ejien  geben, 

aU  qprei^  auSfefcen  39, 13.  23gl.  bevor 

unb  enpfor  geben. 
.  entplist  =  entwist  entttnfdjt  331 ,23. 
entritt  (entrfittet)   im  haubt  tocr* 

rfidtt,  unridjttg  452,8. 
entschidt  ©ubjl.  m.  ber|@ntf$eib,  bic 

Gntfcfceibung  383,»-«*. 
entsetzen  sich  mit  hSusiicher  wo- 

nung  zfi  Augspurg  Don  ber  @tabt 

SlugSburg  roeg&ieljen  229,8. 
entsetzt  werden   (feineS  23ejtfce$) 

—  (beffelben)  beraubt  roerben  (tyierburd^ 

bag  ©antoerfatyren)  28, ». 
entsitzt  eqfirnt,  berlejjt  394,5. 
entwist  entnnfd)t343,i3. 
entworung  eine^  ©efangenen  —  ge* 

roaltfame  ©efretung  243  31. 1. 
ep  is  tier  bcr  burdj  fcin  ©en>anb  gefenn* 

jeicfynete  ©et  jtticfye ,  ber  Don  ber  linf en 

<5eite  beg.  9Utar3  .aug  bie  @pijtel  liejt 

88,3.  136,10.  Bgl.  138,16  unb  evan- 
gel i  e  r. 
eraischen  erbetfcfyen  139,3.  162  23ar. 

j.  3.  2.  164,21.  168,19   253,18.297,9. 

379,16.  23flt.  fiber  bag  23erb.  eischen 

©rimm  III  363. 
eraischung  395,2. 
erbarmnus.Setrfibnifj  388,n. 
erbinst  burdjgerpalft  194  Car.  g.  3-  4. 
erbis<Srbfen99  9l.  3.  332, 12. 
er bitten  ($rdt.  erpatt)  jemanben  — 

burd)  Sittcn  bie  jemanbem  auertannte 

€trafc    r,intant;altcn   427,16.    445,2. 

449,16-n.    25gt.  aberbitten. 
erbiiten  sich  ftd)  erbieten  2,i. 
erbutzt  gefcfymficft,  gcjiert  141, is.  272 

23ar.  3.  3.  8.  302,16.  314, 20.  400,10. 
erclagen  sich   ftd)    beftagen,    93e* 

fcfyfterbc  fufjren  430,n. 
erdbidum,  erdbidem  m.  Srbbebcn 

129,13.  183,12-n    246,12.454,21.462, 

16-19.  468,12-22-24. 

erdollet  —  iemanb  rcirb  in  das  maull 
geschlagen  oder  auff  die  erde  ge- 
•vvorfen  und  wol  erdollet  305, 9. 
(£dngt  biefc£  erdojlen  pfammen  mit 
duelen  bei  €d?meUer  I  366  —  jeman* 
bcm  eine  duele,  deln  anljdngcn,  tfyn 
am  Seibe  befcfydbtgen?) 

erdottetertotet63  5l.  3. 

erenst  ©ubjr.  m.  (Sifer  143,2.  225,27; 
€trenge  215,8;  ftadjbrucf  217, 12. 
225,27. 

erenschaf  ftig,  erensthefftig 
Qlbi.  unb  Stbb.  eifrig  6,9. 6  S5ar.  j.  3-  9- 


erenstlich  143  23ar.  g.  3.  1.  171, 16. 

377,*.  380,3*.  390,27.  ♦ 

erent/.  (Srnte  438, 1. 
eresst  jerjidrt  20  Sar.  g.  3.  6.    95gl. 

zer.ee  st. 
erf  alien  zu  stuoken  jerfaUen  21 5,86. 
erfaren  sich   in  (Srfabrung  brinaen 

HO,", 
erfaulen  faul  roerben  (toom  4>*>l&)  132 

%  4.  (r»om  £eu)  393fio.  abfaulen  (torn 

©algen)  127  51.  2. 
erfolgen  —  das  alles  sol  gemeinen 

glaubigern  erfolgen  bag  atteg   foU 

ber  ©efammtyeit  .ber  ©laubiger  aug* 

gefolgt  r»erben  230, 12. 
erfragen  sich  jt$  erfunbigen  162,25. 
erf  r  or  en  erfrieren  ma$en  132,3. 
ergaltnus  /.  (Entgelt,   ©egenleiftuno, 

239,6, 
er  geben  —  einen  erbetenen  (f.  er- 

bitten)  fetnen  gurbittem  uberlaffen,  ifyn 

ber  fiber  iljn  gu  toetfjdngenben  ©trafe  le* 

big  jdtjlen  178  S3ar.  g.  3.  1.  239,\ 

202  Ear.  $.  3-  16. 
ergetzlichkeit  ©ergnfigen  47, 16.  re- 

creatio  357  31.  2.  ©ubbentton,  @na* 

benertoeifung  227,25. 
erhaben  er^eben,  rfifymen  372,30. 
erhalten  bertbeibigen,be1?au£ten347,i9. 

350,1*. '351,16.  369,34. 
erheben  ($art.  erhebt)  einen  ^eiligen 

—  feinen  Seib  aug  bcr  ©rabfldtte  in 
eine  anbere  trangferieren  60, l4. 

erhept  erretdjt,  erjiett  227,5.  228,«>. 
erhochung  —  zur  erhdchung  und 

auffnemung    der    stat    gur  £ebung 

it)rer  2Bor)lfal)rt  9,i&. 
erklairung    (£rfldrung,    drlduterung 

284,17.  307,15. 
erklaubet  —  er  hat  das  gelt  aus- 

ainander  erklaubet  ba$  ©elb  na$ 

SWfinjen  gefc^ieben  iinb  gejd^tt  36,8. 
erkloben  toon  erklieben  ji^i  fyaltcn, 

xerf^ringcn  48, «. 
erknist  —  erknist  und  erschlagen 

jerf^mettert    unb   gerfcfylagcn    213,*. 

214,23. 

erkrezt  gcrtrafct,  aufgefrafet  130,6. 

erkundt  anerfannt  48,6;  mit  recht 
(bur$  (Re^t^f^ru^)  erkundt  (erfannt) 
135,6.  235,10;  widerspenig  erkundt 
werden  ffir  roiberfpenjlig  ge^alten  tt>er» 
ben  290,*;  erkanen  ertennen,  ent« 
f^eiben  42,21. 

erlabt  erlaubt  435,19. 

erlernen  den  weg  (na(t)  einern  fianbe) 

—  i^n  entbecfen  101,*. 


Digitized  by 


Google 


485 


erlessen  —  man  kann  etwas  nicht 
erlessen  man  fann  gat  ntdpt  aflcS  lefen, 
n>a$  baruber  ju  lefcn  n>are  (fo  t>ie£  tft  ba) 
422,*.  S3gl.  erschreiben. 

erl6st  (erlofty)  crlofc^eti  376,6. 

ermert  ermorbet  108  21.  1.  436,28. 

ermirt  ermorbet  134,20. 

ernetten  $rat.  (tton  nieten,  bag  fonfi 
nur  reflerto  »orfommt?)  ji$  eifrta,  be« 
tummern  urn  etroaS,  bariiber  rat^fd^ta* 
Sen  413,6. 

ernholdt  £erolb  293  21.  1.  6.  tyeju 
(Srimm  III  6.  61. 

erniderlegen  jemanben  —  ifyn  toom 
ftoffe  reifjen,  ju  29oben  tberfen  153  33ar. 
g.  3-  15;  erniderlegen  das  glait  der 
gloggen  e$  abfd?affen  387,25. 

emiderligen  etne'9fteberlaa,e  crlctbcn 
425, 17;  ernider  erligen  426, 16. 

erniderschlagen  —  ocnsen  metz- 
gen  und  erniderschlagen  (tdten) 
193,w;  —  die  kirchen  wird  ernider 
geschlagen  toom  (Sturm  39,25. 

er niderwerf  en  juSobenmcrfen 39,2i. 
193,7.  194,4.  196,29. 

erplut  burdjgebl&ut  194,*. 

erpraiten  sich  auScinanbergetyen, 
breiter  werben  100  21.  4. 

erprochen  jerbrodpen,  jerfiott  11451.3. 

erschieslich  #r»eclbienlicfy  374, i*. 

erschinen  —  erscheinen  burd)  jeman- 
ben  auf  einer  93erfammlung  —  butdj  ifyn 
uertreten  fein  285,23. 

erschitt  —  sich  erschitten  erf  gutter  t 
roerben  46g,i*. 

erschlagen  die  tacher  fie  bcftb&btoen 
218». 

erschmetteret  jerfdjmettert  39,25. 
erschmoltzen  jerfdjmoljen  219,8. 
erschmoret  $ufammena,efd)rumpft,  r»er* 

troctnet  246,23. 
erschreiben  —  man   kann  etwas 

nicht  erschreiben  e$  tft  nid?t  moojtd) 
.  itber  bie  6a$e  fo&tel  ju  fdpreiben,  al$ 

*u  fd^reiben  ware  422 ,4.     33gl.  er- 

lessen 
ersechen  erblicft  45,i6.  211,3.  262,i*. 
ersechensich  in  einem  brieff  (5lftcn* 

fiiidt)  —  iljn  ertuagenb  nadjlefen  285,5. 

289,12. 
ersigen  —  in  ainen  ersignen  brun- 

nen  geworfen  werden  in  einen  »er» 

trod  neten  Srunnen  genwfen  tocrben  V«. 
erstecken  erftiden  madjen  193,9. 
erstert  jerjlort  114  21.  3. 
ersuchen    ain   haus    eS    burd?fud)en 

187,22;  —  die  wirdigkeit  ersucht  fie 


bringt  e«  mit  ftd>,  forbert  138  Ear. ;. 

322. 
erten,  orten  $lur.  —  an  fill  erten 

an  triel  Orten  438,2.  466,15.  468,12.  __ 

458,2i.   ©fll.  ort. 
ertrinckt  ertranft  35,i9-24-25,   117,27. 
.  201,15;  ertrincken  35,13. 
ertznei   151,n.   165  23ar.  3.  3.  12. 

168,13;  ar$tli$c  ©eljanbluna,  168,2i; 

doctor  der  ertznei  168,16.  257, u. 
erzeigen  sich  aus  listen  au$  Sift  jidj 

ben  Snfdjetn  aeben,  simulare  31, 3. 
eschen,    asdhen  /.  2lfd)e  28,6.    70 

Bar.  3.  3.  2.  88,i9>  191  33ar.  j.  3.  7. 

193,1619.  376,6. 
escherig  2lbj.  die  escherige  mitwu- 

chen  32,5.  70,1.  353,2*.  429,21. 
eschlach  &em.  2lfd)  (salmo  thymal- 

lus)  328,17. 
Eser  ber  @fert1jurm  auf  ber  ©iibfeite  ber 

©tabtmauer  (fyeute  am  (£fer,  (Hewatl) 

364,24. 
ess  en  t>om  £l)iere  30,68. 
essende  ding  (Jgroaaren  98  21.  3. 
esterich  pavimentum,  mit  ©teinplat* 

ten  belcgter  Soben  342,8. 
ether,  etter   Drttfmarf,  €>tabta,ebict 

189  21.  2.  190  21.  5. 
etwa  iiemlidr)  —  etwa  vil  281,' 2;  ftu^cr 

72,5. 
etwan  ^iemlicr)  352,28. 
etzwar,  $ron.  irgenbjemanb  222, 18. 
etzwas  tra,cnbettt>a3  198, 10.  232,31. 
evangelier  ber  burdj  fein  ©ettanb  a,c* 

fennjeicfynete  *Priefier,  ber  fcon  ber  red)= 

ten  8eite  be$  2Utar3  auS  batf  6r>an* 

gelium  lieji  88,3.  136,9.  299,2-20.  S3gU 

138,13  unbepistler. 

Fachen  gefangcnneljmen  18, i6.  35,12. 
45,19.  187,18.  189,1*.  210,32.  211, 1*. 
305,20.  307,21;  wachteln  und  vogel 
.  fachen  33,30. 

fachgelt  ©elofynung  bc$  Sdjergcn  :c. 
fur  bie  (Jinbrinouno,  ciner  ju  t)ert>aften= 
ben  $erfon  unb  ba$  £tn*  unb  £erfufyren 
roa^renb  ber  $rocebur  159  21.  2.  189 
21.  2.  212  21.  1.  213  21.3. 

fachten  OJJr&t.jufahenJ.nafymen  136,1*. 

falckenmaister  Sorjie^er be^  galfcn* 
*ofe$  270,3. 

falkanetten  $tur.  fd)Wcrc  ©efcfyufjc 
313,7.  (SBurbinger  ariea^efd;.  II 
©.  408  t^eitt  au^  ciner  bem  Safyre  1504 
cnt(iammenben,/9'lotat)er5ei^nig,  ma^  an 
einem  fleincn  jetbjua,  an  @efdm£  qe* 
t)6rt"  uiit:  6  falkonet,  schiefit  das 


Digitized  by 


Google 


486 


Oloffar. 


.  eine  6  Pfund,  fur  jedes  400  Kugeln, 
thut  2400,  wiegen  240  Zentner.  — 
Item  fur  ein  falkonet  5  Pferde.) 
falckennetlach  336,*. 

fall  Sufammenjiurj  (einet  SWauet)  183,24. 

fall  ®[M.  £<wtologif<$  weder  glick 
noch  fall  haben  31 1,*.  ©gl.  309  Ear. 
i.  3.  17  unb  unfall. 

fallen  in  ain  haus  fid)  mit  ©Malt  (Sin* 
aana  ncrf^affcn  239,28. 

falsche/.  galf^eit  238, M. 

vancknus/.  ©efangenfdpaft  148  fc.  2; 
n.  ©efangnig  148  $.  2;  fancklich 
gefangen  244  51.  1;  fanncklich 
48  «.  1;  vfinklich  148  %.  2; 
fenckhlich  244  %.  1;  gefenck- 
lich  296,20. 

f  anen  m.  Me  gafyie  54,«.  91,6.  107,16; 
fenlach  n.  2)em.  273,3 ;  etlich  fenlach 
mit  knechten  107,4;  landsknecht 
under  ire  fenlach  pringen  162,9; 
von  dem  fenlin  ziehen  161,15;  un- 
der das  fenlin  beriefft  161,25;  under 
dem  fenlin  und  sold  der  von  Augs- 
purg  ziehen  162,6;  ain  venlin  (mit) 
knechtschicken336,i-4;fenenlach 
160  S3ar.  g.  3.  15;  fenlach  160,16; 
fendlin250<H.l;fenderich71,4. 
161,".  162,u.  250,9.  335  2kr.  a. 
3.18;fendrich249,20;faindrich 
48  9C.  1.  2Sgl.  handfanen. 

fardel  ©alien  (mit  Sud?)  434,7.  —  fur- 
dil  434,i. 

varnus  f.  betoeolidjc  £abe  225,37;  fa_ 
rende  nab  50  Utor.  g.  3- 10;  hab  und 
gut,  ligends  und  farends  222,5. 

fasnacht — der  herren  fasnacht, 
herrnfasnacht  ber  ©onntag  esto 
mihi  73,9.  n4/9.  129,10.  184, «.  195 
33ar.  5.3.H.  93al.l95,H;  die  recht 
fasnacht  ftajtna$t$bienitag  429, 19. 

fast,  vast  fcftr  g. 93. 29,20. 36,22. 37,31-33. 
99,*.  101,7-8.  105,8.  114,5.  119,21. 
141,13.  151  51.2.  178,3.  183,1.  246, 19. 
274,18.  275,8.  310,2.  331  ,25.  332,1. 
356,6.  357,*.  422,24. 

vaterhalb   toon  todtetlidpet  ©eite  ijet 

6,24.   11,3. 

feberer  bcr  SWonat  gebruar  409,i. 
450,27.  457,8. 

fechter  ffiaufet?  217  33ar.  $.  3.  11. 
f  eiel  <piut.  (violae)  Eeitdjen  455,2*. 
feinberlach  $>em.  n.  fojlbare  $erlen 

41,13.  134,4.  141,7.  299,2-6-15.    ©iei,c 

and)  berlach. 
feindtlich,  feindlich  l)eftig,   fefyr 

59,i4.  70  ©ar.  g.  3.  2.  121,17.  129,3. 

130,22.    177,16.   331,25, 


f  eld  —  ein  feld  oder  wagenburg  ma- 
chen  tin  gelblaget  auff^laaen  41 5,2; 
in  das  feld  raitten  in  ba£  Saget  reiten 
415,12;  im  feld  sich  halten  (auf  biefc 
obcr  jene  SBeifc)  —  ftd?  im  tftiege  Der* 
fallen  433,21. 

feldscharmitzel  m.  ORaffentourmet 
317,5-18.  319,29.  320,16.  $gl.  schar- 
mitzel. 

verbitscht  mit  siglen  (tautologifdj) 
toerjtgeln,  mit  einem  ©tegel  ($etfc|aft) 
Detfefcen  392,7. 

verbutt  man  t>erbot  pprat.)  94,13.  412,5. 

ferd,  ferdt  9lbt).  toeit  (drtli*)  31,". 
45,17.  317,18.  356,6;  Von  ferde  toon 
toeitem  39,17;  in  die  ferde  in  betgerne 
122,16.  —  (jeitlidsOferd  im  oetgangenen 
3a$r  212  Bar.  3.  3-  30.  —  ver  «Hbi. 
unb  Slbtt.  zu  verer  handlungju  toei* 
tcret  £anblung  227, »;  verer  hannd- 
lung  gewertig  sein  243  %.  1;  ain 
verer  gesprech  376,2;  nichtz  ferrer 
handlen  347,5;  zwitracht  ferer  ein- 
reissen  laussen  369,23;  verer  an- 
zeigen  372,35. 

verdachtlichin  berbadptigenbet  2Beife 
445  %.  1. 

verdeckt  (ferdeckt)  —  ain  verdeckt 
pferdt  ein  mitSDerfen  unb  £amif<$  au& 
gefiattete$<Pferb  39,i3. 115  «.l.  315, «; 
verdeckte  wSgen  31 2,25. 

verdreit  (fcerbre^t)  ^in  unb  tyer  betoegt 
304,27. 

verdrieC  ©erbrujj,  Unnutten  438, ». 

ferdtlach  (obsc.  SDcm.  *u  fart?) 
113,915. 

vereeren  jemanben  —  iljn  jut  Wnerfen* 
nung  einer  gcleiflcten  £l)at,  eineS  ge» 
letjieten  S)ien(le8  befctyenfen  286,25. 

verer  en  jemanben  —  iljn  aufyetdjnen, 
e^tcn  $.  23.  mit  ainem  reien  (£an*,> 
321,6. 

vererung  ©efdjenf  183  <H.  2.  184,24. 

verendern  —  ain  stifft  verendern 
und  transferieren  e$  berlegen  17  33at. 
j.  3. 18.  21,3-7.  26,17;  etfcas  &erau§ern 
25  Bar.  j.  3.  7. 

verendern  leib  und  gut  feinen  2Boljn« 
fty  ttnbcrn  191,3.  232,4;  verendern 
leib,  hab  und  gutter  231,28;  verSn- 
dern  leib  hab  und  gut  1 95  91. 5 ;  ver- 
keren  leib  und  gut  190  91.  5;  ver- 
rucken  leib  und  gut  191  23ar.  g.  3-  3. 
Sal.  audj  entsetzen. 

v  erf  ah  en  —  ain  vertrag  m6ge  ver- 
fahen  aur  ©eltung  fommen,  in  tfraft 
trctcn  226,";  die  gttt  m6ffe  verfahen 
(verfachen)    227,9.   233,»;   verfa- 


Digitized  by 


Google 


©loffar. 


487 


chen  {emanben  in  seiner  red  iljn 

toegen  fciner  ffiebe  faffen,  in  bie  (Inge 

tteiben  194,2. 
verfallen  (werden)  etfd)lagen toetben 

but$  Sriimmettoetf  40,7.  183®.  213, i. 
ferfieren  gut  eg  tyeimltd?  itgenbtoobin 

btingcn  449,26. 
verf  olg  thon  jemanbem  —  feincn2Bil» 

lcn  tfmn  106,3;  tt)tn  fotgcn  obedire 

214,io.  307,17;  ferfolgen  lassen 

jemanbcm  cttoaS  —  iljn  e$  in  SSofljug 

btingen  taffen  435,  w. 
f  erfurtz— er  fcerfityrte  e$,ma$te  Seller 

att  $tym  426,19. 
vergand  ten  den  hausrat  37,?. 
verglait  mit  ©elcite  fcetfebcn  21 3, 7. 

377,19.380,29.    23gt.  beleidt. 
verglaittung  383,8. 
vergleichen  und  verwexlen  et» 

n>a$  mit  ettoaS  anbctcm  —  e$  but$ 

©lei$toettbige$  etfefcen  362,3. 
verhaften  —  verhaften  und  schwo- 

ren  ji<$  eibtidj  fcetbutgen  195  51. 1. 
verhalten     werden    jurucfge^alten 

toetben  390,24.  <Bgt.  enthalten. 
verhanden  —  die  zeit  ist  verhanden 

bet  3eifcpunft   ift   gefommen    182,23; 

aller  mutwill  ist   verhanden    163 
.  ©at.  j.  3-  12;  verhanden  sein  gegen* 

toattig'fein  315,9.  —  434,3. 
verhanndlung  toetbotene   #anblung 

243  <H.  1 ;  verhandlung  391,24. 
verhefft  —  mit  seinen  guttern  ver- 

bunden,  verpfendt  und  verhefft  sein 

231,1. 
verheit  —  je  verheitter  und  mut- 

williger  jc  boSarttget  unb  mutbttritti* 

get  163  ©dr.  |.3. 12;  verheitter  wer- 
den dann  vor  195,9. 
Verheiret  fcetbeitatbct  169,i. 
verhietfen,  verhietten,  verhue- 

ten  t)crmeiben  184  %l.  233,19.  370,3. 

380,16;  einen  ©efangenenbetoa$en47,i2. 

211,2.224, 10. 463,24  ;bambenhuetten 

211,10;  gehiet  235,31;  verwarten 

47 ,  18 ;  verhieten  jetnanben  vor  irthum 

350,6;  verhietten  sich  fid)  Mten 

217,22. 

verhuC  $rat.  Dcr^ieg  239  93at.*.3. 12. 
verjechen  3nf.  u.  3  $.  $t.  $t.  befennen 

130,8. 146, 13.  q?att.l30, 13.192,11.211,33. 

251  Bat.  j.  3.  16.  356,15. 
verkerer    der   gotlichen  geschrifft 

fatf$e  SluSleget  180,8. 187,14. 
verkert  —  in  ainem  verkerten  klaid 

toetfleibet  305  ©at.  3.  3. 13. 
verkint  —  darzu  (hi  biefcm  5lft)  ward 

dem  gantzen  handwerck  verkint  $u 


biefcm  9lft  toutben  atte  bem  £anbti>etf 
(bet  3wift)  anae^orenben  ^etfonen  gu 
etfcfyetnen  aufgefotbett  435,29. 
verlaussen  ttmai  —  att  (Stbfdpaft 
^intertaffen  397,28-29. 

verlausSenhait  iRad^tdfflgfeit  395,30. 

vermacht  (vennaohen)  —  die  thdr- 
lach  mit  baumen  vermachen  bet* 
barrifabieten  57,7;  ain  grab  ver- 
schlieCen  und  vermachen  60, 17;  ain 
vaC  klainer  bichslen,  wol  vermacht 
toetwabtt  105,8;  die  dhiren  verma- 
chen 163,9.  306,15. 

vermficht  ba$  JBetma$tm§  225,36; 
vermecht  230,88;  vermachtnuC 
226,22. 

vermechlot  Detlobtl33,ii-i3. 152  23at. 
2. 3.  19;  copuliett  141,26;  vermechlet 
176,18. 

vermeilgen  befdpmieten  217, «*. 

vermeint  —  die  zunft,  die  jebem  am 
besten  vermeint  und  gefailen  hat 
gepafjt  unb  gefaUen  %at  402,  i. 

vermeint  sein  mir  ist  etwas  Ver- 
meint zu  thun  id?  bin  toiUen3  e$  $u 
tbun  239,6.  338  33at.  $.  3. 1. 

vermeren  iemanben  —  ityn  angeben, 
Derratben  306, 10. 

vermigenlichait  mit  aller  verm, 
nad?  beftem  flotmen,  23etmogen  74  93at. 
5.3. 15;  vermiglich  mdglicb  1  23at. 
g.  3.  1;  vermigt  toetmodpt  220,8. 

vernif ftig  374,5. 

ver'nufft,vernuft/.35emunfl  109,16. 
166,2-8.  169,8. 

verpflicht  —  aus  verpflicht  au$  Set* 
pffidjtung,  md)  6$ulbigfeit  336,". 

verplindnus  —  der  hailigen  bild- 
nus,  der  narren  verplindnus  bet  £et* 
Ugen  ©ilbnifj,  ba«  bie  fatten  fcetblen* 
bet  216  Eat.  $.  3-  5. 

verplindt  toetbienbet  191  Sat.  &.  3.  7. 

verprindt»etbtanntl9,i5.32,i9.l53,i3. 
154,2. 160,n.  193,i3-i6-i8. 401,2;  ver- 
prendt  30,26;  verprunnen,  ver- 
prunen  48,15.  131,i-«-5. 

verrechten  iemanben  —  tyn  fcetuttyei» 

len  191 35at.  j.  3-  7. 
verrichten  iemanben  mit  einem  anbetn 

—  $nrif$en  beiben  einen  fluSflleid?  ju 

jianbe  btingen  197,13.  224,i. 
verrucken  f.  verendern. 
versachen  jemanben  —  ib«  toetantaffen 

240  35at.  j.  3. 15. 
versagen  und  verklagen  240  93at.  J. 

3.  15;  versagt  sein  toetleumbet  fein 

289,4. 


Digitized  by 


Google 


488 


©toffar. 


f  ersamlung  (£om>ent  (ftoftetli^e  93et* 

einigung)  457,  u. 
versaum'pt  fcerf&umt  365,  i2. 
verschaffen  befc^lcn,  tterorbncn  12,5. 

17,21.  167,19.  326,14.  357,28.   392," ; 
'  tejhmentarifd)  betmacfyen  169,3*9. 
verscheinung   —  nach  verschei- 

nung  (OTauf)  von  6  wochen   145 

Ear.  j.  3-  16. 
versohinen  Betgangen  —  jungstver- 

schinen  furjlid?  toergangen  346,2;auff 

13.  septembris  nechst  verschinen 

225,9;  kurtz  verschine  zeit  206  51. 1. 
verschmecht  werden  fcerunefytttter* 

ben  154  33at.  §.  3-  10. 
verschuld  —  sich  verschulden  jid) 

mit  cinet  ©$ulb  bctaben  216,2  218 

33ar.  §.3.  21.  239,5. 
versenwemer  SSerfcfyttenbet  310,8. 
versendt  fcetfoljnt,  auSgefoljnt  51, i2. 
versetzt  befejjt  —  mit  edlen  stainen 

versetzt  299,3. 
versickel   versiculus    fpru^atttgeS, 

fur&eS  ©ebet  277,«-«-a«-». 
verstand  <Subjt.  m.  Muffaffung  37 5, n. 
v  erst  an  den—verstanden  haben  tter* 

nommen,  gemerft  tyaben  28, u. 
verstossen  cttt)ad  fottfe^affen  230,7. 
vert  a  din  gen  auf  QUtlic^cm  2Bege  bei* 
'  legen  468,1. 
verthan   Olbi-  t>erfd)wenbcrifd)  221,8. 

310,8.  25gt.  verthon. 
verthedingen  toettyeibigen  352,3*. 
Verthon»ctfd)ttcnben221,2;  verthoner 

23etfd?tt>enber  217  SBar.-g.  3-  W- 
vertragen  sein  des  kosten  iiberljobcn 

fcin  105,17;  dermic  395,33. 

verubel  haben  etttaS  —  c$  nbd  auf* 
nc^men  211,22. 

veruntreuen  aine  stat  ftc  aerratfyen 
162,22.  .... 

verwant,  verwandt  seinjemanben 

•  —  $u  fetnem£au3jtanbe  gcboreu  391,8; 
mit  lehenschafft  $u  iljm  in .  Ictjen^* 
red?tli$em23etl)altmfjjtet)en  181,6;  ver- 
wandt sein  jemanben  mit  pflicht  203 
%  2;  verpfiichtetund  verwandt  sein 
jemanbem  38 1,20.;  verwandt  sein  ciner 
6ad)c  —  mit  ifcr  in  23ejicfyung  flefyen 
232,16. 

verwandtn us  383,u. 

vcrwarlosset  unbebacfyttg,  leicfytfettig 
gc^anbelt  426,18. 

verwarten  f.  verhieten. 

verwaC  —  er  verwaB  '(tterfalj)  das 
churfurstenampt  36, 17. 

verweislich  unsiemlicfy  352,19.  93gl. 
unverweislich. 


verweisung,  verweissung  9tnti>ci* 

fung  229,26.   231,24.    232,6-30,    %$. 

223,8  unfo  verwissen.* 
verwenung  (Jrtoafynung,  2terji$etung 

347,V 
verweB  — bis  es  als  verweB  hii  e$ 

ailed  uettvefe  424, 16. 
verwessen  jemanben  —  tyn  fcerrteten 

146  Ear.  §.  3-  10. 
verwidern  sich  einer  @a$e  —  ftcty 

gegen    biefelbe    ablefynenb    toer^alten 

229,25-33. 

verwilgen  sich  ftcfy  bereit  ertlaten  gu 
ctoag,  fi$  $u  etwaS  fcetjte^en,  aeftattcn 
148,16;  verwilgen,  verwilligen 
26,1.  28,19.  205,26.  210,5.  228,28. 

verwilgung  3uftimmung,  (Srlaubnifj 
27  9Sar.  3.  3-  8.  222  Bar.  j.  3.  11. 
224,13.  282,2.    23gl.  233,n. 

verwirckung  391,24, 93gl.verhand- 
lung. 

verwissen,  verwisen  (Don  verwei- 
sen  jemanben  $um  9^u^nic§ct  obet  (2Hgen» 
tfyumet  einer  ©adje  ertlaren)  angetmefen, 
»erft$ert  226,4-9-25.  231,20.  232,io-25 

verzeich  /.  23er&idjtlcijhmg  226,26. 
verzuchtqplur.  231,6. ^ 

verzeichen  ($art.  verzichen)  ettoatf 
—  abftyagen  208,20.  229,6.  344,8. 
386,22. 

verzett  —  etlich  haben  die  schuch 
ab  den  fiessen  verzett  fiii(ftt>eife  toer» 
loren  274,3. 

verzigen  »crgier)cn,  beigelegt  232, 21. 

verzigen  —  sich  seiner  gerechtig- 
kait  verzigen  haben  auf  feine  iRecfytc 
toetjityct  l?aben  359  <H. 1.  <Bgt.  ver- 
zeich. 

f  e  ur  s  t  at/,  feibff  anbigcr  £au$1jalt  164,6, 
168,8.  416,22;  feurstat  *piur.  165  Ear. 

a-  3. 12.     i  . 

feurstral  mit  plitzgen  und  thurncn 

©lifcftra^l  70,2.  219,4.  ©.  au$  was- 

serstral.    • 
vicere  SSicefonig  265, is. 
vierdung  23iettel  393  91.  5.     . 
fierstrich  —  ain  farb,  was  rott  und 
.  fierstrich  mit  farben  61  91.  2. 
viertail  —  ainviertailvor9ur  183, I6. 
fieterung  —   speis  und  fieterung 

Sprung  fur  bte  SWenf^en  unb  fur  bte 

<Pferbe  (gourage)  412,24. 
vigilg/.  Sotenamt  40,  u. 
figuris — infiguris  singen:  sympho- 

nia  canerefmita^ufttbeglettung)  184,22. 
vilin  —  unkemenlichait    der  vilin 

verhietten  Un$utommli$feiten  »etmei* 


Digitized  by 


Google 


489 


ben,  bic  auS  eincr  ju  gro&en  3ln$al)l  toon 

^etfonen  erwa^fen  383, 7. 
fill,  vill,  fil  Diet  414,19.  415,2  420,1. 

422,i6.  423,9   426,22.  429,18.  431, ». 

433,8.  #fii.  fan. 
fischreiB  n.  gifdpreufe,  torbartigeS  ©e» 

fled)t  $um  ftanjen  bcr  ftifctye  458, 10. 
visierer,  visier  Sermeffer,  3ci<^ner 

Don  ©auplanen  188,1.  189/. 
flechnen  (geflechnet)  fluitcn  163,12. 

333,21. 
flemmung  —  das  holtz  macht  die 

flemmung  gibt  bcr  Jlarnme  9fau)rung 

72  31.  2. 
fleschw.  %k\ty  98  31.3.  438,22.439,22; 

ochsenflesch      439,24;      kalbflesch 

439,24. 
flucht  —  flucht  geben  fltc^en  31, »; 

flucht  machen  (eigentli$  bic  %\\xd)t 

be$  eigenen  £eete$  tocranlaffen,  baburdj, 

bag  man  felbji  mit  bcr  glucfyt  beginnt) 

31,20-22.  335  Bar.  J.  3.  18. 
f  ogeln  IBogel  fangeti,  jagcn  121,3. 
forchen  goretten  465,24;   forchlen 

328,15.  334/20;  vorhinen  131  31.  5. 

150  31.  1. 
forchermarckt  (Don  varch  ©djtoein) 

6cr/ti>etnemarft,  ber  jefcige  Dbftmattt* 

^lafc  J  82,i9.  ©.  ©itiitigcr  157b. 
vorfarderen   $tur.    bic   Sorfa^ren 

372,15;  vorfarn  372,21;  vorfordern 

372,32. 

v organ  der  gemeih  tind  stat  itjt  bor« 
jietjen  9,18;  ain  vorgeends  zaichen 
cin  23orjetcfyen  167,9;  ain  vorgeende 
(oorangeljenbc)  anrieffung  des  haili- 
gen  gaists  381, 6. 

Vorganger  Sorfieljer,  £aupt  188,i. 

vorhanden  haben  ettoaS,  (jeitlid)) 
toor  ftd?  $aben  279,3. 

v  or  tail  bag  fur  cin  6$te§cn  atS  $rei$ 
3lu$gefcfcte  121  31.  2. 

vorzug  —  den  vorzug  haben  vor 
dem  raisigen  zeug  ben  93orantritt 
^aben,  ifym  opran  jie^cn  141,14. 

frag  —  an  der  peinlichen  frag  be- 
kennen  unter  bcr  ftolter  gejiefyen  32,22; 
strenge  frag  189  31.  2;  fragen 
jemanberi  painlich  36, 13;  peinlich 
130,7.  251,23.  308,19.  339,9;  fragen 
mit  der  pein  47,io.  93gl.  gepei- 
niglich. 

fraind  (@ing.  unb  *piur.)  93ewanbtet 
im  aflaemeinen  unb  23tut3toertoanbter 
34,7-9.17.  37,17.  114,10.  169,9    240,4; 

.  amicus  45,15;  gesipter  fraind 
63,8.  73,16;  ges.  fraind  burc^  geifb 


lt$e$  Sunbnig  143,10;  fraind- 
sehafft  93ettoanbtf$aft  im  atlgemeU 
ncn  unb  33iut$toertoanbtfdjaft  217  95ar. 
j.  3.  11.  339,W;  fruntschafft  148 
31.2;  f  raindschafftScrmanbtf^afft 
bur$  J&ciratr>  133,9;  amicitia  225,20. 
240,16;  fraindlich  frcunbffyiftlicf), 
in©utc  239,n;  gefraindt  toertoanbt 
227,30. 

f  rau  —  ain  schone  frau  scortum  38,19. 

frauenzimmer  urfyriingltdi)  ba3  3*ms 
mer,  in  weldjem  jt$  bcr  toeiblidje  £of* 
(iaat  etner  gurfiin  aufbielt  74,«>.  79,*o. 
173,2,  tann  bicfer  £ofjiaat  fclbji  35, 10. 

83,13.92,18. 173,7. 299,24-26.27.  312,23-26. 
freffenlichait  Oett>atttr)dtiQfcit,  Un* 

botmafjigfeit  135,9;  fteoelbafte  $ecfl)eit 

290,25;    freffenlioh   144  Bar.   *. 

3.  20.  215,7. 
frei  (privatus)  —  frei  und  on  hilf 

wonen  oerlajfcn  unb  tyilfloS  (irgenbtoo) 

footmen,  ftd?  auftalten  372,*. 
frei  dig   mutfyig,  fufjn,  untetnefymcnb 

343,ii. 
freihat  grei^art  —  spilmann  oder- 

freihat  297,22. 

freiwirt  SDBirtt)  be£  „grauen^aufc$,  bee* 

gemetnen,  be3  freicn  £aufc$"  337  31.  1. 
frelin,  frolin  n.  fttaulein  104  31.  7. 

152  31.  3. 
fremkeitfttommigfeit  166, 10. 
fressen  gefrcifen  174,24. 
frutig  3tbj.  tujiig,  muntct  113,7. 
ful  <Ptat.  fid  toon  fallen  100  31.  1. 
fiill  toicl  414,i.  421,7-9.  428,io.    2tol. 

fill, 
fundt  —  ainen  falschen  fundt  er- 

dichten    eine    Untoafyrljcit    ctbentcn 

237,15. 
fur  /.  gutter  fur  bat  33iet)  219,3. 
f  uraus  burdjauS  251,29. 
furbethe,furpethfturbttte243  3U. 
fttrbetrachtlich  iibertegt,  mit  Ubcr- 

icgung  292,i. 
fiir bracht  —  ain  fQrbracht  grebnuC 

eine  au$  ftutjerer  3*it  jiammenbe  93c* 

grdbni§(ieflc  459,12. 
furdill  f.  fardel, 
fur  en — wegen,  die  furten  2Bagen,  bic 

ba$  ®e£acf,  bic  Swragc,  ben  ^rooiant 

truacn  415,20. 

fiirflieCen  toorbeiflicgcn  5,20. 

furgan  ($rat.  3.  %  <#l  furgengen 
toorbeige^en  154, «.  463,26. 

fiirgang  haben—  eine  @ac^e  hat  fur- 
gang  fie  fjat  erfolgrei^en  gortgana,, 
fommt  gum  3iete  402,8.  444,7. 


Digitized  by 


Google 


490 


furgeschlagen  —  filrschlagen  je« 
manbcm  —  ibm  einen  93orbalt  madben 
343,30. 

fiirhalten  ettoaS  jemanben  —  iljm 
gegeniiber  borgeben  85,26;  toortragen 
(fdjriftUdi)  obcr  in  eincr  2krfammlung) 
172A  242  31.  1.  346,23.  347,10;  far- 
halt  u  n  g  billicher  beschwerung 
3lufoat;tung  bifliger  33ef$tt>erben  225,27; 
durch  furhaltung  gutlicher  mittel 
erhept  haben  burdj  Wntoenbung  $ut* 
li$er  aWittet  erreity  faben  228,9. 

furier  ein  £ofbebienjteter,  bent  bie  3hi3» 
ridjtung  bcr  39efebte  be$  £ofmarfd}alI$ 
oblicgt ,  befonberS  roaS  anfommenbe 
©afle  obcr  grembe  betrifft  267,28. 

furkeren  alien  vleiB  alien  $tetfj  auf* 
bteten 390,i.  33gl.  ankeren  unb  fdr- 
wenden. 

fttrkomen  (turkomen)  etroaS  —  toer* 
biitcn  184  01.  1.  220,28.  246,«\  262,  «>. 
348,  420,5-12. 

farkomen  toorbettomm en 414,31;  t»orbei 
fetn  (jeitUdj)  457,12. 

fiirmiesigkait  des  neuen  fcorttnfctge 
©ud?t  nad>  fteuem  164  33ar.  j.  3. 18. 

furniesch  3lbi.  borroifeig,  Doreilia 
161,i. 

farohinin3ufunft9,w. 

furpfandt  Unterpfanb  37,n. 

farreiten  toorbeiretten  16593ar.j.312. 

farschlagen  kethinen  far  die  gassen 
5^etten  uber  bie  ©affe  jte^en  196,2. 
252,18;  far  die  dhir  (Styuren)  387,22. 

furschneider  bet  bie  ©peifen  bei 
£iftf)e  borfdjneibet,  jerlegt,  praecisor 
265,22.  269,27.  295,7. 

furschrift  fdjriftli$egurbitte2433l.  1. 
furschub  Unterflufeung  145, «;  far- 

schufi  173,11. 
furschuB  f.  fttrschub. 
fiirsechen,  fursohen  berfeljcn,  auS* 

geriipet  40,i7.  15101.2. 
fiirsetzen  etwaS  —  barbieten  162  2tar. 

$.  3.  2.    165  Bar.  $.  3.  12.   167,29. 
far st  $lur.  (fastigium)  ftirjt,  £au$, 

31nwefen  419,12. 
fur  st  and  ©urge  432,9. 
farstensohanckung    @ljrengefd}ent 

(an  SBein  unb  gtf^en) ,  tone  e$  bie 

©tabt  einem  fturjten  gum  SBiflfomm 

bot  451,13.14;    farstensohennk 

132  31.  3.  150  31.  1. 
farstenstandt  halten  einen  furfi* 

li^en  £offyait  fttyren  146,4. 
fartreiben  Dorbeitreiben  434, 16. 


farwenden  vleiB  auftoenben  232, 14. 
farzichen  Dorbeijieljen  57,4-23,  58,2-15. 

142,3.  275,30.  415,23. 
fuBtapfen  —  im  fuBstapfen  fofort, 

augenblidli*  36, 12.  60  2*ar.  j.  3.  3; 

imfuesftapfen  430  Bar.  J.  3. 28; 

in  fuBftappen  385,27. 

Gaben  33b.  ©ef^ente  geben  337, 16. 
gadem,  gaden  ©tocfroert  119  31.  3. 

359,4. 
gadterge^t  353,26.  402,19. 
gal  gens  t6ck  —  daran  man  die  vier- 

tail  (£tngeri<$teter)  anhieng  455, 16. 
gand  geljt,  ite  117,16. 
gang  er  gienge  (<Prat.  Sonj.)  396,3. 
gartenbruder   93ejetd)nung.  ber   in 

abgef^loffenen  ©arten  ftd?  fcerfammeln* 

ben  EKebertaufer  204  35ar.  j.  3-  3. 
gast  ($lur.  gest)  m.  eine  (im  ©egenfafc 

&um  „93urger"  unb  „3tui>obner")  nur 

aorubergebenfc  in- ber  ©tabt  fity  auft;a(* 

tenbe  qperfon  450,io.  297,7. 
gastung  ©afimafji  166,7. 189,3. 
gaub/.  ©abe,©efd)enf  165  33ar.j.3.12. 

397,27. 

gebei,  gebau  *piur.  33auten,  ©ebaube 

183,13.  462,16. 
gebossert — die  statmaur  gebossert 

t>er(tdrft,  fefier  gemadjt  ll,7. 
gechlingen  3lbD.  jab,   ptofclid?  247 

31.  2.  305  Bar.  $.  3.  13.  329,2-4t5.i9; 

gechling  457, n.  93gl.  gellingen. 
gedault  —  in  hat  solicher  kosten 

nit  gedault  er  tyat  ftd?  fol^e  floflen 

nid^t  reuen  laffen,  $at  jte  gerne  auf  ft$ 

aenommen  171,26.  ©.  uber  ba$  95erb. 

daulen  ©<$mib  ©.121. 
gededinget  bur$  ©etglei^  beigetegt 

110  31.2. 
gedienen  bienen,  getei^en  391, 16. 
gedunckes   —    meines    gedunkes 

nach  na$  meinem  SDiinfen,  nac^  meiner 

SWeinung  392,23. 
geessen  gegeffen  94,".  129,2.  142, 10. 

154,20.  174,16.  185,21.  210,8.  334,n. 

401,16;  gessen  174  35ar.  j.  3.  174. 
geffirden  ©efa^ren  369,24;  geferden 

369,36;   geferlichait  des.lebens 

Seben^gefa^r  243,3. 
gefaren  marf^ieren  414,22. 
gefarlich  —  gefarlicher  weis  un* 

re^tmdfiger  2Beife  230,6.  231,28;  — 

nachtail,  gefarr  oder  betrug  233,3. 
gefeicht    bur$feu$tet    181    ©ar.  g. 

3.  11, 


Digitized  by 


Google 


ar. 


491 


gef  elt  —  wan  sie  es  auff  die  erd 
haben  gefelt  toann  jk  eS  auf  ben 
Boben  tyaben  fallen  iaffen  154  Bar.  *. 

gefengknus  /.  ©efangenfdjaft  189 
51.  2;  gefencknus  ba$  ©efangniS 
213,15;  gefenckliche  verwarune 
233,11.  Bgl.  eissen,  stock  unb 
vancknus. 

gefiel  —  das  gelt  gefiel  e$  ttmrbe 
au$be$aljlt  416,24;  das  gelt,  von  der 
gnad  gefallen  ba$  im  ©nabenjabr  em* 
geaangen  if!  97  Bar.  g.  3-  15.  228,i. 

gef  lechnetf.  flechnen. 

gefraindt  f.  fraind. 

gef  re  it.  sein  pritoiiegiert  fetn  74,  n. 

gefudert  geforbert  227,8. 

gefugel@epgel  102  21.  1. 

gegen  $ro>.  mit  bem  SDat.  $.  B.  61, ^ 
146,11. 166,5. 167,3  173,io.  229,18-2833. 
231,5.  232,111.  277,34.  344,1.  350,11. 

gegen  war  tz  gegenitber  135  93ar.  5. 
3.  3.  247  Bar.  §.  3-  10. 

geg en wirtigka it  ©egenttwt  47,9. 
140,3.  144,2.  284,".  292,13.  325,15. 
400,18;  gegenwurtigkait  208 
W.I;  gegenwirtig  65, 14.  176,15. 
205,i.  228,30. 243,2;  aettltdj:  unmittel* 
bar  betoorfte^enb  143,2. 

gegenwurfm.  dtmourf,  gegent^eiUge 
Bel>auptung  347,28-29. 

geh  3lb{.  ungejtihn  449,4. 

g  eh  e  pt  regelmaijige  Soxm  fur  g  eh  ab  t ; 
gehebt  —  er  hat  sich  ubel  gehept 
(toon  gehaben)  cr  ti>ar  febr  traurtg, 
niebergefalagen  35,26.  178,3.  I93,is; 
gehept  —  gehept  aus  dem  sattel 
ge^oben  auS  bcm  ©attel  46,i. 

gehert  —  er  gehert  sich  zu  dem 
hencker  er  febrt  fid?  (toenbet  jl$)  gu 
bem  Renter  202,*. 

gehub  —  man  gehub  sich  man  befanb 
ft$  440,1.  Bgl.  gehept. 

gej  aid  ».3agb  241,1*17. 

gejeg  n.  3flgb,  3«gbgere$tigteit  446,27. 

geit  (geytt)  —  man  gtebt  48  31.  1. 
423,i8-2o. 

gekestiget  (toon  castigare)  und  ge- 

peiniget  8,1. 
gekretztgefrafet  129,24. 
gel  flbi.  gelb  83,3.  275,*o.  280,29;  geel 

136A 
gelaubt  geglaubt  376,19. 
gel e ben    dem  gepott    323,2;    dem 

mandat  324,5. 
g  e  1  e g  enha it  bie  Sage,  bie  Berfaffung, 

in  ber  fld?  jemanb  befinbet  31,i4;  aines 


erbern  rats  gefallen  und  gelegen- 

hait  189  %  2. 
geleich  glei$,  similis  100  %.  4. 
geletzt  Stbfdpieb  toon  einanter  fgenom* 

men  150,6. 
gelibt  —  in  ain  herweg  in  gelibt 

nemen  jemanben  geloben  laffen,  ba§  er 
.  in  einer  ibm  jugewiefenen  £erberge  fo 

lange  bleibt,  bi$  bie  betreffenbe  ©treit* 

fadje  entfdjteben  tji  454, 13. 
geliebt  sein  —  es  ist  jemanbem  ge- 

liebte^beliebtibm  381,34. 
geliger  n.  Sagerptte,  Bettel65Bar.j. 

geliin'gen  flbto.  ja^,  plofcticty  470,2. 

Bgl.  gechlingen. 
g  ell  us  jtatt  geltnus  3in3?  —  er  hett 

10  gellus  aus  seinem  anger  ver- 

kaufft  (©eritygurtbeil:    er  hat  ob 

ettlichen    stucken  zins  verkaufft) 

444,16. 
gelogen  —  gelogen  um  ain hannen 

urn  bie  2Bette  gelogen  um  einen  £a^n, 

b.  b-  toer  bie  abenteuerli^jle  unb  brol* 

ligfle  Siige  toorbra^te,  er^ielt  al$  $rei$ 

einen  ^abn  124,i9. 
geltner  ©laubiger  450,7. 
gemach  —  sich  des  gemachs  der 

natur  began :  cacare  235,31. 
gemachel,  gemachel  m.  ©emabiin 

95,1. 104  51.7. 134,13.  153,9  172,12-29. 

174,io.  299,26-27,  320,22.  321,3-4 
gemain  —  ain  gemain  halten  und 

ratschlagen  eine  Berfammlung  balten 

unb  fu$  beratyen  161  Bar.  j.  3- 13. 
gemeil  n.  ©emalbe,  BUb  217,13. 
g erne  in  —  mit  gemeiner  wall  mit 

einjtimmiger  2Ba^f  283,28. 
gemeinen  meinen  368,28. 
g  e  m  e  i  r  jpiur.  SWauern  462 ,20. 
gemessisten —  dem  edict  zum  ge- 

messisten  predigen  bem  (Sbitt  genau 

gemafj  prebigen  206  01. 1. 
g  emir  be!  ©emurmel,  ©emurre  214 

Bar.  5.3.  26. 
g  e m  u  s  i  e r  t  burcfoogen,  gemujtert,  bunt 

eingelegt  299,3.  315,i3-i5. 
geneib/.  bie  tfnety,  bag  @^u(!ermeffcr 

427,14. 
genett  genotyigt  151, 4. 
geornet  aufgepeUt  414,18.  415,22. 
gepeiniglich  —  jemanbem  gepei- 

niglich  fragen  ibn  unter  ber  goiter 

fragen  47  Bar.  j.  3. 10.  Bgl.  frag, 
geperdtw.  ©ebafjren  397,23. 
geplindt  geblenbet  179,7.  192,8;  be* 

f^miert  (fo  bag  ber  befcfymierte  ©egen* 

ftanb  ni$t  metyt  gefetyen  nrirb)  155,14. 


Digitized  by 


Google 


492 


©toffar. 


geprechen  —  den  geprechen  haben 
an  ber  ©cucfye  erfranft  fcin  65  %  2. 

gepritzot  geprttfdjt,  b.  Ij.  teid^t  ge* 
fdjlagen  nut  ber  $ritf$e  bc$  <Pritfd>en* 
meijterS  123-/6;  gepritschet  123 
51.3. 

gepruntzt  gc^t  42,20. 

geput,  gebut  cr  gebietet  386,26.  391,6. 

geptttw.  (Mtct  402,20. 

geraicht  )\raichen. 

geraisig  145  21.  2.   ©.  raisig. 

geraumpt  gerdumt  127,3.  332,5. 

geraumpt  —  ain  geraumpter  tag 
cin  (altf  Sermin)  anbcraumter  Sag 
380,33. 

gerecht  dexter 90,22,  f.  krecht. 

gerecht  Justus  f.  krecht. 

geregiert  bci  ©enbcr  bic  regelmdgigc 
gorm  fur  regiert  j.  SB.  7,9.  8,«.  11,6. 
63,7.  252,12. 

gerindt  gerannt  —  hat  scharpf  ge- 
rindt  Ijat  mit  f^arfen  2Baffen  tunttcrt 
89,15;  gestochen  und  gerindt  haben 
tourniert  Ijaben  44,26.  142,4;.  der 
raissig  zeug  ist  herab  gerindt  bic 
(gtrajje  ijeruntcr  gerannt  91, 12. 

gerist  —  in  ainer  farb  geristes  folck 
cine  in  gleidje  garbe  getleibete  £cere& 
abttjeilung  413, 24;  wol  gerist  trotyl 
bcwaffnct  414,9-26.  415,26. 

gerilchte  —  er  geriichte  (@onj.  3mp. 

Don  geruchen)  er  tourbe  gcrufyen 

227,13. 
geschaben  rabiert  290,21. 
geschau  /.  bic  6d;au  446, 19.    Bgl. 

schaumaister. 
geschaumaister    jiefye     schau- 
maister. 
gcscheft,  geschefft,  geschaft 

Bcfeljl  17  Bar.  j.  3-  IB.  18  Bar.  &. 

3.  3.  133  Ear.  i.  3. 1.  242  9X1;  Ber* 

anlafjung  454,  12. 
gescheibs  31bo.  runbum,  ringS  99,3. 

253,23.    286,20.    292  Bar.  g.  3.  22. 

301,9.  302,".  314,w.  315,15.  342,20. 
gescheiden  gefdjiebcn,  getrennt  (ftau* 

fcnbc)  182  Bar.  j.  3.  6. 
gescheiptflbj.  runb  286,19. 
geschendt  befdrinvpft,  getdjtert  178,9. 

216,6.  216  Bar.  j.  3-  5. 
geschick  —   ain  geschick  machen 

mit  dem  folck  c$  in  €>d;lad)torbnung 

auffMen  415,i4.    e.  Sorer  I  6.  90 J. 

Bgl.  unten  ordnung. 
geschitt  gefdjiittet  111,13. 
gcschlechten —  mit  den  von  ge- 

schlechten  mit  ben  Wngefyortgcn  bee 

$atrictat3  429,20. 


geschlipft  au$gerutfd)t ,  abgeglitten 
287,9 

geschmeist  ($ait.)  Don  schmeiCen 
bic  (Srcremente  auSroerfen,  cacare42,i9. 
Bgl.  6<$mefler  III  6.  477. 

ge8chmucken  $lur.  —  mit  kost- 
lichen  geschmucken  mit  tofttidjen 
3ierattyen  79  Bar.  3.  3, 15. 

geschriben  —  geschribne  undbe- 
stellte  fuBknecht  bejafylte,  in  ben 
©olbncroerjeidjniffen  aufgefufyrtc  gufj* 
fnedjte  (im  ©egenfafce  $u  ben  einen 
Jfrieggjug  auf  etgene  ftauji  mitma^en* 
ben  drabanten)  415,#.  Bgl.  dra- 
banten. 

geschweiB  6^weig  247  Bar. $.3. 18. 

geschwernus  (geschwornus)  93c* 
fdjrocrbe  51  Bar.  3.  3.  3.  284,22;  ge- 
schwernus, ttberlast,  bezwancknus 
etc.  288,22. 

geschwind  —  geschwinde  zeit  un* 
ruljtge,  gefdjjrlidje  3*it  1  95ar.  j.  3-  1- 

gesein  oerjidrfte$  sein  34, 13.     . 

geseicht  gepifjt  42  Bar.  3.  3-  20. 

gesellenschiefien   469,1*2.     Bgl. 
schieChof  unb  schieCffpiel. 
e sport  gefperrt  —  jicfy  fyerren,  ttnber* 
fefcen  332  31. 1. 

gesprissen  oerboljt  87,16. 

gestanden  —  ain  gestanden  person 
nidjt  meljr  jung*  crfaljrcn,  beroa^rt  267 
Bar.  3.  3-  25;  gestanden  frauen  (im 
©egenfajj  ju  iungfrauen)  299,25. 

gestatt  geficijt,  fommt  *u  fteljen,  fojiet 
421,20.  Bgl.  gestond. 

gestattel  geti?oJ)nli$er  stattel  (00m 
ital.  scatola?)  @$adjtcl,  Befydltct  fur 
teonfect,.  aud)  gebraud)t  fur  ben  Snljalt 
104  <H.  7.  Bgl.  ©rimm  VUI  6. 1964. 

gestemig  rutytg,  gclaffcn  157  Bar.  3. 
3.  1.  Bgl.  gestim. 

gestert  3lbo.  gcjtern  109,8. 

gestiel  n.  bic  tftrdjenituijte  137  Bar. 
3.  3.  24;  gestiell  86  Bar.  j.  3.  6; 
gstiel  83,1. 

gestifflet  und  gesport  134  Bar.  * 
5-  3  17. 

gestifft,  gstifft©tiftungl3,9.  17,18. 
43,15-20.  326,2.  423,16. 

gestim  rufyig,  lei^t  ju  bcfyanbeln  47 
Bar.  1.  3-  19.   Bgl.  gestemig. 

gestond  $rat.  454,25.  460, 10.  @.  ge- 
s  t  a  t. 

gestreckt  gef oltcrt  454, w. 

getraitgebro^t  387,n. 

getrindlet  —  getrindlet  gersten 
(trendlen  bie  ©erfie,  fie  in  ber  Mble 
abjlofen,  ranbeln.  6^mcller  I  6. 492) 


Digitized  by 


Google 


(Stoffar. 


493 


327,  S5ar.  3.  3. 16 ;  ungetrindlet  erbis 

327  35ar.  j.  3.  16. 
getrpchen  »on  trechen  bie  ©hit!}  auf 

bem  £erbe  mit  Hfcfye  bebeifen  376,6 

2*gt.^d)meflerI6.471. 
getter*,  ©titer  41 7,i5-ie. 

gevard  —  die  bildnussen  werden  in 
geyard  der  vereerung  fiirgestelt 
bie2Hlbniffe.n>erben  untcr  bet  ©efabr 
bet  auf  Srrtbum  beruljenben  Screening 
aufgefteflt  349,15 

gevarlicher  (geverlicher)  weis  un* 
retfjtmdjj  iger  (betruacrifc^cr)  2Beife  230,6 
231,28.  232,*. 

gevestet  befejitgt  ll,8. 

gewachsen  —  gewachsene  sun  er* 
nwdjfene  €o^ne  339, « 

gewaggot  getoacfelt,  bin*  unb  tyerge* 
fdptoanft  129,i*.  246,12;  gewaget 
183,13. 

gewalt  tn.  —  seinen  gewalt  geben 
93oflmad?t  geben  285,22;  bevelch  und 
gewalt  geben  33,i2;  geinen  gewalt 
bevelchen  286,9;  yolligen  gewalt 
undmacht  haben  229, 19;  yolkomen 
gewalt  haben  172,9;  gwalt  und 
bevelch  haben  288,8;  in  bevelch 
haben  288,5;  mit  volkomnem  ge- 
walt erfodert  werden  172,13;  mit 
volkomnem  gewalt  erscheinen 
172,1*;  alien  gewalt  haben  auszu* 
richten  433,15;  mit  bevelch  anderer 
gewaltshaber  toertreten  burd)  ftembe 
iBeboflmddjtigte  286  35ar.  g.  3. 15;  ain 
vollmechtiger  anwald  229,32. 

gewalt  ©eroalttydtigfcit  244  31.  1.  357 
Ear.  5.3.  28.   . 

gewalt  —  in  hat  unsers  herrn  ge- 
walt troffen  tfyn  bat  ber  8cfylag  gc* 
troffen  165  33av.  j.  3. 12;  in  hat  gots 
gwalt  troffen  334, 17. 

gewaltig  mdcfyttg' 33,26-27. 

gewaltig  —  gewaltig  sein  uber  der 
statt  koren  mit  ber  93ertt>attung  bcS 
ftdbtifdjen  Storng  bctraut  fein  416, 12. 

gewaltigen  jemanben  —  ifym  ©ettalt 
ant^un  463,20. 

gewar,  gewarr  ftd?erer  9Iuferitt)att, 
3uflud>t«ort  142  23ar.  j.  3-  18.  306,9. 

gewarten  cincr  ©acfyc  —  berfetben  ge* 
todrtig  fcin  369,25. 

gewegen  geroogen  98  %  3. 

gewegen  gcfoltert  146  23ar.  $.  3-  10. 
251  S3ar.j. 3. 16. 355,25-33.  23gl.Wag. 

gewinnet  ©ettrinnjt  123,?. 
.  gewinst  gett>unf^t  342,17. 

gewonsam  fjerfommUd)  355,9. 

gewundt  ttcrnmnbet  11 0,12. 


gilt,  gildt,  giilt  {Rente,  Sinfommeu 
20,12.  75,10-12.  172,23.   $%i  rindt. 

ginner,  giner  Wnljdnger  45  3Sar.  g. 
3.  15.  341,13. 

girt  el  —  ainem  die  schlissel  von 
der  girtel  nemen  und  alles  sein  gut 
beschrei.ben  ©cfd^lag  auf  fcin  93cr« 
mogen  legen  unb  btcfcS  inncntariftercn 
37,5;  den  girtel  auflesen  und  von 
aller  hab  und  gut  gan  fcin  93ermogen 
an  bic  ©laubiger  u^ctlaffcn,  urn  ba$ 
®antr>erfaljren  berbetgufufyren  222  23ar. 
j.  3-  22 ;  den  girtel  vom  leib  ab- 
girten  und  mit  geschworem  aid  von 
allemhab  und  gut  gan  223,5;  nichts, 
dan  wa  ainen  der  girtel  umfacht, 
haben  nid?t$  Safari,  al$  r»ag  man  cben 
am  8eibe  trdgt  230,4.  # 

gi!3  /.  $lur.  gissen  Uber[c$tt>emmung 
46,7-9- 1011. 

glabhaftig  3lbj.  .glaubttmrbig  444, i; 

gelabhaftig  445,n. 
glait,  glaid,  glaidtw.  ©cleite 50,7. 

83,28.   117,21.  139,25.  142,16.  148,21. 

196,29.  285,16.  327,*.   338,".  362,15. 

461,5-10. 

glait  gellt  (fur  ba$  ©etette  cntridjtet) 

63  <H.  1. 
glaitzleut  (bic  ba$  ©eleite  geben,  bit* 

ben)  50,5  (glaitschleut  in  ber  95ar.). 
glait  der   gloggen  ©lorfcngcldute 

387,2*. 

glechter  ein  ldd)erlid)cr  21ft  188, 7. 

gleger  n.  ©elager,  untertagernbcS  f&aU 
fengeruft  fur  einc  ©riicfe  298,2». 

glesser  $tur.  gcuftcr  101  91.  2. 

glick  widerwertiges  SDiiggefcfyicf, 
Ungtutf  225,2. 

glickhafft  mit  ©likf  gefegnet  2,3. 

gliecksam  263,3. 

glimpf  —  mit  glimpfen  mit  $ug 
113,1.  —  glimpf  m.  £roft,  trojtlicbc 
Sluffaffung  cincr  €ache  441, 24. 

gling,  sinister  90,21.  91,19-28.  no,7. 
137^1-13-22.  i38/6  HI, 18.  256,9. 

gliptnus©clubbcl49,i3.  (23ei©efangen* 
nabmc  auf  ©eliibbc  toerj>rid>t  ber  ©e* 
fangene,  ftd),  tt>enn  cr  foglcidj  roicber 
freigclajfcn  ttrirb,  gur  Sofung  an  cinem 
beftimmten  Drt  $u  beftimmter  3cit  ctn* 
gufinben.) 

gmach  gcmd^lid;,  langfam  91,26. 

gmach  n.  ©cma(|,  3immcr  117,9*10*12; 
das  heimlich  gmach  130, u. 

gmecht  *)3lur.  genitalia  18  Sar.  \. 
3-14. 


Digitized  by 


Google 


494 


gmecht  $lur.  ©ema^et  70,8;  gme- 

chen  211,15. 
gniegen  n.  ©enugen  208,8. 
g6t  —  der  g6t  bet  ©otter  215,*. 
gotszier   ©egenjianbe   jum   $it$en« 

fd?mucf  168,28. 
gotz acker  Ij&uftg  g.  S3.  66,5  neben 

kirchoff  j.  93.  69,16. 
gotzgauben   $lut.    €tiftungen   gu 

dfren  ©otte«  42  93at.  $.  3-  5 ;  gotz- 

gaben  372,28.   33q1.  gotzbrot. 
gotzprot  5ltmenbtot,  jut  dljte  ©otteS 

gefhftet  165,i.  372,28.    93gl.  gotz- 
gauben. 
grebtnu8/.@tabtffittcl68,23;grabt- 

nus  169,32;  grabnusll5,*;  greb- 

dub  413,15.  423, 16.  459,1213. 
greichel  m.  ©reuel  178,13;  greil  m. 

349,13. 
greinnen  (bom  6$tt>ein)  189,9.  93gl. 

©d?meUetII6.  111. 
gren  5tt>j.  gtun  258,".  273,20.  401,«>; 

gron  277,2. 
gr  en, grenn  (grim)  —  tolj 435,7-8- n-3i, 
grenitz  /.  ©tenje  50,2. 
griebler  tfefcet  177,9.    Sc5ftl.  6d?mib 

6.  244. 
grieCwertel  tfampfticbtet  unb  Seitet 

bei  einem  Soutniet  319,i3-«n7. 
grome  #obe  19,3. 
g  r  o  n  e  n  d  gtunenb,  btuljenb  380,5. 
groB  (au$  tat.  grossus  sc.  denarius) 

2>icf:pfemug,  ©tofaen  464,*  465,19; 

grosch34,23.  81,7.  102,15. 
grundlen  ©runbeln,  ©djmetlen  (ljaben 

ifyten  Seamen  grundlen  batoon,  bafc  fte 

getne  am  ©runbe  be$  93ad?e$  fi$  auf» 

Ijalten)  328,18.  465  Bat.  $.3-  20.  2Sgl. 

8$mib  €.  245. 
grunft/.  ©tuft  345,n. 
gruppen  $lut.  tfaulbatfdp,  flauttopf 

328,19.  2Sgl.  <5$mib  6.  244. 
gschlachtg  wander    3feintu$t»ebet 

467,7-9.  33gt.  <S$meUet  III  <S.  428. 
g  s  c  h  r  i  f  f  t/.  ©$tif t,  93u$lein  304 ,5;  die 

hailige  gschrifft  304,6-n.  307,15.11 

324,6.  350,";    etwas    in   gschrifft 

geben  e«  f$tiftli$  geben  353,n.  385,  ie. 
gschwanm.  ©djtoan  328,3. 
gsod  gef$nittene«@tto^  30  Bar. 3.3.  8. 
gstatUfet96,5. 
guardi  ©atbe  266,16. 
gugin/.  Ututgto^muttet  454,27. 
g  u  g  1  e  r  m.  fettige  Scintoanb  456,*.446,  is. 
gun  gel/  ©pimuocfen  364,6. 
gut  —  liegentz    und    farentz 

unbctoegli^et  unb   betoegti^et  93eftjj 

447,18. 


gfitgewinner415,i9;f.drabanten. 
guthait  beneficium  240,13-20. 
guthertzigtDo^lgeftnnt  389,9 
gut  leitt  guteSeute,  Seute  toon  gutem 

ftamen  unb  €tamm  426,i7i8;  reichs, 

gutzfolck451,*. 
gwand Schneider  Zufy  unb  Sein* 

toanb^dnblet  im  5tletnen  458,2*.   «BftX. 

6d?me0et  IV  6. 101. 

H abend  —  was  dur  bei  habenden 

dingen  e$  toat  tljeuet,  ttojjbem  bie  Se« 

benSmittel  ljintanglid)  bot^anben  toaten 

469,2i. 
habhafft  betmogli<$  98  51.  3. 
habit  $tietfetgett>anb,  Dmat  65,13. 79, 19; 

DrbenSgetoanb  298,  H;  tonigli^et  Or- 

nat  299,20. 
habstat  fcauptilabt  445,*6. 
habtder  $lut.  £auptt$ote  414,8. 
hafen,   haffen   m.  bet  ©tucfSfyafen 

122,*.  123,3-610.  466,21.  467,5. 
hai  £eu  81  JBar.j.3.20.  219,2.  297,26-29. 

393,io. 
hai  den  3imtMtmann$art  100  51.  1. 
hailtum  <piut.  (£eiligtfyumet)  iReliquien 

69  51.  4.  417,21. 
hall  m.  ©etofe  183  93at.  3.  3.  11. 
halsstarck  ljatgjiattig  309,7. 
halt  en  far  jemanben  —  l)ict  fobiel  nrie 

in  feinblidjet  51bjt$t  halten  auf  jeman- 
ben, jemanben  ettoatten  421, 7.    $gt. 

®timmIV2  6.  277  c. 
halten  si ch  umb  jemanben  —  ft<$  an 

ilm  ljetanmadjen,  fid?  ifyn  fteunbticty  ge- 

jinnt  madden  423,7. 
hancktyntte  163,12. 
handf anen  (manipulum)  ein  Xr)eil  bet 

£tiej!etli$en  tfleibung  eineS  SDiaconen, 

oratorium  299,i. 
handgebet  —  bei  handgebeter  treu 

M  £teuaelobni&  auf  £anbf$taa.  304,i6. 
handthaben  jemanben  —  iljn  m  f einen 

9te$ten  bettljeibigen ,    fd^u^en   74, 13. 

323,1.;  handthaber  340  S3at.  3. 

3.  28;  handthabung  372,18. 
handthierer    $aufmann    167,6.   — 

handthierung  £anbel$bettieb  1 67,5. 
handzwechel  £anbtu$  108,u. 
hann  —  um  ain  hannen  lugen  f.  ge- 

logen. 
haren  auSbaaten,  bie  £aate  ti>egf$aben 

48  51.  2. 
harm  £atn  117  25at.  1.  3.  27. 
harnasch,  harniscn^atnif^463,i*; 

im  gantzen  harnisch  in  boQet  fflufiung 

158,16. 


Digitized  by 


Google 


©Ioffat. 


495 


harr  —  in  die  harr  auf  bie  £auer 
369,22.      • 

harschier  (au$  ital.  arciero,  frj.  ar- 
cher ©ogenf^c)  270,";  $lur.  har- 
schierer  319,". 

hauptgut  5ta^ttal ,  Mintage  223,23; 
hauptgut  und  nutzung  Capital  unb 
3in$  221,!3;  hauptgut  und  zins 
232,M;  hauptsuma  und  zinsen  225,*. 

hauptsacher  £au:pttfydter,  SBeranlajfer 
21 6,  "is. 

hauptsilber  @ilbergef$irr,  auf  toel* 
$em  bei  einem  ©antctt  bie  £auj>teffen 
(©egenfajj  ju  ben  beiessen)  aufgetragen 
foerben  320  51. 1. 

hauptstat,      habstatt     9ttd)t|tdtte 

109,1921.   212,16-2327.   427,15. 

haushaben  fyauSljatten  64,7;  haus- 

halten  148,». 
haushaben    n.    €ubft.    £au$tt>efen 

247,10;  haushablicher  inwoner 

bon  einem  fclb(ijtdnbigen  £au$ijalt  fufy* 

renben  Sntoofyner  im  ©cgenfafce  ju  bem 

einem    ftembcn   £au$tt>efen   ftd?   an* 

fdpltefcenben  3nt»oljnern   unb   &u  ben 

„S3urgern"  293  01.  1. 
hausmann  —  der  arm  hausmann 

im  ©egenfajje  jum  notorifdjen  Settler 

378,15. 
hausraut  m.  £au$rat  403,33. 
haussen  ein  gifcfy  (acipenser  kuso) 

465,20. 
hautneben  hat  418,5. 
heben  fatten,  tenere  302,23-2429. 
heben  —  du  muest  mir  ains  heben 

bu  mujjt  mir  ljerljatten  fur  einen  <5tteidj, 

ben  id)  bir  berfefeen  tt)ili  467, is ;  ich 

will  dir  manlich  heben  ify  null  bir 

jianbfalten  202,5. 
hecherm.^er  328,2. 
heemanat  m.  3uli  444,3;  heemondt 

458,w. 
heindt  ^eute  50  S3ar.  *.  3-  13;  heint 

113,0. 
hel  5lbj.   alatt,   f$tu>frig,  ljeu<$terif<$ 

lll,io.  $gt.  €d?mib  6.  255. 
heifer  (Sooperator  40,».  355,20. 
hellenparte     273,2;     helenparte 

308,4. 
helsen  coire  110,9.  112,15.  <Bgt.  auff- 

reiben. 
hemetter  £emben  100,6. 
henckermessig  bem  Renter  berfaflen 

199  Bar.  i.  3-  12. 
hencket  fymtenb  309  95ar.  §.  3.  17. 
herauffkrisen  tyeraufgetroctyen,  lang» 

fam  ljerangetommen  248,7. 
h  e  r  d  a  n  n  2lbb.  bon  einem  Drte  toeg  339,  i. 


her  dish  alb  $rd>.  mit  ©en.  bieSfeitS 

22,7;  abb.  61,14. 
herhaim  —  am  herhaim  ziechen  auf 

bem  ftucfmarfd)  154,i;  herhaim  ko- 

men  71,io. 
hermlen  —  mit  hermlen  (£ermetin) 

gefuttert  315,19;  mit  hermlin  under- 

zochen  315,1°. 
hert,  hart,  hart,  hort  $art  34, «. 

101,io.  101  a.  3.  146,10;  argtoerlefcenb, 

beleibigenb  431,8;  Ijeftig  35,5.  435,1s. 

438,23-24.     450,10;      hortigklich 

355,33. 
herung/.  Ser^or  463,23. 
herwerg/  £erberge  437, 17.  454, i*. 
hieig  ^iejtg  52,12.  88,7.  228,9.  249,12. 

330,14. 
hiltzin  5tbi.  Yohtm  121  31.  2.  132,12. 

136,0.  298,20.  332,5. 
himelfeur,  himelsfeur  €>onnn>enb* 

feuer  68  Bar.  3.  3-  2.  72,2.  287  Bar. 

8-  3-  1- 
hinauffk lumen    Ijinaufgetlommen, 

tynaufgetlettert  287,5-i2. 
j  hinder  —  das  hinder  ber  £intere,  po- 

dex  179,14.  197,3 
hinder  —  das  hinder  herfttr  koren 

eine  €a$e  umte^ren,  ba$  ©egenttyeil 

tyun  38,8. 
hinderwertingen9lbb.bonruc!to)drtg 

108,H;    hinderwertigen  210,12; 

hinderwertlingen    108    93ar.  $. 

3.  11.   212,5.  244  %.  1;  hinder- 

wertig  319  Bar.  &.  3.  20. 
hinlegen  den  namen  ifyn  abtegen,  auf* 

geben  5,24;  hinlegen  die  forcht  157,7 ; 

die  ungnad  204  Bar.  J.  3-  9  J  men" 

gel  2C.  284,28. 
hinlegung  S3cfeitigung  225,22-31. 
hinlesigkait    Una^tfamteit    333,« 

(verwarlosung  333  Bar.  j.  3.  18). 
hinlessigflbj;.  221,12. 
hinthon  sich  irgenbtoolnn  —  fiber* 

ftebeln  221,22. 
hintzert   ftinge&errt)   fyingeriffen,   in 

drummer  genwfen  458  Bar.  $.  3-  24. 
hin fiber  jemanbem  —  ifym  gegenuber 

320,27. 
hi  nw  erf  en   die  eotzforcht  abteaen, 

beracfyten  163,12;  hinwerfen  die  lie- 
ben  hailigen  178,1°;  alt  preuch  K. 

291,ii. 
hips  Slbj.  fyubf$,  f$6n  —  ain  hips 

mensch    eine    fcfydne   SJfrauengperfon 

44,33;  ain  hipse  person  (Don  einem 

2Wann  gebrautyt)  165  Bar.  5.  3.  12; 

ain  hipsche  person  166,4;  hips  mann 


Digitized  by 


Google 


496 


©loffar. 


$lut.  (DonflriegSleuten  a,ebtau$t)  250,6; 

ain  hipfer  mann  338,2. 
hirs  m.  £itf$  328,6. 
hirs,  hirsch  £itfc  52  51.  2.  327  93at. 

h  3-  16. 
hitzig5lbi.^cig  335,12.  359,20. 
hochmut    463,20.     £iet    f0   $iel   ^|c 

mutwillen.   €>.  unten. 
hochzeitlichait  ftcfHidjfcit  277,31; 

hochzeitlich   42,28.   86, i.  287,22. 

341,*.  345,17. 
ho  chin  —  in  die  hochin  in  bie  £61)e 

304,28.  312,3. 
hoffam  /.  £ebamme  331,7;  heffam 

331,21;  heffamm  331,23. 
hoffart  und  hoff  treiben  cin  u^i« 

geS  Sebcn  fubrcn  S23,i3. 
hoffenlich  5lbt>.  auf  fcine,  tootnefyme 

SBeife    397,22;    hofflich    136,22. 

137,20.  I41,n.  263,23. 
.  hofraitin/.  bic  £oftait,  bet  £oftaum, 

bet  ju  cinem  £aufe  unb  beffen  ©tal* 

iunaen  Qebotenbe  ftcic  ©pieltaum  65 

51.2. 
holipper  Saflcret  180  93at.  5.  3-  3. 
hollw.  2o$  87,20. 
holletz  =  bolct*C$  437,19. 
holtzer  2Bdlbet  119  <Bat.  j.  3.  21. 
horn  beim,  nad?  £aufe  410,3-*.  458,7. 

461,19. 
hon  n.  £ubn  81 A  174,20;  qgtut.  henner 

81,n.  297,io-i2;  hener  98  51.  3;  rep- 

hon  327,26.  —  henn/.  #enne  81,8; 

hennen  327,25;    <ptur.  hennen  98 

51.  3.  102,2.  174  a).  297,10-12. 
horw.^ect 53,15.57,4. 58,2-13;  horbau- 

gen  £eetpaufen  275,15;  ho rb auger 

281,n. 
horn  —  zu  neun  horn  um9Uf)t  (hora) 

293  51  1. 
hornung    bet    9Koncit    ftebtuat    30, 1. 

455,23;  hornungmanatt  470, 1. 
hos  —  ain  hx>ser  tag  cin  fycijjet  Stag 

410,6. 
hucker£ocfet,2Mftuatientjdnbkr337,n. 

401, 7;  huckerin  100  51.  4. 
-  hui  $tdt.  fyieb  (tton  fyauen)  430  Sat.  5. 

0   21 

huYt  f>iett  108,7. 

hungertuchtt.obetgaftentud)—  Qtope, 
aug  tDctgct,  gtauet  obct  triolettet  8ein* 
roanb  gefetti^te  Slc^idje,  bie  rodfytenb 
bet  gapenjeit  jut  Setbecfuna,  be$  5tteu* 
$eS  am  9Utate  aufgefydna,t  unb  nut  n>dbs 
tenb  be£  (StoanadiumS,  bet  SBanbiuna, 
unb  bc3  lefcten  <5ea,cn$  jutiicfgejoQcn 
ttmvbcn.  <Sie  n>aten  mit  btblifdjen  23il* 
bctn  bemalt  obcr  bejeidjnet  131,i°. 


huB  fte&  98  51.  2. 
hust  m.  bet  £uften  451,5. 
hymps  m.  £tomne  277,30.  278,6. 

Ibert  =  iber  (fiber)  die  461,23. 
ichtz  itgenb  cttt>a«  229,6.  230,5-8.  367,26 
idtlicher  ieglicfcet  125  51.  1. 
imber    (amomum    zingiber)    Sngtoer 

434,1;  imper  439,15. 
inbei  <piut.  bie  tnneten  5Ibtljeiluna,en, 

©emd$et  eine$  SBaueS  70  33at.  j.  3.  2. 
inder  —  dasinderba$3nnete(?)  458,  u. 
inderhalb  tnnet^atb  108  51.  1. 
inerhalbbic3feit«?  22,1 
infel,/.  ^lut.inflenoMobnlidjeSorm 

fut  Snful  j.   ©.65,i*.    79,19.   88,». 

141,25.  274,9. 
ingedinck  eihgebent  161,27.  202, 1. 
ingeweidw.Sinaen>eibcl03,8. 212,11-27. 
int  =  in  bie  452,15.    * 
inwoner  &inn>oljnet,  ©efammtljeit  bet 

©etooljnet  bet  6tabt  209,8;  inwoner 

im  engetcn  6inne  (Jintoobnet  bet  ©tabt 

obne  33uta,ettc$t  5. 23. 108  51. 1.  346, «. 

355,8;  inwoner,  burger  und  under- 

thanen  217,12. 
ired  inenb  370,27. 
irigkait,    irrigkait    €>tteitiafeit 

290,7.  326,6. 
irrig  jhittig  122, H;  irrig  und  wider- 

wertig  jttettjucfytia,  244  51. 1 ;  ain  irrig 

gewissen  ein  beuntubiflteS  ©ettnffen 

348,22. 
I  irrung  €tteitififeit  225,22. 
irsal,  irsall/.  fteinbfelifttcit  48,7;  3n* 

ttjum  189  35at.  j.  3- 13.  201  ».  366,23. 
irtum©tteit  435,25;  irrtung  431,6. 
istc^igt  446,i. 
itz  iefet  3,813.   185,22.  197,20.  210,21. 

224,31.  228,26-29-32.  229,*-3i.  230,4'5-32. 

232,8-21.    233,19-37.    381,36;    itzunt 

228,23.    351,21;    itzo   233,22.    346,5. 

375,27.   377,7;    itzot  210,29;   itzt 

365,6. 
itzig  5tbj.  iefeig 225,ii-24.  233,n.  382,". 
jarzall  —  um  die  jarzall  (urn  ba^ 

Satjt  780)  7,i;  der  oft  der  jarzall  bet 

Dtt,  n>o  bie  ©teigniffe  beg  bctteffenben 

Sabte^  etjd^lt  tuetben  9,u. 
jarzeit  3^t  —  zu  welcher  jarzeit  es 

beschechen  ist  in  U)etd)em  3^tc  2c. 

5,15.  8,7. 

jeneten  —  die  allerkostlichosten 
pferdt  (meijl  tutfifc^c)  275, 12. 

Joachimstaller  du^  Soa^imSt^al 
ftommenbe  SWfinje  (numus  Joachimi- 
cus,  vallensis);  auf  bem  IReid^^tag  ju 
5lug3buta,  t>om  3^te  1530  n?utbe  butcfy 


Digitized  by 


Google 


or. 


497 


faifetli<$e$  dbict  toetotbnet,  bajj  fur  bie 
Dauet  be^  iRei^StageS  ein  3oa^im«« 
thaler  16  ©afcen  gu  getten  tyabe.  297,2i. 

Kaf fen  faufenlH  51.  3.  435,8".  439,4. 

kauffm.ffau[327,i7. 
kaisserisch  faifetlid)  414,3. 
kamm  (kam)  —  fiber  den  kamm  ge- 

schoren  275,31.  321,". 
kanel  (au$  ital.canellalRd^t(^en)3immt 

434,i. 
k  a  n  n  t  e  ($lut.kannten,  kandten)  Jtamte 

67  51.3.99  51.4.115  51.5.  128  51  5. 

129,15.  134  51.  2. 150  51.  3. 
kantzelschreiber     427,7.        25gl. 

©rimm  V  6. 178. 
kappenhut  79,16. 
kappenzipfel —  ain  hut,  mit  ainem 

kappenzipfel  umbunden  174,9. 


kappon  102  51.  1;  koppan  81,8. 
102,*;  kappan  174,*>.  327,25;  kap- 
paun81  5t.  1. 


kapt  ge^abt  280,22;  kapt  jlatt  ge- 
hept  280,1*.  23gi.  gehept. 

kard—  diewelschkard  ©atbe  426,20. 
€.  bic  51.  5  g.  6.  426. 

kardawonisch  —  kardawonische 
schaech  €djulje  au$  3^ficnfcflen  (toon 
bcr  €tabt  Sotbotoa  benannt)  52  51.  2. 

karg5tt>i.  fnaufetig  432,« 

karlin  n.  2)em.  tlcinct  barren  190  93ar. 

karnierlinn.  2ebettdf$<$en  242  33ar. 

g.  3-  18. 
karther  5tartenft)icler  237,«. 
kauffmanschatz  /.    tfaufmannSgut 

148  23ar.  g.  3-  19.  219  93at.  g.  3-  9. 

220,1. 
kauffmansweis  burd)  tfauf  314,13; 

in  kauffweis  225,1. 
kautzenwerck  n.  falfd)e$,  f^etnfyeili* 

ge$  6piel  96  51.  4. 
keche/.  flecfyeit  290,25;  tpofyt  »etf$ric> 

ben  ffatt  kecke  289  23ar.  g.  3-  & 
keck  5lbi.  mutyig,  jtonbbaft  110,3. 
kecksilber,  quecksilber,  kooh- 

silber,  kocnsilbei-n.  Duecfftlbet 

220  S5ar.  g.  3. 14.  220,i*i8. 
keffler  ein  tflein^dnbler  131  51.  1. 
keglot  —  haben  keglot  fyaben  gefegelt 

391,35;  k6glet  124,18. 
kaim  —  in  ainem  kaim  erfaren  im 

©etyeimen  etfa&ten  341  25ar.  g.  3-  8. 
kellerin^au^alterin  108,12. 109,**". 

237,17. 
kelthin,  keltin /.  5talte  30,1.94,5. 

364,1. 
kenalle  handle  449,5. 

6t&Me$iomfen  XXIIL 


kerniezin  —  kern.  (sc.  tuch)  farmo 

jtnrot  469,5.  gjgi.  ©rimm  v  6.  218. 
kert  gugctetytt,  gugetoenbet  179,i*.202,«; 

kerdt  —  er  fiat  sich  daran  kert 

barum  getummett ,  barauf  &ucffid)t  gc* 

nommen  210,34;  er  kort  sich  435, 17. 
kertq?tdf.3nb.e«geb6rtl8733ar.j.3.18; 

kerte    gebfltte   <Ptdt.  (Sonj.   436,i; 

kore  58  95ar.  g.  3.  11;  kdrte  69,9; 

kherte  136,7. 
kethin/.  <piur.  kethinen$ette33,i. 

41,ao.  47,4.  79,17.  160,6.  236,".  253,1 

274,20;  kethelin«.$Dem. 237,3;  ke- 

thinfeur  CPetrt)/.  ffettenfeiet292,". 

388,25. 
kibel  —  3  kibel  lebendige  speis,  3 

kibel  todter  speis  3  &ubel  mit  leben* 

ben,  3  mit  tobten  gif*en  153  51.  2. 
kieplutffuptut  155,13. 
kieff  «Ptdf.  ©oni-  bon  kaffen  taufen 

38,7. 
kimich  m.  tfamin  48,i7.  93al.  93irlinaer 

6.  277. 
kindenq?lut.5tinberl04,6.223,i5.388,24. 
k  i  n  d  s  w  e  i  s  in  die  stat  komen  atf  Stint 

in  bie6tabt  fommen  61, 19;  knaben- 

und  meidleinweis  62  51.  1. 
king  tfonig  417,24. 
kippelffubel  213,4. 
kirchenmaister  antistes  oeconomi- 

carum  rerum  ecclesiae  417,18. 
kirifi,  kuriB  m.  115,5  196%;  kiriB 

und  harnischsn,14.  ©.  ^ictgu  ©rimm 

V,  2810,  3,  a.  kirisser  ^angetteitet 

195,16 
kistlerknecht  ©efeUe  eineS  tfijien* 

makers,    @$teinet$,    3iwmermann^ 

193,21'26. 

klag  —  an  der  klag  stan  bet  bent 
fctauetgotteSbienjt  anwefenb  fein  103 
51.3. 

klagen  jemanben  —  Srauet  tragen 
(dugetticty)  urn  jemanben  114,i°. 

klagkappe  65,1. 

klagklaider  80  95ar.  g.  3.  13. 

klagmantel  64,31. 

klaidungen  <piut.  tfleibet,  ©efoanb* 
ftucfe  187  g5ar.g.3.18;  £tad?ten  272,7. 
314,4;  klaidigung  264  93ar.g.3.  2. 

klainet  dfytengabe,  $teig  bei  etnem 
©*ie§enK.  «piut.klainet  124,6-15.22.25 
126,14-22;  klaineter  84,".;  klai- 
net <piut.  2Bettfygegcnjldnbe,  tfoftbat* 
teiten,  ©$dfce  149,13.  169,22.  187,24. 
225,37;  klainetter  163,".  169,1315. 
222,1;  klaineter  106,i«;  klaine- 
ther  37,2.  222  23ar.  g.  3-  1- 

klauffter  Rafter  247,2. 

32 


Digitized  by 


Google 


498 


kleck(<piur.)@*>alte  117,9. 

kleckt  —  kleckt  haben  geteictyt,  ge* 

nuat  f>aben  52,  i*.  247  33ar.  $u3.  10. 
kleib/.  tflcte  52  51  2. 
klumen  getlommen  216,25. 
kluntze    —    durch    die    kluntzen 

(€:palten)  der  fenster  sehen  jwifdjen 

ben  93orbdna,en  tjinburd)  fc^en  157,22. 
klunze  ©paltung,,    Sprung   in  einer 

2Rauer  70  95ar.  *.  3.  4. 
knellen  f.  bombern  unb  dumlen. 
knieling  auf  ben  Jftueen,  fnieenb  99 

51.3. 
kn  o  p  f  h  a  n  w.  bet  auf  bent  &ir$enf  nopf 

angebra^te  #abn  49  93ar.  3. 3-  4. 
kocher  <piur.  flower  255,".  256,8. 
kftffs/.  (capsa)  ciborium  38, ®. 
kollibrigo — ainbuntzenk.  15051. 1. 
kommenter  448,6  s.  comm  en  da- 
tor, 
konhait/.  5tuftn^cit286,24.  317,11.  343 

2kt.  3.  3.  9.  2*0.1.  kdnner. 
konnen  fennen,   ettennen   agnoscere 

356M. 
kOnner  5tbj.  tfomp.  fityner  163  93ar.  3. 

3.  12.  !Bgl.  konhait. 
kopf  m.  S3e$er,  «Potal  87,2i.  89,*. 
korg  (ital.  cargo)  ein  @en>i$t  433,27. 
korsame  /.  ©efatfam  207, 10.  263,^. 

292  33ar.  §.  3.  22.301,34.316,23;  kor- 

sam3lbt.  53,9. 139,5  263,3.413.8;  un- 

korsame/.  135,9   205,9;  unkor- 

samOlbj.  290,5.  403,9. 
k  o stung  —  auff  kostung  jemanbS  — 

auf  feine Soften  58  Ear.  $.3. 12.436«>; 

mit  grosser  kostung  463,  ®. 
krametvogel  102,3;  kramatvogel 

102  23at.  j.  3.  3.  327,27;  kromatt- 

fogell02  5I.  1. 
kranch  tfrani$  328,3. 
krecht  5lbj.    auf  ri$tia,er  ©runblage 

berufcnb,  e*t  192,8. 205,3;  ebrli$,  extern 

^aft,     te^tf^affen     117,23.    187,30. 

395,i*i5;    dexter    91,8-24.    137,1012. 

138,i.  141,17.  358,i9-2i  neben  gerecht 

275,32.  277,n. 
krecht51bt>.  $ure$t,  fertig  112,3;  krecht- 

gemacht  290,31. 
krechtigkait    ©ere^tiafeit     163, 12. 

166,io.  170,20.  171,27;  krechtigkait 

haben  zu  etwas  9fted)t3anfyru$e  tyaben 

an  ettt>a$  341  23ar.  3.  3.  8. 
krechtiglichmit3de^t(aeque)  252,io. 
kreide  (ital.  grida,  crida)  $elbo,ef$rei, 

SofungSfoort,  drtennung$jei$en  einer 

tfrtegSpartei  ubertyaupt  443, « 
kreide  —  auff  die  kreiden  und  bit  auf 

©org  309  23ar.g.  3. 17.  ©ie^e  au$  bit. 


kretzenm.  taf^enartiger  tforb  154,*6. 
kricht  ©cri$t  81,2  121,3.  239,*.8;  zu 

kricht  stan  208,9;  zu  kricht  sitzen 

32,30.  106,10.  235,23;  ainen  vor  dem 

kricht  fttrnemen  235,9;  das  kricht 

hat  erkundt  235, 10;  das  kricht  hat 

mit  recht  erkundt  236, 1S;  vor  dem 

kricht  cediren  (fein  95ermogen)  230,3; 

appeUieren  fur  das  kricht  238,^3; 

krichtzwang©eri$tgbarteit  238,1; 

krichtsherr237,i3.238,27;.kricht- 

schreiber  215, 16;   camerkricht 

236,n.  326,10;  kamerkricht  236,26. 
krimpel  n.  ©erumpel,  ©epolter  183, 12; 

Sdrm  343,2. 
krisen  s.  herauffkrisen. 
krist  n.  ©eruflc  101,6.  298,20.30.  302,12. 

312,16-21.  317,3. 
kronlach  SDem.  $u  krone  (eine  mit 

einer  $rone  auSlaufenbe  8:pi$e)  317, *o. 

23gl.  ©rimm  V  6.  2389. 
kuchinmaister  $u<fcenmeifter    55,2. 

269,i*. 
kumpt  ef  tommt  422,i*. 
kumren  —  kumren  die  irrthumb  bie 

Srrtfyumer  betdm:pfen  347,  i*. 
kunden,  kinden  fefyr  ljduftg  Dortom* 

menb  —  bie  gewoljnUcfce  ftorm  fur  ton* 

nen  (gefonnt)  18,i8.  33,20.  47,i.  48,i. 

51,2.  119,17.   i96,23.    208,20.   220,ii. 

224,2.   305,22.   320,2*.  324,20.  365,9. 

393,io. 
kundstlich  —  ain  kundstlichs  ge- 

machts  feur  ein  funfxbott  beretteteS 

5euertoert311  2tor.  j.  3.  30. 
kurtzab    5Ibt>.   turjweg    43,15.   44,«>. 

105,1*.  157,13.  221,n.  253,8. 
kurweiche/.  tfir^toetye  443, 13. 
kurzusten  —  zum  kurzusten  auf  baS 

furjejxe  347, 16. 
kutteniert    ein   $u$f&erer*5lu$bru<f 

(fdrben)  446,5-2o-2i.  <J3g(.  Ufrct  \>{t  ^^ 

tt>ert$ted?nif$e  SBebeutung  be$  Ported 
©fynib  6.  331. 

Lab  Saub  468,21. 

lachsforchen  8ad?$forelfcn  465,2*. 
lad  m.    <JUur.   laden  25ertauf$labcn 

132,121*. 
lageltt.  ga§  67  51.3.  95  5U.  99  51.4. 

131  51.  5. 
lagelinw.  Dem.  153  5(2. 
lamp  Samm  327,23. 
Ian  neben  laussen  laffen  35, 15.  57, 20. 

59Ti.  68,12.  95  $nar.  *   3,  9#  113  20. 

127  51.  2.  171,5.  216,5.  220,27.  279,6. 

332,18.   3331.  laussen. 


Digitized  by 


Google 


499 


land  ffe  laffen  216  93at.  &.  3.  5. 

landsknecht —  freie  landsknecht, 
bie  alg  gutge  winner  on  sold  einen$elb» 
jug  mitmadjen  57,*.  93gl.  drabant 

landsvolck — lands  volck  aines  fur- 
sten  bag  aug  bem  Sanbe  beffelben  jufam* 
menge$ogene£eet  im©egenfafce  ju  ben  aug 
anbctcn  Sdnbetn  ©erootbenen  145,i. 

langen  laussen  an  ainen  rat  eg  an 
ben  JRat^  gelanaen  laffen  353, 12. 

lantgrebin,  landgreben  $tut. 
trocfene  ©tdben,  jut  23efejtigung  (mit 
23otfo)etten)  an  bet  ©tenje  angelegt 
455,8-16. 

lantzknechtist  6up.  ganj  na<$  5ltt 
bet  Sanbgfne^te  (getleibet  unb  augge* 
tuflet)  273,i. 

lasset  6ubjl.  feineg  <Petjtoetf  301,30. 

lassim  5lbj.  mit  lassim  unterfiettert 
91  93at.  j.  3.  26.  €.  lasset. 

last  m.  bie  ©elajlung  125,21.  420,6. 

latt  —  dass  mans  (das  garen)  latt 
wurcken  bag  man  bag  ©atn  laffe  tt>it« 
fen  409,6. 

latz  ro.  @ttirf,  ©djltnge  108,n. 

lauffroBflenntfetbl23  5t.2;  eslieffen 
die  roB  under  dem  last  mit  einet 
tootgefefytiebenen  93ela(lung  125, 21.  @. 
au$  untet  roB. 

laussen  bie  bei  ©enbet  getooljntidpe 
gotm  flit  lassen  j.  ».  33,3.  35,12-13. 
61, 17.  62,1  102,10;  gelaussen  ge* 
laffen  47, 12.  57,24;  iau8t  et  ld§t 
216,3;  lauB  et  laffe  239,3;  lauB 
3mp.  lafj  202,5-9.  BgUan. 

lecht,  leioht  5lbb.  mettei^t,  ungefdtjt 
47,13.  117,17.  234  93at.  3.3. 11.  287,5; 
leicht  343,io. 

ledzelten (Sebaelten,  Sebf  udjen, £onig* 
fu$en)  —  sie  haben  me  buchstaben 
auffden  ledzelten  fressenweder  sie 
verstanden  haben  180  93at.  j.  3-  3- 

legen  ettoag  hinder  jemanben  —  eg  bei 
iljm  beponieten  236,20.. 

legen  sioh  bag  fyod^eitli^e  23eilaget 
ab^alten  420,18. 

legern.  Sagetjldtte,  SBagenbutg  161 
SSat.  3.  3-  17. 

legeren  sich  ff$  lagetn  241, 5. 

leibding,  laibding  n.  ftente  (auf 
Sebeng&ett)  108  5i.  1.  175,4.  311,25. 
358,27. 

leibgeding  359  51.  1. 

leiden  etttagen,  augtyalten  329,  ii;  lei- 
den  jemanben  —  feine  5lntoeferi&eit 
(@ri(lenj)  bulben  330,io. 

leidig  untDiUig  45,  i°. 

leinetetle^nt  99,13. 


leinin  — ^  ain  leinin  tuch  SEucfy  toon 
Sinnen  198,9;  lainine  klaider  99,9; 
leinnet  99  SSat.  *.  3.  9. 

leitetliegtlll,5t.  3. 

lemig — jemanben  lemig  schlagen  iljn 
fo  toetrounben ,  ba§  et  bettldgetia  obet 
tt>enigflcn^  im  ©ebtaudpe  feinet  ©liebet 
getyinbett  toitb  436,8;  iam  210,1*. 

lernen  jemanben  —  ifyn  tefyten,  belefytcn 
116,15. 187,21. 189  33at.$.  3. 43. 192,2-4 
neben  leeren  116  95at.  5.  3*  14. 

leser  —  leser  am  dom  £ulfggeijtli&e 
237,12.  238,8-n-i9 

leBetlofe  402,4. 

lesten  —  die  lesten.  bie  lefcten  410,i; 
in  dem  lesten  feiertag  436,6 — 458, 14. 

lestin  —  lestin  den  durst  lojcfyten 
ben  2>utjl  59,i5. 

letzgen  /.  (Section)   Sotlefung  177, 

7-11.16. 

letzin  —  zu  letzin  laussen  alg  5lb- 
f$iebggef$enf  geben  306  SSat.  §.  3. 1. 

letzlichjule^t  373,33. 

levitenrock  (Qtoangeliettocf)  ©etoanb 
be^  bag  (Stoangelium  tootlefenben  $tie* 
ftetg,  eineg  #tlfg!pttejletg  uber^aupt 
299,1. 

lewatt/.  Seinftanb,  Sinnen$eug,  Sin* 
nengetoanb  100  51.  4. 

1  e  w  g  e  m.  —  der  mannat  lewge  3uli  (?) 
120  51.  1  unb  51.  2.  93gl.  ©affet  untet 
1508;  SBeinbolb  2Honatnamen  @.  48 
u.  49  (laumaent,  lida). 

libel  (libell)  n.  libellus,  SBudjtein, 
6$tift  289,7-ii-  290,10-16-22.30.  291,3- 
13- 15.  324,1-3. 

lieb  —  mit  lieb  sein,  mit  frid  sein  in 
gftieben  augfommen  100,4.  100  51. 1. 

lie  gen,  gelegen  —  da  die  frau  ge- 
legen  ist  alg  fte  jut  ©ebutt  (jum  ©e* 
bdten)  niebetfam  177  25at.  j.  3-  23. 

1  i  f  f  e  r  u  n  g/.  ftatutatoety  jlegung  298, 16 ; 
lifferung  (iftafytungg&ottdte)  und  haus- 
rat  aines  closters  392,23 ;  Hfferung  an 
©^eifeunbXtanf  237,5;  mangel  ander 
lifferung  und  prot  365,5;  schmaltz 
und  andere  notturftige  ding  zu  der 
lifferung  127,12. 

lindisch  —  lindisch  tuch  Xud)  aug 
Sonbon  (englifdjeg  Zuty)  174,4. 

lo  oh  w.  ©efangnig  443,25. 

lo  sing  Sofunggtoott  443,15. 

lossung/.  Sofegelb  106,i. 

luef^Ptat.  lief  432,19. 

luft,  lufft  m.  119  25at.  j.  3.  21.  247 
25at.  j.  3.  18.  248,3.  334,24. 

lug  a?  434,2. 

lugen  23etb.  f^auen,  ubetlegen  223,22. 

32* 


Digitized  by 


Google 


500 


©foffar. 


lugin/.  bie  8uge  238,21-24. 
lfifiei  liefj  67,4. 

lust  m.$teube  101  51.  2.  168,*>. 
lustig  Sufi,  ftteube  ettegenb,  cinen  $ei» 

teren  5lnblicf  gettdtytenb  195,".  273,*. 

335,13;  lustigist  €u*>.  335,9. 
lut  Scute  63  51.  1. 
luttenschlager    Sautenfdjtaget  51 

51.5. 

Mac  hen  die  frauen  —  coire  112,^ 

maci  2Jht$tatblute  434,2. 

maculieren  befdjmupen  217,16. 

m&ngerlei  mandjetlet  374,8. 

mainung  /.  bet  ©a$»er1jaU  123  51.3. 

Maluisier  JDtotoaftet  (utfytunglid)  bei 
Napoli  di  Malvasia  auf  2Rotea,  bamt 
auf  ben  3nfeln  beg  gtie$if$en  5ltd?i» 
:pet$,  auf  (Sanbia,  aud?  auf  ©icilien 
gebaut)  67  51.3;  Malvoseyer  122,9. 

mang/.  SWange  —  93ottidjtung  $um 
©latten  ber  $u$et  446,  U;  man  gen 
Serb.  446,12. 

ma  nipel  obet  £anbfalmen,  jum  <5oan« 
gelietgetoanb  aefcotenb  299  25ar.  j.  3-  1- 

mannen  ben  bunt  ben  (fdjtodbifdjen) 
23unb  auf  mannen,  jut  £ilfe  auffotbetn 
425,w. 

manung/  5lufgebot  182,io-n.  336,12. 
448,i*. 

me  bet  ©enbet  tegelmdjjige  gotm  fur 
mer  $.  33.  4,9.  68,15.  73,*.  75,8-10. 
82,«>.  95  35ar.  j.  3.  8.  110,i*-  128, 1. 
147,7.  164,1314.  167,26.  172,*.  181,16 
195,5.  204,5.  218,2*.  219,18.  258,20. 
309,12.  329,8.  337,15.  387,23;  ni- 
merme  183,6;  nime  nimmet  204 
93at.  j.  3-  5;  minder  und  me 
327,23. 

m  e  d  e  r  i  m  5lbj.  —  mit  mederim  under- 

fattert  mit  ORarbetyeh  aefuttert  41,  n. 
melbsSWefcl  251,2. 
menoklich  mdnniglid),  tebetmann  182 

Bat.  j.  3.  6. 
monger  manner    196  93at.  j.  3.  23. 

219,18.  319  23at.  *.  3-  20.  422,6. 
menigs  mand?e$,  manege  $etfon  379,6. 
mensch  n.  ain  fast  schOn  mensch 

(fttauenfyetfon)  35,8;  ain  hips  mensch 

44,33;   das  dritt  mensch  bet  btittc 

2flenfd)  446,28. 
mercklich  bettddjtlidj  34, 16.  224,32. 

226,35;  forgfdltig  162  Sat.  j.  3-  15; 

morcklich  421,10. 
merer  w.  (bag  2flef)tet)  bie  2Jtoiotttdt, 

bet  TOa^otitdt^bcf^Iug  229,24  —  es 

ward    ain    merers  gemacht  424,6. 

435,13;  es  ist  das  merworden  435,13; 


der  rat  kort  sich  nit  an  das  mer 
435,i?;  ain  em  das  mer  ferfolgen 
lassen  iijm  bie  2)utd>fufytung  bed  2wa« 
iotitdtgbef$luffe$  julaffen  435, «. 

meBhabung/.  bie5lbfyaUungbet2Reffe 
385,13. 

me s si g  mafcooU  in  93ejua  auf  Uttyeil 
352,3. 

metzg/.  6$la$tyau«  184,29.  185,23. 
391,i. 

miessig  stan  einet6a$e —  fie  untet* 
laffen 400,i;  mQssig8teen209 51.1. 

mig  et  moge  12  8at.  $.  3-  1-  29,9. 
95    25at.    j.  *3.   8.     184,n.    31 7,20. 

326.8.  344,4.  387,23;  migen  3nf.  22 
3*ar.  8.3.  9.  42,2i.   87,i*ie.    122, i». 

212.9.  226,7.  247,9.  334,18.  349,26. 
362,8.  371,i;  fiemogen  185,19;  ir  migen 
352,19;  miglich  mogli*  l,7.  48 
93at.  j.  3.  5.  209,2.  232,*.  284,2. 
352,28.  377,15. 

miltigite  —  damit  er  den  hunger 

miltigite  milbette  33,5. 
miltigk'ait/. —  aus  kin.  u.  fttrstl. 

miltigkait  ©nabe  225, 19;  SBo^lt^dtia« 

teit  397,28. 
miltigklich  398,23. 
minchlachn.£em.5)ion$leinl44  5l.  1. 
minsten  —   vom  minsten  bis  auff 

den  maisten  00m  ©etingften  (©tin* 

beften)  big  jum  £o$fien  158,*5;  mit 

dem  minsten. wort  206  93at.  j.  3-  *  J 

bis  auf  den  minsten  leffel  334,5; 

auff  das  minst  247,8;  361,25. 
miChandlung,       mishandlung 

ungebitytlicfce  #anblung  148  51.  2.  204 

Bat.  j.  3.  9. 
miCverstand  ©ubji.  m.  falfae  5tuf- 

faffung  375,i3-i*-i6. 
mitfasten  ©onntag  letare  111  51.  3. 

127  51.  2;  mitterfasten  71, 1. 
mitleiden  —  all  burger lich  mit- 

leiden  tragen  atte  butgetlictyen  Saflen 

ttagen  367,2i. 
mitle  person  /.  oetmittetnbe  «Petfon, 

Setmittlet  238,3;    mittelperson 

59,17.  197,12.  311^22 
mitt  el  —  on  alles  mittel  unmittelbat, 

ofcne  toeiteteg  82,12. 
mittemtag  (SWittag)    6uben  203,5; 

SWittag^eit  48  51.  2. 
morgengab  ©abe  obet  ©ef  $enf ,  bad 

bet  2Rann  bet  gtau  am  2flotgen  na$ 

bet  £ocfoeit  foenbet  223,8.  225,36. 
musi  und  herr  265, 10;  musii  266,5. 
Mustatel  —  mustatel  Malvisier  67 

51.  3;  fubltc&et  ffiein  (SWabajtet)  mit 

2Kugfatengef$mac!  67  51.  3. 


Digitized  by 


Google 


ax. 


501 


mutter  halb,  mutterhalbtoonmtit* 
terli$er6eitefcr  11  S3ar.  j.  3.  3.  27,o. 
30,w 

mutwillen  ftrebel  445,6;  mutwillig 
fteuetyaft  445  91.  1. 

Nab  ^inab  87,18. 

nach  nabe  184,2;  gar  nach  beinafye 

196,i7.  93gl.  nachent. 
nachbenembt  nac&bcnannt  231,6. 
nachent   —    gar   nachent   beinafye 

374,25;  nachet  452, ie  93gl.  nach. 
nachent  (ortlidj)  nalje  441,*. 
nacher  —  nacher  gangen  nactygegan* 

gen  190  93ar.  §.  3.  9. 
nachgeend  —  das  nachgeend  jar 

bag  folgcnbe  Satyr  39,8;  am  nachge- 

enden  freitag   337,9;    baneben  das 

nachvolgende  jar  g.  SB.  41, 1. 
nachhengen  jemanbem  —  ibm  na$* 

ftettcn  18  93ar.  g.  3-  14. 
nachpauren  SRacfybam  50,3.  109,*5. 

182,23.  308,3.  351,n.  366,5-14;  nacn- 

paurschafft  350,38.  368,30.  371,i; 

nachpaurlich      349,33       367," 

368,*.      372,3-8;     nachpeurlich 

353,». 
nachstvergangen    —    donrstag 

nachstvergangen  am  t>erfloffenen£on* 

nerStag  48  51.2;  montag  nechtstver- 

gangn  206  51.  1. 
nacketnacft68  91.  3.  186, 12. 
narenhauslein,    narrenhaus- 

linein  ©efdngniS  fur  foldje,  die  groC 

unfur  und  geschrei  auff  der  gassen 

triben  193,26.  197,2 
narrenkappe  401,1°. 
narrot  unttug  215,22. 
nase  ftdSling   (cyprinus  nasus),  cin 

gifcty  328,n 
nast  —  am  nasten  tag  am  na&ften 

Sag  455,2. 
nauch  tyxa).  na$  431, 0. 
necherbifliger  372,28. 
n  e  g  e  1  ©enmrjnelfen  434, 1. 
neglachplomlen  ftdgelein  (chario- 

philos)  93,12;  negelin  93,13. 
negst  fiber  ge  ben — ainenegstuber- 

geben  andtwurt  einc  toot  furgcr  3eM 

(*,ulefct,  att  tefcte)  ubergebene  5lntn>ort 

382,i*. 
n  e m an t  (nemants,  nemantz)  1 ,8.  34, 13. 

41,10.  48,i-i8.  59,6.  66,*.  82,5-w.  87,". 

91,«  98,n.  106,10.  121,2.  155,4  i63,8. 

196.12.  210,".   229,16.  234,10.  237,9. 

247.13.  249,11.  297,8.  305,27.  307,*. 
308,16.  311,18.  354,26.  362,15.  395,8; 
nemans  162  Ear.  h  3-  23J  ne- 


ment    100    51.  4.    414, «.    429,31*. 

431,12.   436,2*;  niemants   352,"; 

niemen  109  51.  1. 
nenen  5lbto.  nirgenbS  465, **. 
nerten  nirgenbS  163,2.  182  Ear.  *.  3. 

6.  200  93ar.  j.  3.  18.  297,5.  337  93ar. 

3.  3.  6;    nierten    221,22.    236,10; 

ndrtenl63  93ar.  3.  3.  2. 
n  i  c  hs  Me  gen>otynlic|e  ftorm  bet  2)emer 

fiit  nichts  j.  93.  411,16.  425,0.  428,il 

430,10.  435,3.  440,8.  446,n. 
nichsisterminder  nidjtSbeftominber 

444,7;  nichtzdesderminder  21,5. 

Sal.  das  der. 
nicntzitmd?t$376,32.445  2U;  nitzit 

383,n. 
nidergan(toon  einem  Xljurme)  einftunen 

420,6. 
niderschlagen  sich  em  Sager  auf« 

f^lagen  (t>on  einem  £eere)  414,33. 
ni  der  watt  93abtyofe  186, 10. 
niessen,  nieCen  geniegen  116  93ar. 

j.  3.  10.  329,9.  332,0.  440,4.  447,1. 
nitzit  f.  nichtzit. 
noch  <£onj.  bennodj  46 1,21. 
nonn,  non/.  (Jftrdjenfyradje,  aucfy  in 

ba£   burgetlicfye  Seben   iibergegangen) 

hora  nona  diei  (befjen    93eginn  im 

2>utd>fdjnitt  urn  6  Ufyr  morgenS  ange* 

nommen)   3  Uljr  nadjmittagS   341,5. 

342,15. 
N  org  ken  n.  ftorbgau  105,i2.249,i.  6. 

uber  ben  geograpbifdjen  93egriff  „9torb* 

gau"  ©djmeuer  II  €>.  704. 


nu  nun  g.  93. 118  93ar.  j.  3. 1. 143  93ar. 

,  Z  "   ~~'  ~  r.8-  3- 
nur  172A 


a.3.11.22193ar.a.3.7unbj.3.15; 


nuhinfaro  in  3ufunft  359  51.  3. 
nun  regetmdgigeftorm  fur  nur  j.  93. 12,*. 
119,2.  218,10.  324,«.  342,27.  409,". 

Ob  —  ob  dem  tisch  sitzen  beim  (Sffen 

jifcen  155,i.  239,10;  jemanben  bei  fid; 

ob  dem  tisch  halten,  haben  ibn  bei 

bcrfcafel  al«©ajHaben  169®. 240, io; 

ob  uber,  mebr  alg  (bei^atylen)  196,7-8; 

ob  (uber)  andern  klaiden  174,7;  ob 

der  wesch  364, 14. 
obergestiel  w.  bieauf  einem  ertyofyten 

ffiaum  jlebenben  fltrdjenjtufyle  74,22. 
oberherr  uber  diewidertauffer  #aupt 

ber  6ette  189  93ar.  5.  3.  43. 
oberkait/.  obrigteitli$e93efugni$25,7. 

70,15.  105,n. 
oberost  —  zu  oberost  $u  oberft,  im 

oberjten©todtt>ert68,io. 
oblastwi.  grofobefctytoerlidjeSajt,  Uber* 

laji  288  93ar.  3.  3-  19.  Bgl.  288,22. 


Digitized  by 


Google 


502 


obliegen  bie  Dberljanb  erljalten,  ben 

€ieg  getoinnen  425, ^ 
off  m.  bet  Df en  464,27. 
off  en  —  offen  haus  £uren1jau$  184,15. 
offenlich  offcntUd?  117,«-i».  164  Ear. 

;.  3. 22. 177,5. 200  93ar.  j.  3- 18. 210,85. 

215,«    223,*.  226,1*.  288,10.  292,13. 

325,15.  337,2  373,31. 
oneingeflochten  —  fliegendeshar, 

oneingeflochten  tttd^t  ju  l$o!pfen  ber« 

flod?tcn  141,6. 
onersucht  —  onersucht  des  capi- 

tels  ofyne  ba$  (Sapitel  gu  erfudjen  155,8. 
ongefarjufdflifi  47,18;  ongeferdt 47 

33ar.  j.  3-  13.    343, «;   ongeferd 

215,*;  ungeverlichungefa|r 228,83. 

353,13;  ungef&rd  sine  dolo  233,82. 
ongerist  oljne  ein  grojjereg  £eer  461,n. 
ongeschlauffenobnejuf$lafen307,3. 
ongeweschen    oljne   bag    getoaf^en 

ttmrbe  100,8. 
onverschimpt  ofyne  ji$  $u  f^flmen 

179,n. 
ops  ra.  Obfl  327,2*. 
oration  /.  ©ebet  89,3.  139,8;  3lnforac&e 

138,21.  139,w.  283,20-23.  285,1.  288,u. 

309,15. 
or  den  w.  Drben3gett>anb  —  den  orden 

hinwerfen  ableaen  156,*  (die  kuthen 

hinwerf  en  1 56  XBar.  g.  3-  5);  den  orden 

von  sich  legen  174  25ar.j.3-25;  den 

orden  abthon  180,0;  den  orden  an- 

nemen,  anlegen  21,*.  68,5.  I42'2tor. 

ordnung  —  ain  ordnung  oder  ge- 

schick  machen  mit  dem  folck  ba$« 

fetbe    in    ©$la$torbnung    aufjleflen 

415,i*. 
orfen  $lur.  —  orf  ein  far^fenartiger 

ftif$  (cyprinus  orfus)  328,16. 334  51. 4. 
ornung/.  Drbnung  409,22. 
ort  ein  Biertelgutben  184  %  1.  464®. 
ort  w.  locus    3,12.   62,*.   84,20.   g9,i. 

91,21.23.  138,13.  139,9.  193,18.  211,n. 

288,4.  317,21;  qphir.  ort  220  Bar.  i. 

3;  14 ;  die  4  ort  der  gantzen  welt 

bic  bier  £immel$gegenben  167,5;  er- 

ten99  3t.  1. 
Osterwein  6|terrei$tf<$er  2Bein429,s- 10. 

433,26. 


Q  uo  ttemb  er/ Siertelia^t  92,2*.  93,2-9; 
SDie  nad)  alter  pctyftlidper  3lnorbnung 
&ur  SOBetbe  ber  ^riejicr  be(timmte  SBodje 
am  3lnfange  jebc$  firc^li^en  95icrtcl* 
jaljreS,  fyier  bie  2Bod)e  mit  bent  Sage 
treuserfinbung  236,13. 


Rabttaub448,i9. 

rach  m.  (Rau$  191  95ar.  J.  3-  7. 

raichen  raudjem  348,35. 

raichen  gereicfyen  371, 17.  391,5. 

raiff  (£onj.  $rdf.  —  er  schlag  und 

raiff  sie  er  fdplage  unb  raufe  jte  (bci 

ben  £aaren)  134,i*. 
raiffpfennig  247,1*. 
Rainfal  toftbarer,  fuger  SQBcin  67  31.  3. 

95  31.  3.  99  31.  4,  131  31.  5.  153  31.  2. 

©.  be$uglid?  ber  6rtlid?feit,  toon  ber  ber 

2Bein  ^erftammte,  Serer  II   ©.  392, 

©rimm  VIII  6.  699. 
raisig,  raissig  3lbj[.  beritten  58, 16. 

71,5.  (die  raissgen)  153  31.  6.  161,6. 

162  31.  3. 
raisiger  zeug  m.  berittener  3ug  68,1. 

140,2*.    141,*- 1*.    195,17.    196,5-89. 

276,5-6.    300,28.    312,28;    raisige 

seldner  162,27;    raisige  pferd 

fleiter  281, 12. 
ravB/.  getbjug  48  <tt.  1. 
raissen  an  einem  $rteg$*ug  tbeilnefcmen 

456,23. 

raittung  /.  9fted)nung,  3lbre$nung 
229,17. 

ramet  man  rdumt,  faubert  127  3lnni.  2. 
(Part,  geramet  ebenba. 

ran  (rein?)  fauber,  tyiibfd?  —  ain  langer, 
raner  herr,  hips  und  frolich  von 
andlit  (3tntlifc)  165  93ar.j.3. 12. 166,*. 

rasplotten  zusammen,  $rdt.  raff  ten 
jufammen,  f^arrten  jufammen  193, i9. 

rat  —  52  geschlecht  sollen  rat  und 
recht  besitzen  foflen  im  ftatye  unb  im 
©ertdjt  fifcen,  foflen  bag  JRat^«  unb 
ba$  ©ericfyiScottegium  ber  ©tabt  bilben 
9,i*;  in  ratt  gan  TOtglieb  be$  flattyeS 
fein  310,3.  450,29;  in  r&then  sitzen 
*u  ©cratfyungen  berfammclt  fein,  an 
Seratbunaen  tbeilneljmen  45,  **.  92  2*ar. 
3.  3-  20.  200  Bar.  j.  3-  3.  361,20;  fur 
rat  und  recht  komen  222,22;  jc« 
manbem  rat  und  recht  verbieten  it?m 
ben  Sutritt  aim  Sflatt)  unb  ©eridjt  (al$ 
5totyg«  unb  ©ericp^err)  Dcrbieten  98,6 
190,*;  jemanben  aus  dem  rat  setzen 
ifyn  feiner  SOBurbe  al$  tRatr>^r>crt  &er« 
lujtig  madjen  41,2*. 

ratgeb  (<JMur.  ratgeben)  JRat^^crt 
122,7.  379,29;  ratsgeb  279,1.  286 
23ar.  g<  3. 15.  392,i;  rattgeb  416,i*. 
mitratgeb  157,6;  ratsgenosse 
386,6;  ratsfreund206  3l.  1. 

rational  n.  Rationale,  $ectorale  ober 
fformale,  ftadpabmung  be$1)o1)enpriefter« 
lichen  93ruftfd?ilbe$,  ein  langlid)e$  2Mcr« 
ecf  mit  barauf  in  bier  ffietyen  gefagten 


Digitized  by 


Google 


©loffar. 


503 


jtoolf  (Sbeljkinen,  fydtct  bur<$  ein  ©ruffe 

treuj  unb  eine  23tuftfyange  etfefct  18,8. 

rattm.9flatH14,9  434,29. 435,io-iM7-20- 

21-27.29.  436,4  437,3.  439,23-25.  444,13. 

444r  1524. 

rauch  taufy,  rob  7,15.  146  Ear.  g.  3. 10. 

rauchwergk  n.  (tton  bem  Serb,  rauch- 
werken)  bag  Dbetfyolj  gcfdtlter  23dume, 
bcr  SBtyfel,  bie  9lfie  ic.  im  ©egenfafc  ju 
ben  ©tdmmen  61  93ar.  j.  3.  1.  93gt. 
©^metier  III  6.  76. 

raumpt  weg  —  man  rdumte  toeg  57,i8. 

rautm.  flaty  127  51.  2.  435,30.  454,3. 

raut  haben  tRat^  fatten,  f\fy  beratben 
412,io. 

rebig  —  nichsrebigs  nidjtg  ©eraubteg 
412,5. 

rechw.  ^328,6.  452,22. 

recht  €>ubft.  —  weder  mit  noch  on 
recht  toeber  auf  tedjtltdjem  nod)  auf 
anberem  SOBege  231,34.  232,20.  233,3i; 
das  recht  anrufen  ($att.  angeriefft) 
134^16-20;  das  recht  gan  zu  Ian  an- 
riefen  171,5;  das  recht  anschreien 
356,13;  sich  rechts  erbieten  ($art. 
erbotten)  246,7;  jemanben  zu  recht 
stellen  toot  ©erid?tftellen  239, 8;  jcman* 
ben  furnemen  mit  recht  i^n  Qerid^tlid^ 
belangen  444,25;  mit  ainander  in  das 
recht  komen  miteinanbet  in  ^tojejj  ge* 
tatyen  69  IBar.  3.  3-  10;.  vor  recht  er- 
scheinen  toot  ©ericfyt  erfcfyeinen  234,28; 
vor  dem  rechten  andtwurt  geben  fid) 
toot  ©etic^t  toeranttootten  134,24.  236,8; 
sitzen  am  rechten  an  ben  5Red)tgtoer* 
Ijanbtungen  tljeilneljmen  49, U;  hand- 
len  vor  dem  rechten  (©eti$t)  17 1,19; 
jcmanbem  recht  thon  eg  jemanbem 
gegcnubcr  auf  ben  tedjtlicfyen  (Jntfdjeib 
antommen  taffen  (mit  3lugfd?lu{)  eineg 
gutli^en  93etalci$eg)  428,i7;  jemanbem 
seine  recht  laussen  thon  ifym  gegcn* 
fiber  bem  ffiedjtgtocrfaljren  feinen  freien 
Sauf  taffen  240  <Bar.  j.  3. 15;  zu  recht 
sitzen  ju  ©erid)t  jifcen,  auf  einen  fte$tg* 
fall  be$ua,ttdje  (Stbebungen  unb  93era* 
tbungen  pflcgen  235, 19;  recht  zu  spre- 
chen  sitzen  234 P ;  mit  recht  erkundt 
butd)  ffiedjtgfytudj  etfannt  236,i8;  je* 
manbem  das  recht  fieren  feinen  ^Proccg 
fufcten  148,1-2.  171,12;  nachordnung 
des  rechtens  fur  sich  far  en  und  pro- 
cedieren  (nach  anclag,  andtwurt, 
red  und  wid erred)  135,1;  das  recht 
erstan  nach  ordnung  des  rechten 
135  93ar.  g.  3-  2;  iemanbcm  nach  ord- 
nung des  rechtens  gnug  thon  233,4 ; 
die  sach  hanget  im  rechten  fcfytoebt  bet 


©eti$t  148  93at.  j.  3-2;  jemanben  aus 
sorgen  der  peinlichen  rechten  lassen 
bie  gettd?tlid?e  Setfolgung  gegen  iljn  ein« 
fteUenllO,13;  in  dem  rechten  ist  dru- 
ber  gangen  bag  tRed^t^tocrfa^ren  bat 
getoftet  (eine  beftimmte©umme)  171,24. 

rechtag,  rechttag  m.  ©ettdjtgtag 
171,4.238,10.296,6—  ain  angesetzter 
r.  1 70,28. 234,21-25. 235," ;  ainbestimp- 
ter  r.  238, 9;  ain  endtlicher  (ent* 
f^eibenber)  r.  23  5,4;  ain  bestimpter 
endtlicher  r.  106,8;  in  beschlossen 
rechttagen  innetfyalb  beg  fdjtoebenben 
©etidjtg»etfaf)teng  450,". 

rechtbot  Sftifyerfptud)  230,28. 

recht  9Ibj.  —  ain  reenter  erb  ein  gefejj* 
mdjjiget  <£tbe  427,22.  447,20. 

rechten  ($att.  gerechtot)  mit  jeman* 
bem  —  ^rogeg  futyten  gegen  ityn  210,i8; 
urn  etoag  354,3. 

rechtgeschaffen  tedjtfaaffen  220,25. 

rechtlich  —  eine  Qatyt  rechtlich  und 
endtlich  entscheiden  ftc  auf  bem 
$Hcd^t^tt>ege  entfdjeibenb  gum  9lbf$luj} 
Btingen  23S,29;  gutlich  und  recht- 
lich handeln  auf  bem  SBege  gutlidjet 
Sereinbatung  unb  beg  ffledjtg  229,i9 

rechtmessigklich  auf  bem  2Begc  beg 
3fted)teg230,i5. 

reich  —  das  reich  liegen  lassen  bie 
toom  fteicfye  benritttgten  Xru^en  (an 
einem  bejtimmten  Dtte)  liegen  laffen 
458,6. 

reichengetei$en263,i°.93gt.raichen. 

reich  8  straOn.u./.  ain  em  des  reichs 
straB  verbieten  (urfyrunoUcfy  eine  un« 
tet  bem  €$ufce  be«  JRei^e^,  be^  JtatfetS 
fte^enbe  6tta§e  toerbieten)  einem  bag 
Setteten  ber  @tra§cn  bet  ©tabt  Derbie* 
ten,  alfo  $au«arre|!  aufetlegen  206, 7. 
206  51.  1.  208,21.  208  31.  1.  392,i9. 
399,i5;  ainem  das  reichsstrafi  ver- 
giinnen  399,14. 

reichtung/.  Sflet^um  167,26.  169,5. 

Rein  —  fiber  Rein  schweren  in  bet 
9te<I)tgfpta<i)e  oftet  tortommenb  — 
6d?nmr,  bag  Sanb  ju  meiben  464,9. 

Reins  tramm,m.  Reins  tr  am  iRIjein* 
jhom  6,7.  439,8 

reis  458,n.  €.  fischreiC. 

reittet  botten  reitenbe  93oten  420,9. 

rengnet  regnet  438, 1. 

rennen  ein  ffiofc  —  eg  teiten  125,22. 

rennen  @ubjt  n.  SEourniet  128,8. 

rennen  und  stechen  tcutnieren 
92,18.  104  «K.  7.  142,4;  8Charpf  (mit 
fd^arfen  JBaffen)  rennen  123, ».  128 
51.9. 


Digitized  by 


Google 


504 


r  e  n  n  e  r  bet  better  be$  ftenttyf etbeS  1 25 ,22. 
rerkast,  rdrkastenm.($tajten,inbem 

jtdj  ba$  9fld^rtt>affcr  fammelt,  93tunnen« 

rtog)  dffentlictyet  3ietbtunnen  120,2-3. 

120  51.  2.   123   31.  1.  364,24   463,"; 

rSrbrunnen  120  91.2. 
rettffiate,  dftct  bei  Fernet  fcotfommenb 

8.53.411,15.413,10.430,0. 
rett  tebet,  3.  $.  ©.  <Ptdf.  409,2.  428,16. 

435,9  438,23.  444M.  449,22. 
rette  —  die  rette  duch  bie  rotten  $u* 

$et  446,14-". 
retten  <Ptat.  fte  rebctcn  435, « 
reuenundbeichten(peichten){Reuc 

empftnben  u.  beicfyten  115, u.  116,4. 
reui/.  bieffieue  212,7. 
reulich,  railich  tetd)li$  10  23 at.  3. 

3.  30.  344  93at.  3.  3-  1- 
richten  <piut.  —  z&  anderen  richten 

3u  anberen  ©eridjten  (bei  einem  SWafyle) 

81,13. 

rickis  prott    93tot  au$  SRoggen  ge« 

bacfen  378,33. 
rindt  6ub(l./. {Rente — rindt,  zins  und 

gUt  16/2;  rindt  und  gilt  17,23. 75, n. 

337,8;  nutzung,  zins,  rindt  und  gilt 

362.3  <Bgl.  gilt. 

ring  (aeting)  125  91.  4;  in  ringem  har- 
nisch  tnit  leidjtem   £atnifd)    257,22. 

273.4  (Dgl.  mit  halben  harnisch 
257  S3ar.  3.  3.  22);  ringe  pferde 
leic&te  (nid^t  fd^toet  gepamette)  *Pferbe 
258,n.  317,13;  den  manteldes  kaisers 
tragen,  damit  er  dasder  ringer  (un» 
gefyinbettet,  teid^tet)  mig  von  stadt  gan 
299,12. 

ringer  —  in  ainem  ringern  kauff 

geben  biUiger  geben  379, 17. 
ringerung  —  ringerung  des  haupts 

^rleid^terung  beS  £aupte$  302, «. 
riBm.  Otiefe  313  93at.  3.  3.  8. 
roch  9tbi.  xo\),  ungefod?t  129,2. 
rochet  ro^  —  rochet  wie  das  fich  59 

Eat.  3.  3.  10.  434,6-7. 
rodlerm.  23iittell9093at.  3-3.9.200,15. 

404,7. 
rom  —  mit  rom  mit  ^ta^lerci,   untet 

ffiitymen  164, 1. 
roB  —  behendt  lauffendes  roB  Sftenn* 

tferb  321,17. 
roBlaffenw.  <Pfetbetennen  121  %  2. 
roBmille/.  (SRogmuljle)  cine  9ttufyle, 

tt)el^e  toon  ftoffen  gettieben  nritb  365,3 
rothieren,  rottieren,  sich  jtdj  gu» 

fammentotten  163  35ar.  3.  3.  2.  189 

31.  2.  308,7;  rottierung  189  31.  2. 
rotte  (rotten)  eine  ftifdjatt  328,".  93al. 

©rimm  VIII  6.  1315. 


rotmaister  —  capitanier  und  rot- 

maister  (JRdbeWfu^rer)  in  der  auffrur 

159,16. 
riibig,  riebig,  riebklichSlbj.tubig 

157,18.  206  Sat.  3. 3.  1.  263,8  368,21. 

371,1.  380,18.  382,12 
rugkfechim  Slbj.  —  ain  haubenmit 

rugkfechim  (gutter)  underfuttert  mit 

(PeljtDetf  bon  bem  ffiucfen  be$  $elj« 

t^iete«untetfuttett  41,i2. 
ruggen  halten  jemanbem  —  i(mQ3ei* 

fianb  leiften,  bie  @tange  fatten  454, 18; 

zu  rugken  werfen  bintet  fid)  toetfen, 

unaultig  madjen  376,27. 
rugkisch  prot  au$  ftoggen  gebacfen 

98,9;  a;n  rugkiner  leib  165,7.    2*gl. 

rickis  prott. 
ru st gulden  m.  ein  ben  SanbSfnedjten 

*ut  (gtljaltung  unb  23efl>oUftdnbigung  bet 

vtufhtng  getiefettet  ©eittag  48  31.  1. 

Sacher  m.  ©egnet,  SJfeinb  46,6 
samat  m.  6ammet  64,".  65,5.  84,  n. 

90,14.  273,20. 
samatin  31bj.  80  2*at.  ».  3.  25.  83,2-3 

274,19-22.  275,10.  280,26.  302,19.   309 

35at.  3.  3.  17.  312,27.  327,3. 
samentlich  fdmmttidj  332  31.  1;  sa- 

mentlich  oder  sunderlich  233,23. 
samlung  /.    <£onbent,    £onateaation 

117,ii. 
samm  wie  100  31.  4. 
sammung,  samnung/93etfammlung 

430,";  (Imtbent  359  31.  1. 
samroB  ©aumtog,  ^Pacf^ferb,  vectarius 

equus  115,2. 
sandtbotte  ©cnbbote  324,18. 
sarchm.  €atg  60, 14. 
saurbeck    ($lut.    saurbecken)    ein 

23dcfet,  bet  fauteS,  gtobeS  ©tot  b&cft 

208  %  3.   247,ii    im  ©egenfafc   3U 

sttBbeck.  95gl.  ©*me«et  II  6.  320. 
saumen  seien  ©amen  [den  178  Sat. 


cha 


schadenkef  f — wucherlich  schaden- 
keff  (<5$abentdufe)  tfauf*  unb  93et« 
fauf$gefd)dfte,  butcfy  toclcfye  bem95ett&u« 
fet  beg.  5tdufer  @djaben  crwud)$  437,8. 

schamolotin  3lbj.  ain  schamolotine 
schauppen  cine  €>$aube  au$  darnel* 
fyaaten  41,". 

schapf  en  —  es  regnet,  also  man  mit 
schapfen  (€d?djfeln)  hette  gossen  90 
»ar.  3.  3-  10. 

schapften  $tdt.  schafften  441,28. 

scharmitzel  m.  45  Sat.  3.  3-  21; 
scharmitzel    oder   feldstreit 


Digitized  by 


Google 


©loffar. 


505 


2Raffentoutmet  313,6.  317,21.  319, ". 

320,9;  feldscharmitzel  320,16. 
scharwachter  193,25. 
schaube,    schauppe  /.    Dberflcib, 

SWantel  41,".  83,3.  310&.  430,24. 
8chauff«.@^af  237,21. 
8chaumai8ter0brigteitli<$et93efdE)auer, 

bet  bie  bon  einer  beftimmten  3unft  %er« 

aejleflten  Srjeuaniffe  $u  :ptufen  fyat  446,6. 
scheden,  schaden  (pint. —  scheden 

an  den  fiessen  offcne  SQBunbcn  237,8; 

SBBunbe  401,2;  ©efcfcwute  446,3i. 
scheffelin  (Gcfe&ftlein)    Heine  Same 

257,5 
scheffen(f$tt)ab.)©o1)nen,  drbfen,  na* 

mentli*    3ucfetetbfen    296,«.     <Bal. 

©^mefler  III  6.  335. 
scheinbotte  m.  utfytunattd)  ein  mit 

einem  toerfdjloffenen  SBcfc^l  (6djein)  afr» 

Qcfanbtet  SBote,  bann  bet  ©efefyl  felbfl 

158,23.  159,2.  386,12. 
scheindantz  (schemdantz,  schim- 

dantz?)  72  «.  2. 
scheined  (fdjeinenb)  —  bei  scheine- 

dem  hornung  tp&ljtenb  be$  forming 

455,23. 
scheinet  —  fast  scheinet  tyetl  f($ei» 

nenb  114,5. 
scheinparlich  augenjtyeinlidj  369,2*. 
schelfenSflinben  218,27. 
schelk   enttoebet   €ub|t.    (<piut.    bon 

schalk)  Setruget  obex  5lbj.  fdjeld) ,  be* 

trugerifd?  171,8.    <gfti.  <g$meHet  III 

6.  352. 
schelmig  —  schelmig  und  raidig 

(tautologifd?)  121,17.  g.  fiber  ba$  SBort 

schelmig  ©^mefler  III  8.  357. 
schenckin/.  (bie S$ente) ba$ ©ef$enf 

104  91.7. 
soberer  m.  ©atbiet  336,7;  schereck 

Sarbietjtube?  336,?. 
8chetterm.feine2einn>anb446,i7-i8<Bgi. 

Scrern  ©.714;  6^meUer  III  ©.413; 

©timrn  VIII  ©.  2603. 
schetzen  —  er  schetzt  grofi  gelt  aus 

den  leutten  butcfy  Wufetteoung  ju  be* 

ja^lenbet  ©elbfummen  not^iflt  et  ifyncn 

oiel  ©elb  ab  62,  i6. 
scheuchen   tragen    @d?eu   tragen 

351,21.  370,23   377,21;   scheuchen 

hab en  374,16. 
scheuchlich  %V\.  ettoa$  $u  f$euenbc£ 

382,20. 
scheur,  schewr,  scheir/.  ©cfeeier, 

99e$et,    qpofai  51    %  5.   104  %.  7. 

123,12.  125,22.   132  31.  3.  150  91.  1. 

278,16.19. 
scheutzlich  Wt>\.  jtyeujjlid?  128,13. 


8  chick  en  —  er  sollt  in  seiner  zunft 
nicht  (=nichts)  zu  s  chicken  haben 
et  f ottte  ftdj  an  ben  Wnariegenljeiten  fci- 
net  3unft  nid^t  mefyt  attic  betbeiligen, 
fcin  (Jfytenamt  me&t  betleiben  445,3. 

schiden  ($tdt.  schidt,  schidet, schitt ) 
bur*  ba3  8ooS  entfaeiben  124,20-2123. 
126,1315.  453,i*. 

schier  —  pfingsten  schier  kunftig  bie 
nadjjtfolgenbe  (Pfmgfoeit  362,9;  auf 
ostern  schierest  362.28;  auff  das 
schiere8t  concilium  390, 15. 

schier  fajt,  beinabe  34,29. 184,5. 193,012. 
200,3.  207,1.  212,5.  266,27.  280,21. 
285,15.  395,33. 

schieBhofm.  2Bettf$iejjen, 6$ufcenfeft 

453,3. 
schieBspilw.  $tei$f$iefjen  450, 13. 
schildbub    (scu tiger ulus ,  armiger) 

£to&bub  320  2kt.  j.  3-  15. 
schimpf,  m.  6pa§,  f^et^aftet  £anbel 

330,15. 
schidte —  in  schidte  in  bet  6d)utt? 

46,1*. 
schirmen — mit  schwerten  schirmen 

mit  6d?tt>ettern  fampfen  84, 13. 
schitten  f.  obenuntet  schiden. 
s  ch  la  chhausw.Sd)lad?tyaug  19821.1. 
schlaffmagt  oder  concubina  36, 18. 
schlagglogg/  32,io. 
schlange/.©efdju&  160,17.161,1  35fl(. 

6$meflet  in  6.  451  u.  f.  oben  untet 

bichsen. 
schlauff  m.  <S$laf  306  S5at.  g.  3.  4 ; 

schlaufflin  n.  furjet6$laf  170, n. 

todtenschlauffl70,i2;schlauff- 

gelt  81,20;   schlauffen  95b.  3nf. 

109,9;  er  schlaufft  et  fd?laft  81,16; 

geschlauffen  142  2Sat.  j.  3.  6. 
schlecht  2tbj.  unbefaolten  432,13;  urn 

anfc^nlid)  20,io.  220,3.;  getoobnlid?  72 

<H.  2.  154,20.  177,25.  373,34.  432,1*. 
schlecht  21b».  fdjledjrwea,,  oljne  ffieite* 

te«431,7.  435,20.  438,12. 
schlecht  23b.  et  fcpgt   110,9  (aus- 

schlecht  348,12). 
schlein  @$leien  (gif*)  328,«. 
schlepplin  n.  Heine Untetmufce  302,i9. 
schlof,  schloff  $rat.  toon  schliefen 

—  aus  und  ain  schliefen  fyetauS*  unb 

$ineinfd?ltyfen  452,3-*.  458,11. 
schloB  ©utfl  —  <piut.  schleser  14,13; 

6^lo6  an  einet  Z^uxt  (verwundt  an 

den  schlossen ;  fflom.  unb  ^Icc.  $lur. 

die  schloB)  129,2«-25.  130,2.  211,15; 

6d?lo|  an  einet  ftette  (ain  kethin  mit 

haimlichen  schlossen)  41,20. 


Digitized  by 


Google 


506 


©toffat. 


schmalfichn.$tteimnefy(6$afe,3icgen 

jc.)  59,io. 
schmechen     f$m&fyen,     bef$im!pfen 

296,24. 
8chmecken  den  brandt  ben  burdj  ben 

Eranb  uerurfadjten  ©erucfy  toaljrnetymen 

191  Bar.  3.  3-  7. 
s  chmecket — stincketundschmecket 

schmalz  (tautology  329,8. 
schmettern  —  zu  schmettern  und 

tramern  erfallen  und  zerbrochen  ju 

fleinen    3erfdE>metterten    €tucfen    unb 

Srummern  jerfaUen  343  Ear.  3.  3- 14. 
schmirben  fdjmieren,  firremactyen  127 

31.  2.  Egl.  smirben. 
schmucken —  kappenhut  mit  scho- 

nen  schmucken  79, 16. 
schnib  <Prat.  faneite  70  31.  1.  429,*. 
s  c  h  o  1  d  e  r  Eorri^tung  unb  Eeran  jialtung 

3U  ©lucfS*  ober  £a3arbfpieten ,  biefeS 

felbfl  124,19. 
schrand  ©ubft.  /.  €$ranne,  ©etreibe* 

martt  337,712.  414, «. 
schraufen  =  schreffen?  flatten  (jcr* 

ftoren)  431  Ear.  3.  3-  9. 
scnulmaister  scholasticus  286/. 
schult  m.  scutum  317,16. 
schutz  m.  ©djujj   123  St.  3;  <JHur. 

schitz  125  31.  1. 
schwantz  m.  bie  SdjleWe  174,8. 
schwecher,  schweher  €$nrieger* 

toater  106,".  238,2-i6is.  240,*-9.  337,1*. 

364,29.  447,il 
schwecher  der  junckfrauen  stupra- 

tor  108  Ear.  3.  3-  5;  junckfrauschwe- 

cher  310,7. 
schwegler  Scfytoeaetyfetfer  51  31.  5. 
schweiger  =  schwiger  €>$nricaer* 

mutter  (uxoris  mater)  110,15. 110  31. 1. 

337,16. 
schweinkop  f —  ain  wilder  schwein- 

kopf  #opf  etne$  SBilbf^roeineS  48,i6. 
schweinspieB  m.  tricuspis  255,26. 

258,17.  ^ 
schwerlich  annemen  ettoaS  —  eS 

mit  ffiiberwiUcn ,  Unnutten  aufne^men 

206  Ear.  3.  3.  1. 
schwiger  s.  schweiger. 
sebold  6abel  319  Ear.  3.  3.  20. 
sechen  —  sich  mit  strengem  sechen 

erzeigen  gegen  jemanben  —  unfreunb* 

lidje  Elide  auf  tyn  rt^ten  394, 12. 
seckelmaister  145  31.  2. 
secret  3fb{.  ge^eim  363,*. 
secundin  —  in  dem  ersten  heutlin 

oder  secundin,  als  es  die  arzet  nen- 

nen,  ist  gewessen  ain  gestalt  wie 

ainer  jungen  sau  331,2. 


segen  —  seine  segen  sind  im  hinder 
sich  gangen  f  eine  ©egenSftmidje  tyaben 
ft$  nid?t  erfuttt  310,9. 

s eger er  m.  6afriftei67,6. 334,*. 463,28. 
sacrastei/.  67  Ear.  j.  3.  6.  80, w. 
334  Ear.  3.  3.  4.  340,8-9. 

seinftzgen  fcuften  276  Ear.  3.  3.  8. 

selbzehennd  $u  je^nt  128  31.  9. 

seld,  sold  /.  tleine$  Eauemantoefen 
237,121*16  244  31.  1.  Egl.  6(fcmeUer 
in  6.  255  ff. 

selmling6albling  (Salmo  salvelinus), 
Elod? ,  tieine  3lrt  be$  €alme$  ber  bat/« 
rifdjen  6een  unb  ftluffe  328,". 

seltzeklich  3lbj.  feltfam,  merfwurbtg 
466,17. 

seltzem3lbi.feltfam440 ,6. 461,15.462,7. 

sen  (sunt)  ftnb  445, «;  send  429,". 
436,8.  445,1*.  468,15. 

sen  glen  <piur.  jungc,  nodj  fleine  gifc^* 
djen  getoiffer  3trten,  ©rube  328, ».  Egl. 
©^mefler  m  6.  271 ;  §<r,mib  6.  492. 

senner  (semmer)  beiSDemer  fyauftg  »or* 
tommenbe  gorm  fur  januar  3.  E.  97 
312.  110  31.2.  121  31.  3.  429,7.  441,12. 
450,23.  464,27.  465,4. 

seslen — mit  iren  seslen  €>effeln  194,*. 

setzensich  gegen etroaS  —  SBiberjlanb 
entgegenfejjen  399,5. 

setzen  einen  ^rica  an  jemanben  —  bie 
Eeilegung  be$  Jrciegcg  t>on  jemanbg 
©$ieb$foru$  abfyangig  ma^en  430 
Ear.  3.  3.  21. 

setzen  —  setzen  sein  leib  und  leben 
daran  Seib  unb  Seben  bafur  einfefeen 
85,18.  217,2.  387,9;  leib  und  leben 
setzen  zu  jemanbem  — -  fein  Seben  fur 
iljn  einfefcen  162,3;  setzen  an  jeman- 
ben —  iljn  bitten,  iljn  befturmcn  178, 
Ear.  3. 3. 1 ;  setzen  etwas  hinder  die 
dhir  e$  bei  ©eite  fefcen  243,7. 

setzling  ftifcfye  3ur3u$t  in  ©ett>dffer 
ctngefefct  334  31.  4. 

sib  end  —  am  sibenden  [tag]  ber€>ie* 
bent,  ber  ftebente  £og  na<$  ber  Eeifefcung 
einer  toerfiorbenen  $erfon,  an  roclcfyem 
ber  jroeite  8eelengotte$bienj!  fur  biefelbe 
abge^alten  rourbe  393, 13. 

sibentfeurn.6onnenroenbfeur72  3l.2. 

sibitzig  —  die  sibitzig  tage  bie 3ett 
Dom^unntagseptuagesima  bi^Dftern 
400,*. 

sideltruche  Jru^e,  bie  AUgleic^  al$ 
©ife,  al«  Eanf  btent  108, 10. 

sin  $lur.  ©o^ne  104  %  7;  sun  215,9. 
220  25. 

sindfluC,sundfluC  SintfTutb  2,i*. 
2  Ear.  3.  3.  12. 


Digitized  by 


Google 


©loffar. 


507 


sitlich  5lbt>.  langfam,  aUmaWd)  396,21. 
Sgl.  Seyer  II  6.  943  (siteliche). 

sitz  —  der  sitz  was  110  schritt  ber 
©tufyl  auf  bem  bet  5lrmbrujtf(fyufce  faj), 
war  110  ©dpritte  bon  ber  ©$eibc  ent« 
femt  469#io. 

smirbenfcfymieren329,9.  iBgt.schmir- 
ben. 

sodomit  33,1.  310,11.  328,22.  335,*?; 
sodomitisch  334,2s. 

sold  q?lur.  Sofm  eineS  ©MbnerS  241,23. 

solerwi.93ot|)lafc  im  obem  ©tocftoert  130 
Ear.  j.  3-  14. 

gorge  —  jemanben  ledig  machen  und 
aus  sorgen  pringenfeineEefreiung  unb 
bic  dmfteflung  bet  gegen  ifyn  fdjtueben* 
ben  gerufytltdjen  Eerfolgung  ernnrten 
240  Sar.  g.  3-  *5;  jemanben  aus  sor- 
gen und  peinlichen  rechten  lassen 
110,13. 

sover  fofern  375,12. 

spaitzii  ©:pe$ereien  445,2i. 

span  eine  ©ipanne  287  Ear.  j.  3-  *• 

span  m.  ber  ©treit,  bie  ©treitfacfye  459 
Ear.  §.  3.  21;  spen  (<piur.)  233,21; 
spenn  290,7.  326,6. 

spech  haben  auf  jemanben,  cttoaS  — 
5lufmerten  (©:pa»  tyaben  356,8;  tfunb* 
fd?aft(exploratio)31,i*.  241,»;  jeman* 
benljetmltd?  beoba^ten  177, 12. 

spin  del  teilartig  gugeftrijjteg  £otj  19,2. 

spinett  (?)  436,*.  ©oil  bietleidjt  fjeijjen 
spinell  (©pinal ,  eine  beftimmte  ©orte 
ftaben). 

spifirut/.  virgavirens  276,9.  277,3. 
327,n. 

spitz  —  am  spitz  (in  einet  ©cfylacfyt) 
umkommen  31,2*;  sich  an  spitz  ste- 
len  45,21. 

spotlich  fyottijty,  toerfyottenb,  gum 
©*>ott  tyerauSforbernb  136,*-n.  197,3. 

310,3133.  461,19. 

sprichverwandt,  spruchver- 
wandt  fein  jemanbem  —  feinet  3uri$* 
biction  unterjtefcnb  346, n.  349,2-9. 
350,2i. 

spreuer  $lur.  bie  £iilfen,  bie  beim 
©tampfen  von  ber  ©etfle  ober  beim  ©er* 
ben  t)om  ftefen  (©pelt)  in  ber  TOljle 
abfaflen  30,9 

stabelmaister,  stebelmaister 
ein  einen  ©tab  tragenber  Eeawter  be$ 
furjili^en  £ofgeftnbe$,  ber  einer  5lb* 
teilung  beSfelben  toorftefyt  269, 1 ;  un- 
derstablinmaister  269,25;  ste- 
belmaister 294,22.  295,*. 

s tain e  —  das  staine  grab  fteinerne 
©rab  60,17;  das  staine  crucifix  69,«*. 


214,19.   215,19;  das  staine  pflaster 
94;3.  —  120,2-3. 

stalmiet,    istalmied    ©taflmietfye, 

©tatlgelb  297,26-29;  stallmie  81  Ear. 

J.  3.  20. 
8tampf— wider  in  den  alten  stampf 

tretten  rueffattig  werben  195,9. 
stapflen  <piur.  ©taffeta,  ©tufen  90 

Ear.  j.  3.  13.  92  Ear.  j.  3-  4. 
stat  —  an  der  stat  auf  ber  ©telle,  augen« 
*    blicflid?  452,6. 
statpir,  stattbier/.  ©tabtbime  66 

51.  1.  132  %  4.  247,15. 
stebelmaister  f.  stabelmaister. 
8teblachn.(©tablein)£erotb$jrab281,ii. 
stechzeug  jum  Sournieren  bejtimmte 

2Baffen  (tier  „j!umpfe",  im  ©egenfafce  gu 

ben  „f*arfen")  104  51.  7. 
stegreiff  m.  ©teigbiigel  218,1  263,25. 
steinmetzel(lapicida)©teinmefc420,i; 

stainmitzelgesellen  420, n. 
steiren  $lur.  bon  ster  465,25.    Egt. 

ster. 
stendigen  —  dem  knaben  stendigen 

den  kopf  abhauen  bem  tfnaben,  toalj* 

renb  biefer  jlanb,  ben  tfopf  abhauen 

110,i;    stendlingen   109  Ear.  5. 

322. 
ster  ein  gifd)    (accipenser,    silurus, 

sturio)  465,21. 
sterbent  m.  ba$  ©terben,  bie  tobtbrtn* 

genbe  ©eu$e  29,2024.26-  43,6.  65,20 

151,7.  247  Ear.  5.3.  18.  396,i9-2i;  in 

disen  sterbenden  leuffen  151 

51.2. 
stessig  —  stessig  und  widerwillig 

mit  ainander  werden  296,25. 
stiblin,  stublinw.  236,1617.  237,7. 
stichling  ©teener,  fcournierer  35,2. 
sticklachn.  tleineS  ©tticf3ttig,2:ucf):c. 

275,H;     zu    klainen     sticklachen 

(©turfmen)  zerbrochen  333  ©ar.5.3.8. 
stiel  $lur.  Grcremente  117  33ar.5-3.27. 
stock  m.  Dlpferjiocf  in  einem  ©otteS* 

^aufe  96  51.4.  97,9 1517. 164,17. 395,13. 

stock,  stockh  m.  ©efangnig  239, 14. 

244  51.  1.  $lur.  die  stokhe  433,i. 
stol  /.  ©tola  (Sfyeil  be$  <Priejtergett>an* 

be$)  299,i. 
st org  m.  ©tor$  328,3. 
stradioten  grie$if$e  ©Mbner  144, is. 
straff  en  jemanben  urn  eine  ©a$e  — 

i1?n  roegen  berfelben  tabeln,  &u  9tebe  jlel* 

ten  148  Ear.  j.  3.  26.  392,i*. 
strauCgeraubt  haben  ©tragenraub 

getrieben  Ijaben  153,i3. 
str eittig  (ireitfu^tig  148  95ar.  %.  3-  26f 


Digitized  by 


Google 


508 


©foffar. 


strencklich  $eftig  319  Ear.  J.  3-  20; 

strencklich  und  arwaitsam  320,*. 
stroschneiden — das  stroschneiden 

ist  auffgestanden  —  man  Ijat  bamit 

anaefanaen  42,25. 
stu  lb  ruder  eine  5lrt  toon  Saienbruber 

329,".    33gl.  6<$mib  517;  93irlinger 

414. 
stumed  —  rait  einander  zu  schaffen 

haben  mit  der  stumede  sind  €>obo» 

miterei  treiben  32, 17,23;  die  sodomit- 

tische  sind  335  51.  2. 
stundglogg/.  32," 
stupfworte  —  schmach-  und  stupf- 

worte  ©djmdij »  unb  beleibigenbe  (an* 

greifenbe)  2Borte  376,36. 
sturmglogg/ 29,16.  193,".  212,315. 

298,2.  323,16. 
sucht/.  €eud?e  466, w. 
sumptag  bci  6enber  bic  getootjnlidje 

ftorm  fur  €onntag  g.  8.  26, «    28,3. 

40,25      45,15.    84,«i5.    85,12.    93,15. 

94,n.   113,25.    117,3.   126,319.  129,8. 

194,6.  I95,ni5.  216,16.  245,10.  249,5 

292,15.329,25.  330,7;  banebensomp- 

tagj.  23.  209,7.  363,4.  389,5. 
swaz  n>a$  immcr  109  51.  1. 


Taffel  /.  23ilb  37,».  168,24.  i74/5; 
bilbtic^e  SDarftettong  burd?  8itb$auer* 
arbcit  43,i.  69, 10.  155, H;  gedecht- 
nustaffel  217,14. 

tag  —  die  burger  mit  iren  sunen,  so 
zu  iren  tagen  komen  sein  bie  miim 
big,  majorenn  gctoorben  jinb  293  51. 1 ; 
die  tochter,  so  zu  iren  tagen  komen 
Ijeirat^fabig  toerben  183  51.  2;  er 
hette  sein  vernufft  gehept  und  were 
zu  seinen  tagen  komen  er  (einftnabe) 
t)attc  fo  Diet  Sernunft  ftcjci^t,  bag  cr 
ai$  (Srtoacfyfener  anjufefyen  fei  109,16 

tagleisten  —  (sie  haben  tag  leist) 
auf  einer  93erfammlung  toerfyanbeln, 
tagen  172,15. 

tagzeiten  in  einem  tflojler,  horae 
canonicae.  €>ie  beginnen  urn  3  Ufyr 
2Rorgen$,  reidpen  bi$  6  ober  7  Ufyr 
5lbenb$  unb  bilben  bie  3«tyuntte  fur 
bie  meijt  atte  bret  6tunben  toor&unet)* 
menben  6tunbengebete  ber  5llofretleutc 
(Sagjeiten),  bie  bur$  ©locfengeldute 
toertunbigt  tt)urben  33,».  388, 1. 

tall  =  toll3aun  toon  ©rettern,  $al» 
Ufaben  7,7.  Scycr  II 6. 1564. 

t&schen —  in  der  t&schen  in  ber 
fcafd&e  373,33;  in  die  seckel  und 
taschen  154, 1*. 


tatsche  Sartfcfye,  ein  fleinerer  langli^* 
runber6*ilb  317,15 

taucher  £au$ente  (merges,  mergus, 

mergillus,  mergulus)  328,2. 
t&ufflichteuflif*  279,26.  ' 
te  din  gen  einen  93erglei<$  abf^liegen 

182,17.  186,6. 
tedingsweis  auf  bent  9Bege  toonUnter* 

fanblungen  18  93ar.  $.  3. 14. 
teg  $lur.  Sage,  b. i.  fteic&Stage,  93unbc$« 

rage  k.  434,". 
templariherrn,  templierherrn 

26,10-23-25.  27,2. 

t  ert z  /.  ber  3«traum  toon  8  Uljr  bejro. 

9  Ufyr  morgenS  an  unb  bie  bamit  toer* 

bunbene  5lnba$t  245,io. 
tharr  (toon  einem  anom.  93b.  turren 

toagen,  getrauen)  —  ich  than  idj  roagc 

38,16;  ichthar  112,24;  er  tharr  118 

Ear.  j.  3-  1. 
ther  (piur.  $t>ore  414,7-28.   ©inft.  dor 

3.  93.  414,16 
theure,  theuren/.  fctyeuerung  19,5 

34,30-32.    43#3.    94,15.    246,».    252,8. 

327,15.  378,14  gjgi.  deure. 
thie,  thien  —  thie  er  tbue  157, *5. 

172,10.  181,0.  205,2225.  356,9.  357, ". 

404,10;    abthie  345  93ar.  j.  3.  23; 

anthie  51   93ar.   g.  3.   3;    auffthie 

183,2;  hinthie  251,4.  __  thien  fie 

tyuen  (Goni-  $r.).  50,  if  206  93ar.  5. 

3.  1;  anthien  208,16;    gnug  thien 

191,3. 
thiren,    thirren,    thuren    (toon 

bem  anom.  95b.  turren  toagen,  getrauen) 

3nf.  211,7.  221,i.  303,14.  —  wir  thir- 
ren 144  51.  1 ;  ir  thirren  290,28. 
thology/.  Sttyeologie  206  51. 1. 
thon  3nf.  t^un  12,7.  33, 1.  34,«>u.  f.tt>.; 

thon  toir  tljun  29,4;  tond  ttoir  tbun 

26,0;    tyr  tond   144  51.  1;    tondt 

162,2. 
thorhot  tyoric^t  215  2*ar.  &.  3-  23. 
thorlach  n.  Str>6rlein  57,7. 
till   93rettcrjaun  128    5lnm.  9.     93gl. 

tall. 
t6chterlinn.iungcg2Rab<$enl09,n-i2; 

die  zway  tochtern  109  51.  3. 
todtengr&bel,      todtengrebel 

Stotengrdber  245  93ar.  $.  3.  4.  397,  n. 
torgen  <piur.  facfeln  (toon  franj.  torche) 

64,26. 

torst,  thorst  (toon  bem  anom.  93b. 
turren  toagen,  getrauen)  —  man  torst 
(<Pr&t.)  109,12;  sie  thorsten  157,23. 
93gl.  dorst. 

trage  <piur.  tragen  /.   ©efdfj  ober 


Digitized  by 


Google 


ar. 


509 


fonjlige  Sotri<$tung  jum  fctagen  213 

Sat.  j.  3.  3. 
traglich  5U>i.  ertrdgtid^  353,*. 
trail  &ii(U$,  ein  mit  biei  gdben  ge» 

toebteS  Ceinenjeug  434,7. 
trau,    trauen  —  gutten  glaubens 

und  trauen  sein  im  IRufe  eineS  e^r* 

li$en  unb  aetl&fftgen  SWanneS  jUljen 

36,1  219,^;   trau  und  glaub   165 

Sat.  j.jj.  12.  166,  io. 
trawanten  *ptur.  bic  ©Uebet  bet  faifcr* 

lidjen  unb  t$nigUd>en  Setbtoadpe  267,20. 

270,^.  280,80.  307,22.  308,4. 
treffen    oder    fechten   mit   den 

feinden  415,15. 
treiben  —  rennen,  was  man  aus  den 

lossen  treiben  mag  91,20. 
treid,  traid,  treit ».  ©etteibe42,i6. 

81,6.  95,616  u.  6, 
treisigest  —  bet  SDtetjjigfte  (bet  30. 

Stag)  na$  bet  Seetbigung  etneS  Set* 

flotbenen,  an  toelcfcem  ftubet  bet  lefcte 

6eelengotte$bienft  fut  benfelben  ge^alten 

jutoetben  pflegte  457, 12;  treisgost 

169,i7. 
treit  —  er  hat  treit  gebto^t  342,30; 

des  treies  abstan  aufooten  ju  broken 

377,W;  treiwort  SDtoljWott  222,10; 

traiwort  456,1. 
tremer,    tremmer   $lut.  fctummet 

216  Sat.  j.  3.  27.  333,810.  354,2. 
trimel  m.  Setemonienjlab  88,H;  bicfet 

6tocf  108,12. 
trimel  ©etiimmet  173  Sat.  j.  3.  8. 
trostelSDtoffel  328,i. 
trostlich  gefajjt  110  Sat.  3.  3.  4. 
thournier  m.   313,*.  317, 1-2-*.    319 

Sat.  j.  3.  20.    Sgl.    f  eld  s  char - 

mitzel. 
true  he/.  Sabe  jum  5lufbett>atjten  Don 

©elb  unb  ^a^ieten  97,»-»-«.  129,18-22. 

130,2-3;  trichlinSDem.  ffieifetaftdpen 

1 17 1 713- 16, 

truck  en  —  ain  trucken  ampt  und 
meB  cine  SWeffe  o^ne  ^tieftet  unbtfeld? 
388,8. 

trumbschlager  STtommelfdslaget  48 
51.1. 

trume  /.  fctompete,  <{Jofaune  —  mit 
baugen  und  trumen  141,14. 

trumer  Stontyetet  217,7.  (Sgl.  bie  Sat.) 

trumethe  /.  Stontyete  83,7.  139,7. 
282,7. 

thrumethen  ttompeten  —  auffplaus- 
sen,  trumethen  und  baugen  263, 8°; 
279,2*;  weder  trumethen  noch  bau- 
gen 165  Sat.  j.  3-  12J  trumethen, 
pfeiffen  und  baugen  287,3. 


trumether  Sttontyetet  72,3.  83,«. 
141,15.  195,18.  217  Sat.  $.3- 7-  267,25. 
280,*.  354,21;  trumether  und  hdr- 
bauger  281, U;  trumether  und  bau- 
genschlager  165  23ar.  %.  3-  12; 
trumbetten^tut.  51  51.  5. 

t  h  ur  en  w.  SHutm3,i*i5. 5A23,15. 65,23. 
73A  119,24.  120,5    213,12.  216,1617. 

221.18.  239,3-7iii7.  243,11,  321, 1*; 
turn  70  01.  1 ;  $lut.  thuren,  thu- 
ren  12,6-n.  39,2i.  85,9-20.25-26.  154,6. 

197.19.  253,19;  thurenlach  SDem. 
57,12;  thorthurn  243  51.  1 ;  thor- 
turen  72,8;  thurnstraff  243  51. 1. 

thurnen  Sb.  —  es  hat  thurnet  und 

pliteget  98,*.  152,816. 
thurner  SDonnetfdj  lag;  3  groB  thurner 

mit  ainem  krimpel  (lauteS  ©ettadpe) 

183,12;  gI0Q  thurner  und  plitzger 

183,18. 
tzuhorten  —  stet,  die  der  kirchen 

tz Shorten  ©table,  bie  bem  #it$en« 

jtaate  juge^otten  460,26. 
tzwirgweimal  409,17. 

Uberailen   jemanben  —  tyn  ubetta* 

faen  116  Sat.  j.  3. 10.  202,5.  452,15. 
aberfaren  eta>a$  —  e$  ubettteten,  ftdj 

bagegen  tetfefylen  391,20;  fubjtontibifdj 

aebtaudptet  3nf-  242  51.  1;    uber- 

farung242  5l.  1. 
uberflissigkait  —  uberflissigkait 

der  natur:   speichel,  harm  ($atn), 

stiel  (Grctemente)  117  Sat.  j.  3.  27; 

ttberflissigs  der  natur  42,20. 
iiberhand  nemen —  es  hat  uber- 

hand  genommen(bei  etnet  Setattyung) 

e$  Ijat  ftd)  bet  SWaiotttatSbefcfylujj  et* 

geben  409,5. 
uberkomen  etfcatten  ain  sun  36  Sat. 

3.3. 14;  gelt  43,12.  114  51.  3;  pfarren 

75,16;    landt    160,19;    gilt    172,23; 

schlissel  245,8;  ring  311,16. 
iibermaB  /.  Ubetfdpujj  225,3*. 
ttbertragen  Jemanben  (einet  ©a<fye)  — 

tfjn  (betfelben)  ubet^eben  62  51.  2. 
Ubertredten  (uberthredten),  uber- 

tretten  fid)  toetgeljen,  betfeljlen  82,i-5. 

239,*5.    296,19.    297,5;   abertret- 

ter  82  Sat.  j.  3-  *•   217,19   326, 13; 

abertrettung  62,5.   82,2.  H7f26. 

191,3.   217,18.    296,20.    297,6.   344,9. 

360,10. 
a  b  e  r  tr  e  f  f  en  t  —  in  manlichem  alter, 

die  jugend   ubertreffent  ubet    bie 

3ugenbia^te    JjinauS     142     Sat.   j. 

3.  18. 


Digitized  by 


Google 


510 


aberzimerw.3immettt>etf,©ebdlfe332 

S5at.  J.  3-  5-  $fit.  zimer. 
tiberzwerchs,  uberzwerch  in  bet 

Quctc  61,i*.  61  93at.  3.  3-  1.  73,20. 

87,26  184  Bar.  $.  3-  1. 
umbgef  elt  ju  $all  gebta^t  181  93ar. 

8-3.11- 

umbhangn.  ($lut.  umheng)  Sotljana, 

132  A.  4.  388,16. 
umgelt  w.  ftbgabc  ton  betSinfutyr  unb 

»om  SSetfauf  bet  SebenSmittel ,  3*fa» 

unb  23etbtau$«jteuet  (Recife)  26, 1.  36,5. 
umkort  umgefeljtt  91, 21. 
unabgeleint  untiribetlegt  382,28. 
unbesiindt  werden,   finbifd),  t>et« 

tucft  toetben  148  ©at.  9.  3.  26;  un- 

besint  unbebadjt  444,26. 
under  m.  3tt>if$enmal)lmt,  23e3»etbtot 

122,21.  124,ii. 
underfangen,  underfachen  — 

sich  der  vogtei  underfangen  biefe 

an  jtd?  nefymen  14, 13;  sich  des  guts 

underfangen  338,18.  395,14;  sich  des 

gelt  underfachen  97,7 ;  sich  des  ge- 

walts  underfachen  fid?  bie  SBefugnti 

aneianen  345,?.  —  177, 10. 
underfuttert,      underfiettert 

mit  ftuttet  untertegt  41,"-». 
undergost  —  zu  undergost  5lbt>.  ju 

untetjt,  gang  unten  317  «.  320,*. 
underhalt—  die  gestifft sind in  aim 

underhalten,  gilt  und  regierung  ge- 

wessen  16  93at.  %.  3-  10. 
underhalten    sich    ficfy    aufljalten 

362,21. 
underkeffel  3toifdjentjdnbfet,  Untet* 

Jjdnblet  419,3  427,25. 
underkomen  eine  €>a<fye  —  jte  bet* 

fyinbetn,   tljt  botbeugen  391,5     SBgl. 

furkomen. 
underschleifft  —  jemanben  auff- 

genomen  und  underschleifft    (iljm 

Untetfctylutf  gefodbtt)  haben  292,20. 
underzochen  untetfuttett  315, 16. 
undultig  9lbj.  ungebulbig  378, 15. 
uneer  —  schmach  und  uneer  (tauto* 

logifd))  357fW;  uneer  en  betuneljten 

217,16   291,1 
unf all  m.  2Riggef$icf  3 1 0,33.  %$i  fall, 
unf  ellig  9lbj.  unfe^lbat  370, 10.  381,5. 

382,13;  unf&lig  373,". 
unfurtraehtlich,  unfiirbe- 

trachtlich   unbebadjt,    unubetlegt 

32,26.  217,1.  217  Sat.  J.  3.  1. 
ungeert  berunefytt  392, 14. 
ungeffird  —  getreulich  und  unge- 

f&rd  oljne  £intetltjt,  oljne  f^Umme  Sb* 

jtdjt  233,32. 


ungestimigkait   treiben  fidtm, 

Untune  »etutfa$en  68  35at.  j.  3.  11. 
ungetrindlet  —  ungetrindlet  erbis 

327  Sat.  $.  3.  16.    6.  getrindlet. 
unholden    <piut.    £erenmei|tet    unb 

£eren,    bie    ba$    SBettet   tetjaubetn 

246,21. 
unkemenlichait  Unjutommli^feit 

383,7. 
unkorsame  s.  korsame;  unge- 

horsame/.  243  51.  1. 
unkrecht  jtelje  krecht. 
unriebig  untutyig  305,2*.    23gl.  ru- 

big. 
unseligunjtnnia  287,23.  Sgl.  Scbmefler 

III  ©.  223. 
unstlittkertze  Unfd?tittfet$e  327 ,20. 
unterschid,   /.    ©ebinaung  304,15; 

underschidm.  75,6.  Sat.  J.  3-  6- 
untrui/.  Untteue  428,7. 
untz  (vntz)  (Sonj.  MS  48  31  1. 
ununderlesigklich    unabldffia 

347,24. 

unvergriffen  unbenommen  —  un- 
abbrichlich  und  unvergriffen  229,29. 

unvergriffenlich  nicfyt  ptdjubiciet* 
U$,  ni$t  twgteifenb  229,io. 

unverlaimpt  31b j.  unbefdjolten  445,7. 

unverlangt  9Ibt>.  oljne  %b$tm,  fofott 
347,10;  unverlengt  9lbt.  371,23. 
380,33. 

unverwegeret  untoetgetlicfy  148,5. 

unverweislich  untabelig  346, n; 
tootylbegtunbet,  fK$$altig  383,27. 

unverwidert  ofyne  2Beigetung  383, 18. 

unverzogenlich  unfcetjugttcfy  347,8 
348,28.  370,9  373,10.  381,4. 

unwiderriefft,  unwiderrieff- 
lichbeleiben33, 13.33  »at.  j.  3.13. 

un  wis  sent  —  es  ist  unwissent  unbe* 
fannt  305, 10. 

unzalber  un&dljlig  29  Sat.  j.  3-  25. 

unze  hinze  MS  gu  109  <H.  1. 

unzeritt  unjettuttet  370,36. 

urancklin  Utenfel  (tyiet  Utenfelin) 
454,27. 

urfehd,  urfecht  /.  eibltdjet  Serjicfct 
auf  (Radje  fur  ettittcne  Unbitt ,  geinb* 
fdjaftic.  229,0.233,13.357,26. 

urlub,  flbfateb,  (Snttaffung  113,n. 
144,6.  179,16  333,4  354,17.  373,24 
(geurlupt  343,8);  allem  zeitli- 
cnen  urlaub  geben  jtd?  bon  bent 
jeitli^en  Seben  berabfdpteben  170,4; 
urlub  nemen  144,6;  nim  mir  von 
inen  urlub  fage,  bag  id?  mt$  Don 
tljnen  betabf^iebe  202,  i;  urlub  er- 
langenSetabfd^iebuna  etlangen  208, «. 


Digitized  by 


Google 


©toffar. 


511 


urluben  entlaffen  253,9. 

urpttttig,  urpittig  etbtetig  242,3. 
370,19  371,«;  neben  erpiittig 
370,80.377,17;  erpiettig  377,5. 

ursacher  93eranlajfet  —  ain  anfanger 
und  ursacher  217,3. 

urstendt/.  21uferfte^ung  398,". 

urtail  —  gesprochen  urtail  171,10; 
gefelt  urtail  296,6;  gegeben  urtail 
236,23-M;  (urtailbrieff  171,");  das 
urtail  fiber  jemanben  geben  193,27; 
dem  urtail  verfolg  thon  bent  Uit^eil 
nadptommen,  ftd?  i$m  untertoetfen  296,9; 
dem  urtail  leben  85,21;  dem  urtail 
nachkomen  85,23;  mit  urtail  und 
recht  (f.  recht)  32,30.  43,  i».  117  23ar. 
i.  3.  25.   171,9-22.  192,4    234  23ar.  *. 

3.  14.   235,522.28. 

urtaillenbejlimmen,au$fd}eiben446,7; 
butd?  3fU<fytetfyru<fy  anerfennen  106,n. 

Wa  ba,  tt>eit  113,6  —  too  147,«;  177, * 
218,23.  239,».  242  23at.  J.  3-  18. 
251,*.  275,30.  357,io.  364, io  —  toenn 
1,13.    70,15.    81,ni3.    105,18.   215,27. 

227.22.  290,22.  296,2*.  322,13.  333,22. 
347,26-33.  368,21.  371,6.  374,".  375,5. 
383,3.  391,5. 

wadsecklinn.  SDem.  IRetfetafdbe,  2Ran* 

tclfacf  117,13-16. 
wag  m.  bet  SQBagen  71,io-i2. 
wag/.bie2Bagc  401,20. 

wag/,  goiter  130  23ar.j.3.7.  146«-». 

356,15.  357,16 
wagerung  /.  SQBetgerung  233,30. 
wahin  toobin  109, io.  158,27. 
waidam.  SBoitoobe  312,9.  360,15   401 

Bar.  §.  3-  9. 
waldbruderm.  im  2Balbelebenber(£in* 

jiebler  43  Bar.  j.  3.  9. 
waler  bet  SGBaflet  (ein  grofjet  ftifdj  bat)* 

tif^ergluiTe  unb©een,  Silurus  Glanis 

L.)  328,17. 
wall  —  an  dem  soldi  von  recht  die 

wall  sein  gewesen  et  fyfitte  Don  re$t$« 

toegen  getodljU  toetben  fotlen  435,2. 
wamas  ©efletbuna  be$  (RumtfeS  untet 

bem  iRocfe  310,29.    391,34;  wames 

307  33ar.  j.  3.  22;  wammaBhem- 

met     100  51.   4;    wamashemet 

185,6;  wameshemet  213,n. 
wann  Gonj.  benn  63  21.  3.  98  B.  2.  108 

H.  1.    409,6.    419,20.    420,2.  422,". 

428,50.      429,10.      434,9.     435,5-21. 

436.23.  441,22. 
wart  en  toaten  46,22. 

wart  en  $Iut.  warten  oder  turen 
(St&utme)  455,17. 


was  tyduftg  fcotfommenbe  ftotm   neben 

war,  erat,  $tur.  wassen,  was  en,  wa- 

send,  wassend. 
wa.8serpruch@^aben,t»ieetbur^eine 

Ubetfcfytt>emmung  angetidjtet  tottb  96,4. 
wasserstral  95li^ffta^l  152, 16;  feur- 

stral  und  wasserstral  219,4. 
weder  (&etgletd?enb)al$  109,5.  116  3kr. 

j.  3-  10.  180  23at.  §,  3-  3. 
weder  jebet  (toon  jtoeien)  409, 2. 
we g  man  todge,  401,2i. 
we  gen  foltern  146  S5ar.  g.  3.  10. 
wegmaister  SBagmeijter  401,22. 
wegst  et  tod^jl  101, 1. 
weichbrunnenm.  getoetljteS  SDBaflcr 

404,9-io.  463,25. 

weihennechten,  weichennecht- 

tag    2Betyna$ten   433,5.    437,17-22. 

464,20. 
weil,   weill   £onj.   todljrenb    57,  is. 

216,16.  311,5   317,8;  (0tanfle  223,20. 

327,12. 
we i lent  toetlanb  (toot  3eiten)  203  91.  2. 
weillin —  ain  klains  weillin,  Heine 

2Beile,  ganj  futjet  3etaaum  157, 19. 
weinigist  —  der  weinigist  sein  bet 

©ering(tefein  372,19. 
we i  s sung  9$em>eifung  227, 21. 
weitte  —  nit  weitte  (IHaum)  gnug  im 

haus  haben  250,  i6. 
weld  <piur.  SBdlbet  39,2i.  154,7.  203, 10. 
wend  —  wend  ir  unserem  gepott  ge- 

leben?  tooUt  iljt  unfetem  ©ebote  na$* 

tommen?  323,2. 
wer    $(ur.    S&fejttgungen   —    duren 

(Xfyutme)  oder  wer  445,20, 
werehte  ttrirtte,  <Prdt.  <£onj.  409,9] 
wercklich  funjtootl,  funjigere&t  105,6. 

214,20.  312,i. 
werckman  opifex,  artifex  120  %.  2. 
werckschuch  ©$uty  att  Cdngenmag 

bet  3immetleute,  SWauret  :c.  122, 12. 
werr  SGBeljte,  Slbtoefyt  163  23ar.  j.  3.  5. 
weschen  toafdjen  —  wischen   und 

weschen  168,M. 
west  q?tdt.  t»u§te  437,28;  nmfjte  450,2. 
wetag  m.  tftantyett  99  01.  1.  422,*. 

434,io. 
wetzgar  Sfteifetafae  149  23ar.  g.  3.  15. 

2*gl.  ©irlinget  431. 
wexelkind  ORifaeburten  177,27.  i85,io. 

33gl.  ©djmeflerlV  ©.  16;    ©ritrnn, 

20tytl?.  LXVII. 
widergolten  Detgolten  46,6. 
widerkeren  jutucfgeben  325, 2. 
widerlegen  Detgelten  1  93ar.  j.  3-  1. 
widerlegen    jemanbem    pein    und 

schaden— itym  bafurSrfafc  Ieijien357,i5. 


Digitized  by 


Google 


512 


©toffat. 


widerlegung$eiaettuna240,21.  242 
SBat.  j.  5.  18.  243,4. 

widerlegung  223,8.  3m  (S&ebetttage 
widerlegt  bet  SWann  feiner  gtau  i$t 
mttgebtadjteS  ^ettat^QUt,  inbem  er  iljt 
fur  getotffe  gafle  cin  Squtoalent  toon 
feinem23etmdgen,  bic  widerlegung,  ju* 
ftdpett.  6<fymeUet  II  ©.  453. 

widern  sich  etnet  ©ad)e  —  jid)  i^r 
gegenubet  aMetynenb  uetljalten  362,5. 
370,28.  398,27.  399,3. 

widerotten  jlatt  wideretten  hribet* 
ten  ft$,  toeigetten  ftd?  279, « 

wider setzig  tDtberfe^lidb  159  91.  2. 
242  51.  1. 

widerspenigkait/.  SQBibetfyen  jltgf  ei  t 
—  w.  und  ungehorsame  135  Sat.  g. 
3.  2;  widerspenigkait  oder  auffrur 
206  93ar.  j.  3-  1>  widerspenig 
164,6.290,^.393  51.5;  widerspen- 
nig  403,30. 

widerwertigkait  /.  3einbfd?aft, 
©ttett  369,4.  371,6  389,14.  430,3. 
434,27.;  widerwertig  gegnetifd? 
369,».  374,7.  379,28.  389,8-22.  439,1?; 
unangeneljm,  fcfyabUcfy  434, 9. 

widerwil,  widerwill,  wider- 
will  e  n  m.  Unftieben,  getnbfdjaft  43, 14. 
44,i.  45,4-5.  233,18.  242,2.  245  Sat. 
8-3-4;  jemanbem  widerwillen  be- 
weissen  iljm  Setbtujj  unb  ©djaben  ju* 
fugen  240  23at.  j.  3-  3;  iemanbem 
widerwillen  began  240  Sat.  J.  3-  15J 
zu  widerwillen  annemen  ubel  auf» 
netymen  241,30;  zfi  w.  auffnemen  144 
Sat.  3.  3-  20 ;  zu  unwillen  auffnemen 
221,20;  zu  argem  annemen  221  Sat. 
j.  3-  15.  (auffnemen)  241  Sat.  *. 
3-  30.      • 

widerziechen  sich  einet  ©acfye — 
ftdj  in  Sejtfc  betfelben  fefcen  449, 1. 

wild fttr  Slifcjhal)!  70  51.  1.  Sgl. 
feurstral. 

wilpredt  —  schweinisch  wilpredt 
ftleifa  bom  2Bilbfd)tt>ein  328,7. 

willtu  tt>illft  bu  (wissen  etc.)  417,28. 

wind  —  ir  wind  tl)t  toottt  395, 15  21 ;  fte 
tootten  365,16. 

wintliechtw.  72  51.2. 

wirden  —  das  alles  ($unfte  eine$ 
SetttageS)  soil  bei  seinen  krefften 
und  wirden  (in  ©eltung)  pleiben 
231,30;  es  sol  in  seiner  wirde  vest 
onversert  stan  211,26. 

wirdigkait/.  2Butbe  139,2. 

wirig  feft,  bauettjaft  168,7. 

wissen  —  an  wissen  ofyne  Setabtebung 
(jufdUig)  449,24. 


wist  auff  7—  er  wist  (tirifctyt)   auff 

(mit  dem  tegen)  er  fdljtt  mit  bem 

SDegen  in  bie  £61je  110,6. 
witzthumb  Sicebom  269,4. 
wolf  —  der  wolf  am  fuB  offene  &nt* 

aunbung  bet  £aut,    ©efdtomt  63,  i°. 

237,ii. 
wolf  ell  tt>o$lfetl,  bitlig  434,io.  462,H; 

wolf  all  34,22.  101,13. 
wolkrathen  tootylgetatfyen  310,6. 
wolschlager  lanarius  365, 15. 
won s am  5lbj.  toonnefam  341,4. 
wort  —  das  wort  thun  iemanbem  — 

tfcm  feme  ©ad?e  oot©eti<$t  fityten,  ityn 

oettteten  403,30. 
wullin  5lbi.  tootten  71, ".  80,14-25-26. 
wundartzatm.  168,*7. 

Xelm.  ©efefle  110  51.1. 

Zaberei/.  3aubetei  246,21. 

z  an  gen  (igatt.  zanget)  ftreiten  33, 16. 

103,13.  332,15. 
ze  Ij&ufig  oottommenbe  ftotm  fur  zu  Dot 

bemSnfinitto  J.  S.zetragen51 51. 5,  ze- 

trincken  59  51. 2;  in  3ufammcnfe|&ungen 

toie  zeffiB  59  51.  2;  zegfit  70  51.  1. 
zech,zeche/.  $itd?em>etmogen  (Setmo* 

gen  einet  bejlimmten  tftt<fye)  245  Sat. 

j.  3.  20.  390,18;  zechmaister  93cr» 

waltet  be$  $it$em>etmogen$  245, 1-8-20. 

340,24.  353,33.  359,5-6.  378,31.  385,6. 

386,16.388,15-25.459,14. 
zechend  bet  3^nte  (decimae)  16,15. 
zechent§ebn  376,7. 
zecher  —  zu  wainen  und  zechern 

(3%en)  bewe^t  33, 10.  202,". 
zeile,  zeil  (zeill)  @$i$te  (Don  £ofa) 

68  Sat.  $.  3.  2.  72,4.  72  51.-2. 
zeit  —  zeit  darvorgan  jeitig,  frity,  fcalb 

bafcongetyen  343,4. 
zeit  m.  in  disem  zeit  in  biefem  fieben 

2,4;   in  diser  zeit  144,5;  im  zeitli- 

chen  303,i»;  (in)  mitler  zeit  in  bet 

3»>ifd?en&ett  91, 1. 140,i».  144,3. 171, 12. 

311,5.  317,8.  324,17.  362,24. 
z  e  i  t —  die  siben  zeiten  (in  einem  tf  loftet) 

horae  canonicae  387  Sat.  j.  3»  27. 

388,5.  Sgl.  tagzeiten. 
zeiten  $lut.  $u  zeit  54.  55.  56.  71, 17. 

122,16.  313,18.  317,6.  336  ©at.  $.3. 11. 
zemen  jufammen  428,6. 
zemengeflossen    lufammengefloffen 

100  51.  4. 
zemengesamlet  gefammelt,  jufam* 

mengebta^t  428,2. 
zenne  3^ne,  dentes  33,4. 
zerer  $taffet,  Setf<$toenbet  310,7. 


Digitized  by 


Google 


©toffar. 


513 


zereest  jerjtort  20  Bar.  j.  3.  6.  Bgf. 

oben  eresst  unb  f.  Seyer  I  6.  662. 
zerknist  jcrfdjmettert  215  Bar.  $3.  25. 

BaL  erknist. 
zerrissen  —  ain  closter  zerrissen 

(jetftdrt)  19,i*. 
zerritt  —  mit  zerrittem  teutschen 

mit  toerborbenem  $)eutf$  5,2*. 
zeug  m.  3ug,  ©$ar  j.  93.  274,2526. 

275,i-2;  exercitus 414,30-31.  Bgl.untcr 

raissig. 
zewegenbringenjutt)Cgcnbtingcn424,1. 
ziechen   in  ben  lefeten  3uoen  Ueaen 

170,15. 

zilen  jemanbem  —  cine  3*it  bejlimmen 

112,17. 

zill  <piur.  Sermine  450,8. 

zimer  w.  Balfentoerf,  SDadjjrutyl  39,23. 

40,6.  49,*.  201,*-7.  332  Bar.  $.  3-  5. 
zirckl,    zirckel  m.    flreig  auf  ber 

©d?ufeenf$etbe  124,26  126,9.  469,". 
zuberlachw.SDem.Scfyaff — zuberlach 

mit  vischen  44  51. 2.  51  %.  5.  67  %  3 ; 

zuberlin  131  St.  5.  150  %.  3. 
zucken  —  das  schwert  auszucken 

au3ber@<$cibe$iel)en  173,5;  dasliecht 

ausderhandt  zucken  reiflen  182,*; 

jemanben  herab  zucken  Ijerab  reigen 

108#n;  mit  bem  <§d>n?erte  einen  6trei$ 

fu^ren  HO,?, 
zueinander  schreiben  einanber  fdjrei* 

ben  356,io-23. 

zufall  —  erblicher  zufall  drbfatt  221 

Bar.  j.  3-1  I. 
zugesel  Sooperator  178,i;  zugesel- 

lenseelsorger  187, 31. 


zuhandt  fooUt$  118  Bar.  j.  3-  1. 
zukunft/.  flntunft,  adventus  115  Bar. 

j.  3.  6.  137,16.  263,310.  274,io.  285,2. 

306,16.  313,8;  zukinftig  flbj.  ad- 

venturus  188,6;  nadjfrfolgenb  224,". 

—  es  ist  zukinftig  unmittelbar  bet>or« 

ftefanb  198,  is. 
zunachetjunaljenb,  ft<$  naljembl67,i9. 
zusprechen  —  freindlichs  zuspre- 

chens  sein  leutfelta,  fein  166,6. 
zuschlajjen  kethinen  vor  den  gassen 

fie  quer  uber  bie  ©affen  fyannen  298,7. 

Bg,l.  furschlagen. 
zu stand  —  zfistan  jemanbem  —  auf 

feine  6eite  treten,  tym  anfyangen  457,3. 
zweiung  /.    (Jntjtoeiuna.,   3nwt™^t 

373,23.  374,7. 

zwelfbotte  m.  bie  jtoolf  9fyofiel  unb 
Be^cidjnuna,  fur  jeben  ber  jtt)5(f  Styoflel 
5,2.  8,25.  115  Bar.j.3. 6. 209,9. 246,". 
467,3;  zwelfbottentag  Sfyojteltao, 
209,9.  297,35.  447,13. 

zwelfer  m.  SWitaUebbeS  au$  jWolf^er* 

fonen  bejiebenben  9lu$f$uffe3  ber  3unft 

253,12.  435,*.  441,1. 
zwerchfingerm.  ftingerbicfel00  9l.4. 
zwerchhand/.  ^anbbreite  100  31.  4. 
zwischen  mit  bem  ©en.  373,*.  377, 12; 

mit  bem  ©en.  unb  $>at.  377,30.  425,4. 

428,23.  444,*;  mit   bem  2>at.  43,i*. 

227,20.  235,2.  298,5.  375,9. 
zwitrecht  <piur.dissidiae3,i2. 44  Bar. 

j.  3.  2.  233,21. 
zwu  —  zwu  steurn  (jtt)ei  ©teuerquoten) 

195  SI.  1. 


&tabtt$rimifen  XXIII. 


33 


Digitized  by 


Google 


$etfonett»erset$m§* 


¥orbemerhnng. 

Da*  nadrfotgenbe  $etfonen»erseic&mB  iff  nad>  ben  ©nmbfafren  unb  in  ber  from  fctgefMIt,  bit 
f^r  bit  Botanaebenben  ©Snbe  matgebenb  nxuen.  2)ie  IRamen  bet  »orfommenben  beutfaen  ftbel#gef$Ud>tet 
wutben  foweit  fie  mit  6id)etbeit  ibentiflciett  roetben  fonnten,  na$  bet  6$teib»rife  in  bem  ©on  Xitan 
»on  fcefnet  unb  anbeten  betau*geflebenen  „©tammbuc&  brt  blityenben  unb  abgeftotbenen  tbeW  in  $euti$* 
lanb,"  ?Regen*butg  1860.  aufgenommen ,  bie  febt  flat!  cenumpietten  Bamen  bet  au#lanbif$cn  »bel*- 
gefaiedfrtet,  fotoeit  e*  m&glidfr  wat,  aul  anbeten  einfdfrlagigen  $ilf*mitteln  titytg  geftedt.  m. 


SlbenSbetg,  ©taf  oon  45.  46,  i. 

Abraham  398,". 

NbSbetg  (£ap$betg),  $einti<$  oon  32,*. 

£boma$oon  149. 
ttbclgetg,  6tjtu$,  3unftmeijUt  betSebetet 

247©at.  J.  3-  10. 
flbelmann,  tfontabuon,  2>om$ett  in  Sluge- 

butg  386,8. 
3otyann  bon ,  tfommentbut  ©on  93lu* 
mentyal  (©lemenbatt,  *piomtntatt) 
77,».  448,«. 
<«bler,  VbiUW,  taifcrli^cr  Otaty  70,8.  73 

21.3. 104  91.7.  306  ©at.  $.3. 4.423,». 

424.  429,8;  fcinc  Jtau  424. 
SlnbteaS,  ©ecrctdt  be$  tfonig*  3etbi« 
nanb  269,5.  361, ™. 
ttbolf  (SWeifUtflbolf),  bet  ©ilbbauet  69,20. 
flbolf  (SDoctot  Nbolf),  bet  «tjt  f.  Dcco. 
flffenfkin,  ffiolfgana  Don,  Utittet,  Dber« 

amtmann  be*  8tifte*  ffiotm*  260,is. 
6t.Nfta  5,7. 18,".  40,i.  88,22.  143  ©at. 

j.  3-  H.353,24. 
flgnee  f.  ©etnauet. 
Mgremont,  ©taf  oon  267, 12. 
Slgttcola  (Dr.  (Jtfleben),  3obann,  tutfa$jt< 

f*et  qptebiget  254,  w.  281, 21. 
flguilat,  3Jtottgtaf  oon  (Don  $ebto  9la» 

mitej  flttelano  fconbebeSlguilat)  266,20. 

318,29.  319,20. 
Styam  Waimet),  ffiolfgang  bon  448,8. 
SUdjoffen,  Dr.  3afob  oon,  Utatlj  bet  Sto- 

nigin  3Jtotta  oon  Unaatn  294, w. 
fllba,  £et§og  oon  —  (fterbtnanb  flloatej 

oon  Solebo)  266,*;  Hntyontu*  £einti- 

cu$ ,  fetn  ©o^n  266,4.   6.  au$  unter 

£olebo. 


HlbetStotffet  (fclbetfborffet),  2)om$en  *u 

{JteiPna285». 
Hlbuta ,  3ofann  oon ,  8anbe$l>au£tinann 

ju  ©aljbutg  270  ©at.  j.  3.  23. 
flltamita  (Hitemijte),  ©taf  oon  318,". 

319,23. 

Slman,  Sofymn,  3*$nmj!et  ju  6t.  Ulri$ 

354,i. 
Hmetfeeoon,  ©etnbatb,  (jelfet  am2>om  ju 

ttugSbutg  355,20.  356.  357. 
3Utenbotffet,  3o&ann  „bo1?enufd>et  secre- 
tari"  im  @ef  olge  bet  tfonigin  SRaria  oon 
Ungatn  294,27 
flntyettuS,  ©atet  be*  #. 6tntyte$t  417,25. 
flneifa,  SRatfgtaf  oon  266*>. 
flnblau  (flnbeiaw),  3^ob  Oon  88,«. 
6t.  tobtea*  279,®.  315 ,». 
flnfcalt,  5ut(len  oon  77  ».  196,6. 

3oa$im  (255, 1*.)  258,  «.  5.  282  ». 
Sobann  255,i*.  282,». 
Sftubolf  417,8. 

ffiolfgang  254,5.  (258  «.)  263,27. 278 
«.l.  279,»7.282»;  feine  6d>»f 
Pet  SWatgatet^a  279,". 
tttngetet  (flngtet),  Dr.  ©tegoti  269, i>. 
3obann,  tfomg  {Jetbinanb*  ^ofja^l« 
f^teibet  270,5. 
6t.  «nton  279,9. 
tttquiieia,  ©if^5(e  oon 
$ettu$  ©enetu*  8,«. 
SWatquatb   oon   ftanbegg   f.   untet 
9tug*butg,  ©if^ofe. 
5ltco,  ^etjog  oon  267, «. 
Htembeta,  ©taf  oon,  tttnton  67  %.  3. 
^Itnimt^ftn^m),  3obannoon,  futbtanben* 
burgifd?et  SHat^  255,20. 


Digitized  by 


Google 


^Pcrf ottcnt>crgctc^tit6  (5Cr^cttf 5Karfgraf  t>. — Salfe$aufettU.@$ttoabe<f,@vafettto.).  515 


9lt$ott,  SWatf  gtaf  toon  f.  unter  (Stoty. 
Mtnolb,  93eatu$,  faifetltd^ct  tfan*leif$tei= 

bet  264,19.  268,7. 
Slt^t  (Slttjat),  ©efat.  169,15. 
5Jnton  44,7. 
©etnljarb  44,i. 
IXtri*  44,7. 104,9.  157  «.  2.  440,20. 

457,6. 465,2;  feinc  £o$tet ©tbttle, 

3afob  ftugget*  fttau  165  S5ar.  a. 

3.  12.  169.  240,15.  244  %  1. 
SQBityetm  60,7.  410,5. 
9lfiKt$,  Solemn  (bet  SQBebet),  cin  ffiiebet* 

tdufet  202  «.  2. 
fltri  (Attest),  »if$of  toon  264,25. 
SlugSbutg,  93if$5fe. 

Hnfelm  (toon  ftenningen)  33,u. 
Etuno  15,9.  16,i9. 17. 
SButfarb  (Don  Gtfetbadj)  30,25. 
Gl)tifh>M(toon6tabton)136,ii.l38,8. 

160,6.  206  23at.  j.  3-  1.  208,9. 

234.  235.  246,9  260,9.  262  21. 1. 

274,8.  277,15.278,6.279,24.280,1. 

283,f  295,25.  296,7.  345,21.  346. 

347.   348.  349.  350.  351.   352. 

353.  357,25.    358.    361,10.    366 

33at.  3.  3.  27.  368,5.  371.  372. 

373.  374.  375. 376. 377. 378. 379. 

380.  381.  382.  383.  402.  403. 
SDegenljatb  (toon  £etlenflein)  27. 
SDiontftuS  5,3.  8,i3.  373,21. 
(Sber^arb  18  Eat.  j.  3.  3. 
(Sbet^atb  (toon  tfttd)betg)  32.  33,io. 
(Smbtico  8,io.  17,25.  18,1. 
gtiebti$  (toon  ©tafened)  33. 
fttiebtid)  (toon3otietn)  54  01.8.  58,". 

59. 60. 73  91.3.  74,3.  77,8. 79. 80,2. 

82.  83,14.   86.  88.  90,3   97.  103 

91.3U.4.  104.111.409.410.417. 

419,5.  423,15.  424,28.  437.  446. 
£attmann  (toon  SMUingen)  21, 19.  22. 

23.  24,17.  27,13. 
£etnri$  II.  14,3.  18. 
£eintt$  (toon  6djoned)  28, «. 
£etntt$  (toon  Si^tenau)  112,5  120 

91.  3.  451,3.  454,1.  459.  466,7. 
Hermann  20,3. 
3ol?ann  (toon2Betbenbetg)  38,23.43,1. 

144  «.  1 
tfontab  HI.  21,2. 
Suttotb  12,21. 

SWanno  (SWatcomano)  10,28. 
SWatquatbl.  (tooniRanbea,g)  28,25. 29. 

@.  au<fy  untcr  9lquileja. 
$etet  (toon  ©dpaumbutg)  37, ".  38,6. 
6iegfrieb  1. 15,6. 
©ieafticb  II.  19. 
©irnpett  6,28.  7.  12,io.  60,13.  107 

<H.  4.  108,1.  417.  418. 


UbatfcalcuS  21. 

Uhit)  5,7.  11.  12.  13,7.  15.  16.  17. 

21,20.  40,1. 
2Baltl?et  I.  20,13. 
SQBaltyet  (toon  £o$f$ltfc)  30. 
•  2Bictexp  15,17. 
2Botff>att  (toon  flot)  25.  26. 
3cifo  10,28. 
3o&tmu$  f.  SDiontojtuS. 
2Betybif$ofe  79,18.88,7. 97,io.  136,12. 

274,8.  277.  437,14. 
SDomfa^ttct52,9. 113,23.132,16. 136,5. 
155,8.  154,8.    164,23.   181.  238. 
346.  347.  348.   349.  350.   351. 
352. 353.356. 357,25.  358.  367,10. 
368.  369.  370.  371.  372. 373. 374. 
375.  376.  377. 378. 379. 380. 381. 
382.  383.  384.  385.  386.  419,5 
425,1.  426,12.  426  2*at.  j.  3.  14. 
432,5.  441.  451.  463,22. 
9lugu(tu«  DctatotanuS  6,5.  63,6. 
Wunfofet,  3o1>ann(toon  ftegenSbutg) 416,8. 
SltoaloS  be,  flobtigo  318,3i. 
SltounculuS ,  Dr.  SWatr ,  ©tiftfytebtget  in 
HugSbutg  384.  385,28. 

33a$,  ©efat.  10,22. 

Slntyoni  95,« 
©aben,  SWatfgtafen  toon 

fluboW  Si,6. 

^tijlo^ 1. 54,13.77,3;  beffenSotyne 

1)  (Srnfi,  bet6tiftet  bet  2tnie93aben* 
2)utla^260,2i.  313,14.  455,14. 

2)  3af  ob,  fpater  (Stjbijtyof  toon  Stiet 
64,23. 

3)  Wlt^I.  152,19.285;  feineSodj* 
tet  ORatta  3afobaa  152,19. 

©abet,  Sfogujtfn,  betSGBiebettaufet  250,i3. 

251. 
Eabet,  SufaS,  bet  £ud)f$etet  339,2i. 
©alanfon,  toon  265, «. 
JBalbecf,  SQBttyetm  toon,  bifdjofl.  augSb. 

SWatfc^att  260,n. 

Sale,  $>ietti$toon  bet,  genannt gletf,  £au& 

tommentyut  ju  ffietoal  in  &ftf>lanb  259,io. 

SBaifleul,  SlaubtuS  toon ,  ftiitfdmeibet  bet 

domain  2Katia  toon  Ungatn  294,2i. 

Sobann ,  ©tabelmeijfet  bet  tfonigin 

2ttatta  toon  Ungatn  294,22. 
qtyUtyp,  ftutf^neibet  bet  flonigin 
SWatia  toon  Ungatn  294,21. 
93att,  SWatttn  (toon  ©etji^ofen),  ein  3im* 

metmann  441. 
Salfcljaufen  (unb  ©<$toabecf) ,  ©tafen  toon 
Ebatgoa  (SIbelgofuS)  14. 
ffontab  17,i9. 
SWatttn  17  Eat.  $.  3.  18. 

33* 


Digitized  by 


Google 


516    ^Pcrf onentoerjet^nifj  (©atfetyaufen  it.  @<$tt>abecl,  ©raf en to.  —  ©a$crn**pfal g) . 


6$t»eiger  12,24. 
2Bernber  14. 
©amberg,  ©ifdjofe  toon 

£einri$III.  ©ro§toon£ro<fau  54,i2. 

77,9.  430,19.  432,24.  442,12. 
©eorg  toon  Simburg  128,i.  138,?. 
SQBiganb  »on  (Rebwifc  259,9. 
©antoolf  f.  $ant»olf. 
©arbo,  2Karcu3,  (Sarbinal  39, 19. 
©arbty(©arbi),  2Bolfgang,  ©raf  &u  257,24. 
©arfujj,  2Md?ior  toon,  Sommentyur  toon 

Duat^cn  255,". 
Sari  (©ara),  fcrjbifdjof  toon  264,22. 
©artfyolomauS ,  ©udtfenmetjter  in  2lug3« 

burg  209.  210.  211,34.  212,4. 
©afel,  93ifd^6fc  toon 

<£a$par  ju  Utyein  toon  SDtuljtljaufen 

77,io. 
Wityp  toon  ©unbcW^eim  286,5. 
©aumgartner  (©aungartner),  ©efcfyl.107,13. 
€>.  aud?  unter  ^o^jictter. 
3o^ann  123,*.  125  51.4.  —  403,  16. 
©atyern  unb  $fah  (£erjoge,  <Pfaljgrafen) 
^crjoge29,i5.  34,ii.  362.  363. 
2Irnulf,  $faljgraf  toon  ©at)ern  12,2. 
£einri<fc,  £enog,  ©ruber  be$  $atfer$ 

Dttol.  12,i. 
ffielf  IV.  19. 

8ubtt>ig  ber  ©trenge  25  ©ar.  3. 3.  3. 
©ar;ern»3na,olitabt 

©te^anl!  459  ©ar.  3.  3.  21. 
2Rargarcti)a  (toon  ©ranbenburg),  bie 
©emafylin  2ubtt>ig$  beg  ^ocferiacn 
37,i6. 

©ar;ern*8anb$1)ut 

©eorg ber  fflei$e 44,29.  49,10.  50. 51. 

58,12.  62,n.  63.  66.  67.  72  21.  2. 

73.  74.  76,13.  79. 80. 82.  89. 90,24. 

93,19.  95,2. 103.105,26. 106.413,9. 

416,21.  427,4.  429.   433,3.   442. 

447.  448.  449,2;  feine  Softer  ®ti» 

fabett)  67,2.  427,4.  447.  448,24. 
©ai)ern«2Run$en  (togl.  au$  unter  ftreifmg 
unb  $affau,  ©ifd?ofe) 
drnft  35,n;  fein  ©obn  2Ubre$t  III. 

35;  beffen  ©ematylin,  2tnna  toon 

©raunfdjtoeig  35,29;    ^ct   beiben 

flinber:   2Ubre$tIV.;    Barbara 

36,2,  (j^rijio^  36,i.  44,25.  45. 

46.  60,15.  412,18.  415,3.  417,7; 

Glifabetl)  36,3;  <£tnft  35  51.4; 

Sofann  36,i;  2ttargaretya  36,2; 

©iegmunb  36,i;  Sffiolfgang  36,1. 

44,25.    45,4.  53.  60,16.  67    21.  3. 

103,13.  104.411.412. 
2llbred)t  IV.  36,2.  45.  52,16.  53.  58. 

61,16.  62.  67  21.  3.    74,6.  76, 13. 


79,5.  80,7.  82.  90,26.  93,5.  95,12. 
103,12  104.  105.  106.  107.  203 
21. 2.411.412,18.  413. 433,21. 447. 
448.  449,2.  451,16.  452,24.  455,9 
457,1°.  458,2;  (cine  ©ematylintfu- 
nigunbe,  ©$n>ejter  be$  tfaiferS 
OHarimiiianl04.105. 117. 134, 10. 
457fn.  458,i;  ber  beiben  flinber: 
2Bilbe(mIV;  gubtoig  104.   105. 

141.9.  174,18.  262  21.  2.   271,5. 

275.2.  280,io.  282,21.  321  Bar.  5. 
3.1.  377,25.460,8;  @mjt  f.  unter 
$apu,  ©ifd?ofe;  ©abine  104. 105. 
129.  134,13.  460,10;  ©tobiUe  104. 
129;  ©ibonie  104. 105;  ©ufanna 
140.  141.  142;  beren  ^ofmeijierin 
141,8. 

SBUbelmlV.  104. 105.122,13.124,8 

125.12.  128,2. 129,4. 134,11. 141,9 

150.5.  152,20.  172.  174,18.  178,2. 

189.6.  194,17.     203,n.    223,25. 

225.13.  241,29.  243,n.  245,14.262 
21.2.  271,5.  275,1.  280,10.  282,18. 
303  ©ar.  j.  3.  20.  320  ©ar.  *. 
3.  28.  321  ©ar.  j.  3.  1.  326, « 
338,16.339,2.  377,25.  455,9.  460,8. 

•  469,5;  feine  ©emablin  SWaria  3a« 
tobda,  Softer  be$9Jtartgrafen*Pbi« 
liW  I.  toon  ©aben  152,19.  299,26. 
312.  321. 
^faljgrafen  bei  Dftyein  2c.  246,8.  ©.  au<$ 
unterftreiftngunb2Borm$,©ifcfo0fc. 

fluprecfct  ber  2Utere  31,5.  32,3. 

SubtoiglV.  36,15;  fein  ©ruber grieb* 
ri$  ber  ©iegreitbe  36;  SubnrigS 
©obn$Wtyr>ber2Iufrid)tige  36,  «\ 
44,18.  76,8.  93,3.    106,3.    107,5. 

413.10.  433,2.  447.  452,24.  457,8; 
beffen  ©ema^Un  SDtargaretba,  £er* 
&og  CubttrigS  bed  IReidjen  toon 
©at)ern-2anb$but  Stouter  95, 1. 
447,10;  ber  beiben  ©otynSubuugV. 
95,13.  128,1.  129,9.  138,2.141,16. 
274,22.  275,24.  300.  457,9;  feine 
©ruber  1)  griebri*  128,i.  138,3. 

142.14.  262  21.2.  263.  264.  268,1. 
280,9.  283.  285.  290,13.  300,25. 
302,20.  314.  320  ©ar.  j.  3.  28. 
455,13;  2)  fptftiw  f.  unter  grei- 
fing,  ©ifdjofe.  3)  ffiupredjt  67,3. 
103,n.  104,3.  105.  106.  427,4. 
447.  448.  4)  ffiolfgang  260,26; 
&upred)t$  ©bbne:  1)  Drt  £einrid? 

138.3.  150,5.  174,18.  245,14.  262 
21.  2.  270,27.  275.  277,io.  282,20. 

314.7.  320  ©ar.  3.  3.  28.  363,9; 
beffen  ©emafjitn  299,26. 312,26. 320 
©ar.  j.  3.  28.    2)  <JtyiliM>  107,5. 


Digitized  by 


Google 


<Perfottettt>etxet<$ni6  (33atyem*<Pfal$  -  ©ranbenbura,,  2Rat?grafctt  toon).     51 7 


174,18.  262  SI.  2.  270,27.  275 A 
282,13.  401,15. 
Sobannl.  ©raf  toon  ©ponbeun  (©im* 
•  mern*©ponbeim  „au$  bem  2Bej!er» 

ri$")  76,19.128,1. 
3obann  IL,  $faUgraf  au  ©immern 

285,19. 
Shibtoig  II.  toon  3toeibriicfen  285,20. 
$e<f,  Sienbarb,  ber  2Rafer  181  SI.  3. 
SBecf ,  ©tmon ,  dangler  beS  £er$og$  ©eorg 

toon  ©a<bfen  258,25. 
©ecfer,  5lbam,  Dr.  76,7. 
©ecflin,  ^angtafc,  3e4meMtototon©t.UU 

rid?  180,15 
Secfmann,  Siberia,  Ctcenciat  360,21. 
23ebia,  Wntboni  toon,  faiferlt^er  flammer* 

tbiirbutcr  267,29. 
93ebrott,  Martin,  tf  ammerbiener  be$  flontgS 

fterbinanb  270,2. 
S3cbeim,  genanntOH6lerUn(2Rorle),  2Bolf. 
gang   toon,    furmattnifefyer   2Jtatf<fcaU 
257,27. 

©ebem,  S3ernbarb  toon,  flammergraf  bet 

tfonigtn  SWatia  toon  Ungarn  294, 15. 
©ebemer,  SarnabaS,  fatferti^er  tfanjlei- 

fdjreiber  264,20. 
SBeiet ,  (Sbttftian  Dr. ,  furfurjlt.  fddEjftfd^cr 

tfanjler  254,13. 
©eineburg  (93oi)neburg),  ©igmunb  toon, 

tanbgrafli*  beffifcber  IRatb  256, «. 
SBeid?Ungen  (<Peu$Ungen),  ©taf  Sotjann 

toon  261,8. 
SBefaric  be  la,  Samelot,  $ru<$fejj  tfonig 

$erbinanb$  269,  ». 
9Mam,  £err  toon  318,i. 
©ettat),©ilbelmtoon,£errju2anget)360,i3. 

361,23.  363,8. 
©enatoibeS  (93enatotbeg),  Jranj  toon  318,9. 
©t.  ©enebict  12,".  15,".  21,* 
©crcfenmair,  ber  93ecf  179,25. 
Eercfman,  Otto,  Sicenciat  285,3<>. 
SBercfroolt,  £arttt>ig,  lubecffcfyer  ©ecretar 

78,12. 
©erg,  (£a$par  toon,  2)ombert  in  ©amberg 

259,n. 
©eringer,  $eit  (toon  Sngolftabt)  448,9. 
©erlid^ingen  (33erla<^ing),  ©ofc  toon  213,n. 
JBern  (toon  bet  Setter),  £an$  toon,  bet  alt 

unb  bet  jung  271,9-io. 
Semauer,  Signed  35;  tt)t  23ater  35,8. 
23ernet,  bifd).  faljburgifaer  flammerfecte* 

tar  270,23. 
©erofug,  ber  ©ef$i$t3f$reiber  2,i5. 
©ertbolb,  ber  ©oljn  UtuboifS  toon  9tyein* 

felben  19,i9. 
fcefferer  ('Merer),  2BUbetm  55,8. 
©eftler,    Otleranber,   ©tabttoogt  215,  «*. 

217.  235,28.  322,1*.  330.  335  Eat.  j. 


3.  18.   343,1*.    345,6.   354,21.  391 7. 
392. 
Seiner  f.  <J*ortner. 
©e^tet,  SGBilbelm,  3ed)metjtet  toon  ©t.  UI- 

tt$  180,16. 
93iberbatf>,  SDtarfdjafl  toon  48, 16. 
Eiberftein,  Ealtbafar  toon  255,  «*. 
Sobann  258, w. 
2Ben$e$lau$  260, 1. 
33imel,  SIntbom,  ber  ©urgermeijter  156 
51.4.  201,18.  217,23.  328,27.329;  3oa* 
d?un,  fein  tfnec^t  217«.  218. 
Sobann,  bet  ©aumeiftet  73   31.  3. 

435,2. 
Seonbatb  272  23ar.  §.  3-  8.  273,8. 
Eimenteli  f.  ^imcnteli. 
23if$of$$cfl,  $ro}jt  toon,  SeufcotbuS  23,8. 
Sifjtnger,  ber  ©djneiber  41, 2*. 
93ifftnger,  23.  S3.,  ©ofyn  etneS  ©<fyneiber$ 

424,19. 
©itfd),  ber  ^err  toon  31,8. 
23itf^lin,  @ef<bl.  10, 1*. 
©laarcr  (<piaret),  ©brifto^b  »«>n,  fitter, 
taifettic^er  Sftatb   unb   flammermeifter 
264,13. 
SManfenburg,  ©efc^l.,  bifd^ofl.  SlugSbur* 

gifdje  Srbf^enten  14, 1. 
23leig  f.  $leig. 

®loi«(»loD6),  2Bitbelm  toon,  oberjter  $aU 
fenmeiftet  be^  ^onig^  getbinanb  270,3. 
318,6. 
23obmen,  ^onig  toon 
Subtoig  143,7. 
©obabiaa  (35onabiaa) ,  $etet  toon  267,3. 

318,26.  *Bg(.  aucb  23iUa  notoa. 
©ocf,  Jtiebticb  toon,  ffiittet  78,9. 

©cotg  (toon  8abta$),©tdbehneijtet  ber 
^oniginaWariatoonUnQam  294,22. 
Sobann  317  91.1. 
33obmann,  ^an«  3atob  toon  54,2*. 
33oaner,  ber,  Sorenj  46. 
33o9u^lau«,SWarf^alltoonSitbaucn  140,n. 
33ont$  be,  ©ebaftian  74,20.  86. 
©onfee  f.  $once. 

23otcf  (Sutrf),  OKafcfe  toon  301,2*. 
©orgia,  ©cfate  toon  439, 10. 

Suctetia  437,23. 
93o^fott)i^  (2Bo3fototfc),  Ulri^  ^rijto^b 

toon  319,i. 
236gtt)et)l,  2Reld)ior,  monetarius  334,n. 
^Botbmer  (©otbmar),  Sruno  »on,  betjog» 
li^  braunf*tt)eigif*er  tutorial!  256, 1. 
©ouffu,  toon  317,3i.  319,21. 
©ranbenburg,  SWatfgtafen  toon  1965.   ©. 
au<$    untet  SWainj,  @tjbifcbofe  unb 
^teugen,  Otben^ianb. 
gtiebti^  bet  3Ute  toon  5ln^ba^  unb 
33abteutb  53,*.  54, 1.  57,3.  73,11. 


Digitized  by 


Google 


518    $erfottettf>et3et<$ntf3  (33ranbenbnrg,  SWarfgrafen  toon  —  (Stammer,  SBalt^afar). 


76,i6.  79,7.  80,8.  82.  84.  85.  90. 
91.  92.  104,1.  413.  414.  415. 
430.  431.  433,3  440, «*.  444,* 
451,«  455.  460  Bar.  $.3- 5;  feme 
65f)ne 

1)  tfaftmir  toon  tfulmba$»Batyreutl) 
76,16.  138,3.  140. 141.142.172,2. 
173,6.  443.  455,6. 

2)  ©corg  toon  SInSbad)  258,io.275,3. 
279,16.  281,22.  282,22.  299,9. 
309,*.  314,8.  320  Bar.  3.  3-  28. 
321  Bar.  $•  3-  I- 

3)  ftriebrt$ ,  *Ptot>P  ju  SGBurjburg 
138,3  142,i*.  260,26. 

4)  3of>amt  3tlbre#t,  feit  1545  <£r$» 
bifdjof  toon  OHagbeburg  138,*. 
142,1*  261.  263,26. 

3oad?im  I.,  SrtebudjS  be$  SUtenfteffe, 
Jhirfiirji  76,*.  89,16.  90.  91.  92. 
93,3.  127  <H.  5.  141.  255.  274,24. 

275.25.  277,13.  280,8.  284,33. 
295,23.  300.  302,31.  303  Bar. 
j.3.  19.311,32.  320  Bar.  j.  3- 28; 
321.  326,";  beffen  ©ofm  3oad?im 
141,2.  255,12.  280,n.  282,19. 

Wlbredjt,  ©ruber  SoadjimS  I.  f.  untcr 
SWainj,  &r$bif$ofe. 
Branbenjtein,  (Srnfltoon,  £auptmann  einer 
Wbtljeitung  Srabanten  be$  tf  onigS  3?er* 
binanb  270,12. 
(Swalb,  furfad?ftfd?er  ftaty  254, i* 
BraunSberg  (Brunfycrg),  Wugujtin  toon, 

furfolniftyr  ftatf)  257,is. 
Braunfd)tt>eia  —  Salenburg  —  2Bolfen* 
buttei  —  Suneburg. 
(Sricb  I.  ((Salenberg)  64,23.  67  %  3. 
79,6.  84  21. 1.255,25;  fein  Brubcr 
£emrtd>  ber  Sltere  (ffiolfenbuttel) 
73,12.    74,19.  80,n.  82,19.  83,27; 
beffen  <Sobn  £einricfy  ber  jungere 
195,15.   196.  256,*.  282,".  300. 
301.   303   Bar.  3.  3-  20.  317,32. 
320   Bar.  j.  3.  28.   321    Bar.  j. 
3.  1.  326,20.  360,21.  401,15. 
@rnjt,  ber  Befenner  (Suneburg)  256,20. 

263.26.  278  31.  1.  279,".  282,  24; 
300,30.  309,3.360,23;  fetn  Bruber 

ftranj  254,5.  279,is.  282,21.  309,3 

(Srid),  Bifd)of  toonDSnabrutf  f.  unter 
DSnabriicf;  £fyri(to}l),  @r$bif$of 
toon  Bremen  f.  unter  Bremen. 
Bremen,  drjbifdjof  toon 

(Sfyrijto^  toon  Braunfdjtoetg   138,?. 
140A  141.  259,12.  276,1.  283,5 
Breifdjutj,  ©efd)l.  10, «. 

Wrii  38,15;  feinc  ftrau  38,16. 

Wolfgang  403, is 


Brijen,  Bif^ofetoon 

2Mdf>ior  toon  OKectau  77,i3.  90,27. 
©ebajtian  toon  (gprenfcer  154,26. 
©eorg  toon  Djhrreid)  265, i.  271,18. 
283,6. 
Brucf  PPontanuS),  Dr.  ©eorg,  furfur  jtl. 
fa$ftfd?ertfanjlcr  254,i*.  289,2.  290,9. 
304,3. 
Bu^  (Bucf),  Baltfyafartoon,  £auptmann 

ju  <£ottbu$  unb  $eifc  255, ». 
Budjam  f.  ^udjatm. 
Bu$en(tem  449,22. 
Buggentyagen,  SQBebege  toon  301,2*. 
Burcfljart  (2Retj!er)  f.  unter  dngelbcrg. 
Burctyart,  £einrid?  (toon  3urid?)  126,8.  ' 

Dr.  WliW  260,18. 
Burgau,  SWarfgrafm  toon,  flgneS  24,2i. 
Burggraf  (toon  ©Idtt)  434,22. 
Burgo«  (BurgtS),  Bif^of  toon  264,25. 
Burglin,3obannl62«.  3. 
Burgunbi ,  SWartmilian  toon,  £err  ju  $e« 

farn  261,  Bar.  j.  3.  13. 
BurffyarbuS,  SDomplebanuS  in  WugSbura 
27,17. 

Bufa,  $eter,    faiferlidjer   »conturlier« 
267,28. 

Bufc,  ber  Cramer;  feme  Softer,  tftojler* 
frau  in  SDtUingen  180,i. 


(Samin,  Bifcfyof  toon 

(£ra$mu$  ORanteuffel  286,8. 
(£ampeggto,  CaurenttuS,  ber  (£arbinal.l54. 

155.  262,n.  271,22.275,33.  277.  278,8. 

280,19.  283,2.  287.  288.  313, 1.  307,12. 
(SampejirinuS  7,i6.  8,1. 
©anaria  (©anaria),  Bif^of  toon  265, l. 
©araccioli  (£aractiolu$),  pa>jtli$er  $ro* 

tonotariuS  138,6. 
(£arbona,  £er$og  toon  265,28;  fetn  €>oljn 

©ajeron  toon  fiarbona  265,28. 
(£artoaial,Bernarbino,  (Sarbinal  toon€>anta 

<Srocell5.  116.  117,i.  119. 
(SaffcU,  ©raf  toon ,  SQBolfgang ,  bif$ofli<$ 

tt>ur^burgif$er  flail?  258,3. 
teajtilejuS,  Sljrijio^,  foanifdjer  ©ecretar 

ber  $6nig$  fterbinanb  270, 7. 
(Safho  ((Safira),  ©raf  toon,  fein  @o1>n 

2Ranrigfi)  (2)on  3uan  SWanrique)  265,27. 
£ere$,  bie  ©ottin  5,23. 
Gtyemfee,  *Pro^p  toon  448,6. 
^lobtoig,  ber  ftranfenf onig  6. 
©^iinring,  Batttyafar  toon  295,  »*. 

SWarquarb  toon  269,23. 
(Sl?ur,  Bif^ofe  toon:  £emri$  VI.  425. 

$aut  3iegter  260,3.  283,2. 
&ifa  (©fera),  bie  ©ottin  6.*. 
(Slammer,  Baltyafar  360/28- 


Digitized  by 


Google 


¥crf<meM>erjet$m6  (Slaubtu«,  Dr.  —  ©flrcn,  ©Ugmunb  toon).        519 


(SlaubiuS,  Dr.,  im  fcienfie  be*  Eifaof* 

Don  SWcfc  286  J. 
(Slofen  (fclojfen),  $an$  ©eorg  Don  271,". 

448,7. 
(Jnober,   Dr.   $an$,   nmrttembergtfdper 

tfanjler  361,8. 
do$ldu$  «Socleu«),  Dr.  Sobann  258,*«. 
(Solmetfd?  (<£olmatf$),  ©eorgDon,  lanb- 

grdfiidj  befftf*er  flatb  256, «. 
(Jonrab,  Dr.,  in  bif$dfli$  aug$burgtf$en 

2>ienficn  260, « 
(Jonjianj,  ©ifdjof  ton,  £uao  Don  £obem 

lanbenbctg  460  Ear.  j.  3.  5.  6.  au$ 

untct  SWercflin. 
&on(e(mann  f.  Ston^elmann. 
<£oria  ((Jorin) ,  Sifaof  Don  265  Car.  j.  3. 2. 
(£oDo$(S>elo$cobu$)  be  log,  ffratu,  obcrfhr 

(Jommenbator  bed  ©t.  3atob»Drben$  k. 

266.8. 
(Sraffto,  Domfaola  jticuS  in?lu^bura27,". 
Grain,  SurtartDon,  lanbgrdfh$  $efltf$er 

ttatb  256, w. 
Greufc,  (Jbriftopb,  flu^enmeifier  ber  Stoni* 

gin  SWaria  Don  Ungarn  294,28. 
§Teu)jer  f.  &reu(jer. 
(£ror;,  ©uifletmo,  Graf  Don,  SWarqueS  be 

flrrifcot  6ennor  be  (SbitoreS  266,". 

317  ».  319. 
3atob  319,* 
dueDa,  be  la  (fiaqueba  unb  Albuquerque), 

EartbolomaeuS  266,**. 
Eelrran  266,25. 
3atob  265».  266,2*.  318,7. 
2ot;«  319,i«. 
$eter  265,*.  319,23. 
(Juriera((£irriera?)Don,au$5lanbern265,7. 
&utyinianu$,  Dr.  medicinae  133,6. 
<£r#ern  —  ber  Gapitdn  Don  (Seneto  €>a« 

nubo,  <£apitano  a  SJamagofta)  462,3. 
ajcttti^  (3ettri|>),  WridjDon,  Hitter,  gur- 

fdpnetber  M  tfonigS  gcrbinanb  269®. 

£abe,  Grbarb  Don,  ©auptmann  uber  bie 
bcutfae  ©arbe  M  flaiferS  (ber  9tome 
fdpeint  gcbilbet  au$  be£abert)  266, »«. 
319,". 

2>ad?fer,  3afob,  ber  ffiiebertdufer  187,». 
200,1*;  fein  SBeib  190,8.  200, ». 

2>aibcr,  Ulrid?,  Sunftmeifier  bet  $afner 
247  Ear.  3.  3.  10.  365,12. 

$ami§  f.  fcemjie. 

lament  ({Role  EeliS),  burgunbifd^er  9Rar» 
f^attbe«5taifer«266,i3. 

2>anbelot  (2>enbelott) ,  Don  31 8,1. 

fcdnemarf,  tfontae  k.,  Don  271, •0.401,13. 
Qtyrifttan  II.  298, «;  feine  ©ema^ 

tin  Glifabctb  173,24.  174. 
gricbri*  I.  298,". 


2>audjer,  ber  Eilbbauer  69  g.  5.  197,24; 

fein  ffieib,  eine  geborene  5ci<flinger,  bie 

SBiebertduferin  198.  200, 1. 
3)aDalo3  f.  HDalo3. 
$aDt;la  f.  ©ilia  (ba  Eilla). 
Degenberg,  Don  (Eater  unb  6obn)  271,io. 
2)cbabi$,  Subroig  Don  310.  311. 
SDelbut,  3afob,  ber€*ufce  126,  ».  453. 91.4. 
SDemer,  ©eorg,   ber  dbroniji  100  %  4. 

418,n.  419,1.  427,25.  437,27.  439,20. 

443,».  459,2.  468," 
$>tnt,  Sobann,  ber  ffiiebertdufer  190  fl.  5. 
$errer,  ffiilbelm,  Don  JRurnberg  428  «.  3. 

430  Ear.  j.  3-  21. 
$ejtmaubri*,  $>ejtberiu$,   buraunbtfaer 

©ecretdr  be$  tfoniaS  gerbinano  270,8. 
Detemburg?,  ©raf  6igmunb  Don,  &bor« 

ben  ju  ©aljburg  270,20. 
$iemer  f.  Werner. 
2)tetenbeimer  (Diettenbamer),  Grtyarb  34. 

Quirin  422, ».  423,12. 
$ietri$,  5tommentbur  ju  UteDal  303,5. 
$>ietri<bJTein,  greiben  Don 
©igmunb  268,21.  288». 
fflilbelm  295,». 
2)ie^>olb,  berihrc^enpfleger  inSWering  62, 1. 

<Bgl.  62  %  1. 
SDiana  (2)iama)  38,2i. 
SDiflinger,  ©ef*l.  10,*. 
SHlmapr,  Dr.  9flo^u«  260, 12. 
Diocletian  8,8.  373». 
SDiniael,  ^auptmann  ber  Dfcurnberger  55,«. 
Difeljtain  f.  Sfelftain. 
2)itel,  3Db<inn,  babriWcrSommiffdr  61, «. 
Dohig  (Deuljigt),  3obann  Don,  rurfdc^fi* 

WerSflatb  254,n. 
St.  2)ominifu«  27,3. 
SDonauroortl?,  Abt  Dom  5tlojter  aunt  bl- 

jtreuj  (©artbol.  ©u*«bDtn)  88,10. 417,8. 
$>onner$berg(£>orenfoera,),  Don,  bif^ofli^ 

aug^burgif^e  <Dtorf*alle  13. 
6eifrieb  Don  23,io. 
3)orenft>erger,  ©a^par,   3unftmeijier  in 

Uberlingen  292,17. 
3)oria,  5Cnbrea*  295,». 
Coring,  Dtto  Don,  5tanjlet  be£  93ifd?of^ 

Don  (Samin  286,8. 
$omauer  (©ef^l.)  10,2«. 
Dra^fldbt  (Ira^fiet),    granj  Don   256 

Ear.  j.  3-  2. 
Dr.  $biliW  »on  256,2. 
2>re$fel,  ©eorg  403,2i. 

SqW"^   3unftmeijter  ber  SWejger 
367,». 
Drepfpa*,  ?eter  Don  77,2. 
2)rufu«  6. 

SDfimer  (Diemer?)  Don  Wumbera  123,« 
2>uren,  6iegmunb  Don  f.  unter  Xfyurn. 


Digitized  by 


Google 


520 


^etfonentoerjet^mg  (®&el,  3a?o&  —  fjvandffiirtcr.  Dr.  Salob). 


(Sbet,  3afob,  SDoctot  bet  5lrjnei  257,  ". 

@beleben,  ©eotg  toon  317  51.  1. 

(Sbet,  fctyoma  toon  Sauingen,  £elfet  be$ 

$fattet$  toon  ©t.  Wtid>  40,9. 
(£betl)atb,   pincerna,  canonicus  Con- 

stantiensis  23,8. 
(5betf)atbu$,$)omcu|to$  in  2lug,3butg  27,*«. 
(Jbetftein,    ©taf  Gbetfatb  toon    258,*. 
2Karimilian    267,23.    313    <Bat.  a. 
a  9 

SQBtliclm  268,27.  315,5. 
2Bolfeano,  301  ». 
(gbetjlotf  ((SbetSbotff) ,    Sflciitptc^t  toon, 
(Stbtammetet  in  Dftorteids  270  23at.  *. 
35. 
©iamunb  294, 20. 
(S;d  (<5af),  23onatoentuta  toon  319,5 
<£cf,  Dr.  So^arni  142  ®ar.  §.  3.  18. 
(Set,  Dr.  Seonfyatb  toon  271,  u. 
Ggen  (2ttgon),  ©eota,    110.  338;  feine 
©d>tt>efktn  338. 
Sotenj  32  *. 
q?etet  36,io. 
(Safenbetget  121, 1*. 
®$em  (<5$em),  ©eota,  114,9. 

SetemiaS    250  21.  1.    335  <Bat.  j. 

3.  18.  343. 
Wary,  Sedftfleget  ju  ©t.  SWottfe  340. 

341.  342.  343.  344. 
2Kattyau$  201,  21. 1.  238.  239.  240. 
241,25     242,5.    243   9a.   1.    244 
21.  1.  403,26;  fcin  <Bogt  239,25. 
241.  244  2t.  1. 
(Jljingen,  (Sbettjatb  toon ,  flommentljut  *u 

£eilbtonn  259,23.  303,2. 
(Stdjjtett,  Sifdjofe  toon 

2BiU)elm  toon  ffiei^enau  49,i2.  51,o. 

©abtiel  toon  <5$b  77,8.  80,8.  82,28. 

86,3.  89,  21.  2.   90,3.  93,1*.  103 

21.  4.  104,2.  128,1.  138,8  377,23. 

(Stjrtjtopt)  toon  <PaN>ent?eim  115,*. 

(SaSpat  Sobtetfo,  S©ci^bif<^of  88,?. 

417,9. 

Gifctng,  G^tijloM,  gretyett  toon  270  23ar. 
h  3-  5. 
(Stafum  270  ©at.  j.  3.  5. 
<£ta>anaen,  «Ptopj*  toon  77, «. 
(Snbe,  ftifolauS  toon,  faifetU^et  §of[d?enf 

254,18. 
©nadbetg,  23utcfijatb,  bet23aumei|tet  70,7. 
87,7.  101  21.  2.  120  21.  2.  420;  feine 
ftrau  420," 
(Snglanb,  floniae  toon 
£einti$  VH.  102,n. 
£einti$  VIII.  143,7.  271,28.  283, to. 
313,2. 


@tba$,  Satentin  grei^ert  toon  282, i«. 

(Stfatb,  bet  (Rat^fne^t  36. 

Grljarbt,  ©tea,ott,  bet  ©ilb^auet  69,  is. 

(Jutentyatet  (Gtfentaier),  ©efc^l.  10». 

(Suttopta  18,12. 

<£l)b,  ©eotg  Subttrig  toon  260  2kt.  5.  3.  9. 

(Styffetin,  bet  3unftmeijlet  211, «.  246,2. 

272,  Sat.  j.  3.  8.  273,io. 
®)ffen,  £an$  449. 
@t)ffen$offet,  ®abtiet  286,12. 


gabti,  Dr.  Sotjann  269,7.  _  333,n.334,2. 

gacca  f.  35acca. 

galfenbutg,  toon,  ©ujiog  unb  SDomfyen  $u 

©peiet  256,26. 
galfenftein,  Sfyrtfto^  toon,  futfa<fyftf$et 
^ofmeijlet  254,17. 
2Bei)ti$,  in  $)tenjhn  be$  £et$oa,3  toon 
(Sletoe  286,2. 
3atnbiUet  f.  Sarnbutylet. 
geflfct,  2.  67  21.  3. 
fteltetS,  93if$of  toon 

Stomas  (Santyeflflio  271,26.  283,7. 
genb  Oeftl.  10,27. 

getnbetget   (getenbetget) ,.  So&ann   toon 
(Sgenbetg,,  Sicebom  in  Djtettei$  ob  bet 
@nn«  269,«. 
getet,  bet  ©d?ujkt  427. 
gettata,  £etjoa,  toon 

2ll^on«  I.  272,2.  313,3.  437,23. 

gibelet,  ©efal.  10,5. 

gietet  toon  fflegenSbuta,  416, 10. 

gitnuan,  9Hfolau$  toon,  £ofmeij!et  bet 

tfonigin  2Ratia  ©lanca  80,12. 
gifaet,  ©attuS  (bet  SGBebet),  bet  2Biebet« 

tdufet  189  21.  2.  251,". 
Jif^et,   Cauj  (3unftmeijlet  bet  £afnet), 

bet   SGBiebettaufet  189  21.  2.    190,i. 

453,6;  (ein  2Beib  200,7. 
gif^et,  ©te^an  (toon  ftutnbetaj  455,27. 

456. 
Jitel  f.  93ittel. 
flatten,  2)ietti^  toon,  ^Jto^ft  ju  ©tonbetg 

unb  „©$ulmeijlet"  ju  2la$en  286,4. 
5let«^eim,  »ett^>olb  toon  256,27.  ©.  audj 

untet  ©^eiet,  23if$ofe. 
giotenj,  ^etjog  toon 

2tleyanbet  toon  2Hebict  261, 2. 
23otfd)aft  bet  ftlotentinet  272,i. 
Jlu^tbetget,  Softann,  faifetli^et  ^anjlei« 

Wteibet  264,19. 
Jotof^,  Dr.  ^ietontymuS,    mattgtaf Ud) 

babenf^et  ^anjlet  285,25. 
fttangtyam  (gtangen^an) ,  ©taf  SBolfgang 

toon  309,i*. 
gtaneffiittet,  Dr.  3afob  269, «. 


Digitized  by 


Google 


^crfottenberjet^ntg  (grattfret<$,  tfitaige  toon  —  ©tiif},  Jpttbebranb  toon).    521 


granfretd),  teniae  toon 
Wm  IV.  27;i. 
tfartVIII.  410.  421. 
SubttHg  XII.    77,5     427,18.    428. 
430.   432,3   436,31.  439,10.  460. 
461.  465.  469. 
granj  I.  143,7.  217  Ear.  3.  3.  11. 
271,28.  283,10.  310.  313,2.  360, 12. 
361,23.  400,3. 
Jrauenberg,   tfonrab  toon,   marfgrafH$ 

babenf$er  £ofmeijter  260,24. 
ftraunberg,  ©rafen  jum  £aag,  ©eorg  448,7. 
geonbarb  271,7.  430.  431,4. 
©iegmunb  430,22.  448,7. 
gretberg,  2Bolf  toon  244  01.  1. 
greibaimer,  SlbomaS,  bcr  SQBeber  435, «. 
gretftna,  Eifd?of  toon  (SWliW,  <Pfal3graf) 
77,12.  104,4.  285,26.  377,22. 

gretyburger,  Sobartn,  Eurgermeijler  toon 

Uberlingen  292,  16. 
3ric!inger,  2lnbrea$  39,io.  424,20. 
grtbmann,  griebridj  (in  ^crjogli^  braun* 

fd^etg'fctyen  SDtetiflcn)  285,  i». 
griebridj,  bet  Sarbinaf,  f.  untet  ©etoerin, 

©raf  toon, 
grofdj  (grojl),  Dr.  3«>bann,  langere  3«t 

$rior  ber  (jartneltter  in  2Iug3burgl  74,25. 

175.    176.    190   21.  5;   feine   ©taut 

174,26. 

JrunbSberg,  ©efd>l.  39,2. 

Eattbafar  toon,  OHunbf^enf  bc«  tfo» 

nig«  gerbinanb  269,  «>.  315,2. 
Sobann  38  21.  5.  54,  w 
Ulri$  38  91.  5.  54,19. 
grtjmeg  42,i. 

SuenteS  (ftonteS),  ©raf  toon  266,22. 

gugger,  ©ef$l.  93,2i.  103,2.  i66.  167. 

168.   169.  170.   171.  205.  206  21.  1 

208,18.   209,  21.  1.   243.   244,  21  1 

333,  Ear.  3.  3.  4.  340.  341.  432> 

SucaS  59,  21.  1. 

Safob  114  21.  5.  115,".  134,i.  148 
21.  2.  153,10.  155,6.  165.  166. 
167.  168.  169.  170.  240;  feine 
©emafyltn  ©ibtfle  2ltjt  165  Ear. 
3.  3.  12.  169.  240,15.  244, 
21.  1 ;  feine  ©ruber :  ©eorg  165, 
Ear.  3.  3.  12;  Ulrid)  165  Ear.  3. 
3-  12. 

1)  3afob$  fteffen:  2lntoni  165  Ear- 
3.  3. 12.  167  21.  3.  169,4.  170,26. 
171. 184,18.20921.1. 242,17. 243,7. 
272  Ear.  3.  3.  8.  273,6.  299,28. 
340,28. 341. 342. 343.  344.  398,23. 
401.  402,3;  feine  ©ema^ltn  (2lnna 
IRetyUnger)  184,*. 

2)  $ierontymu$  165  Ear.  3.  3.  12. 


167  21.  3.    169,f    272  Ear.  3. 
3.  8.  273,5.  403,14. 
3)9ftotmunb  165  Ear.  3. 3. 12.  167 
21.  3.  169,4   209  21.  1.  238.  239. 
240.  241.  242.   243.   244  21.  1. 
272   Ear.  3.  3.  8.  273,5.  341. 
343,3.  392,n.  393,20.  398.  398; 
feine  ©emafylin  tfattyartna  £ljur3o$ 
241,9.    242  Ear.  3.  3.  18.   272 
Ear.  3.3.  8.  299,28.  393,  H;  fein 
Eogt  241,13.  244,  21. 1 ;  fein  tfam* 
merer  ©iegmunb  242  Ear.  3.3. 18. 
gultenba$,  9lbt  toon  417,io. 
gurjt,  £l?oma  403,22. 
gurjlenberg,  ©rafen  toon 

ftriebrtd)  161,19.318,33.  319,22. 
£etnrid?  64,24.  426. 
gSBitbelm  256,13. 
SQBolfgang  77,25.  89  21.  2. 
gurfier,  3ofymn,  luneburgifcfyer  flakier 
256,22. 

©abelen3,  <£t)riftoj>b  toon,  (Santor   M 

©tifte*  0Hain3  257,23. 
©agato  (©abau?),  ©ebljart  toon,  fitter 

255,18. 
©aif^ebel  toon  greiberg  123,14.  125,23. 
@ai$mair(@aifefoiair),  „ber  Eecf"  112. 

113;  fein  2Beib  112.  113;  feine  SWagb, 

fein  tfnety  112.  113. 
6t.  @adu$  10,29. 
©araff,  $>iomebe$  toon  318,23. 
©at)ffenlan>er,  ber  Seberer  32,i7. 
©eiler,  Sobann  toon  tfaiferSberg,  ber  $re* 

biger  466,9. 
©elbem,  $arl,  £er30g  toon,  469,27. 
©emmtngen,  (Jitel  SDietrtd?  toon  256  Ear. 

j.  3.  27. 
3obann  260  Ear.  3.  3.  12. 
©eorg  (3«g),   ber   Eudpfenmetfter  335 

Ear.  3.  3- 11. 
©t.  ©eorg  279,9. 
©t.  ©eorg  (in  2lug3burg),  ber©$ulmetfter 

bei  335  Ear.  3.  3. 7. 
©ereon  Dr.  f.  ©abler, 
©erjtyofen,  starrer  toon,  Wrtdj  32,  is. 
©etele,  2lugujiin  toon,  Sieentiat  259,i5. 
©ie$,  e^njio^  toon  428, «  430  Ear.  3. 

3-21. 
©ienger,  ©eorg,  bifcfyofli$  conjtan3tfd>er 

flatter  268,7. 
©ilar,  SWarfgraf  toon  unb  fein  ©oljn  £an$ 

OKanrique  266,22. 
©laner,  ©efdjl.  10,i9. 
@lafc  41,26. 

©leid?en,  ©raf  (Srnfi  toon  254, 7. 
©log  (©lcg,©la§),^ilbebranb  toon,£ruc^ 

fe|  be$  tf  onigS  gerbinanb  269,24.  315,6. 


Digitized  by 


Google 


522       ^erfottentoeqet^ttig  (©mtgeffer,  2ot«q  —  ^ebing,  Sofann  ton). 


©nugejfet,  8otenj,3edjmei|let  bei€>t.Ulti$ 

in  EugSbutg  245,*. 
@otbod?«,  ©efdjl.  10,8. 
©olet,  fcaDib,  $om1jert  unb  summus 

Bcholaaticus  ju  6peiet  256,*5. 
©oUen^of",  ©ef$f.  10,i». 
©on,  ©taf  fieonljatb  Don  80. 
©offenbtot,  Don,  @ef$l.  10,".  28,  i. 116, 

Sat.  3.  3- 10. 
©iegmunb  78,6.    84  «.  2.  424,io. 
432,8. 
©ottfdjalf  (©ofbfaalf),  ©eotg,  betftappen* 

ma$et  345,*. 
©ottSmann  (©ogmann) ,  furfutjHid?  fd<$' 

jif$etHat$254,i». 
©tafenteutet,  Gtfcatb  ($etet)  416,® 
©raff,  ttotybaft  416,7. 
©lamann,  9tt$atb  Don,  Dcfan  gu  ffieffet 

76,8. 
©ranber,  «nbtea«  100  «.  1  unb  3. 
©ranoetta,  Don  ($en  Don  gtanb  93cUc) 

267,  w. 
©ratoein  (©tagtoein) ,    SBolfgang  Don, 

(Rittet,  obetjtet  5tammerfectetdt  tfontg 

3ctbinanb«  269,'. 
©tea,oti  Don  SnnSotucf  f.  SSfflet. 
©tdbct,  ein  6tabtfne$t  109  ft.  3. 
©toppet,  Dr.3oljannDon,  6$olaj!ieu$  ju 

6t.  ©eteon  in  5t5in  257,16. 

©tog,   <£$tifiop$,    tutfdc^jtfdjet    iRaty 

254,«. 
©tog,  3afob  (bet  5tutf<fynet) ,  ein  ffiicbet* 

tdufet  190. 
©ugget,  bet  Stompetet  330  g.  3. 
©umppenbeta,  Qlmbroft  Don  (in  Dicnflen 
be$  5Bif<^of«  Don  ©rijen)  271,w. 
<£a$pat,  fcombefan  in  (RegenSbutg 

286,3. 
<Jtljatb,$omljett  in9lug$butg386,2. 
©unbelfingen,  Jteifcett  6$»ei<fatt  Don 

268,28. 
©unbenfoffet,    6iegmunb   228,88.    229. 

230,8*. 
©ut,  bet  SWe^get  41,27. 
©ut,  Dr.D&oalb,  marfgtdfli$  babenfaet 

Stanjlet  260  m. 
©ujman(©u«mann),  Martin  Don,  5tdm> 
metet  5tonig  SetbinanbS  269,». 
$etet,  Stubet  M  $t^oal  Don  2Wc« 
bina  €>ibonta   (Don  redro  de 
Guzman  primer 0  conde  deOli- 
vares,  hermano  del  Duque  de 
Medina  Sidonia)  265,*«.318,i5.— 
318,". 
©toetltd?,  Uiti*  114,1. 

fiabett  f.  $abe. 
pab$betg,  fiubwig  Don  50,7. 


$a<fet"41». 

$dbo,  Sbjmon  Don,  aRatfaatt  M  ©if djofd 

Don  2Runjta  360,w. 
£affnet,  2aui  f.  Sifaet. 
£ag,  ©altyafat  Don,  ftammetifcutbutet 
betfcomginflnna  (©cmablinSJctbinanb*) 
295,io. 
£agen ,  Dr.  ©etnbatb ,  etjbif<fcofli$«! 6l« 

nifaet  ftanjlet  257,*  324,* 
$aget,  Sett  Don  Bltenftein,  SWatfaatt  bed 

©ifcfcofS  Don  Orient  270, » 
$«gg,  £an$,  6^nbifu«unb6tabtf<^teiber 

Don  HugSbutg  324  «.  1.  403,  w. 
$dgin,  Anna  209.  210.  212. 
$aanan>,  fciepolb  Don,  ©utgetmeijlet  Don 

$eiibtonn  78,6. 
fcaibetf  f.  £eibetf. 

$aiben  (£aDben) ,  SWattin ,  {Rattjfateibet 

in  «ug$butg203  «.  2. 206. 234,5. 404,5. 

£aimboffet,  $an$  66  N.  1.  6.au<$$lo- 

betet. 
fcainftel,  ©efd?l.  423  ©at.  1.  3. 13. 
Slntyoni  403,25. 

Sobann,  ©utgetmetftet  399  B.  1. 
£aflct,  jo^ann,  bet  ©olbfamieb  311,i«. 
geon^atb,   <Pfattet   bei  6t.  Ulri$ 

386,15.  387,f  399. 
€>ebo(b ,  6^teibet  in  bet  tdmif$at 
5tanjlei  264,18. 
|>attet,  ©ef*i.  423  Sat.  $.  3.  13. 
!  JMjtat,  3obann  Don,  Dom^en  unb  fflaty 
J      in  bif^6fli(b  bafelf^en  2>ienjlen  77,". 
I  ^anau  (^anato),  ©taf ©altyafatDon  254,7. 

^ane,  5l^im  Don  301, 2s. 
!  Sucfe  301,22. 

I  £angenot  (^agnatoet),  ©ef<^I.  10,  w.  • 

©eotg  unb  fein  €otn  38. 
1  fflil^elm  41,27. 

'  £anna  (Hnna) ,  bet  $oljeptieftet  240,». 
;  ^apdpetg  f.  BbSbetg  unb  ^abdbetg. 
:  ^atbecf,  ©taf  ^einti^  Don  77,26. 

fiubtoig,  jldnig  getbinanb*  3Runb» 
I  f^ent  269,«. 

j  gating ,  ©alt^afat ,  $fenninamrifht  btt 
,      Contain  3lnna  (©ema^tin  SetbinanW) 
295,8. 
$at(l  f.  £otfi. 

^atflal,  9Wel(^iot  Don  317  ft.  1. 
^attmann,  Dr.  ^artmannud  Don,  taifet* 
U*et  unb  pfatjgtdfli^et  IRatb  264,  m. 
268,*. 
^dublet,  $an$  384,8. 
|>aufet,  ©eotg  (ju  2B6ti«$ofen)  454  ». 
^aufnet,  3Dbann,  ^tebigetmon^  392,". 
<>au(lettet,  3atob  42  «. 
^ebing,  Sofyamt  Don ,  ^ofmeiftet  9Ratga< 
tetbad,    bet  loc^tet  5t.  SWarimilian? 
!      261,12. 


Digitized  by 


Google 


^erfonentoetici^ntg  ($egm&erg,  ©etmannus  toon  —  #offkin,  ©rafen  toon).  523 


£eginbetg,  £etmannu$  toon  23, 10. 
£etbecf,  ©eotg  toon,  £ofmeij!et  be$  $fal$« 

gtafen  fttiebti$  268,2. 
£eiliggtabet  (£atliggtabet),  @ef$l.  10,20. 
$et  (£eU),  Dr.  tfontab  367,io.  379,22. 

384,*.  386, 1*.  387,1.  392,1. 
£elb,  Dr.  2Rattl?ia«,  faifettidjet  $oftaty 

264,13. 

§elfenfiein,  ©tafen  bon  31, 7. 

Wticfc,  taifetttdjet  £oftaty  264, 10. 
£etletftetn,  So^ann  bon  77, 1. 
^elfcel,  ©eotg,  flammetbienet  &dnig  ftet« 

binanbS  270, 1. 
§emjle,  Jtanj  toon  400,18. 
§encfel,  Dr.  Sofjann,  ftatlj  unb  ^tebiget 
bet  tfonigin  SDtatia  toon  Ungatn  294,  w. 
323,9. 
£ennebetg,  ©tafen  bon  31,^.    ©.  au$ 
untct  UKainj,  dtjbifd^ofe. 
©ettyolb  258,13. 
(gtnft  256,12. 
2Bityetm  77,25. 
SGBolfgang  254,6. 
£etbat$,  bon  317,so. 

£etbetftetn,  2Bil$elm  bon,  UntettyofmetjUt 
unb  6tdbelmeifkt  bet  tfonigin  Wnna 
(©emaWn  ftctbinanbS)  295,3 
£etobe$  240,7. 
£etfcfin,  bet  @$ujlet  42, 1. 
§ettt>att,  @ef$i.  10,?.  63,3 

^tijio^  156  51.  4.   157,1*.  176,&. 
181,3.  210,3;  warn,  fein  6o$n 
210,32,  fcine  Sodjtet  177,3. 
3o^ann  196,27. 

tfontab  123,8.  157,*.  211,®.  467,6. 
SutaS  73.  121,5. 
SWattyauS  250  <H.  1. 
£enog  ftinbetfm  bon  bet  SQBeiben  431 

Bat.  j.  3.  10. 
£ejjbetg,  ©tyfo  bon,  $om$ett  in  %ua$* 

butg  274,i*.  334. 
•£efien,  Sanbgtafen  oon  (f.  aud)  untetfloln, 
Gtjbifaofe)  SQBityetm  II.  77,2.  453,20. 
2Bityelm  III.  429,23. 
WliW  202,21.  203,3.  256,7.  263,27. 
278    31.  1.  279,16.    282.  287,22. 
296,8.   299,".  304,86.   305.  306. 
307,18.  361,6.   363.  401,9;  fein 
<£an$let  306,2. 
£eublet,  bet  Otatygeb  392, 1. 
6t.  £ilatia  4, 12.  5,3.  8. 
£ttytanbt,  $aul,  93utgetmeiftetbon@peiet 

78,i3. 
£itntjeim,  9Ubte$t  bon,  SomljettutWugS* 
butg  358. 
»etn$atb  271,2. 
£itfd>betg(£it$petg) ,  (SafyatSWet^iot  bon 
260  Bat.  j.  3-  12. 


©betljatb,   Domett   in  SlugSfcutg 

274,1*. 
2Baltl?et  260  Bat.  3.  3- 14. 
£obi$et,  £an$,  bet  5taufmann  450,^. 
£odjfd)U&,  f.  flugSbutg,  ©if^ofe,  untet 

ffialtljet. 

£o*fkttet,  @ef*i.  225.  226.  227.  228. 

229.  230.  231.  232.  233.  234.  235». 

©eotg  unb  fein  6ofyn  436. 

3lmbtoftu$bet&ltete  47,i*.  147. 148. 

219.   220.  221.  222.  223.  224. 

225.  226.  227.228.  229.230.  231. 

232.  233.  234.  23529.  236.  237,7. 

436,n;  feine  fttau  219,".  223,7. 

224,*;  feine  £od?tet  Ottitie  221 

%  1;   fein  fteffe  3ofepfc   221,*. 

222,12.  224,28.  229.37.  230.  231,2. 

235,28.  236,i*.  237,i;  beffen  gtau 

221  5lnm.  3.  223,7.  224,*.  234,«\ 

91mbto|\u$  be$  #iteten  ©ofyne  unb 

6<fyn>iegetfot)n: 
flmbtoftuS  betSungete  221,3.222,12. 
224,28.228,1. 229,36. 231,2.236,1*. 
237,i;  beffen (Jtau  221  %  2. 223,7. 
224,*. 
3oa$im  220,28. 222,  ».  223,21. 224,28. 

228,1.  229,36.  230.  235,28. 
£an$  fttanj  ©aumgattnet  (<Paun* 
gattnet)  221,i.  222,13.  224,2». 
225,2.226,31.228.230.231.232; 
feine  $tau221  51.  1.  234,*.  @. 
au$  untet  ©aumgattnet. 
Hoffmann,  Soljann,  tfammetfectetdtflonig 

SJetbinanbS  270,7. 
£ofttt$en,  Jtci^ett  SOBenfcet  bon  269,2. 
£ofmann,£an$toon  (ju  ©timbutel),  (Rittet, 

^ammeter  tf  onig  tfetbinanbS  268,22. 
^ofmetjt,  ©ef$l.  10,9. 

fttanj272  Eat.  3.3.8.  273,2*.  357. 

403,22. 
SWaty  41,25. 
£ofyenbutg  (^o^enbutg),  ©^enfen  bon  449. 

$an$  QLcLfyax  oon  450,3. 
^o^enecf,  bon,  obetjlet  5lnttmann  ubet  bie 
SefaSleute  M  93if^of«  S^tipo^  bon 
flugSbutg  403,6. 
^o^engetolb^ecf,    Jtei^ett  ©angolf  bon 

268,28. 
£o^entofye,  ©tafen  bon  3,i6.  259,6. 
^an^,  ^omment^ut  ju  (Sapfenbutg 
259,22. 
^o^enteic^en,  Seon^atb,  SWatfd^afl  bon 

164,8.  361,17. 
£otl,  ®ef«l.  10,7. 
|)olflein,  ©tafen  bon  :c. 
3o^ann  256,5. 

^ili^|>,  *{Jto^ft  ju  ©t.  ©eteon  in 
^oin  it.  257,8. 


Digitized  by 


Google 


524 


*Perfonentoer&ei($m6  (§o$6to<f  —  ihtfet,  tb*mif<$e  flitoige). 


$oljblo<f,  bet  ftafjntidj  336  93ar.$.3.  11. 
^oljinacr,  fiubtoia,  in  SDtcnflcn  bet  Jtoni* 

gin  Uwatia  toon  unaatn  294,24. 
£oljfdjubet,  £ietonbmu$  (won  ftutnbetgj 

442,7. 
£onolb,  Ultidj  364;  feine  6djt»ejtet  Anna 

364;  fein  93atet  364,29. 
^onflcin,  ©tafen  toon  (f.audj  untet6ttafj* 
burg,  SBifdjofe). 
#olfmat  259,5. 
2Bityelm  88,5. 
£o}fet,  SDaniel  384,3.  391,36. 
£otaj  6,". 

£otbtucf,  ju  ber,  9Ronnenbe$tflo|*et$358. 
£6tlin,  SucaS,  3unftmei|tetbet2Reka,et  55. 
|>ot(t,  Dr.  tfatl  toon  361,5. 
£ofet,  fiubtoia,,  bet23uta,etmei|tet  73  $1.3. 
84  <K.  2.  91,12.  93,6 
6im!pre*t  272  93at.  j.  3-  8.  273,io. 
345,20.  359  ».  4.  367,8.  379,21. 
384,3.  391,36.  399  «.  1.403,33. 
£5«tin,  SoWn  353,33. 

$aut,  <Ptebia,etmond?  392, «. 
£dfcet  toon  3tea,en3buta,  416, 12. 
$ot),  @efd?t.  10,23. 

£an«  toon  36.  37. 
£ubet,  <Petet,  €ilbettammetetbet$6nia,in 

9Karia  toon  Unaatn  294,25. 
£ubmaiet,  Dr.  93alttjafat  (toon  gtiebbetg) 

186,12. 
£unbt,  Otto,  lanbfttaflid)  ^efftf^er  ffiatlj 

256,16. 
£unbettpfunb,  Sobann  toon,  £etjog,  2Bil* 

belmS  ftatb  203  91.  2. 
£utladjet,  ©efdjl.  10,2 
£utnau$,  ©efdjl.  10,  ^. 
£u|fen|tein,  SBaltyet  toon  259  93at.  j.3. 25. 
£ut  (£utt),  £an«,  ber  2Biebettaufet  191. 

192.  193;  feine  Softer  192,3. 
£utten,  gtobentuS  toon  161, 19. 

Subttrig  134,18.  258  93at.  $.  3.  13. 
9ttoti$,  2>ombettju2Butjbuta,  258,5. 
gutter,  2Rartin,  3unftmeijlerber  Scfyneibet 
129.  130. 

Sifung,  ©efat.  10,5.  423  ©at.  j.  3-  3. 
3t$itte$  123,8.  467,5. 
SWel^iot  403,2i. 
6eba|tian  76,12.  —  33. 34 ;  feine  Zoty 

tct  34,13;  ibtOJiann  34,i8. 
Ulti*  32. 
3mbof,  £tetont)mu$  157.  183  51.2.  203, 
51.  2.  272  25at.  j.  3-  8.  273,7.  327,13. 
333,22. 340, 93at.  j.  3. 28. 392.26. 403, 15. 
q^etcr  104  <H.  7.  105,i. 
3nfantabo,£et$oa,,  toon  ©taf  toon@atbanl?a 

f.  untet  Solebo. 
3nfi(3rtefe?),mu8itoon(einglemin9)266,5. 


Sfeljtein,    toon   (©'Sfelftein,    SDifeljtein) 

267,15.  317,29. 
Sfcnbutg  (GbffenfataJ,  ©taf  toon  196,6. 
3P,  bie  ©ottin  5,23. 
3$mael  ©djab,  93egtunbet  betStynaflic 

bet  ©feftben  457,2. 
Safob,  3«>^nn ,  ©djteibet  bet  tomifc&en 

tfanjiet  264, 19. 
Seefee  ©efeen) ,  3oad?im  toon,  meftenbut* 

gifctyet  Jtanjtet  259, 1. 
3ona£,    SuftuS,    futfadjjif^et   <Ptebia,ct 

254,15. 
3otget,  #ttbcbtanb  (in  SDienften  bet  $6ni* 

gin  TOaria  toon  Unaatn)  295, is. 
3uba$  (unb  6imon),  bet  9tyojtel  5,2.  — 

3uba$  Sfaatioty  430,i5. 
3iilid}  (93etg  unb  (Stetoe),  £etjoa,e  toon 
2Bilbelm  III.  76,18.  82,20. 
Sobann  III.  286,i.  361,5 
3ung,  Dr.flmbtofi,  bet«t$t  176,1 398,8. 
Subtoia ,  3*$mcifto  toon  ©*•  Wtt^ 

in  tfugSbuta,  180,15. 
Dr.  Mtidj  404,5. 
3um  Sungen,  Sobann  78,2. 

$aa,et,  £anS,  bet  2Bebet  159. 
ftaifet,  tomifcbeflonige: 

tfatl  bet  ©tofce  6. 7. 12.  90,19. 417,25. 
Otto  1. 11 ;  feine  ©ematjtin  flbetyeib 

ll,i.  12,21. 
£eintid)II.  15,io.  I6,i».  17;  feine 

©emablin  flumaunbe  17,i5. 
£etnri$  HI.  18,3. 
^cinri^  IV.  18.  19. 
Sotbat  toon  ©upiinbuta,  20,6. 
Stiebtid?$atbatojfa  14.  20,i5.  22, 1*. 
Otuboif  toon  ^ab«butg  23,i2. 
fltbte^tl.  23,i3. 
tfatl  IV.  28.  29. 
©iamunb  34,32.  335,11. 
gtiebti*  III.  39,19.  47,2.  48.  50, «\ 

51.  52.  53.  63.  64,5.  144  91.  1. 

411.  413.  414.  416.  418,10.  419. 

438,i7.442,i.458,i.461,ii. 
SWayimiiian  I.   47.  48.  51.  52, 1. 

58,13.  60,15.   61,8.  64A  66.  67. 

68.2.  70.  71.    72  ».  2.    73.  74. 

76.3.  79.  80.  81.  82.  83.  84.  85. 
86.  87,5  88.  89.  90.  91.  92. 
93,20.  95.  97.  99,12.  100  %  4. 
102,n.  103,10.  104.  105.  106. 
107.  108.  109.  114.  115.  117,4. 
118.  119.  127.  128.  131,12.  133. 
134.  135.  136,2.  137.  138—144. 
146,1.  167.  185,5.  261,13.264,23. 
271,18.    314,n.   410.   413.   415. 


i-i# 


Digitized  by 


Google 


<Perfottetrt>erjet<$nt&  (Jtoifer,  tbmtfae  flbmge  —  8Mn,  @rjbif^8fe  toon).    525 


417.  418».  419.  420,16.421,". 
423.  424.  425.  426,*.  427,  i. 
428,23.  429.  430.  431.  432,5. 
436,11.  438.  441.  442,1.  447. 
448.  449,16.  450,26.  451,*.  452. 
453.  456.  458,4.  459,20. 460.  461. 
463.  465.  468.  469 ;  Hnna  oon 
Stetagne,  feine  ©taut  410.  461,16; 
SWaria  oon  23utgunb,  feinc  etfte 
Qcmatyin  410  93at.  j.  3.  25; 
TOaria  S3lanca  (©forja),  feine 
gtoeite  ©ema^lin  73.  74, «.  79. 
80,n.  82.  83.  87.  89  «.  2.  92, 1*. 
93,18.  2JtoyimiUan«  ©obn  W* 
11^67,11.  68  33ar.  8-3-2.  71,22. 
72.  76,n.  114,6.  453.  461,20; 
beffen  ©emablin  453,i»;  SWayt- 
miliaria  Stouter  SWatgatetba  264,23. 
261,13.  298,15.  410  33ar.j.3.  25. 
461, ».  469,27;  2Ratia,  SWajimt* 
lianS  Gntelin  f.  unter  Ungatn, 
Jtontge. 
flarl  V.  143,'.  146.  147,io.  148. 
154,25.  167,  <H.  3.  168,i.  ni. 
173.  196,9.  204,io  u.  91.  1.  205. 
206  9Sat.  j.  3-  1.  208.  217  23at. 
§.  3.  11.   220,18.   234,16.   235,1*. 

236.0.  246,8.  252,1*  253.  261. 
262.  263.  264.  265,8.  270,27.  271. 
272.  273.  274.  275.  276.  277. 
278.  279.  280.  281.  282.  283. 
284.  285.  286.  287.  288.  289. 
290.  291.  292.  293.  294.  295. 
296.  298.  299.  300.  301.  302. 
303.  304.  305.  306,9.  310,".  311. 
312.   313.   314.   315.  316.  317. 

319.17.  320.  321.  322.  323.  324. 
325.  326,16.  327.  336.  352,5.  360. 
361.  362.  366.  375,2*.  376,24 
377.  391,29.  392,29.  393.  394. 
395.  396.  399,*.  400.  401.402; 
fein  ©obn  getbinanb  303, «;  fein 
gtfcal  148,23;  fein  $tofo§  307,22. 
308. 

Setbinanb  I.  133,io.  150, 1.  153,*. 
165  93at.  3.  3.  12.  167.  171,2. 
172.  173.  174.  204,  93at.  3. 
3.  9.  205.  208.  214.  220,18. 
223,2*.  225,12. 236,9. 241 ,27. 246,8. 

249.18.  262.  263.  268, 10.  272,* 
275.  276.  277.  278.  280.  282. 
283.   287.    288.    289,9.    290, 12. 

291.1.  294.  295,1.  298.  299, 19. 
300.  302.  303.  310,15.  311,32. 
312.  313.  321.  322.  325,1*.  327. 
361.  362.  366,21.  377,2*.  394. 
395.  396.  401,13.  402 ;  feine  ©e« 
mafylin  9Inna  f.  unter  Ungatn. 


tfai$$eim,  flbt  Don  77, «. 

tfalifut,  ©ultan  oon  (©amubtin)  445. 

tfatg,  ©ef$t.  10, 10. 

9inbtea3,  oon  3tegen$butg  416,8. 
tfajkltoatt,  gtetfjett  OttattytaS  oon  426,". 
flaftenbauet  (Wgticola),    ©te^an    190 

51.5. 
flatfymna,  Slbtifftn  ju  ©t.  flatfyarina  in 

StugSbutg  24,19. 
tfafceneflenbogen,  ©raf  oon  31,8. 
5tafeer  456,». 
tfaubetet,  £b°ma$,  Jtne^t  be$  3afob  oon 

fianbau  418,i*. 
tfawbaS/  bet  £o$e}tiejht  240,io. 
Jtecf ,  Dr.  Sobann,  bifcfyoflicfy  (Sonftanjifcfyet 

Oiaty  268,9. 
tffyitn,  (StjtijHan,  ©ectetat  bet  tdmifdjen 

Jtanjtet  264,20. 
foil,  @ef$f.  10,12. 
Metier,  Ceonbatb,  Cicentiat,  Jtanjtet  be$ 

(£t$bifdjof«  oon  Bremen  :c.  259, «. 
Jteflet,  SWidjael,  bet  9lug3butget  ^tcbiget 

176,    31.  6.    178.    179.  190,    «.  5. 

193,30.  194.  214.  215.  216.  217.  218. 
Jfcemlin,  $etet,  bet  gifcfyet  444.  445. 
fom))ten,«bt  oon  77,i7.  418. 
flenUtn  f.  Jtonlin. 
tfeten,  So^ann  437,6. 
tfetfenbtoicf  (fletfenbtu^),  Sflein^rec^t  bon, 

in  bifcfyoflid?  oSnabtucfifcfyen  fcienflen 

285,29. 

fletttoig,  Dr.  2Bolfgang  oon,  futbtanben* 

butgtf^et  flatlet  255,20. 
tfie§ling,£an$,  betSBiebertaufet  189  51.2. 
fling,  Slboma  229.  230,3*.  403,28. 
5tingi3matcft(?),  SlnbteaS  oon,  2Ratf$afl 

be$  S3if$of$  oon  ©onflanj  268,8. 
flinigl  (tfunget),  (Safyat  (Oon  (Jljtenbetg), 

faifetli^et  flat!)  ic.  318,*. 
flinigfoeta«,  ©eotg  244  %  1. 
Jtitdjenfyatn ,  SMljelm,  tfammettijutfyutct 

flonig  getbinanbS  270,3. 
flnottingen,  <£bnft<tyb  oon  317  %  1. 
(Sglolf  161,6.  336  25at.  3.  3.  11. 
£einticfy,  Sanbfcmmentfyut  bet  S3aUei 

an  bet  <Etf$  259,2i. 
So^ann  258,  <Bat.  g.  3-  15. 
6eba(iian  197. 
Ulti$  113,18. 
2Bo(f  113,18. 

2BolfSDtetti*  203,12.  338,15. 
SQBUbelm  260  Sat. ;.  3.  13.  361,16. 
5to$,  S3ett,  bet  Gifenmeiftet  364  51.  4. 
flolbetget,  SBolfgang,  Jtanjlet  ©eotgS  be$ 

fteidjen  toon  93at)etn«2anb$l?ut  442. 
Jtoln,  Stjbtfcfyofe  oon 

Sofymn  IV.  oon  £effen  76, 5. 


Digitized  by 


Google 


526 


$erfotteffl>erjet<$ttt6  (StMn,  (grjbtf#8fe  Don  —  Sauginger). 


Hermann  Don  SGBieb  257,3.  275. 
277 ,12.  280,2*.  282,«  285.,22. 
300,16.  321,20. 

tfonfgSbetg  (tfinigfoetg),  Don,  ^antaleon 
295,2. 

tfonia,$ect  (tfingfegt),  gtetyert  Don  259,7. 
tfonhn,  Sobann,  bet  2Bebet  3unftmeiftet 

434».  435,»  436,3. 
ftontabtn,  bet  #obenftaufe  15,*.  22,  i* 
flonjelmann,  @ef$l.  10,28. 

©eotg  59  «.  1.  69  %  1. 

Satob  69. 

Sofrmn  69. 

Ulti$  32,2i. 
flow,  $an«  (Don  6tew>adj)  120  H.  2. 
tf  ofcfyinget,  ein  tfaufmann  37,26. 
tf  ofc,  £an$  Don,  bet  ffunjtlet  37,*>. 
ffogiet,  gram,  bet@eti$t$fdjteibet403,30. 
tablet,  bet  ©cfcneibet— few  fcocfytetmann 

194,27. 

tftafftet,  Sotens  —  feine  Jtau  200, «. 
Garnet,  3o$,  bet  SBebcrjunftmeijtet  33,24. 
Stranj  (&tanj),  ©efdjl.  10,  w. 
fltebS  (Any*),  ©eota,  bet  ftfirftyna  71,3. 

410,m. 
Sfreidj,  fcittmannDon,  <Ptopft  guSBefclat 

257,31.  264,16. 
Ateufcet,  bet  ©djmieb  41,27. 
4>l. Ateuj  in  5lug$butg,  $rtyjie 
»eit  gatflet  101. 
fctttfiotf  ©ail  179,16.  185,14. 
tftonbetg,    6attmann  Don  259  2kt.  *. 

325. 
©imon,  Dombett  in  2Rain&  257,25. 
•tfuenting  f.  punting, 
tfttytentpal,  ©efdjt.,  bifd^Sftic^  augSbut-- 

gifd^e  Stbtammetet  13, 12. 
Anna  ((Sunba?),  $etet  Don  319,5. 
tfunael  f.  Ainigl. 
tfuMetfcibmieb,  #ambett  56,2.    #gl.  56 

5t.  1. 
Jfcutlanb,  Sifdjof  Don 

£etmann  II.  Don  Jtonnenbetg  286, 10. 
Autfe,  ©eotg,  bet  SDGefeget  41,23. 
tfuffato,  ©eota  Don  301,25. 
Jfybutget,   ©otfaang,   6djteibet  in  bet 

tSmtfdjen  ^anilci  264,i». 
5fy§,  Safob,  Jfcctylan  bet  tjl.tfteug  in  5lug$* 

butg  32,15. 
SttfpVfl),  flbam  Don  319,2. 

Sadjenbetf,  £an$  403,23. 
Main,  ©taf  Don  267,«. 
Cambeta,  5lmbrojiu$  Don,  Official  unb 
2>ombett  in  6algbutg  270,20. 
GSbetfyatb,  £tu$fe§  betJfcomgtn  5Inna 
(©ema^Iin  getbtnanbS)  295, 12. 


©er&atb  315,5. 

3obann,£ofmeijiet  bet  ABnigin  Slnna 

295.2.  —  259  »at.  g.  3-  2. 
Saminit,  5Inna,  bie  falf^e  £eitige  116. 

117;  tyte  SWuttet  11 6, 10,   tyte  2Kagb 
116,io. 
fiamitonbola  f.  SDtitanbola. 
Sampattet,  ©teaot  77, 1. 
Sanbau,  $an$  3atob  Don  67  51.  3.  97,i3. 

394.  395.  396.  418.  419.  432, 10. 
fianbenbetg,  ©eota  Don  294,24. 
SanbeS,  Don  317,» 
Sang,  ©efdjl.  10,8. 

So^ann  66,8.  441,16. 
fieon^atb  270®. 
8ufa«  270,24. 
SWattbSuS  270,25. 

SWatt^du«  (DonSQBeflenbutg),  bet  flat* 
binal  :c.  66,®  74.  75.  79,17.114,7. 
119  5t.  2.  121,1.  132,7.  133. 
135,19.  136.  137.  138,6.  139,24. 
140.  146  «.  1.  150,2.  165,  Ear. 
j.  3.  12.  167,n  182,9.  262,  51.  2. 
270,18.     275,83.     277,5.     280,22. 

283.3.  295,25.  303,  S3at.  g.  3.  20. 
320  S3at.  ».  3.  28.  326,18.  441. 
451,2.  459,»;  feine  ©<$toejtet 
66,n.  74,i6  79,i7;  ^in  ©$»aget 
75,». 

gang,  Dr.  3o^ann  Don  Senbetg,  IRat^  bc$ 

$fat$gtafen  griebtidj  268,5. 
gang,  bet  ©djneibet  182.  183. 
Sang,  Ulridj,  bet  SGBebet  32,7. 
Cangenmantel,  ®ef$l.  10,3.  10,4.  63,3. 
(SitelbanS,  bet  fflUebettaufet  189.  201. 
202;  feintfety,  feine  ORagb  201. 
eotg  107  51.  2.    115.    121  51.  3. 
124,10.  403,26.  450,28. 
£attmannll0  5l.  2.  446,». 
So^ann  (bet  ffiabauet)  32.  —  54,28. 
59,n.  68  21.  1.  71,15.   73  51.  3. 
78,3.  84  «.  2.  107.  424,12.  426, «. 
428,8.  442,5.  446,26.  450;   feine 
Socket  107,io. 
SWattbauS  145,6.  153  a.  6.  158,27. 

159.  336  Bat.  3.  3.  11. 
ftubtget  (fiongumpaUium)  27, 19. 
ffiolfgang  110  51.  2.  110  «,  253,6. 
403,14. 
Sanget  f.  Xdning. 
fian^enfSamot)?),  3obann  Don,  #ert  Don 

SBuff^  unb  SWolembai^  :c.  261,". 
fiaqueba  k.  f.  (£ueDa  be  la. 
fiata,  SWantique  Don  318,8. 
Saftuna,  Don  317,30. 
Saffo,  ?etet  Don  268,25.  318,3.  319,22. 
Sauginget  120  51. 1. 
5lnt^oni  114,8. 


Digitized  by 


Google 


^crfonctttocraci^nig  (gauginger,  3o$ann  —  SDtainj,  @tjBif^8fc  toon).     527 


3o$ann  403,27. 
Dtt  432,  m 
fiaufferet,  SDttdjaet  449. 
fiegifamo,  ©andjo  2>iego    (Licenciado 

Leguizama  Alcalde  de  Corte) ,  £of* 

ticket  ffatlSV.  266,  * 
fieimlin,  Sotjann,  S3icar  bet  <St.  SWorifc  in 

5iug$butg  69. 
fieiningen,  ©taf  Sngetyatb  toon  259,*. 
Seon,  ©ro§!ommenbator  Don  f.  (SotooS. 
Seonbatb  9fr.,  ein  ©abet  in  flaufbeuten 

355,31.  356.  357. 
fieontob,  griebridj  toon  274, is. 

©ebajtian  260  93ar.  g.  3. 13. 
Ceojtem  (fidtoenjlcin),  ©taf  toon  31.  —  36. 

Subtoig  36,19. 
Sefa,  Dr.  JBalentin  223,25.225.226.227. 

228.232.233,26.  271,12. 

Sefet  —  bie  Sefet  am  2>om  in  5lug$burg 
237.  238. 

Seuble  (SeuMtn),  tontglidjet  ^Pfenning* 
meijier  233,26.  241,28.  361,  i*. 

Seu^tenbetg,  Sanbgtaftoon,@eorg  258, 12. 
282,22. 

Sobann  138,*.  286,8. 
Se^bet,  £tetonr;mu$,  <Pfattet  bci  ©t.  Ulti$ 
40,8. 

Setty,  ©tegmunb,  £err  toon  bet  255, 16. 
Siebenjtein,  So^anntoon,  $ogt  *u@troangen 

260  Bar.  j.  3.  15. 
Siebet,  (£betf>arb  unb  fetn  ©ofyn  33,29.  34. 

©intprc^t  123,  18. 
fite^tenjlein,  toon  419,26. 
5inbtea«  89  51.  2. 

(StaSmuS ,  Sutfdjnetbet  ^cr  flflnigin 
5lnna(@emabUn5etbtnanb$)195,8. 
£attmann  270  Ear.  g.  3.  5. 
3o&amt  260  Bat.  5.  3.  3.  —  $om* 

$etr  in  2Bur$burg  258,*. 
$aul,  fitter  76,".  432,9. 
Sientyatb,  bet  tfeffelfamteb  72  51.  3. 
Cilien  (Stylia),  Dr.  Sobann  toon,  <£l?or^err 

&u  6t.  ©ereon  in  Jtoln  257,i6. 
fiimburg,  ©djenten  toon  54, 16.  302. 
5tlbredjt  258,3. 

©eorg,  SDomtyerr  in  23amberg  77, 10. 
fiinbenau,  ©iegmunb  toon,  fcombetan  $u 

SWetfebutg  jc.  255,22. 
SiqueS,  toon  317,29. 
Sonnet,  Ulridj,  9ftaty$fne$t  206,7. 
Sdffler,  SWeijter  ©regor  toon  SnnSbrucf 

391,29.  400,15.  401,3.  463,13. 
Cogfc^att),  ©eorg  toon,  beutf^er  2Hcefan$tet 

flomg  JetbinanbS  269,9. 
Sotber,  ftat^fnety  109  51.  3. 
Cofenjlein,  ©regor  toon  271,". 


Sotyrtn,  Sftan  toon  (3uan  el  Sotoriano), 

tfammerbiener  tf  onig  gerbinanbS  270,*. 
Sotyrtngen,  $eqoa  toon,  5tnton  138,5 
■  Cotyringfae  SBotfaaft  272  Ear.  j.  3.1. 
fiBroenjiein,  Jotyann  toon,  $om$err  m 

©peier  256,26. 
2or>$,  Jane,  ©itbettammeter  bet  tfonigin 

SWatia  toon  Ungatn  294,25. 
Sudjau  ($udjen),  3obft  toon  440," 
©t  Suciu«7,is. 

Sucon  (Sufon),  5tntyonio  toon  318,3i. 
Subolf,  #erjog  toon  ©cfytoaben  ll,1*. 
SubototcuS,  2>ontyropjt  in  5lug«burg  24,3. 
Suitftieb  (Suitfrob),  ©efal.  10,2*. 
fiunba,  (Srjbifdjof  toon,  Sobann  toon  SSBefea 

fBefa)  264,23.  401,12. 
Sunebutg,  £erjoge  toon  f.  untet  93raun» 


Sutbet,  Dr.  ORarttn  142  (f.  bie  Bartante) 

255,i.  374,27. 
Suttidj,  93tfd?ofe  toon 

dbetbatb  oon  5lrenberg  :c,  (Sarbinal 
261,*.   262  51.  1.   264,5.   280,22. 
295,27.  320  Bar.  *.  3.  28. 
Sufe  399,16. 

Suy,  OttattyauS,  btf$5fUdj  fteijingfebet 
flatter  285,28. 

3Wabtutf$  (OHabriifcfy,  ©aubenfc  toon, 
£ofmei(iet   M   »ifiof«   toon  Orient 
270,15. 
tablet,  fiien^atb  183  51.  2. 
SWagbebutg,  (Sqbif^of  toon 

Stnjl,  ein  jungetet  93tubet  ^tiebri^^ 
be«   SBBcifen   toon  ©ac^fen    76,9. 
82,25.  86,3.  90,27. 
SWailanb,  93if^of  toon,  5lmbtoftu«  8,29. 
SWailanb,  -^etgoge  toon  90,29.  93,22. 
grans  453^- 

Subotoico  (6fot§a)  71,so.  73,16.  421. 
427.  428,26.  429,16.  430,13.  432,3. 
3Wajimtlian  453,23. 
OKaing,  Srgbif^ofe 

Sert^olb  toon  £enneberg  54,8.  74^. 
75.   5tnm.  1.  79,8  80,6.  82.  86. 
88.  89,3.  90.  92,5.  93,2.  94,1.  103 
51.4.  104,1.447,1*. 
Jacob  toon  Siebenjtein  118, 12.  454. 
Uriel  toon  ©emmingen  127," 
5l(bre^t   toon  ©ranbenbutg  135,19. 
136.  137.  138.  139.  140.  141,24. 
142,n.  202,22.  257,20.  262,22.  272 
51.  1.  274,26.  275,26.  277,9.  280,5. 
282,5.    286,9     288.    293    51.  1. 
295,23.  300.  301.  302.  303  2kr. 
J.  3.  20.   310,25.   313,30.   316,7. 
320  Ear.  j.  3.  28.  326,". 


Digitized  by 


Google 


528 


?erf onett&et&ei($tti6  (2Rair,  3o$ann  —  SDWtt,  5fbt  Don). 


SWair,  3ofcann,  3ftatb$btener  243  51. 1. 
Sientyarb,  „©ajkeb"  203  2t  2. 
©tegmunb,  ein  @djneiber356  5lnm.  1. 
9Matin,  S^ann  Don,  SDomljerr  in  ©alj« 

burg  unb  $affau  271,i7. 
2Jtol$burg,  Hermann  Don,  lanbgrdflicty  tjef* 

flfdjer  2RarfdjaU  361,6 
SWal^an  (ORolfcan) ,  greiberr  Joa^im  Don 

(in  ©artenburg)  269  93ar.  &.  3-  4. 
SWanbelSlofy  (2Jtonbejjlo) ,   2>ietri$  toon, 
$omfyerr  in  SBerben  259, if 
2Ri$ael,  2)om$err  in  SBerben  249,  if 
SWanbcrfc^cib,  ©raf  2>ietrt$  Don  257,9. 

300,". 
6t.  2Rang  15,  if 
OJtongoU  109  51.  3. 

5lntboni  114  51.  5. 
2Rano§,  5InbreaS,  3unftmeijter  ber  ©ctyujtcr 

123,f 
SWanrique,  ©rafen  Don  318,f 
5Ufon$  318,if 
8ot)S  318,23. 
3^an  318,25.  319,2i. 
$ctcr  318,13. 
9tyiliW  318,28. 
OJtonSfelb,  ©rafen  Don  142  Bar.  $.  3- 18. 
5Ubre$t  254,f 
©eorg  257,25. 
£ot)  77,26  —  ^r  264,1 
3o«  254,8. 
9fti(iW  269,27.  319. 
SWan^aim,  W.Don  31  ». 
SJtontua,  9)tarfgrafen,  £er$6ge  Don 
granj  II.  77, f 
Sriebri*  II.  272,2.  313,f 
2Jtorf,  ©rafen  Don  ber 

3tyiliW,  2>omfyerr  $u  8utti$  261,9. 
(Rupre^t,  £err  ju  @gmont  261, 7. 
9ftarquarbu$,  SDomfcfyolafttcuS  in  5lug3« 

burg  24,7. 
SJtorfaafl,  Dr.  (unb  feine  Softer),  $rocu* 

tator  auf  bem  (£fyorgertd?t  311,28. 
6t.  SWartin  398,  if 

SWarr,    ein  augSburger   23arfu§erm6ncfy 
214,16. 
ein  £anbtDerf$mei(ter  354,2. 
OKat&eiS,  3ofann  403,27. 
9ftat;,  Sofyann,  ©ecretar  Jtonig  JerbinanbS 

269,f 
2Rat;enfel$,  JudjS  Don  55,  if 
2Rat;r,  Jtafyar,  3unftmei(tet  ber  ©defer 

354,f 
SWatjrlin,  So^ann,  3unftmei(ier  ber  ©defer 

367,8. 
2Rarelrain(3ftedjfelratner),  ©eorg  Don  108. 
109;  feine  ORdgbe  108.  109.  110;  fein 
bienenber  tfnabe  108. 109.  110,f 
Ottecfelatt>er,  £einri$  62,  w.  63,f_ 63,5. 


3ttetfebug  (SDtoDfenbugf) ,  £an$  Don,  lanb*- 

grdflidj  freflifoet  Otaty  256,  if 
2Reitferlin,  ber  <S()ronift  2  51.  2. 
2Reflenburg,  £er*6ge  Don 

5Ubred?t  258,27.  282,if  300,31.  321, 

Ear.  j.  3.  1.  361A 
£etnricfc  V.  73, 12.  76, if   80,9.   82. 

90,26.  259,27.  282,if  300,30. 
OHagnuS  H.    76, if    86, f    259,28. 
263,26. 
OMandMon,  Dr.  Wlifl)  254,if 
SWenbo^a   (SWenboffa),   #ieront)mu$    Don 

318,27. 

^urtabo  318,15. 

3afob  (be$  ©rafen  Don  iRtbababia 
6ofri)  266,f 
2Renbart,  gabnridj  250,f 
3Renftng,  3i>Wn,  ber  Ztyolo$t  255,23. 
2Rent,  ©eorg,  ber  SQBeber  452,f 
SWercf  lin,  ©altyafar,  qprobjt  Don  2Balbtir$, 

<Po|tulierter  Don^ilbe^eim,  ©oabjutor 

Don  (£onjtan*  204,f  205.  264.  268,f 

283,f  302,i. 
SWertnger  (2R6rtnger),  So^ann,  ber  ffifacr 

444,23.  445. 
2Retferat,  Dr.,  fcomtyerr  in  8uttt$  261 

95ar.  $.  3-  13. 
2Retf$,  Dr.  Jfconrab  Don ,  furbranbenbur* 

ftif^er  (Ratb  255,2f 
SWefe,  33tfd?of  Don,  So^ann  HI.  Don  Sot^ 

rmgen  286,7. 
SRefcenbaufen,  3»6ann  Don,  2)omt>ro£jt  ju 

Srier  275,27.  277, if  280,23.  282, if 
3Refcger,  Sofann  55,23. 
OReuting,  3ob  berjung  403,  if 
OReDtting,  Dr.  ^ieron^mu^  271,  if 
OflieUdj,  ber  @^mieb  41 ». 
SDUtter,    ^ieron^mu^,   ber   SWunjmeifler 

433,f  444  51.  4. 
$eter,  ber  93leid?er  450. 
SWitter,  Suca^,  ein  ffiiebertdufer  201,i. 
3Rary,   3ec^mei)ier  bei   6t.  Ulric^ 
245,1. 
SWinfwife  (3Winfentt>i^),  Sobann  Don,  fur* 

furfiii^  fd*pf«^er  flat!)  254,  if 
dinner,  ©efc^l.  10,  if 
TOranba,  5lntboni  Don,  faiferli^er  ^am« 

mertbur^uter  267,30.  _  ©raf  Don  266,if 
SWiranbula   (la  3Rt;ranbola),    ©raf  Don 

318,30. 
3Jtitfdjty,  X^oma^,  oberjier  ©ilberfdmmc 

rer  ber  ^onigin  9Raria  Don  Ungarn 

294,2f 
2Min,  3b«n,  5lammerbiener  itonig  (Jet* 

binanbS  270, 1. 
SWo^rfovf,  ©efc^l.  10,25. 
SWoif,  5lbt  Don  77,19. 


Digitized  by 


Google 


$erfottettt>erjcic$tii8  (flRolter  —  Dtforoo) 


529 


3Rolter,  ber  ©eber  94;  fein  2Beib  94. 
URoljjan  f.  ORalfran. 
ORontfalconet,  gretyerr  toon  267,13. 
9Rontfort,  ©rafen  toon 

@eorg315,7. 

$aug  121,io.  173 «.  270®. 
3of?ann  (toon  <Pfannenbcrg)  77,28. 

^11111*54,1*.  77,21.  413,8. 

~2Botfgang  261,2i.   264,«>.    361,". 
366  <Bar.  j.  3.  27. 
SRoraSh)  (2Rare$ca),  Jrci^crr  S^ann  toon 

133,5. 
2Rorle  f.  untct  ©e&eim. 
SRoron,  So^anctta  toon ,   in  taiferlt^cn 

Sfcienftcn  265,2». 
2Ror*berg  unb  jeffart,  gretyerr  2Bityelm 

toon  270  23ar.  j.  3.  5. 
2Ror*f>eim,  3<>fann  toon  76,®. 
2Rofale$,  Srafum  55,2». 
SRo^aim,  $aul  55,*®. 
2Ro$foroiter,  ©otfaaft  bed  ftatfer*  ber 

271,31. 

2Ro$quera,  faiferlid^cr  £ofmeiftcr  265,". 
2Ro{fteimer,  Dr.  fflupredjt,  $>ombefan  ju 

<Pajfau  unb  Breetau  269,  io. 
SRucron,  faiferli^er  $ofmcijier  265, io. 
2Rublborfer,©regor(toonWegen$burg)416,®. 
ORu&leifen,  ©efal.  10,22. 
3Rulid>,  Rector,  bet  Gfjronijt  428,2. 
2Runfter,  #ifd?6fe 

griebricr;  III.  toon  2Bieb  285 ,21. 
Jranj  toon  ©albecf  360, »». 
aRiinfterberg,  £crjog  toon,  ©corg  258,  i*. 

9la*baur,  3to^ann  (toon  fiiedjtenau)  361,7. 
<Rad?tigatl  (8u$ciniud),Dr.  Dtbmar  170,i2. 

205.  206.  207.  208.  209  %  1. 
iRajara  (SRaffara),  £er$og  toon  —  fein 
6obn  3uan  ORanrique  265*.  266,i». 
61.  <Rarci&  373,21.421, ». 
ftaffau,  ©rafen  toon  80,5. 

fcbolf  III.  (<Rajfau*2Bie$baben)  77,23. 
£einridj,  2Rartgraf  j\u  Stncta  264, 7. 

265, «.  296,8.  318,i. 
Sobann,  £err  ju  ber  Saer  266,6. 
WliW(iRa?fau.3bftein;  77,2*.  100, 1. 
261,®. 
SRaffentaler,  Ulridj,  guttermeifler  ber  5t6* 

night  3Raria  toon  Ungarn  294,28. 
SRafemer,  flntljoni,  fyerjoglid?  pommerfdjer 

$ofmarf$aU  258,19.  301,  w. 
ftaoente,  ©raf  toon  267,". 
Weapel,  flonige  toon 

griebrid?  77,6.  82,»  90,29. 
gerbinanb  II.  421. 
fReibbart,  ©ef$l.  423  Bar.  j.  3- 13. 
Sotjann,  93urgermct(ter  ron  Ulm  68 

€ta*t<4>romfeit  XXIII. 


Bar.  j.  3.  2.  72,5;  fcine  Softer  Ur- 

fula  68  «Bar.  j.  3-  2.  72,*. 
ORattyau$,  Dr.  78,». 
Ulri$,  Burgermcifier  in  Ulm  361," 
IReO,  3o^ann  239, 1®. 
IRenningen,  (Rcinolb  toon  55,*.  $gl.553U. 
<Reul)au$  (IReuenbauS),  Oibam,  £err  jum, 

Camlet  ber  flrone  936bmen  268,20. 
SReumiUer,  2Rarr  41,25.  98,5. 
ftcunecf,  IReinpredjttoon,  Slitter,  Vfleger  $u 

gauingen  270,2®. 
ttieberattaidj,  flbt  toon  448,5. 
IRietoa  (iRicba),  ©raf  toon — fein©  o^n  266,  t 
6L  <Rifolau«  21,i. 
IRtWenbuta  (<Rtw>enberg),  ©eorg  toon  256 

Bar.  $.  3.  27. 
SRoncarmefe(*Roircarmc3?),  toon,  au$glan« 

betn,  faiferli^er  hammerer  265,  i«. 
[Ruenar  —  (f.aucfy  unterffoln,  Cnbifcfyofe) 
©raf  ©umpert  toon,  Wbminiftrator  gu 

<Paberbom76,6— 257,12. 
Hermann,  2>omprotoft  »u  ftoln  257,6. 

321,21. 
2BUbetm,  £ofmeifier  bed  6rtfte«  5tofn 
257,ii. 
IRugcroU,   ©raf  flconfcarb   toon   269, ». 

318A 
IRumberg,  S3urggraf  toon  31, «. 
JRujjborf,  £eimbranb  toon  448, 9. 
iRugfelber,  33art^olomeud  155  91.  3. 

Dbctg(Obergen),lBottentoon,  etjbif^dfli* 

bremenfdjer  ORarf^att  259, «. 
Dberttr*,  3afobtoon,  bifcfydfli$jtraj}burg« 

f^er  ^ofmeifter  259,8. 
Dbemburger,  faiferli^er  „JRegi(hatot  ber 

brieff  264,". 
Dbernborf,  ©cf^l.,  bif^ofli*  augdbur* 

gifc^e  ORarfaaUe  13,i2. 
Dcco,  Dr.^bolf,  <ttr^tin9Jugdburg  398,8. 
Diarartc,  'Jeter  toon  270,2. 
Dlaf>,  fRifolaud,  Katb  ber  5lonigin  2Raria 

toon  Ungarn  294,". 
Olberd ^aufen(Dflerdbaufen),  Hermann  toon, 

drbmarf^aU  toon  JBraunf^roeig  255,2?. 
Ctyu$(Dtybu6?),  Wifolaudtoon,  fitter, 

^auptmann  etner  Qlbtbeilung  $artf$iere 

5tonig  gerbinanbd  270,". 
Dnforg,  ©efdjl.  10, «. 

|>artmann  459  93ar.  §.  3.  21. 
3o«459»ar.j.  3- 21.  — 41,«*. 
6tcpt)<m  459  Bar.  §.  21. 
Differ,  ©em^arb  335,«. 
Drboed,  ©raf  toon  267,® 
Djtfifxerr;  aud  ^lanbern,  gurft  toon  —  fein 

€o^n  265,16. 
Drijio  r;  Dlafo  (Drfualafd^a)  265,". 
Drfomo  f.  Cjorno. 

34 


Digitized  by 


Google 


530 


$erfonttrt>erset($tu6  (OrtcnBurg  —  $«atu«). 


Drtenburg  (Drtenberg),  ©raf  ©abrtel  toon 
172.  208,".  241/®  268,17. 
2Horifc  271,7. 
DSma,  93if<H  toon  (©arcia  be  Sotoafa) 

265,1. 
DSnabrucf,  Q3ifaof  toon  (dridj  toonS3raun« 

faroeiaj  285,27. 
Dforno  (Drfomo  Djorio),  ©raf  2Jtonrique 
—  fetn  @ot;n  265,26. 
S)iego  318,2?. 
Dfftner,  (SraSmuS  toon,  aKunbftynf  tfonifl 
„  $erbinanb$  269,13. 
Dtferreicfyer,  <Papierm  utter  —  fcine  Stouter 

178  53ar.  j.  3- 1.  I79.5- 
Dtreti,  grettyerr  toon  267, «. 
Dtt,  ©eorg,  ber  @tabttooa,t414,u.435,3i. 

437,5.  450,4.  464,3.  466,13. 
Dtt,  £einrt$,  greinrirt  (2Birttoomgrauen« 

fau*)  337  51.  1. 
Dtt,  2Rid?ael  toon  51djterbma,en ,  in  ober- 
ojterrei$ifd?en  fianben    oberfier  3*Ufls 
meijter  269,  K 
Dttingen,  ©rafen  toon  31, 7.  49,io. 
GcariuS  (tfariuS)  154,2. 
ftriebrid?  259,5. 

Soatym  49.  77,2i.  149.  153," 
Subttrig  268,25.  314,29. 
SBolfeanQ  51,9.  54,16.  93,6.  319,4. 
Djorio  f.  Dfotno. 

^PabiUa,  ©arfefyitoon  ($>on  ®arcia  be  $a« 
bitta)  266,30.  _  ©ejubirepoltS  267,2. 

Valencia,  S3ifd?oftoon  (<Petr.be@armiento) 
264,24. 

^antoolf,  ©ef«l.  10,  is. 

$awenfyeim,  attarfefyatt  toon 

awiiort  us,4- 

£aupt  260  <Bar.  3.  3-  8. 
£ieront;mu$  259  23ar.  j.  3-  25. 
Soadjim  254.  285,".  302,28. 
SBityelm    54,28.    59    51.  1.    61,9. 

71.  88,13. 115.  426,9.  436,13  441. 
SBolfaang,  SDomfyerr  in  5lug$bura, 

274,15.-302,30. 

$a>jie 

©regor  ber  ©roge  8,26. 

Seo  IX.  15,7. 

Snnocenj  III.  26,22. 

£onoriu$  111.  26,23. 

3nnocen$  IV.  100  <tt.  4. 

(Siemens  V.  27,i. 

5Ueranber  VI.  64.io.  67,7.  75  %.  1. 

96.  97,7.  102,16.  421.  437.  444,9. 
$iu«  III.  102,17.  445,9. 
3uliu«  II.   75   51.  1.    102,17.    103. 

115,6.  119.460.  461.465. 


SeoX.  132,8.  136,1.  137,1.  138, » 
139,14.  140,7.  142  2tat.  J.  3-  18. 
143,6. 
Sabtian  VI.  154,2*. 
(Siemens  VII.  16525ar.g.3. 12. 171,  i. 
237,16.  252  93ar.$.  3.  13.  261,*. 
271,25.  283,20.  287,28.  288. 
<Par$bera,  £ugo  toon,  Slitter  270,30.  317 

51.  1. 
^afier,  £crr  toon  318,23. 
iaffau,  23ifcfyof  toon,  drnjt  (toon  23ar;ern* 

3Run$cn)  138, 10.  141,9.  271  ».  283,5 
©t.  $aul  279,8.  350,3.  390,6. 
$aul$borfer,  fyerjoglicfy  batjrtf^er  tfudjen* 

meijter  271  Bar.  j.  3-  14. 
$aulu$  SombarbuS  (SDiaconuS)  8,28. 
$e(u,  toon  267, 14. 
^empblina,,  ©ebajiian  toon,  Dtati)  unb 

oberjter  6tattmeifter  ber  tfonigtn  2Jtotia 

toon  Unaarn  294, 16. 
$eraubt,  ffiaimunbuS,  (Sarbinal  64, 10. 96. 

97,5.  437. 
$ernina,er,Dr.2RarftUu$,  bif^oflidj  rour$* 

burgifefyer  flanjler  258, 7. 
$erfon$,  £einricfy  toon,  fitter,  faiferlictyer 

gourier  267,27. 
qpefferer  f.  23efferer. 
6t.  q?ctcr  279,8. 

<Peucfylingen,  ©rafen  toon  f.  93ei$Ungen. 
^euren  (Siiren?),  3<^ann  toon  254,8 
^euttnaer,  Dr.  tfonrab  95,4.  106  51.  3. 

108  51.  1.  109  51.2.113  51.  1.  122,7. 

154,24.  156  51.  4.  158,2.  246.  272  Bar. 

a.  3.  8.  273,n.  293  51.1.  428,9.429,12; 

feme  Softer  177,4.  180,8. 
$faff,  Dr.  So^ann,  ©^ultyeig  in  SWainj 

257,30. 

$fal$,  ^faljgrafen  k.  f.  unter  SBatoem* 

^fannenberg  (<Pfannberg)  f.  2Rontfort. 
^feffenbaufen,  6igmunb  toon,  berjoaUd) 

bat>erif4)er  flucfyenmeifier  27 1,12. 
Wefferlin,  3ob&nn,  3unftmeijier  ber  gt» 
ft^er  178  93ar.  j.  3-  1.  179,»  213,16. 
214,2;  fein6obn  213,18. 
Ceon^arb,  3un(tmeijler  ber  Sifter 

444. 
@i|t,  3unftmeifier  ber  gtf$et  (unb 
feine  gamilie)  68. 
qjfettner,  ©ef^l.  10,4. 
$fifler,  ©eorg  400,n. 
SWattbdud  469,io. 
3Bolf  156  51.  4. 
$pger,  3o«  41,28. 
^flummern,  So^ann  toon  364  51.  4. 
q3forfcen,  Dr.  5lbam  toon,  $bt;jifu$  269, 12 
$tlatu«,  ber  fianb^fleger  240,7. 


Digitized  by 


Google 


^crfonentoerjct^nig  (*pimenteli,  Statonius  —  SRectybera.,  toon). 


531 


*Pimcntcli ,  SIntoniuS  SobanneS  Don ,  be$ 

©tafen  Don  ftaDente  6obn  267, ". 
<pinjcnau  (<Penfcnan>),  gteityett  SubwigDon, 

betjoglicb  bactifcfyet  2Katf$aU  271,9. 
*ptacfetD,  $gibtu$  Don,  Jfcanjlet  unb  (£ijot- 

bett8u2uttid>261,io. 
^Plantfc,  Sobann  Don,  f  utfutjllid)  fa^ftfcfyet 

Olatt)  254,io. 
<piatet  f.  ©laatet. 
qplaffenbetg,  <Sb"tfo^  Don  271,3. 
<piauen,  ©taf  £eintid)  Don,  QRunbfcfyenf 

tfonta,  getbtnanb«  269, ^ 
<picig,  bet  £6lbnetfubtet  244  51. 1.  250,8. 

335  ©at.  $.  3-  18. 
$le§,  gtctyett  SDietticfy  Don  256,  is. 
pilfer,  Dr.  itontab,  flanjlet  be$  ©if<H$ 

Don  6peict  257,2. 
<piobetet  f.  £aimi)offen. 
<Polb,  C^tijlort,  „<Sonttalot"  ftdnig  5et« 

binanbS  270*. 
<Polen,  tfonige  Don 

flleyanbet  I.  453  «. 
Albert  77,5. 

Sigmunb    133.   134,6.   143,7.   165 
Bat. j.3.  12.  171,2.  271,29.  313,2. 
401,1*. 
^olijeim,  gteibettDon,  (Stbatb  269, i. 
©aubenfc  269,23. 
Sobann  294,23. 
$olojf ,  ©tf$of  Don  ((SraSmuS  ©ttetliug 

(Siolef)  140,io. 
^ommetn,  £er$o$e  Don 

S3atnt)tn  258, 16. 280,n.  282,".  298,27. 

300.  301.  302.  312,17.  313. 
©eota,  258, «.  280,io.  282, »  298,27. 
300.  301.  302.  312,17.  313. 
$once  (©onfee)  be  Scon  267,5. 
$or!p^rio,  bcr  ©erfaffet  bet  <Sd;olien  ju 

£ota&  2  <M.  2. 
qpottnet  (<Portenatiu$),  ©efal.  10,21.  —  28. 
^einti*  27,i9 

8eont?atb  (Don  ftegenSbutg)  41 6,7. 
^Portugal,    tonig   bon  Oflanuel    100,12. 
445,1*. 
q?ortUQtcfifd?c     ©otfcfyaf*      271,29. 

283,io. 
(Sleonote,  ®emat?lin  gttebti<$$  III. 
438,16. 
$taa,,  greibert  Sobann  Don,  gutfefyneibet 
bet  tfonigin  5lnna  (©emablin .  8etbt» 
nanb$)  295,7.  314  w. 

8abi$lau3,2tu<$fe§$t6nt83etbtnanb3 
269.22. 

$tanb,  2Bilfyelm,  tfud?enmet(kt  bet  5loni* 
gin  5Jnna  (©emablinJJetbinanbS)  295,9. 

<Ptantnet,  SBotfgana,  Don,  ftittet,  taifcr* 
lidjet  ftatb  264,12. 

<Ptaun,  Dr.  ffontab  258,9. 


^teugen,  DtbenSlanb 

9Ubtecfyt   Don   ©tanbenbutg,   #odj>» 

meiftet  361,i. 

SBaltyet  DonJfronbeta.,  Wbminifttatot 

bet   DtbenSlanbe    259, 17.   283,6. 

298,27.  302,15.  303,5.  312,18. 

iftetynUna,  (eMBebet),  bet  SBalbbtubet  43,8. 

gtanj,  fein  6o^n,  bet  SBiebettdufet 

194,25. 

$tiol  (©teDot),  ©ef$t.  10,ii. 
<Ptoftng  flPrejttig),  ©altbafat  Don,  flittet, 
obetjlet  ^u^cnmeijlet  JfconiggetbinanbS 
269,13.  314,29. 
^tunnet,  Sobann,  tfanjelfcfytetbet  bei  6t. 

Ulti$  427. 
<Pu<fyaim  CPudjbam),  gteibett  2Be^d^art 
Don,  2tud)fe&  tfoniaJetbinanbS  269,2i. 
315,8.  319,8. 
SKUlbelm,  £tucfyfe§bet$onia,in  SDtota 

Don  Unaatn  294,20. 
SBolfaang,    fctucfyfeg    bet   $onia,in 
SDiatia  Don  Ungatn  294,23. 
$ud?en,  SBolfaana,  Don  f.  $udjau. 
Sublet,  2Botfa.ana,,  beutftyet  <5ectetat  unb 
iPfemunameiftet  bet  Jfconigin  2Ratia  Don 
Unaatn  294,26. 
$utttub,  Safob  459  ©at.  j.  3-  21. 
$ufcUfc  (^utlifi)  ^tiflo^  Don  255,  ». 
Sobann  255, i&. 

Duab  (DtDabe),  Sobann  Don,  futfoinifebet 
2Katf^aa  257,17.  285,24. 

Duetini,  Denettanif^et  ©otf^aftet  118. 
119. 

Otabenjhin,  ©att^afat  Don,   £ofmeiftet 

m  93if^of«  Don  (Sonjlanj  268,6. 
ffiacfentyutg,  5lmbtoftu^  Don  356  51.  1. 
fflabauet  f.  fianaenmantcl. 
[Raphael,  castellanus  Lendensis  140,1°. 
Otapba^ei  (Se^cjin^f^),  Sobann,  faiferli* 

^et  itammettbutbutet  267,29. 
3ftaj>pa<$,  tontab  71,9. 
Ola^olb,  ©efdjl.  10,i. 
9la^oltjlein,gteibett2Bt^etm  Don  268,27. 
3flattolb,  Safob  403,13. 
Dla^ebutg  unb  fiebu^,  23ifd^dfc  Don 
^einticb  III.  (©etame^aet)  138,9. 
©eotfl  255,13.  283,8. 
JRaDen^butget,  ©ef^l.  10,io.  37,  w. 
Seo  403,29. 
Sufa^  71,9. 
ffiaDfet,    Ulti^,    335   ©at.  g.    3.   18. 

354,i*. 
mtfi,  Sobann  78,5. 
ffleebbeta.,  Don 

Qllbtc^t  33,23. 

©etn^atb  (©eto  I.)  38. 

34* 


Digitized  by 


Google 


532 


$erfonat*er3ci$ttt{3  (We^Bcrg,  Don  —  8lomu(u«). 


<£onrab  271,*. 
griebri*  71,7. 
©eora,  260  Bar.  3.  3.  15. 271, i.  317 

H.  1. 
<{tytUW,£>ombetanin5tua,$bura,  238. 
276,io.  37i».  372—78.  385,". 
386,2.388,tt. 
ffiUbelm  271,1. 

2Boifa,ana,271,*.—  25893ar.$.3.15. 

ffiedjbura,  (SRedjburger) ,    (SUetyanS  Don, 

flan  $tet  be«  »tf$of$  D.  ©ttagburg  259,7. 

IReborfer,  Dr.  ffiolfgana,,  furbranbenbur* 

Qtfaer  Olatb  255,2i. 
gteael,  ©eora,  199, 16;  feine  ftrau  (geb.  9Inna 

2Ranli$in)  199,  tf. 
SftegenSbura,,  ©if^ofe  Don 

£einri$  IV.  Don  flbenSbera,  49, «. 
3ot)ann  III.  (Slbmimjrrator),  $falj* 
gtaf  bet  IRbein  285,a>. 
«Rea,en|tein,  ©raf  93etnbarb,  §en  ju255,i*. 
(Ret)Unget  (3ted)lina,er) ,  ©efal.  10,*.  63. 
412,2. 
<Bern$arb  403,*>. 
IBriaUta,  [Ronne  ju  6t.#atyarina  in 

9lug*bura,  180,8. 
Satob  219,n. 
Sofann  272  S3at.  3.  3-  8.  273,24; 

fcine  Softer  184,i». 
flonrab  165  Ear.  3.  3.  12. 169.  240 
iBar.3.3.  15.  244  91. 1.272  23ar. 
j.  3.  8.  273,io.  345  ».  —  403,M. 
(Peter  33,25.  34. 

Ulrtd?  157,4. 158,17. 176,*.  21 9  Bat.  3. 
3.  9.  242.  51. 1.  272  Ear.  3.  3-  8. 
273.330,4. 333. 342. 343,».  345, 19. 
354,6.  367,8.  378,22.  379,21.384,2. 
391,«5.  395,5.399  01.  1.  403,12; 
fein  6obn  Ulri$  333 ;  feine  ©e» 
mablin  116  Sat.  3.3.  10;  fcine 
fcodjter  177,3. 
ffiilbelm  246,i.  272  Ear.  3.  3.  8. 

273,24. 
2Botfaana  353,30  399,4. 
flarl  ffiolf  424,25. 
ffieinetf,  2Bil^elm  Don  54,22. 
ffieifdjad?,  M  Don  314,27. 
3fteif^ner>  Sobann,  bet  SBirty  196,2*. 
IReittner  f.  SRetytmair. 
(Rem,  ®cf$l.  38. 
flnbreaS  403,i». 
Bartholomew  34,17.  121,io.  146,18. 

147.  148.  149.  220,13. 
<Bernt)arb  146  21.  4. 
£ietonr)mu$  239,20.  403, «*. 
3obannl46  5l.  4.  — 403,17. 
Subwig  146  <H.  4. 
3)li$ael  37. 
ffiilbelm  469,8. 


ffiolfaang,  Dr.,  93unbe$ri$ter  233,  *7. 

403,13. 
IRemin,  9Konne3U<St.ftifolaug  180,*°. 
(Rembolb,  @efd?l.  423  93ar.  3.  3- 13. 

3afob  403,12. 
<Remu$  3,4. 
fltenner,  greHerr  3o^ann  Don,  taiferli^er 

(Rati)  264,8. 
SdeSUn,  ©eora,,  ber  6$u|ter  1 55 ;  fein  #ne$t 
155,ii. 
So^ann  437,2. 
2Rartin66  2i.  1. 
SReufj,  ©raf^eintic^  Don$lauen,$ombefan 

in  tfoln  257,6.  321,22. 
iRebnecfer,  Dr.  Sobann  259,". 
(Retytmatyr,  So^ann,  3unftmeifterbcr©ier* 

faenfen  123,8.  467,5. 
fflbeinfelben,  £ru$fefj  Safob  Don  361,0. 
SRibabaoia,  ©raf  Don  266,2;  feine  <S6^nc 

266,2.  267,io. 
gUbetjfen,  Dr.  MfolauS  222,».  270,« 
jRibitfa,  Dr.  £etnrtd?  269, 10. 
IRiebel  (Sta^eH),  ber  tfapitelfnefy  441,". 
Oiieberer,  @efd)l.  10, ». 
IRiebter,  ©ef$l.  214,21. 
©eorg  110. 

$ityolb   59,n.  73  <H.  3.  84  <M.  2. 
424,12.  440,21. 
OUefenbera,  SBcfclau  Don  270  Ear.  3. 3.  5. 
IRietefel,  Sofyann  Don,  furfa<$fif$er  tfam* 

merer  254,". 
Stietyeim,  (Sgtolf  Don  410,*. 
ftincf,  Dr.  (Rtdjarb  361,'. 
OlinaUn,  ©eorg.  78,8. 
Ottetyaufer,  ©eorg  467. 
ffiiw,  Dr.  EnbreaS  361,2. 
iRttberg  (fflietyurg),  £einri$Don,  2>efan:c. 

3U  2Borm$  260,15. 
IRitiuS,  Dr.  £ieront;mu$  295,5. 

Dr.  <Pau1,  fpfytffu*  264, 12. 
IRoel,  Sljrijiopb,  6ecretdr  M  (Pfa^grafen 

Srtebrid?  268,4 
3toga$  (Wojafl,  5Jnt^oni  Don  318,». 

$iea,o  318,13. 
(Roggenburg,  2lbt  oon  51.  417,9. 
ffioggenborf,  Jrei^err  Don 

(Sbniio^  270  Ear.  3.  3.  5. 
SBityelm,  oberjter  ^ofmeifier  5^6nig 
gerbmanbS  133,4.  268, 15.  275,20. 

315,28 

2Bolfgang,  SEru^feg^onig  Jerbtnanb^ 
269,2i.    , 
(Roi«  (9flor>),  ©raf  5lbrian  Don,  faiferli^er 
©roJbofmeijier  265,5.  275. 
(93afiarb  Don  9toi$)  Struc^feg  ^onig 
gerbinanb^  269,24. 
(Role  f.  $amont. 
Olomulu«  3,4. 


Digitized  by 


Google 


^crfonem>trjct<$m6  (ffiorbadp,  SBurfyarb  toon)  —  @<$awnbtrg,  toon).      533 


ftorbadj  (iRorbecf),  ©urfljarb  con  46. 

©tgmunbtoon  448,8. 
iRofenberg,,  £an$  toon  259  Bar.  j.  3-  25. 
(Rosier,  Sofyann,  2>omprop(t  $u  <Paffau 

270,21. 
©te^an,  2>omt)ett  in  $affau  271,i«. 
floSlin  403,30  jtatt  6to<!tin? 
ffiofj  (ftofe),  StugufHn  toon,  bif^ofl.  regent 

burner  flakier  286,*. 
ffioffano,  @r$bifdjof  toon  (SincentiuS  <Pim» 

pineUa)  271.  276,*. 
ffiopocf ,  ftriebrtcty  toon,  93ertreter  be$  93i« 

fqofS  toon  Jhtrlanb  286,». 
<Rot(9lott),  ©ef$l.  26,^.  423  23ar.&.  3.15. 
3oHnn  toon  71,'. 
tfonrab  toon  239,22.  315,*. 
IHotenfjan,  6ebafUan  toon,  fitter  259 

Ear.  8.  3-  10. 
ffiottjan,  <Stjri)totf),  ber  Surifl  148,*. 
ffiiicr;,  3o^ann,  qjfarrer  gu  ©t.  Ulric^  42,5. 
ffiucfer,  2lnbrea$,  romifdjer  unb  mainjifc^et 

©ecretdr  257,31.  285,  i*. 
IRubolf,  flntbom  68  31. 1. 

3obann  245,  t. 
9iubolfu$,  SDombefan  in  Wuggbura,  27, « 
ftueff,  Skit  —  fein  tfnecfct  (ein  2Bteber« 

tdufet)  195,4. 
Huff,  bcr  ©olbffynieb  334,i3. 
iRuianbt,  Dr.  3o«,  flan&ler  be$  »tf$of$ 

toon  SRunjier  360,20. 
ftumcl,  <§imon,  ber  SBeber  3unftmeifier 

102,5.  435.  436,3. 
ttumpf,  SBilljelm,  SEtud^feg  Jlonig  gerbi» 

nanbS  269,25. 
Otun,  NmbroftuS,  £elfer  amSDom  193,28. 
ftufcembre',  ©eorg,  bifcfyoflicfy  lutttdtfdjer 

©taUmeijter  261,13. 
fltoe  (Otuij?),  £erren  toon  267,". 

@ad)fen,  £erjoae  toon  444,5. 
SUbettintfcfye  Sinic  (fyergoattdje  Cinie) : 
9tlbre*t  bcr  93cf)crjtc  44,28.  73,". 
74,18  76,1*.  79.  80,1  82,  «>.  83; 
feine<5<r;roe(ier9Imalia  44,29;  fetnc 
©otyne 

1)  £einrtd?  bcr  gromme  64,22.  33  um 

2)  ©eorg  ber  93drtia,e  76,i*.  258,2i. 
274,25.  282,19.  283,17.  295,26. 
299,io.  303  Bar.  8.  3.  20.  314,7. 

320  2kr.  $.  3-  28;  fcine  66t>nc: 
Sobann  258,23.    263,26.   299,«>. 

321  33ar.    j.  3.  1;     gricbrid; 
258,2*.  263,26.  282,20. 

(Srneftmifcfye  fiinie  (furfurjttidje  fiinie) : 

ftriebrid?  bcr  SQBcife  76,*.  82,25.  83,i*. 

86,*.  89.  90.  93.  118,12.  128,8. 

138,2.  142,"  (j.  au$  t>ie  ©ar.  j. 

3- 18);  feme  93rubet 


(Srnft,  (Srjbifdjof  toon  QRaabebura,  (f. 

unter  2Raa>ebura,,  Srjbifdjof), 
Sobann,  ber  ©ejtdnbia,e  155  91.3. 
253.  254.  274,20.  275,22.  277,7. 
278  31.1.  279.281,21.  282  33ar. 
8.3. 9.  288,26.  289,2.  291,1.  295,2*. 
299,9.   300.  302,27.   304,3.   306. 
307.  309,3.    320  Bar.  $.'  3.  28. 
321 ;  fein  6obn  Solemn  griebridj 
254,*.  263,26. 274,20.  282,18.  299,9 
306.    321  Bar.  3.  3-  1-  360,17; 
SotjannS   ©c^roejier   SRaraaretya 
254,5.  279,15. 
€>ad?fenl)eim,  Hermann  toon,  Slitter  77,3. 
Salamanca,  ©abriel  f.  Drtenburfl. 
<Salina£,  3^n  toon,  tfammerbicner  tfonia, 

gerbinanb*  269,29. 
©ad,  £an3  Satob  (toon  2QBintertr)ur)  126,*. 
©aim,  ®raf  Hermann  toon  19,9. 

Sobann,  £err  toon  ffieiferf^eib  unb 

5Dt>r  257,13. 
ifttfolauS  77,27.  __  obcrjter hammerer 
tfonig.  gcrbinanbS  268,23.  315,8. 
6aImer$roeil,  3lbt  toon  77, «. 
Salminaer,  ©ieamunb,  ber  ffiiebertdufer 

190  tf.  5. 
©almona  (©alanaba),  gurjr  toon,  ©ofyn 
be$  93icefdntg^  toon  iReapel  tfarl  toon 
Sannoto  265, is. 
6ahbura,,  93ifcr;ofe  toon  (f.  aud)  unter  Sang, 
SWattyduS) 
grtebrid?  V.  toon  Sdjaumburg  65,J0. 
Seon^arb  toon  tfeutf$a<$  76, 12.  467. 
468. 
©aljbura,,  3lbt  toon  6t.  $eter  (Lilian) 

270,19. 
6anber,  SWatt^ia^,  ber  ffieber  409,8. 
Sonata  f.  3^ata. 
©atler,  3o?ann,  ber  6olbnerfu^rer  250,*. 

SBcit  56,5. 
©aurer,  fiorenj  toon,  93iccbom  in  Ofterreicfc 

133,5. 
6aurcr(6aur),6iyt,ber©olbf^mieb322,i3. 
©aootjen  (©atooto),  ©otfe^aft  be^  ^erjog« 

272,2. 
©atoler,  Dr.  ©ereon  404,5. 
©*ab,  3<^ann  55," 

©^ab,  Sobann  toon  (ju  SWittelbibera^), 

oberjter  ©ilberfdmmcrer  ^onig  gerbi» 

nanbS  269,28.  361,«. 

Sobann  $l>ili^  319,» 

e^arffenftein,  TO^aeltoon  210. 211.  212. 

(Sdjarfan,  3lnbrea^,  5tammert^urfeuter  ber 

$6nta,in  SDtaria  toon  Ungarn  294,29. 
©cfyaumbera,,  toon  37. 

Sobann  toon,  2>omberr  in  9lua^bura 

274,1*. 
^onrabtoon  54,". 


Digitized  by 


Google 


534   $erfottetu>erjctc$m6  (©ctyaumburo.,  ©rafenoon  —  ©etffentyoter,  Sityetm). 


©<$aumbura.,  ©rafen 

Soijann  toon,  <5rbmarfd?att  in  Ofier* 

reid)  unb  ©teiermart  270  Bar.  $. 

3.  5.  315. 

SBolf  oon,  £ru$fe(j  ber  floniam  5lnna 

(©emablin  gerbinanbe)  295,  10. 

©$eibina,en,  (£f)rijiofcf)  Don,  !urbranben« 

burner  (Rat*  255, «. 
©djettenbera,,  Ulricb  oon,  fitter,  faifct* 
lic^cr  Start)  264,". 
SBotfaana,  oon,  f>er$oaUdj  ba^rifdycr 
Untermarfd?aU271,i3. 
©cfyeflenberger  (©cboaenberger),  fiufaS  272 
93ar.  j.  3-  8.  273,25.  —  240  Bar.  3.  3- 
15.  403," 
©djenf,  ©ottfrieb  55». 
©djent  (oon©$enfenfhtn),51nton,  btfdjof* 
U$  brirenfdjer  Sru*feg  27 1,20. 
Sobann  oon,  bifcfyofUd?  faljburfltfcfyer 
SWarfc^aa  270,23. 
©djewadj,  $etcr,  ber  2Biebertauferl89  51.2. 
©djertlin,    ©ebajtian    (oon  Burtenbacfy) 

336.  400  51.  2. 
©d)et;cr  (©djeirer),  draSmuS  oon  314,30. 
©djilberr,  OKattbeuS  (51ntoniu3?)  449. 
©cbtUina,,  So^ann,   ber  Barfugermdncfy 

156.  157. 
©$inbtel,  Bernbarb  Oon  319,9. 
©djlammerSborf,  Sobann  oon,  SJtorfcfyafl 

be$  qjfal^rafen  griebri<$  268,3. 
©cbleiffertn,  5lnna,  eine  SGBtebertauferin 

194,27. 

©djleinife,  #etnrid)  oon,  berjoalidj  facfyft* 

feber  SWarf^aU  258,25. 
©d?lefien,  £enoa,  oon,  ©eora  I.  Oon  Briea 

455,«. 
©djlicf ,  ©raf  5Ubre$t  oon,  oberfter  Ram* 

merer  ber  tfrone  Bobmen  268,2«. 
8oren&  oon  270  Bar.  g.  3.  5. 
©cfylog,  BMlfyelm  00m,  in  2)ienjien  ber 

Jfconiam  Wlaxia  oon  Ungarn  294,23. 
©d)lubi   (©double),    ber  ©olbnerfubrer 

249,20.  250 ;  fein  ©ofa  335  Bar.  j. 

3.  18.  400  «.  1. 
©djmib,  So^ann,  $farrer  *u  ©t.  Ulritb 

179,27. 

©djmiec^en,  greifyerr  oon  124. 
©djmtedjer  (ffiubolpbuS,  dictus  ©cfymie* 

djarr;)  24,». 
©$mu<fer,  tfonrab  110,";  feinc  2Rutter 

110  51.  2. 
©djneberg,  griebrid}  oon,  dangler  be$ 

BifdjofS  oon  flurlanb  286,". 
©djneakrin,  $riorin  Oon  ©t.  (RtfolauS  in 

5lua.$burg.  413,". 
©djnetb  (oon  ©cfyonaau),  (pfarrer  bei  1)1. 

^rcuj  in  5tua$bura  179,  «\  193,30.  194. 

306.307.308;  feme  grau  179. 


©djneiber,  BarttyolomauS  42, K 
©cfynepf,  (Srfyarb,  $rebia,er  be$  Sanbgrafen 

W^m  »»n  £#"  282,i. 
©djofl,  Dr.  3obann,  turmainjif^cr  $ro* 

tonotari  257,29. 
©djonberg,  3ob<*nnoon  258  Bar.  $.3. 25. 
©cb&neicb,  (JaSoarOon,  bcr&oaUd?  mecflen* 

burner  Jtanjler  259,28. 
©djoner,  ©efcbl.  393,*«. 
©cfyonaauer,  ©efebt.  10,25. 

£einri$  27, ». 
©$orer,  ©eora,,  flnecfct  ber  $rebta,ermon$e 

in  5Iua$bura,  392,24. 
©djott,  $unj  428,12.  430. 
©d?ottlanb,  Botfcbaft  be$  ftomaS    oon 

271,30. 

©djreiberSborf,  Seooolb  oon,  IRatb  ber 

floniam  ataxia  oon  Unaarn  294,  is. 
©cfyrentel,  £terom)mu3,  Jtammertburbutet 

ber  $onia,in  SWaria  oon  Ungarn  295,12. 
©c^rimof,  ber  @efcfyia$ta,eroanbner  467. 
©c^rott,  ©efd)l.  10, ». 
©cfyuienbura,,  Buffe  oon,  furbranbcnbur» 

gifdjer  (Ratb  255,20. 
6^uffenrteb,  5lbt  oon  77,«.  93,5. 
e^iitten^elm  (berSBeber),  $cter  HO,". 

(6.  51.  2.) 
©t^toab,  2)lary,  ©olbfc^mieb  31  l,i».  403,2*. 
6c^roalba^,  fiubroig  oon  54,». 
6d)roana,au,  ^einrid)  oon  260  Bar.  $. 

3.  12. 
©^toarj,  Ulric^,  ber  Burgermeijicr  Oon 

5lug«burg  40,27.  41.  9^6 
Ulri^  127,7. 
©^roarjenberg ,  gretyerr  ^rijio^b  »on, 

^eraoglic^  ba^rif^er  ^ofmeijier  271,8. 
©c^roargenburg,  ©raf  ^einri^  oon  255, is. 
©fyociarfbart,  Sobann  56,7. 
©^roein^berft  (©djenf),  Dlubolf  oon,  lanb* 

grafli^  befftf^er  Olatt  256,i». 
©ebajiian  oon  361,3. 
©(^roeig,  5llejanber,  oberfier  faiferii^er 

©ecretar  264, w  284,» 
©^weij,  Botf^aft  ber  ©^roeijer  272, 1. 
©4*oer;cttin,  ber  OWe^er  41,28. 

Styoma  423,8. 
©^roofberg,  ©eorg  Oon,  (£l?orl>err  in  6H* 

roangen  77,ie. 
©ebolb,  3o^ann,  ber  ©c^neiber,  ein  2Bic* 

bertaufer  198,  is.  200,». 
©ecfenborf,  da^^ar  Oon,  marfardfliA  an^* 

badger  TOatf^att  258,". 
©ebajlian  Oon  466,2. 
SBil^elm,    2)ombcrr  unb  summus 
scholaBticus  in  @ic^fiett  260,7. 
©eifenerf,  greiberr  S^riftoob  oon  269 ,». 
©eiffen^ofer,  ffiil^elm,  3unftmetfler  ber 

©(^miebe  367,». 


Digitized  by 


Google 


$erfonentoerjet($m6  (@etfc,  SKang  —  @tov,  ©eorg). 


535 


©eife,   ORang,    3unftmei(iet  bet  Sebet 

246,2.  272  Bar.  j.  3-  8.  273,2*.  274,2. 

345,20.   354,6    367,8.    379,21.   384,2. 

391,86.  399  fl.  1. 
©elb,  ©eotg  42,*. 
©elbenecf,  Don,  bet©tetfoetttetet  be*$fal$* 

gtafen  Cubwig  auf  bcm  3tet$$tage  ju 

SlugSbutg  (1530)  300,6. 
©elbin,  31fta,  ftonne  ju  ©t.  ftifolau* 

180," 
©enbet,  Siemens,  bcr  (Sbronift  68,3.  76,1. 

86.  88,22.  92,"  116,4.  182,23.  183,* 

187,30.209,1.220,12.248,13.287,8.357,9. 
©enfft,  Dr.  Gitel,  ffanjlet  be*  Eifdjof* 

Don  2Botm*  26o,i6. 
2JU<bael  55  <U.  3. 
©etentein,   ©frijlort   Don  270  Bar.  3. 

3-15. 
©etoiu*,  bet  ©ommentatot  be*  Bitgtl  2,i6. 
©eoetin,  ©taf  ©aleaajoDon,  bcr  teatbinal 

[bet  ©enbet  gricbri*]  73, 1*.  74  ».  76  «. 

79,8.82,2*.83,i6.88,i5.  89,2.  90,2. 93  a. 

430,2. 
©eojtieb,   Sofyann   (Don  ©unbelfingen) , 

qjfatret  ju  ©t.  ©eotg  in  $ug*buta 

179f2i.  194,1.  209  %.  1;  fein  SGBeib 

179,22. 
©etiftiebu*,  2>ombetan  in  $ug*butg  24,4. 
©icfingen,  Sobann  Don  257, 1. 
©tebenbetgen,  9Rarimtlian  Don  f.  3e»en* 

betgen. 
©iegmunb,  £et$og  oon  Djktteidj  44,3i. 
©imon,  bet  3Ipofiel  5,2. 
©otbnet,  ©altbafat  431,3. 
©olm*,  ©taf  9biiip)>  »on  256,13. 
©opb*)  f.  3*mael. 
©otetb,  £an*  oon,  faifetlidjet  tfammet* 

tbutfjutet  267,29. 
©onto  (©atno?),  gutft  oon,  unb  fein 

Etubet  $etet  £eintid?  267,2-3. 
©ipalatin,  ©eotg  254, 16. 
©panten,  Sotfiaft  be*  itonig*  oon  73 

».  3.  77,*.  80,6.  82,28.  90,28;  tfonig 

getbinanb  460.  461.  469,25. 
©patetu*,  flonta  toon  Wjfytten  2,i3. 
©peiet,  S3ifd?of  oon  fltyiliM)  Don  glet** 

beim)    256,24.   261, 20.    283,9     295,25. 

303  33at.  3.  3-  20. 
©peifet,  Sobann,  bet  2Bebet  159. 
©peifet,  Dr.  $etet,  SDombett  §u  ©onflanj, 

flatb  be*  ©ifaof*  »on  (Sonfknj  268,8. 
©petting,  Sobann  Don,  betjoglid?  mecflem 

butgif^ctSWatf^aU  260,i. 
©piegel,  Dr.  Safob,   ffiatb  be*  flatfet* 

2Rarimilian  139,15,  ©ectetfit  be*  $0* 

nig*  getbinanb  269,5. 
Dr.  Stjeobetid?  360,«. 


©plei*,    93utgetmetjta  Don  flaufbeuten 

($eutten)  410,2. 
©tabion,  Sobann  Don,  93ogt  ju  SDiUingen 
260,1°.  ©.  ju  ©tabion  au^untet  SlugS* 
butg,  Stfaofe. 
©tain,  £iepolb  oom,    £auptmann   beet 
fcbtoabifcben  Sunbe*  189  Bar.  3.  3- 
13.  201,12. 
2)ietti*,0littet  300,18. 
@tegot,£ombettinflug*butg  274, 13. 
Sobann  271,3. 

ORarquatb,  2>omptob|t  in  9lug*butg 
133,3.  270  33at.  $.  3-  !»•  276'10- 
361,n.  366  JBat.  5.3.27.  371,29. 
372—378.385,14. 
$etet,Sicenciat  76,20. 

WtiW  71A 
©tainbetg,  C^rijlort  »on  360»28- 
©tain^aufet,  Sobann,  bif^ofli^  bafel* 
faer  Official  286,5. 
Safob  (Donftibenfelfj),  £ofmeij!etbe* 
qjfaljgtafen  £etnti$,  9fomtmj*ra« 
tot*  *u  2Botm*  260,i7. 
©taintettet,  Sobann  (Don&betnfelben),  be* 
tfaifet*  SWarimtUan  S3u$fenmetjlet465 
01.  1. 
©tamlet,  ©ef*l.  423  Eat.  3. 3- 1 3. 1 10  31.2. 
©ottbatt  345,4. 
^ietontimu*  112,7. 
Seonbatb  112,?. 
gflattbau*  112,7. 
Ulti*  112,7. 
2Bolfgang  112,7. 
©tamp,  Safob  Don,  Sagetmeiflet  bet  tfo* 

nigin  OKatia  Don  Ungatn  294,26. 
©tampfetin,  «nna,  bie  £ucfertn  100  31.4. 
©tapf,  &iti|lort,  bet  gatbet  418," 

^an*,  bet  gatbct  339,io. 
©tatcf ,  $eutti$,  faifetli^ettammetmeipet 
265,i9. 
Sobann,  faifetli^et  tfammetmeijta 
265,io.  <    c 

©tauff  (ftii  ^renfeW),  grei^ett  ©etn^atb 
oon  411. 
^ieton^mu*  411. 
©tauffen,    gtei^ett   §an*  Subtoig  Don 

260,23. 
©tegmait,  5Wi^ael  55,1°. 
©teinpet)§,  2Ben§eelau*,  ein  $nejtct  111. 
©tenglin,  ©eotg,  ein  ftaufmann  182,44. 
©tepban  (Don  Otegensbutg)  416,9. 
©tetten,  ©ef*l.  91,9.  424,21. 
©eotg  353,33.  384,3.  391,36. 
2Kt$ael  70,8. 
©tocflin,  SWattin  403,20. 
©tolbetg,  ©taf  W^W  »on  259,5. 
©totWttf*,  ©ef*l.  10,ii. 
©tot,  ©eotg,  SSicatiet  am  ^om  340,49. 


Digitized  by 


Google 


536 


$etfottentoerjei($m6  (@trabo  —  fctir^tnu*,  getfjc). 


6trabo,  bcr  ©efcfoid?t*fdjreiber  unb  ©eo» 

©trajjburg,  93tf$ofe  Don 

9Ubre$ttoon93atoern77,i3 
2BUbelm  toon  fconjtein  259,3.  296,?. 
303  2kr.  j.  3-  20.  326,«. 
<Strau§,  Seonbarb  164,9. 
6treitberg,  ©eorg  toon,  fitter,  93icebom 

in  fldrntyen  259  «Bar.  3.  3-  10. 
©tubenberger,  bet  fturfdjner  430,26. 
6tunj,  2M*ior  69,17. 70,8. 89  <H.  2. 92,19. 
(Sturm,  (Sa*par,  £erolb  293  <H.  1. 
©turmfeber,  griebridj  toon,  $ommentl?ur 

ju  S3lumcntbai  259,23. 
©ulmona,  gurjt  toon  267, 12. 
6ulj,  ©raf  3o^ann  toon,  oberjter  £ofs 

rioter  in  ffiotttmt  268, 17. 
@ul$er,  Utri*  237.  w.  238.    240.    272 

Bar.  j.  3.  8.  273,25.  403,28. 
28(111^240,17.273,28. 
8umerlan,  ©raf  toon  172,33.  173 ;  fcin 

©egner,  cin  Jrei^err  172.  173. 
©unttjaufen,  Dr.  <£berl?arb  toon  256,2. 
Suntijeim,  So^ann  toon  55, 12. 
@unga  f.  3uniga. 
@urg  00m  €>urgen|tetn,  £an*,  Unterjtdbel* 

mei|ter  tfontg  gerbinanb*  269,25. 
Gutter,  Dr.  2Jtel$ior,  flanker  be*  <Pfalj» 

grafen  jjriebricty  268,3. 
©tomipljortna ,  bie  SWutter  be*  $1.  Simpert 

418,i. 

Sacitu*,  bcr  @efd?idjt*f$reiber  3,i, 
fcagtang,  231afut*,  <Prior  im  5frcbiaer- 

Ilofter  392,17. 
So*  41,23. 
Salbetm,  Soa^im  toon,  6tattme"tjier  ber 

#5nigin  Anna  (©emafylin  Jerbinanb*) 

295,6.  318,5. 
Statyofferin  38,i». 
banner,  ©eora71,3. 
Sannbaufen,  ftranj  bon,  fitter  314,25. 
fcaubenbeim,  Sljrifto^  toon,  furfd^ftfAer 

flat!)  254,n.  360,18. 
(fcfyatoenfyaim) ,  Satob  toon,  lanbgraflid) 

MPf*er0latb  256,17. 
£ari*  (Safft*),  9lnton  toon,  oberfhr  £of* 

pofhneifter  flonig  gerbinanb*  270, ». 
£atober,  ©imprest,  $rebigermond?  392, ". 
Xtd,  $e»oge  toon  38,26. 

griebrfy  30, i«. 
fcettenleben,  Valentin  toon,  $ropjt  *u  Sebutf 

unb  grantfurt  257,26 
5tefeel(2:6|el),5lntboni  78,io. 
fcljeobojtu*,  bcr  romifefye  flaifer  9, 1. 
Xtyejtnger ,  Dr.  ©eorg,  flanjlet  be*  @r$» 

Mfaof*  toon  ©atjburg  270,22. 
X^iclmann  toon,  <Propjt  ju  2Befclar  f.  $trei$. 


5tboma,  93ern^arb  357  %  1. 
fcfyun,  (Syrian  toon,  (Srbjdjent  be*  ©tifte* 
Orient  270  93ar.  3.  3- 15. 
griebri*,  turfurjtH$  fd$ftf$er  Sflat^ 

254,io. 
SWarimiUan  295,«. 
Sbungen  toon,  ©efal.  430  S5ar.  j.  3.  17. 
©.  aucfy  unter  SBur^burg,  93if$6fe. 
SBernljarb  toon,  bifcfyofltd)  tourjbur* 
gtfaer  ^ofmeijier  258,7. 
Sfyurn  (SDutcn),  Stan*  toon  315,*.  319,2. 

©iegmunb  314,28. 
£iberiu*,  ber  romif^e  flaifer  7,9. 
Solebo,  griebrid?  toon  266,7.  318, «. 
£etnrid)  319, «. 
3afob  267,9. 

(Peter,  93ruber  be*  ^enoa*  9liba  (f. 
5llba)  266,3-28.  318,2*.  iBgl.  JBitta 
franca,  ©raf  toon. 
£erjog  Snfantabo  unb  ©raf  ju  6al* 
ban^a  266,». 
fcorrina,,  «bam  toon,  fitter  89. 448,8.  ($m 
448  5J.  1.) 
3o^ann  271,13. 
Xra^jtet  f.  2)ra^ftet. 
Jrauttentoein,  ein  2Biebertdufer  200,  n. 
Xxttoty  (£re*ttnfc?),  SWarfc^aU  be*  ^ergoge 

toon  6a^fen  256,2. 
Orient,  93if^6fe  toon 

Sern^arb   146    51.  1.    262    <H.  2. 
268,13.    270,15.    275,33.    277,6 
280,22.  283,4.  316,3. 
©eora,   toon  9leibect   452,24.  454, 1. 
461,2. 
fcrier,  6rjbif^5fe  toon 

Sofann  II.  toon  93abcn  76,7.  90,2s. 
Safobll.  toon  93aben  127,".  275. 
300,17. 
3:ric(t,  ©tf^ofe  toon 

Sufa*  IRinatbi  77,".  80,20. 
$ctcr93onomo  138,n.  139.  146  91.1. 
Sferotba  (Jrott  ju  ©tolfc),  griebricb  toon, 

lanbgrdflic^  ^effif^cr  Sftat^  256,  i« 
2rud)fe§,  W.  toon  432,27. 

2tat  toon  77,9 
Slrufc^ttoi^   (£re*ttoi&?),    magbeburaifeber 

dangler  293  51.  l.  294,5. 
Tubingen 

^ugo,  $faljaraf  toon  13,5- 
5tonrab,  ©raf  toon,  £err  ju  SiAtenec! 
260,23. 

2urf,  Dr.  ^rifto^  toon,  erjbifc^ofii^ 

magbeburgifd^er  tfanjler  257,28. 
Xurfet,  ©ultan  toon  bcr 
Eajejib  462. 

©oilman  n.  150,8.  249, ».  335, «. 
Xiir^binu*,  gelir,  ber  ©eremonienmeifter 
137,7.  138,13. 


Digitized  by 


Google 


^erfonttttoerjeicfynifj  (fcutoqi,  ©raf  fttfolaus  toon  —  93ogt,  ©abrtet  toon).    537 


Xuroui  (Surofci) ,  ©raf  iRitolauS  toon, 
£ofmcijter  bet  flrone  Ungarn  268,2*. 
322,3. 


Ulmann,  So^ann,  ber  JBierfctyent  unb  feme 

33raut  399,1516. 
Ulmer,©eorg,  ber  £ucfer3unftmci(terl46. 
6t.  Ulridj  8,21.  9,8.  11#«.  13,7.  38,21. 

345.  353,23. 
6t.  Ulrtd)  in  5lug3burg,  5Ibt  unb  Sontoent 

52,10.  143.    144.  165.  173,16.  245,21. 

246.  378.  386.  387.  456.12. 

5tbte:  ©ittlingen,  Sobann  417,9.  420,8. 
tfonlin,  3<>bann  211.  245,21.  246. 

274.9.  277,16.  386. 

ORdrlin.  tfonrab  79,i9.  88,9  103 
51.3.  436.  437.  451.  454,3.  466,3. 

flegmbalb  15, 12. 

6d>rott,  So^ann  136, 12.  466,6. 
Uljtatt,  SBilbelm  ton  89  51.  2.  239,20. 

Urfuta,flonne  au6t.  WfolauS  180, 10. 
Ungarn,  ftonige  toon 

2Rartbia$  40.  46,3i.  105,25. 

SabtflauSII.  77,6.  82,29. 133. 134,6. 
444,9;  (cine  Softer  5Inna,  bte©c* 
mablin  tfonig  fterbinanbS  133,". 
134,6.150,3.  153,9.172,12.  173,?. 

174.10.  294,10.  295,1.  299,2*.  312. 
317,io.  320,28.  321.  327. 

Cubtoig  133,13.   134,6.  143,7.  151,2. 

165  <Bar.  *.  3. 12.  167,27.  170,27. 

171.  294,9;  feine^emabiinOHaria 

133,12.  134,6.  294,9.  299,24.  312. 

317,10.320,27.  321,11327. 
Ungarif*e»otWaft  271,3i. 
Ungarfcfyta,  93ernbarbtn  toon  267,5. 
Ungelter  (Umgelter),  <SI>rijto^  336  Bar. 

9.  3.  11. 
UngerSbadj,  ©imon  toon  97  51.  2. 
Ungnab,  greifjerr  5lnbrea3  toon,  be$$6nig$ 

gerbinanb  (Stabelmeifter  269, 1.  315, 1. 
3obann ,  oberfht  fturfdnieiber  $omg 
gerbinanbS  268,». 
UnSbelm  (%nfytlm?),  bet  SSeber  331,i. 
UrbanuS  SMjegiuS,  ^rebiger  in  5lug$burg 

156,i*.  157,3.  176;  fctn  SSater  176,2. 

177,23.  190  51.  5;   feme  Eraut  5lnna 

2Beigbrucfetin  176. 
Urmadjer,  Eencbitt  469,9. 
UrftnuS  138,1*. 
6t.  UrfuS  8,29.  9,3. 
Ufenroang,  da^ax  toon  270,6. 
Ujtngen  (51rnolbi  toon  Uftngen) ,  Dr.  93ar« 

ttjolomauS  258,?. 
Ufftgbeim,  SWartin  toon,  2)omfyerr  in  2Burj* 

burg  258,5. 
Ufun  £ajfan  (ber  Solban)  457,3. 


SSacca,  3<rtofc  bon  ©otto,  ber  merer  (@orto« 
tnatoor)  267,* 
2)iego  218,31. 
Sarnbubler,   faiferlidjer  tfanjleifefyretber 

264,20. 
23ela$co  (iBatagfo),  OJUdjael  toon!318,i2. 
JBeliuS,  Dr.  UrjtnuS,  historiographus 

269,12. 
93el6,  greiberr  5legibiu*toon,  fitter  270,". 
Ceonbarb,  hammerer  flomg  Jerbi* 
nanbS  269,2. 
Seltbeim  (3Bcltt)cim),  Seftn  toon,  $roflt  in 
£Ube$beim  257,2*. 
@ottfd?att,  (£ommentbur  ju  2Bitben* 
brucf  258  Bar.  g.  3.  18.  301,22. 
2knb  f.  ftenb. 
SBenetianifae   ©otfaaft    272, 1.    283,io. 

313,3. 
93eringen,  ©rafen  toon  30,20. 
93e^erim,  93ifd>of  toon  (3o^ann  VI.  Site* 

giu«)  65,n. 
Setter,  @ef$t.  10,2.  423. 

©eorg    108  51.  1.   109   51.  2.    157 

51.  2.    158,13.   183  51.  2.  210,23. 

211.    272    Ear.  j.  3.  8.    273,8. 

422.  423. 

23iiat>,  Jranci&uS  toon,  $ropji  ju  <Prefj* 

burg  269  2hr.  3.  3.  8. 
2Htegu3,  $eter  toon,  hammerer  be$  33i* 

fcfyof*  toon  ©riren  271,2i. 
93Wa,   ©raffiubnug  toon  265, 18  318,i6; 

fein  6obn  267,8. 
93ttta  franca,  ©raf  toon  (2) on  $ebro  be 
fcolebo  2Warque$  be  Ma  franca)  266, 17. 
317,7.  318,21.  3i9,25;  togi.  unterSolebo. 

93itta  notoa,  ©raf  toon  267,*;  feine  @obne 
265,29.  266,7.  267,3. 

Sittena,  SWarfgraf  toon  ($)on2)iego  <Pacr)eco, 
OflarqueS  be95iflena)  266,21 ;  fein6obn 
267,6. 

<Bio  be  ©aeta  (©ajetanuS),  (Sarbinal  135. 
136.  137.  138.  139.  140.  142  2*ar.  j. 
3.  18;  fein  £ofmeifter  138,";  fein 
(Eeremonicnnmfter  f.  SurpljinuS ;  fein 
oberjter  tfctylan  138  93ar.  j.  3. 12. 

SSirgiliu^,  ber  SDic^ter  2,i6. 

Sijterer,  ber  toon  5lug3burg,  ein  ^au^t  ber 
©iebertaufer  (unb  fein  2Beib)  188.  189. 

Sittel,  So^ann  39.  40,28. 
Seonbarb  40,28. 

95ogelin  (Sogelin),  ©efc^l.  10, w. 

Sogt,  tfonrab  71  51.  4. 
So^ann  71,8. 
ffii^elm  71,8. 

93ogt,  ©abriel  toon ,  faiferli^er  9lat^  unb 
©ecretar  133,6. 


Digitized  by 


Google 


538     ?crfottentoerjei<$tu6  (33ogt,  ^antaleon  toon  —  SBten,  Siirgermetfter  toon). 


<Pantateon,  ©ecretar  be$  tf  onigS  gcr« 
binanb  270,6. 
93olanbt,  Dr.  flmbro(t  270,23. 

SBotfgang  toon,  Secretar  unb  $am* 
mem  berJfconigin  9lnna  (©emafytin 
gerbinanbS)  295,6. 
23olcfmar(2Bolcamaru$),be  (Saminata  23,9. 

2Rarquarbu$,  fein  6otyn  23,9 
Sotfrafy,  SBolfgang  toon,  fitter,  erfler 
£ofmarf*afl  unb  ftatf)  $6nig  Sevbi-- 
nanb^  268,16.  314,24. 
SSoitwetn,  ©efdjl.  10,9 
»o))t,  Dr.  £an$361,i*. 
23rte$,  £ugo  toon  (SDon  £ugo  be  UrriaS 
©enor  be  5(^ertoc)  266,io. 

ffiaal  (Stout),  ©efol.  14,i. 

SBagelin  177,  i. 

SBagner  „ber  gutter  41,2?. 

tf  onrab,  ber  2Beber  32,7. 
SBalbburg,  £ru$fcg  greifyerr  toon ,  <£fyri* 
jiotf)  319,8. 
©eorg  161.  208, i*.  268,21.  315,28. 

319,18. 
3afob269,22.  315,2.  319,8. 
2BUbelm,  Stammerer  be$  $onig$  Jer« 
binanb  268,19. 
2Balbecf,  ©taf  *Pfeilipp  toon  256, ». 
2Balbenfel$,  (Sa^at  toon  67  31.  3. 
SSBatben jiein,  SBerner  toon,  lanbgraflid)  fyef* 

jifaer  Sftaty  256,". 
2Balbner,  tfanjler  $aifer  ftriebridjS  unb 
*  SWayimilianS  441,26. 
ffialrabe,  ©eorg  toon,  (Sommentljur  ju 

Dttingen  259,25. 
2Baltenf)offen,  ©eorg  toon,  gurf^neiber  be$ 

93if$of3  *><>"  93riyen  271,20. 
2Baltber,  Sernbarb  403,24. 
Sufa$  403,25. 
Ottary,  454,23.  455,3. 
Ulridj  422.  423,*.  450,20;  feme  $rau 
Barbara  ttieblerin  450  «.  454,26 ; 
it)re  Urenfelin  454,27. 
SBaltber,  Ottay,  „ber  23ecf'  112.  113. 
2Baltbofferin  38,3. 
2Balttnger,  (Sbrifiian  71,8. 
SGBarbein,    93ifd?of  toon   (SabiSlauS  toon 

OKacebonia)  268,23.  322,  i. 
SBattenied),  ein  $rebigermon$  32,  *6. 
2Bebet,  Dtto  toon  301,26. 

SBolfgang  301,26. 
2Bei$«,  SGBolf  toon,  flitter  124,  *•. 
2Beibecf,  Sorenj  toon,  enbifcboflicfy  falgbur* 

gifdjer  Untermarfd?aII  270,2*. 
SGBeingarten,  9lbt  toon  77,*?.  326,**. 
2Bei&,  Qlbam,  branbenburgiftfyer  ^rebtger 

281,22. 

2Bei&bria$,  Utri$  toon  67  %  3. 


SBetflenbadj ,  Soljann  toon,  furfacr)jtf<$er 

flaty  254,n. 
2Beiffenf)orn,  $farrer  toon  202,6. 
Sklben,  flarl  toon  271,2. 
2BelfIII.  (©mel^o)  13,*. 
SBeflenbura,,  ©efcfyl.,  btfdjofltdj  augSbur* 

gifdje  hammerer  14,2. 
2Bel$  f.  Eel&. 
SBelfer,  ©efal.  10,6. 
Bntboni  117,21. 
93artt)olomau«  253,5. 
£ieroM)mu$  73  51.  3.  309,".  310. 

311.-465,16. 
3ot)ann  399  %  1. 

SucaS  (2auy)  176,6.  215.  217  Ear. 
3.3. 11.310,2.  311,18;  feincgrau 
310,*.  311,19;  feme  Stouter  177,3; 
fein  finest  215,i2. 
©iegmunb  197.  214.  215.  216.  217. 
310,10.  328,22.  335. 

ffieltbeim  f.  Eelttyeim. 

SBembingen,  ©eorg  toon,  (Hitter  271,*. 

(SBenbing),  ffiembolb  toon  55  <H.  1. 
SBenben,  Sotfaaft  berfelben  271, si. 
SBenfe,  ©eorg  toon,  luneburgiftfyer  2)iar« 

fd>aU  256,22. 
SBenjeSlauS,  ein  ^riefier  f.  ©teutyeifj. 
2Bcrbenau,  So^ann  Eurfarb  toon  317  <H.  1. 
2Berbenberg,    ©rafen  toon   30,  i9.  31,33. 
(€>.  aucfy  unter  Stuggburg,  23if$.) 
^rt(io^^64,2*;feine©ema^lin321,5. 
Gberftarb  30,2*. 
£ugo  51,9.  54,*.  77,23. 
Sotjann  38,23. 
2Bcrbtng,  fteinwalb  toon  55  31. 1. 
SBertingen,  £einrid?  toon,  Sflarjcfyafl,  (£om* 

mentbur  ju  SDonaumortfy  259,2*. 
2Beg,  Ulri*  toon  (au*  glanbern)  266,*. 
SBejicnborffer,  ein  5taufmann  110. 
SBejterburg,  ©raf  fteicbart  toon  77,27. 
2Beftermator,  ©eorg  403,23.  439. 
SBefiernadj,  eitel  toon  271,2. 
2Befter(letten,  Sobanntoon  256  Ear.  j-3. 27. 
SBejtyaufen,  Dr.  ©a^^ar  toon,  furmainji* 

f^er5?anjler  257,27.  288,*o. 
SQBefe&aufen  (ffie^en^aufen),  Xru^feg,  ^ein* 

rid?  toon  258,8. 
SBetifterer  Dr.,  Jtaifer  ©Myimilian^  gi^cal 

185,*. 
SBe^ffer,  ein  ©djneiber  356.  357. 
2Bibemann,  ber  2Birt&  194,*3. 
SBib^olfe,    3lnbrea«    (ber   £ucfer),    ein 
ffiiebertaufer  189  <H.  2.  190,3. 
33ertMt>  202,16. 
ffiibmann,  Dr.  S3earu«  269,". 
SGBien,  ©if^of  toon  (©ern^arb  toon  ?oU* 
^eim)  77,*5. 
g3urgermei(ier  toon  331,*2. 


Digitized  by 


Google 


<Per|ottentoer&ei<$tttfj  (SBUbertfete,  $taarf  toon  —  3tt>tttgettjieht,  ©te^an).  539 


SBUbenfel*,  2Inarf,  £crt  toon  254,8. 
2BUbcnjicin,  2Ueyanbcr  won  317  21.  1. 
ffiilbbelm,  Dr.  Sorenj  257,30.  326,21. 
ffiilbelm,  £an3  (won  Ototrocti)  78, 10. 
2Bilbartij,  i£Bcnjel  won,  fitter  unb  SDoctor, 

Siccfanjlcr  bcr  Shone  Socmen  269,8. 
2Bintyina,  tfonrab,  bcr  Jftcotogc  255,?. 
SBinbccf,  £artmann  toon  78,8. 
ffiintlcr,  ©cfty.  10,6. 
2Binter,  ©corg  (au$  ftiirnberg)  436 ;  fcin 

©tiefbruber  SRarx  436. 
SDBit^berg ,  Dr.  3o|ann  toon,  2)cfan  ju 

(Sidjfiett  260,6. 
ffiifwgcn,  2inbrca$  toon  270,5. 
SGBittcnrifc,  ®raf  Sofann  toon  40,20. 
SBBolf,  Sofjann,  bcr  ©eber  458,«>. 
SEBolfgang,  Sifar  $u  ©t.  SWorifc  in  21ug3« 

burg  160,3  179,24. 
2Botfgang,    bcr  lutt)crifd)c  $rcbigcr   in 

2iug«burg  245,?. 
2Bolfrab    (SGBolffcnrabc) ,   Sricbrid)  toon, 

mccflcnburgifcber  SRarfcbati  259,i. 
2Bolframu$,  2)omccttariu3  in  21ug$fcurg 

27,i7. 

ffiolfjicin,  Jrci^crr  2lbam  toon  258, 14. 
($:ra$mu$  toon,  SDomfycrr  in  23atnbcrg 
259,10. 
2Borbttnann,  Soljann,  bcr  <Pritfd?metjtcr 

123  21.  3. 
2Borm$,  »if$ofe  toon 

Sobann  toon  2>albcrg  49,12.  86,4. 

90,27. 

£cinri$,  $fa!jgraf  260,13. 
2Bo3fottrifc  f.  33o3fonnfc. 
ffiotomunbt,  fflcinprecfyt  toon,  fitter,  £of« 
mcijtcr  be$  93tf$of3  »»n  93riycn  271,19. 
SBurttcmbcrg,  ©rafen,  £crjogc  toon 
©rafen:  (£bcrl)arb  bcr  ©rcincr  31 ;  fcin 
©obn  Mrid>  31. 
^bcrbarb  bcr  OWilbc  33,i9. 
©bcrbarb  im  S3art  49,".  54,3.  413. 
CSbcrfyarb  bcr  Sungcrc  417,6. 
£cnogc:  Uiri*  76,20.    95, 13.    104,i. 
129,10. 134. 133. 144.  145. 160,15. 
161.   359,21.  360,6.  363.  366,23. 
451,";  fcin  ©obn  Gfriflotf  360. 
361.  362.  363.  366  33ar.  g.  3.  27. 
©corg  361,8. 
2Biir$burg,  23if$ofe  toon 

[Rubolf  toon  ©d;crenbcrg  54, 10. 
Sorcm  toon  93ibra  77,7.  32,27.  86,3. 
90,2.  93  14.  128,1.  430,18. 


Jtonrab  toon  Sttmngcn  258, 1.  283,7; 
fcin  2Bcit)bif$of  258,6. 

?)cfccn  f.  3«fec. 
2)fcl(tcin  f.  Sfdfiein. 

3a^ata,  3ban  toon  318,i3. 

3apot»a,  Sobann,  2Boin>obc(2Baiba)  toon 

©icbenbiirgen  312,o.  360,15. 
3cd?,  (£a$par,  cin  ffiiebcrtaufer,  unb  fcin 

2Bcib  330  21.  2. 
©corg,  cin  SBicbcrtaufcr  204,6. 
Setting,  2Bilbetm  toon,  £ofmetjtcr  unb 

SRatt)  bcr  tfonigin  SWaria  toon  Ungarn 

294,15. 
3enger,  Srifiam  toon,  pfaljgraflicfyer  £of* 

tncifier  270,30. 
3ettrifc  f.  (Sjctttt*. 
3ctocnbcrgcn,  (SorneliuS  toon,  ©oabfutor  in 

8uttid?  261,7. 
Maximilian  toon  146,3.  240. 
3icmct3fyaufcrin,  ftonne  ju  ©t.  tfatfyarina 

in  21ug$burg  180,o 
3ierngafr,  ffiolfgang  toon  SanbSfyut  448,». 
3iln^art,  £einri$  toon  55,26. 

2Bolfgang,  fcombefan  in  2lug3burg 
441,25.451,2. 
3itnmcrmann,  SWattbiag,  ©cfyreiber  in  bcr 

romifdjen  tojlei  264, i8. 
3intyertina  f.  ©»mpt)orina. 
3injcnborf ,  Sobann  toon,  (Srbiagermeijter 

in  feficrrcicb  319,i. 
3if^im,  ©corg  toon,  furbranbenburgif^er 

flatb  255,2i. 
3i$lan>,  £err  ju  bcr  Sety,  ober(ier  ffle^t* 

fyrccfycr  bcr  feronc  Socmen  268, «. 
3o^cn,  2orcnj  toon,  dangler  beg  5tarbinal^ 

2llbrcd)t  toon  S3ranbcnburg  139, 10. 
3oUcr,  $an«  $aui  (toon  2Borm3)  78,i2. 

$ugo($aug)  toon21ug^burg  162  21.3. 
3oUcrn,  ©rafentoon  30,20.  31,33.  259,6 

302,32. 
©tclfri^    77,24.    84,23.    91.    97, 13. 
416,i.  446,27. 
3oUrci^cr,  ®cf*t.  10,23. 
3ott,  Dr.  Sobann  223,25.  225.  226.  227. 

228.  232.  241,28.  269,6. 
3ottmann,  ©cfdjl.  10,20. 
3uniga(©unga),  $an«toon  266,  if  318, i4. 

319,24. 
3n>ingcn(lcin,  ©tcp^an,  bcr  Cramer  126. 


Digitized  by 


Google 


Drtmrjctdjttt^ 


3la(^eit  (5luc^)  126,25.  148,18. 

51alen  56,i8.  78,38. 

5lbet«tieb  364,3. 

51falteiba<$  bet  ftiitnbetg  443, 7. 

5lid?a$  (5lid?aim,  5Hd)an)  67,5.  202  35ar. 

S.  3-  16.  327,5. 
5ti$lingen  (bci  Dttingen)  30,22. 
5Uetljeim  (bei  ftotblingcn)  49, is. 
5neyanbtta457,i. 
5ln$ba$  142,»5. 

5l3betg  (5l§berg)  f.  £ofyena$pet$. 
5lu8$burg,  bie  ©tabt,  faj!  auf  jebet  ©eite 
ttorfommenb,  nmrbe  nicfyt  eigenS  in  ba$ 
IRcgiflcr  aufgenommen. 
6t  ^fragagdjen  331,20. 
6t.  5lfraflo(ier  unb  tfit^e  15. 16. 
17,12.  i8,9    20,*.    6.  au$  ©t. 
UM*. 
5lftatt>alb  (5tffenh>alb)  28,*. 
5lgibienfctyette  4,3.  15,5. 
51tterbetUgenfa:pefle  (bci  ©t.  SHotife) 

393,M. 
€>t.  5lnna  f.  unter  Gatmeliter. 
5tntonui$fapeae  unb  ©tftal  3  31.  4. 

338.  339,2. 
tyottete  121,13.  168,18. 
Satfugerf  lojiet  unb ftittye  5, 12. 23, ". 
24.68  01.3.  103  51.3.  144  51.1 
154,".  156  5t.  2.    176,7.    177,5. 
178.  179,5.  180,6.214.215.216. 
217.  310,10.  322.  340,4.  434,**. 
454,3. 
23attyoiomau3fa:pefle  40,*. 
EecfengajTe  28,3. 
33ecfenbau«  327,13. 
Severn,  2Bittb«bau3  jum  210, 10. 
93tattet^au«99,i. 
8let$e  46,20. 

©red^aufet  151,9.  396,24.  397. 
©udtfenjtabel  102,6. 
23urgtbot  f.  ftifcfyertljor. 
<£atmeUtertlo|iet  unb   $it$e    (@t. 
Anna)  111,».  142  51.4.  154,". 


168,22.  169,32.  170,2.  174,25. 
175.  176.  177.  197,*.  212,21. 
281,22.420,21.437,16. 
2>om  (flttcfye  ju  U.  2.  Jrau)  unb  bet 
ftitdfoof  bafetbfl  10.  12.  16.  18. 
33,22.  37,29.  43,1.  46,29.  49,3. 
60,n.  74,17.  79.  80.  82.  83.  97. 
112,3.132,12.136,5.137.138.139. 
140,5.  142,9.  155.  167,9.  174. 
184,20. 185,23. 193,28.  237,12.  274. 
276.  277.  278.  279.  280,9.  282. 
283.287,20.  292,i5.305,n.325,ii. 

329.17.  345,16.  355,23.  379,2.  386. 
387,19  388#i5.  390,8.  391,33. 
395,n.  421,19.  424,15. 437,16.  459. 
464. 

SDombcfanci  136.  137,9. 140,1. 
2>oml)ettenttoftet  19,13. 
SDompropfiet  4,2.  73,19.  75, 1.  79,22. 

84,22.  HO,".  294,11.  312,6. 
dgenbergetS  £au$  3,i5. 
Ginlafc  127,io. 
(Sifenberg  334, 13. 
(St.  (SiSbetb  437,13. 
<£fet  364,  24. 
Sifaertyor  3,8. 
fttfdjmatft  212,6.  463, w. 
ftotcfyermarft     (gcr^crmarft)     4,7. 

121,12.  182.    @.  ba$  ©loffar. 
5ran$ofenl)au3  422.    ©.  aucfy  £ot$* 

l)au$. 
fttauenljauS,  gemeineS  £au$  337, 17. 
fttauentfjot  3  51.  4. 
ftronM  18,7.  68  53at.  j.  3-  2.  72,i 

unb  51.  2.    83,n.    84,2i.    253,23. 

286.18.  287.  304,26.  307,  93ar.  j. 
3.  22.  311,30.  312,2.  313,10. 
327,7.  336  93ar.  g.  3.  11.  446,24. 

ftuggetei  165  35ar.  j.  3. 12.   168,6. 
SuggetfjauS  168,29. 
gurfienfelber^of  413,14. 
©atluSfapefle  15,8. 


Digitized  by 


Google 


QttStoetjet<$mg  (Hugflburg :  ©t.  ©eotgenflofter  —  9*e($tjtube).  541 


©t.  ©eorgentlojler,  flitdje  unb  <Pfarrei 

20,10.  28,9.  98,1.  112,13.  158,24. 

168,25.  179,21.  194,1.   209  21.  1. 

331.  387.  390,9. 
©t.  ©ertrub,  ©ertrubentapefle  18,«. 

Ill,"   423,16. 
©oggingertljor   unb   £ljurm    57, 2f 

59,8.  72,7.  79,26.  127,16.  183,21. 

216,15.  242,  Bar.  j.  3.  18.  243,9. 

244,  51.  1.  246,i*.    305,  23ar.  j. 

3.13.  327,7.  344,3.  409,21.  410,1. 

414. 
£auptjiatt  (ttityjtatte)  109.  110,2. 

427,15. 
£aun(iettertyot  28,5.  ©.  aud?  SRot^e^ 

£eilige$  ©rab  424,i». 

©t.  £ilaria  ©arten  4,12 ;  iljt  £au« 

8,15. 

£irfd)graben  127,9. 

#oI>e  2Beg  — .  bcr  Me  2Beg  3  21.  4. 

5,8. 
£ol$!)au$  (ftranjofenljauS)  165  93ar. 

j.  3. 12.  168,ii.    ©.  au<$  ftran* 

jofenbauS. 
$otbrwf,  tfiofrer  ju  bcr  180,13.  358. 
©t.  3atob   5,14.  42,22.   151   %  2. 

181,3;  ©t.  S^obta^eUc  46,2i. 
SobamuSfapelic  12,'3.  185,16.  385, 1. 

388,2i.395,ii. 
3ubenbab  24, « 
Subenbetg  452,2. 
3ubcnfir^bof  181,ii.  353,29. 
flatbarinenflofter  unbtfirdje  24.  25,2. 

27,4.  135,12.  158/24.  168,26.  180,8. 

254,21.  281,21.   359  23ar.  j.  3.  8. 

387.  388.  424,24. 
flafcenjtabei  102,6.  158. 
mmfertyot  183.  197,n.  333,8. 
tfonia,«bof,  ber  3  21.  5. 
flornfafien  111,12.  127,io. 
£1.  tfreujflojicr,  Rixtyt  unb  *Pfanci 

5,13.  20,17.21.83,22.  101.  116,13. 

158.24.  179,15.  185.  250,13.  280. 
298, *o.  306,5.  333,6.  366,1  387. 
390,9.  463.  464. 

flreu&mufyle  366,3. 

$1.  flreujtbor  u.  Sttjurm  5,*o.  127, 10. 

148.25.  149,1.  213,10.  237,2. 
tottenau,  bie  431,2. 

Safe  auf  bem  fftonbof  446,24. 

Safe  »or©t.Ulri*  120,i. 

©t.  8ampred)t  60,21. 

2e*brucfe,  bie  141,5.  i67,«.  197,2i. 

262.  272  21.  1.  416,24. 
©t.  8eonbatb$fapeUe  4,4.  272  21.  1. 

274.  276,8. 
©t.  fioren&tapette  19,  is. 


C6tt>c  —  £au3  jum  golbenen  CStoen 

424,». 
fiugmelanb  (St^urm)  66  21.  1.  70,«. 

151  21.  2.    152,16.   335,9.  429,3. 

455,3. 
SWargaretbenflojter  5, 12.  21,16.  26,". 

28,4.  158,25.  387,15. 
iWattiii*tir#c4,".  5.  108  21.  1. 
aJtottin«fid|let  4, 12.  8,  is. 
SWauergraben,  ber  3  21.  4.  4,3. 
SHefcge,  bie  184,29.  1 85,23.  298, ». 

301,10.  302,14.379,1. 
©t.  2Jttd>ael«fapeae  19,  is. 
SWttelbab  336,7. 
©t.  aWorifc  5,9.  17.  19,7.  27,e.  32,9. 

52,15.  65,22.  94,3.  111,12.  164,18. 

179.24.  205.  206.  207.  208.  209 
21.  1.  337,6.  340.  341.  342.  343. 
353,23.   359.  387.  390,8.  391,33. 

393.14.  397,13.  454,2. 
ftattenbauSlein,  ba$  193,26. 

©t.  9Ufolau«28,6.  61,6.  65,25. 168,25. 

180,10.  387,27.  413,14. 
Dblatertr>or61,". 
Dtymartapeae  333,7. 
$ettad),ber(bet$lafc)  5,9.  13, 1. 16,5. 

72,«.  73,1.  83.  102  21.  6.  155,19. 

182,3.   212,6.    274,7.   293.   354. 

355.  356.  455.  466,21. 
$ertad>  (berSfyurm)  5,9.  32,3i.  49,3. 

135  23ar.j.3. 3. 159,13. 181.340,5. 
©t.  (Peter  13,*.  19, ".  20,".  159,". 

164,18.  280,9.  323,7.  387,21.  390,9. 

437,19 
<Pfal&,  bie  btf$ofUd?e  3,«  4,2.  18,7. 

19,".  73,19   83,12.  120,5.  172,29. 

210.  278,9.  280.  281.  2b5,n  291. 

292,12.  298.  303.   304,21.  305,2. 

308,".  359,17.403. 
$tebtaertyau$  bet©t.Ulri$  6,1.  42,7. 

378,27. 
$rebiaerfir$e  unb  tflojtcr  5,9.  26, *» 

27,4  130,19.  168,26.  333,16.  334,1. 

360  93ar.  3.  3.  8.  363, 13.  387,". 

391,31.  392.  395.  403,32. 
qputoertyurm  102,9. 
Oiawenbab,  ba$  195,«. 
flat^cm*  24,15.  36,s.  51,7.  82,". 

92,21.  94,12.   122,6.  135.  155,20. 

157.    158.  159,".  190,".  195,7. 

208.25.  212  Ear.  j.  3.  6.  217,9. 
222,16.  224.  225,12.  244  21.  1. 
261.  262,3.  283,26.  285,13.  287. 
288.  293.  294.    296,12.    307,13 

325.15.  339,17.  354,28.  361,21. 
383,33.  386,3.  389,4  394.  395. 
396.  449,13. 

ftedjtjtubc  464,27. 


Digitized  by 


Google 


542 


Drt«toetjei<$ttt6  (2tag«fcurg:  SRot^cS  £&or  —  Solmar). 


ftotbed  St^ot  22,io.  28,f  57,19.  60. 
61,13.  i3iri.  141,15.  203,15.  272, 

91. 1.  327,4.  359  Ear.  j.3.8.  410,5. 
414,2i;  [.  au^  #aunjtettertl)or. 

Sflottjer  Styurm  65  91.  2. 
©aljfiabel  (©tabcl)  469,28. 
©aumartt,  84, 21. 
64&fflertaud  204,5. 
©d?ia*tf)au$    (©$(ad)f>au$)    111. 

193,22.198  91.  1. 
©djimebgaffe  3  91.4.  131,*.  203  91.2. 
©djmiebt)au$  4,*. 
©$netberbau3  129.  130. 
©$tanne  337.  414,19. 
©d?rmbbogcntbor  28.5.  61, « 
©t.  ©ebafttan«fa}ette   46,2i.    96,8. 

151  91.  2. 
©eelfyauS  4,8. 
©t.  ©erbatiu«  65,25.    197,21.  272 

91.1. 
©iegetf)au«401,i7. 
©pttal  (sum  $1.  ©ciffi  22,«>.  66,1. 

71  Ear.  3.  3.  12.    179,26    195 

91.2.  201,*.  203,18.  329,19  372,2a. 
380,20.  404.' 

©:pttaltI)or  203,16. 

©teingaffe  423,9. 

©tepbanSf  lofler,  *Pfarrei  unb  ftriebbof 

5,13.    12,16   66,5.    102,8.   113,25. 

387.  390,10.  397,5.  454,23.   459. 

464,23;  tfayeUe66,6. 
©tc:pf)an$tI)or  3,7. 
©trefftngertyor  68  91.  3. 
Sanjbau*  90.  91,22.  92,13.  100  91.1. 

124,+.  298.  452,27. 
Strinfftube  bcr  „93urger"  (ftcrrentrinf* 

flube)    48.    81,i.   153,10.  253,16 

396,1*.  424,2.  452;  bcr  tfaufleute 

81,2.  158,10.  253,17.  399,3. 
Ulrtd?flo(ier,  Jttrcfye,  tfircbbof  unb 

$farrei  5,25.  8,21.  9,8.  17.  18,9. 

20,*.  21,*.  28,*.  32,10.  38.  39.40. 

42.  60.  68,*.  69.  70/\   86.    87. 

88.89.91,1.103  91.3.106,5.110,18. 

115,9.   119.   120,1.    131,io.   141. 

142.1.  143.  144.  148,n.  151,  ie. 
152,1*.  153,5. 158,24  165.  168,23". 
173. 179,27. 180,15. 187,30. 195,12. 
196,31.  211.  218,13.  245.  248,n. 
282,2.296,3.  331,2°.  333,1*.  345,8. 
353.  378.  386.  387.  388,25.  390,9. 
397.  399.  417.  420.  427.  436. 
450,6.   451:   454,3.    456,9.   463. 

464.2.  ©.  aucfy  $rebigtl?au$  unb 
©t.  9lfra. 

©t.  Uiri* — OTeicr^of  bet  ©t.  Ulrt$ 

210,35. 


©t.Urfula5,i2  146, 7. 168,26.  387,21. 

390,io. 
93ogeltf)urm  308. 
2Bage  40 1,20. 

ffiagenf>ald(93or(iabt)23,i* 
2BeberJ>au«  32,5.   120  91.  1.  389,*. 

432,12.  435,29. 
SBcinmarft  89  91.2.  90, 12.  104  91.7. 

120,3.  142,3.  298,19  424,24.  429,9. 
SBeinjiabcl  91,8. 
2Bcrtad)brucfe,  ffiertacbbrucf  ent&or  3,9. 

57,18.   61,1*.    69,3.   79,3.   159,4. 

160,1.414,21.441,*. 
©t.  SBolfgang  96,9. 
3iegeljiabel  305, is.  432,19;  ©otieS* 

acfer  bafelb|l  359.  397,i*. 
9lugufia  (9lug$burg)  6,12. 
91uracfy  f.  Urad). 

SBadjcrn  (8a$en)  bci  $frumba<$  16,  is. 
Saben  in  ber  ©$n>et$  375,23. 
93altngen  (©$tt>arjtt>albfrei$)  161,6. 
93al^aufen  (93ala^aufen)  bci  9JUnbet* 

fyeim  17,i8. 
93amberg  (Sabenberg)  192,2. 
Safel  (©afiel)  125.  160,16.  418,3.  465,1. 
33elgrab  (grted)if$  2Betf[enburg)  150  91.4. 

25(),ii. 
93ergen  (jefct  ©tabtbergcn)  34,3. 
33crn  375,23. 

Etberacb  55, ».  78,2*.  364,27. 
93iber,  Sibctbad?  bet  SGBerttngen  21,2.  102 

91.2. 
Elaubeurcn  56  91.  5.  250,  i*. 
Slinb^eim  (»JWntyeim)  bci  £dd?f!ett  22,8. 
S3ologna  (Sononia)  154,22.  252  33ar.  *. 

3-  13. 
©o^fingcn  56,i9.  78,32. 
93o$en  in  Stirot  355,32. 
93regenj  (^rcgnifc)  173,22. 
93re«cta  (fprifc)  460,2*. 
SSriyen  in  $irol  427,2i. 
33riigge  (93tugf)  in  ftlanbern  47. 
©ud^orn  am  93obenfee  (5riebrt$$fyafen) 

78,29. 

93u$tltngen  440,n. 

Sucbloc  (8u*Un),  bet  SanbSberg  412,12. 

Surgau  121,5. 

iBurgborf  in  bcr  ©djroetj  (JBur^borff)  125,9. 

Eurgbaufcn  105,12.  106,15. 

(Sanbia  (tfanbr;),  bie  3nfct  459,22. 
Gantfabt  56  91.  5. 
<£f)ur  in  bcr  ©$n>ei$  8A  56, 16. 
©ifarW  (91ug$burg)  5,25.  6,». 
(Solmar  78,». 


Digitized  by 


Google 


Dtt«t>ergct<$m6  (fconftanttnopcl  —  3«nt». 


543 


Gonfiantinopei  335, 16.  462. 

Gonfiam  (Gotfenfc)33,i6.  44,5.  56*.  75, J5. 

114,1*.  118,1. i62#w.  176,2.  323®. 425. 

456. 
(Stemona  460, 2*. 

fcentenbotf  56,2*. 

SHMngen  22,5.  29,®  32,20.  38,6.  43,". 

44,io.  88,8.  126,27.  160,6.  180,2.  235. 

381,2. 
2>tM3t>aufen  bet  ©udjloe  209, ». 
2>tntel$bubl  (2>intel<tyuel)   55,*.    78,2*. 

126,2«.  153  21.7.  431  ©at.  §.  3-  10. 
$>offtngen  (Sotffingen)  31,  n. 
$onaun>6ttb (2Betb)  22,8. 50,6  56, ti.  78,25. 

93,19. 106,21. 126,27. 149. 152,*  326,22. 

334,19.  402.  419,5.  422,21.  430.  435. 
fcotnad)  426,16. 
fcotnjhttcn  (fconjietten)  56,25. 

(Jggentljal  ((Jtcfentyal)  beiflauf  beuten  25,9. 

Gbingen  78,i6. 

<ftrenfel*411,». 

(Si^enlo^  (^tic^entoc^),  cin  ©alb  beiNugfr 

burg  329,22. 
GiSlebcn  142  ©at.  1.  3-  18. 
Sldjingen  a/3).  56,2*. 
(Saroangen  413,*. 
<£n*betm  im  Glfafj   217  ©at.  j.  3.  11. 

310. 
fctfutt  444,5. 
Gfjiingen    55,".    78,20.    428,*.    429, « 

458,20. 

5al$ad?  f.  ©olfafy 

Jalfenftein  bet  gujfen  18,47. 

gelbtitdjen  425. 

Storey  421,2. 

glugelabetg  411,6. 

Sord^beim  442, 12. 

grantfutt    78,2.    284, 1.    324,«.    325,7. 

422.16.  442,12.  453,3.  454. 
gtetbutg  im  ©tetfgau  79  ».  88,8.  125,  n. 

208.17.  377,2*.  424,27.  433,». 
gteibutg  im  ftcbtlanb  117. 
gteiftng  45,«.  124. 

gtiebbctg  bci  WugSbutg  37.  62,  t*.  140,2*. 

186,13.    203,».    331,27.    338.    339,1. 

416,23.  467,16. 
Sultenbad?  183, ». 
gutftenfelb  bci   ©tu<f  58, 10.  61,6.  261 

©at.  j.  3-  22.  262,1. 
guffen  18,n.  28,21.  425,8. 

©ablinaen  bei^ugSbutg  113. 
6t  ©alien  127,t. 


©etfbetg,  bcr  bei  guffen  25  Sat.  $.  3.  3. 

©etilingen  125,«. 

©enf  438,9 

©ent  410  Bar.  j.  3-  25. 

©etona  (©etunba)  in  ©panicn  5,t.  8,9. 

©etftyofen  419,"  421,".  441. 

©tengen  (©engen)  56, 1*.  78,32. 

©lott  (©leit)  434,16. 

©munb  .(fawabtfa  ©munb)  55,**  78  «. 

156. 
©oggingen  bei  HugSbutg  39,".  189  ©at. 

3.  3.  13.  201,n.  239».  241. 
©omenta  462,22. 
©oWingen  56  «.  5.  126,29. 
©otj  456  ©at.  j.  3.  23.  458,*. 
©dttingen?  78,19. 
©tcmbcim  bei  S)itttngen  22,9. 
©tfiningen  in  3rie$lanb  83,25. 
©unbelfingcn  107,2.  125,*.  152  ©at.  j. 

>\.  5. 
©unjbutg  152  ©at.  j.  3.  5.  418,i7. 
©utt(©utc^)  75,19. 

f>ab$betg  bei  flempten  25,9. 
abet(£ebet$)  16,». 
£aaenau  78 ,6. 

^aibenbetg  am  8e$  34, is.  412,2. 
£att  (fefyoabifd)  $aU)  55,9.  78,21.  125,7. 

126.  324,12.  325,9. 
£att  (im  Snntyal)  126,30. 
£amclbetg,  ber  (bei  2Be(tycim  in  ber  fWd^c 

«ug$butg«)  21. 
£atb  425,17. 
£attenbetg  25,9. 
$aunfletten  16,*  23,i*.  46, 1*.  57,*.  65,2*. 

66,2.  354,9.  364,2.  41433. 
*eibelbetg  95,2. 129,9.  327,10. 
|>eUbtonn  (£atylptunncn)  55,27.  203, 1. 
#cttenbetg  im  mutttcmb.  fecfyroatjroalb* 

ttei$  126,2*. 
$Utenfingen  108,6.  203  <H.  2. 
£6d>fiett  107,i.  152  ©at.  3.  3.  5. 
£ofcn  25,io. 
Iiofycnatyetg  145,9. 
|>obcnttaben  131,7. 
|)obenne^ffen  f.  fteuffen. 
Sodenba*  17,i*. 

3btia  in  tftatn  224,37.  227,*. 

3aUng  (Gglinaen)  107.io. 

Snaolfiatt  103,7.  105.  125,5.  142  ©at.  3. 

3.  18.  377,23. 
Snningen  bei  flugSbutg  59, 16.  409®. 
3nn«btucf  44,32.  51,"   93,23.  109  91.  2. 

153,io.  240,18.  327,6.   391  *>.   410,25. 

420,17.  427©ar.  j.3.  24.  436,« 
3*m)  (2)$na)  56,*.  78,27.  425,1*.  449,2*. 


Digiti 


zed  by  G00gle 


544 


Drt«t>crjei<$tu6  (Serufoiem  —  $aW«!$eim). 


3erufalem  115,'.  150,6  462,*. 
Scttingen  fflttingen)  bci  ©ungburg  71,7. 

itaifcrSbcrg  im  Dberelfag  78,  *5. 
ftaiifut  (Oalatut)  100,".  101,*.  445. 
Jtaltenberg  f.  £attcnberg. 
JtafeeneUcnbogen  296,®. 
Jtaufbeuren  56,6.  78 ,*.  355.  356,6.  357. 

419A 
flaufringcn  bet  fianteberg  58,6.  415,5. 
Jtentyten  56,*.  78*.  425,". 
ftirdjbeTg  105  ,**.  107,3. 
ftirdfteim  56  <H.  5.  27 1«. 
tfifltng  bei  flugflburg  261,2*. 
Jtofering   (tfowfrtngen)    bci  9kgen$burg 

411,8. 
tfoln  78,8.  93,7.  339,5.  445,20 
tforon  (Starffan)  432,2. 
tfriegSljaber  bei  Wug$burg  41,*9. 
tfronberg  454,8. 
Jtufficin  (ffo*>ffenftein)  105,24.  449,17. 

fianbau  a.  b.  3far  448,". 
fianMberga.fi.  34, ».  45,?.  71,8.  125. 

188,2.  189,7.  327,e.  412.  415.  469. 
fianb^buta.3.  103,9.  106,6.125,10.250,9. 
fiangenau  (9tou)  bei  Ulm  25, 12.  144,17. 

363,20. 
fiangenneufnacfy  (fiangeneiffen)  201  %  1. 

237,12.238,28.239.244^.  1. 
fiauingen  30,22.  40,9  68,3.  107,2.  125. 

126,30.  152,5.  184,«.  395,30. 
fied?felb  50,i9.  53,13.  57,7.  414,24 
fieipjig  142  Car.  j.  3.  18.  375,23. 
ficiter$bofen  bei  WugSburg  189  93ar.  3.  3. 

13.  201,«. 
ficpanto  (ficbenta)  431, 15. 
fieutfirc^  (fieutir$,  fiutird))  56, 10.  78,28. 
fieonberg  (fictoenburg)  im  n>urtternb.9^ecfar* 

treti  56  <H.  5. 
fiinbau  55,22.  125,2.  126.  323,23.  425,10. 
fitnja.  2).  58, «  63A  150,3 
fiiffabon  (fiifabona)  100,".  445. 
fiodjerbrunnen,  bcr,  bci  $fcrfce  413,2i. 
fior$  56,2i. 
fiubctf  78,«. 
fiuttt^  440,7. 

SMabelberg  56,22. 

2Habrib  392 ,30. 

3Ragenberd>  (OHainbad)?)  17,i*. 

2Hailanb  29,".  173,".  421,2.  427.  428. 

429.  430,3. 
SWainj  (SWinfc)  9,5.  123,".  125,5.  454. 
2Rarba$  56  21.  5. 
flHarburg  in  £cffcn  374, OT. 


9He$e!n  173,25. 

SNemuiingen   50,8.    55,15.    74 ».    78,23. 

86,1*.  125,7.  126,23.  247.  fl.2.  323  ». 

419,5.  425,". 
SOUran  in  Zixoi  427  93ar.  $.  3.  24. 
2Jtaing  (2Keringcn)  61,". 
SRicffcaufen  241,".  244  %.  1.  398,8 
SWindjingen  f.  @d>n>abcnmun$en. 
aWinbelbeim  30.  38.  39, 1.  125. 
SWobon  432,2.  434,4 
9Wu^lbaufen  78,5. 
9Jlun*en  45, w.   105,®.   107  <H.  2.   117. 

126.  152,20.  178.  189,io.  194,2<\  247 

<H.  2.     356,15.    363.    396,16.    399, «. 

411,7.  448,13.  457,".  469. 
URunjtct    im    ©regorientbal    (Oberelfafc) 

78,i8. 
2Runfter  im  (DiunfUrtbal  (6$toeij)  425. 
2Rurba$  56  <H.  5.  418,3. 
9Ruttettyoftn21- 

9tagolb  im  ttmrttembergifd^en  6$n>aT$» 

toalbtretf  56  <H.  5. 
9tou  f.  fiangenau. 
<Rea*el  436,32.  454,21. 
fteuburg  a.  2).  125,?.  463,i. 
fteuffen  in  ffiurttemberg  361, ».  362,2. 
ftcuftabt  in  £)ftcrceid>  46,3i. 
[Reffclwang  bei  guffen  18  33ar.  g.  3.  14. 
ftorHaufen  78, ». 
ftorblingen  42,".  55,3.  78,21.  247  %.  2. 

431  Ear.  $.  3.  10.  438.  459  Ear.  g. 

3  21. 
iKurnbcrg  31,".  52, 1.  54,1  55,5.  78,w 

85.  92,24.  93,*.  127,2.  154,25.  196,2». 

200  33ar.  j.  3.  18.  325,8.  331, «   340 

93ar.  j.  3.  28.  377,33.  413,".  416, » 

42*.  430.  431,6.  432,»  433,15.  436». 
,       437,".  438,12.  439,".  440.  442.  443. 

444,*.  448,3.  455.  456.  466,«. 
fturtingen  im  tt>urttembergifd?cn  €$roar$« 

n>albfrci$56«H.  5.  251*. 

Dbcrfyaufen  bci  WugSburg  54,6.  57  ©ar. 

$.  3.  21.  96,9.  142  2tar.  $.3. 15.  152,*. 

335,3.  413,19.  414,2. 
D^fenbaufen  im  nmrttembcrgifaen  2)onau« 

trctS  56». 
Dfcn  150  91.  4.  151,2.  165  Car.  §.  3.  12. 

170.  171. 
Dffenburg  an  bcr  #in$ig  in  ©aben  78, « 
Dttingcn  42,5.  434,23. 
Dttobcurcn  bei  SWemmingen  56,26. 

$abua  (©aubua)  461,*o.  465, to. 
^awenbeim  115,*. 


Digitized  by 


Google 


Drt«t>erjci($ntf3  (?affau  —  $otta<$  (8ftt$a<$)). 


545 


$affau  125,io.  439,3. 
$faffen^aufen  bet  2Rinbelbeim  25,  «>. 
^fatter  feci  SftegenSbuta,  41 l,2. 
epfcrfce  bei  51ua,$burg  54,25.  57  Ear.  3.  3- 

21.  218,2  241,6.  413. 
<Pforfcen  bet  taufbeuren  126,24. 
^fuUenbotfen  im  £eaau  78,27. 
Weinfelb  442,w. 
$raa  204  Bar.  j.  3-  9-  205,". 
$rc§butQ  133,3.  452,n. 
<Pri§  f.  33re3cia. 

©t.  tRabcgunba  bei  Serabeim  (in  bcr  Sftabe 

Don  5tu8«buraJ  43,9.  55,8.  96,9  194,26. 

312. 
flabftatt  468,4. 
ftaaa*  438,6. 
IHain  363,19 

©t.  Otaty  f.  ©t.  ffiabegunba. 
ftattenbera,  (Otottenbera,)  am  3nn  105,24. 
Ka*eti$burgl9,».  55,»."78». 
SflefienSbura,  53,i.  78,20.  107,15.  126». 

213.  250  51.  1.    340  93ar.  $.  3.  28. 

393,1.411.415.416.439,3. 
flei^enau  (ba*  tflojter)  7,5  56,22. 
ftettenberg  (flettenbad??)  17,«. 
Sflcutlingcn  55,25.  126,27.  144,*.  325,8. 
3tyeina$  125,6. 

ftieblingen  bei  2>onautt>orty  22,8. 
ffioftngen  bei  59urgau  338  33ar.  j.  3.  1. 
Ologgenbura,  50,9.  56,2i. 
Olotn  3,3.  19,".  74,n.  75.  114,13.  115,7. 

118,6.  119.   142  Bar.  $.  3.  18.  421. 

437,9.  441,18.  456,18  458,5  461. 
Olofenau,  bie  84.  122, 16.  125,19.  400," 
Sftofenfelb  im  rourttembergtfefyen  ©cfytoara* 

walbfreiS  56  51.  5. 
9fio$f)eim  (ffioffen)  78, i7. 
ffiofftaityten  338  93ar.  j.  3.  1. 
ftottenbud?  463, 10. 

ftottenburfi  a.  St.  55,20  78,30.  432,2*. 
eWottt>cit  56,iJ.  78,11.  238,23. 
ffio»erebo  (IRubcit)  461,2. 

©abafc  an  ber  ©au  40. 150  51.  4. 
©atmanSwetf  im  babenfdjen©eefrei$  56,25. 
©aljburg  75,19.   192.  442  23ar.  g.  3-  3. 

467.  468. 
©anbberg,  ber,  bei  5lua,$bura,  79,25. 
6$eM>a$  338  93ar.  f.  3.  1. 
©djlettjtatt  78,i5. 
©4maltalben  399,2. 
©d?onbad>  17,i3. 
©d?one<f  25,io. 

©djonaau  124,24.  125,1.  412. 
©d^ornborf  im  tt>urttemberatf<toen  SaytfreiS 

125,3. 

6toMe<$iomfen  XIII. 


©^uffenrieb  im  ttmrttembercjifefyen  SDonau* 

treiS  56,23. 
©*tt>aba^  328,«.  443,24. 
©$n>abecf  bei  SDUnbetyeim  107.  203. 
©d)tt>abmuncr)en  (5Hind)ina,en)  12,8.  58, 17. 

59,2.  409.  410.  419,14 
©ty»aberiod)  bei  flon)lan$  425,23. 
©dptoafc  im  3nnt&al  126.  127, 1.  265,9. 
©djtoanbenbera,?  418,2. 
€*tt>einfutta.O)?.  56,i2.  78,3i. 
©eea,  bei  ftiiffen  25, n. 
©eifriebSbera,  (©ct)fferfyeraj  25, 9 
©inbelfina,en  160,13. 
©obom  462.22. 
©peter  15,»  78,i3.  214,13.  249,8.  303,21. 

340  23ar.  3.  3.  28. 
©tabel  58,5.  415,1. 
©to<f ad)  426,7. 
©tragburg  61,9.  78,9.  88,6.  125.  190,6. 

426,16.  466,8. 
©traubing  35,i2.  178  SSat.  3.  3.  1. 
©tetten  bei  OKinbelbeun  16,i5. 
©tulroeijjenbura  105,26.  150,8. 
©tuttaart  56  51.  5.  127,i.  129,11.  145,13. 

160,18.  213,7.251.  458. 
©ulj  33,19.  56,26. 

XaamerSljeim  (Jamerfee)  im  batjr.  ©$n>a* 
ben,  n8rblid)  ber  2>onau  154,2. 

Scttcnn>ci«  17,i5. 

Orient  115,2.  458,5. 

Sriefl  456  Ear.  3.  3.  23.  458. 

Subingen  56  51.  5.  361,25.  362,2.  377,23. 

Siirctyeim  im  (Jlfaf  78, is. 

Surffyeim  toejtUd?  toon  fianbgbcrg  411,18. 
412. 

Uberlingen  56, 1.  78,22.  292.  425,16.  470. 
Ulm  7,5.  50.  51,io.  55,7.  68  33ar.  3.  3.  2. 

72,6.  78,3.  120  51.2.  121,7.  126.  152,4. 

184,15.  247  51.  2.  251,14.  324,12.  325,7. 

331,».  363,21.  402,20.  412,23.  413,20. 

416,14.  419,4.  420.  423  23ar.  3.  3.  13. 

425,14. 434. 437, ".  446,29. 447,15. 448,3. 

453. 
Ura$  56  51.  5.  120  51.  2.  126.  412,17. 
UrSperg,  ba3  tftojier  14. 

SSenebia  66,2.  89,8. 101. 118. 119. 128,5. 

310,i2.  421.  429,2.  431.  432,2.  433,27. 

434,5.  438,8.  439,16.  445. 446,3.  449,4. 

450,23.  456  23ar.  3.  3.  23.  458.  460. 

461.  462.  465.  469,24. 
5HnbeUcia  (5Iug£burg)  5. 
Sitrinaen  75, i6. 
93olfa$  (?al$adj)  in  Unterfranfen  125,5. 

35 


Digitized  by 


Google 


546 


DrtSfcerjertyug  (SBaiblmgen  —  3tt>tefaltctt) . 


SBaiblingen  im  ttmrttembergtfcfyen  ftecfar* 

freiS  56  %  5. 
SOBaHerflein  49,  «.  149,9. 
SGBangen   in   SBurttemberg   ($)onaufrci$) 

56,3.  78®. 
2Bafferbutg  107,  u. 
Jffieit  in  2Butttembetg  (ftecIattreiS)  31,". 

78,29. 
SSeingartcn  in  SButttembetg  (2)onauftei3) 

56,23. 

SGBeigenau  56,25. 

2Bei§enbutg  am©anb  (im  ftorgfcn)  78,31- 

325,8.  442. 
2Bei§cnbutg  an  bet  Sautet  (am  Sftyein)  78,". 
2Bei§enburg  —  gtic$if$  ffieifjenbutg  f. 

Selgtab. 
2Beifcenljorn  38,27.  50. 105,24  107,3.  189 

Eat.  $.  3.  13.  201.  217,23. 
SBeflenburg  57  23ar.g-3.21.  114,8.  121,3. 

294,n.  312,13.  459. 
2Ben$enba<$  107  $.  4. 


SEBtbtingen  in  SEButttembcrg  (2>onautteia) 

ffiien'63,9.  64,5.  65, is.  133,8,  134,5.  155 
23ar.  g.  3.  12.  171, «.  186,13.  197, * 
249,17.  250,10.  331.  335.419,23.  420,18. 
442,2.  452,io. 

2BUbbetg  iu  SButttembetg  (©rttoatgtoafo. 
tretS)  56  51.  5. 

SBunpfen  56  31.  5.  78,26. 185,7. 

2Binb$f)eim  78,30. 

SBinterJcim?  16,  if 

2Bittcnberg  in  ©a$fen  142  93ar.  a.  3. 18. 
254,15. 

2Botm$  66,12.  70,10.  78,12.  148.  284,2. 
422,10.433,13. 

SButgburg  191  23at.  g.  3.  7.  192. 

3uti$    125,7.     335,5.    375,23.    450," 

456,». 
3ufamaltyeim  463,21. 
3ufamed  30,25.  441,5. 
3tt)iefaiten  56,23. 


©rod  Don  ©teitfopf  unb  $firtel  in  Sei^^ia. 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


ffiBBHE  *w*> 


3  9015  01674  71 


75 


"^  *  Keserv, 


at/on 


lo®8 


DO  NOT  REMOVE 

OR 
MUTILATE  CARDS 


Digitizi